સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 5.1

અથાતોઽન્નપાનરક્ષકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ધન્વન્તરિઃ કાશિપતિસ્તપોધર્મભૃતાં વરઃ।
સુશ્રુતપ્રભૃતીઞ્છિષ્યાઞ્છશાસાહતશાસનઃ॥

રિપવો વિક્રમાક્રાન્તા યે ચ સ્વે કૃત્યતાં ગતાઃ।
સિસૃક્ષવઃ ક્રોધવિષં વિવરં પ્રાપ્ય તાદૃશમ્॥

વિષૈર્નિહન્યુર્નિપુણં નૃપતિં દુષ્ટચેતસઃ।
સ્ત્રિયો વા વિવિધાન્ યોગાન્ કદાચિત્સુભગેચ્છયા॥

વિષકન્યોપયોગાદ્વા ક્ષણાજ્જહ્યાદસૂન્નરઃ।
તસ્માદ્વૈદ્યેન સતતં વિષાદ્રક્ષ્યો નરાધિપઃ॥

યસ્માચ્ચ ચેતોઽનિત્યત્વમશ્વવત્ પ્રથિતં નૃણામ્।
ન વિશ્વસ્યાત્તતો રાજા કદાચિદપિ કસ્યચિત્॥

કુલીનં ધાર્મિકં સ્નિગ્ધં સુભૃતં સંતતોત્થિતમ્।
અલુબ્ધમશઠં ભક્તં કૃતજ્ઞં પ્રિયદર્શનમ્॥

ક્રોધપારુષ્યમાત્સર્યમાયાલસ્યવિવર્જિતમ્।
જિતેન્દ્રિયં ક્ષમાવન્તં શુચિં શીલદયાન્વિતમ્॥

મેધાવિનમસંશ્રાન્તમનુરક્તં હિતૈષિણમ્।
પટું પ્રગલ્ભં નિપુણં દક્ષમાલસ્યવર્જિતમ્॥

પૂર્વોક્તૈશ્ચ ગુણૈર્યુક્તં નિત્યં સન્નિહિતાગદમ્।
મહાનસે પ્રયુઞ્જીત વૈદ્યં તદ્વિદ્યપૂજિતમ્॥

પ્રશસ્તદિગ્દેશકૃતં શુચિભાણ્ડં મહચ્છુચિ।
સજાલકં ગવાક્ષાઢ્યમાપ્તવર્ગનિષેવિતમ્॥

વિકક્ષસૃષ્ટસંસૃષ્ટં સવિતાનં કૃતાર્ચનમ્।
પરીક્ષિતસ્ત્રીપુરુષં ભવેચ્ચાપિ મહાનસમ્॥

તત્રાધ્યક્ષં નિયુઞ્જીત પ્રાયો વૈદ્યગુણાન્વિતમ્।
શુચયો દક્ષિણા દક્ષા વિનીતાઃ પ્રિયદર્શનાઃ॥

સંવિભક્તાઃ સુમનસો નીચકેશનખાઃ સ્થિરાઃ।
સ્નાતા દૃઢં સંયમિનઃ કૃતોષ્ણીષાઃ સુસંયતાઃ॥

તસ્ય ચાજ્ઞાવિધેયાઃ સ્યુર્વિવિધાઃ પરિકર્મિણઃ।
આહારસ્થિતયશ્ચાપિ ભવન્તિ પ્રાણિનો યતઃ॥

તસ્માન્મહાનસે વૈદ્યઃ પ્રમાદરહિતો ભવેત્।
માહાનસિકવોઢારઃ સૌપૌદનિકપૌપિકાઃ॥

ભવેયુર્વૈદ્યવશગા યે ચાપ્યન્યેઽત્ર કેચન।
ઇઙ્ગિતજ્ઞો મનુષ્યાણાં વાક્ચેષ્ટામુખવૈકૃતૈઃ॥

વિદ્યાદ્વિષસ્ય દાતારમેભિર્લિઙ્ગૈશ્ચ બુદ્ધિમાન્।
ન દદાત્યુત્તરં પૃષ્ટો વિવક્ષન્ મોહમેતિ ચ॥

અપાર્થં બહુ સઙ્કીર્ણં ભાષતે ચાપિ મૂઢવત્।
સ્ફોટયત્યઙ્ગુલીર્ભૂમિમકસ્માદ્વિલિખેદ્ધસેત્॥

વેપથુર્જાયતે તસ્ય ત્રસ્તશ્ચાન્યોઽન્યમીક્ષતે।
ક્ષામો વિવર્ણવક્ત્રશ્ચ નખૈઃ કિઞ્ચિચ્છિનત્ત્યપિ॥

આલભેતાસકૃદ્દીનઃ કરેણ ચ શિરોરુહાન્।
નિર્યિયાસુરપદ્વારૈર્વીક્ષતે ચ પુનઃ પુનઃ॥

વર્તતે વિપરીતં તુ વિષદાતા વિચેતનઃ।
કેચિદ્ભયાત્ પાર્થિવસ્ય ત્વરિતા વા તદાજ્ઞયા॥

અસતામપિ સન્તોઽપિ ચેષ્ટાં કુર્વન્તિ માનવાઃ।
તસ્માત્ પરીક્ષણં કાર્યં ભૃત્યાનામાદૃતૈર્નૃપૈઃ॥

અન્ને પાને દન્તકાષ્ઠે તથાભ્યઙ્ગેઽવલેખને।
ઉત્સાદને કષાયે ચ પરિષેકેઽનુલેપને॥

સ્રુક્ષુ વસ્ત્રેષુ શય્યાસુ કવચાભરણેષુ ચ।
પાદુકાપાદપીઠેષુ પૃષ્ઠેષુ ગજવાજિનામ્॥

વિષજુષ્ટેષુ ચાન્યેષુ નસ્યધૂમાઞ્જનાદિષુ।
લક્ષણાનિ પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સામપ્યનન્તરમ્॥

નૃપભક્તાદ્બલિં ન્યસ્તં સવિષં ભક્ષયન્તિ યે।
તત્રૈવ તે વિનશ્યન્તિ મક્ષિકાવાયસાદયઃ॥

હુતભુક્ તેન ચાન્નેન ભૃશં ચટચટાયતે।
મયૂરકણ્ઠપ્રતિમો જાયતે ચાપિ દુઃસહઃ॥

ભિન્નાર્ચિસ્તીક્ષ્ણધૂમશ્ચ નચિરાચ્ચોપશામ્યતિ।
ચકોરસ્યાક્ષિવૈરાગ્યં જાયતે ક્ષિપ્રમેવ તુ॥

દૃષ્ટ્વાન્નં વિષસંસૃષ્ટં મ્રિયન્તે જીવજીવકાઃ।
કોકિલઃ સ્વરવૈકૃત્યં ક્રૌઞ્ચસ્તુ મદમૃચ્છતિ॥

હૃષ્યેન્મયૂર ઉદ્વિગ્નઃ ક્રોશતઃ શુકસારિકે।
હંસઃ ક્ષ્વેડતિ ચાત્યર્થં ભૃઙ્ગરાજસ્તુ કૂજતિ॥

પૃષતો વિસૃજત્યશ્રું વિષ્ઠાં મુઞ્ચતિ મર્કટઃ।
સન્નિકૃષ્ટાંસ્તતઃ કુર્યાદ્રાજ્ઞસ્તાન્ મૃગપક્ષિણઃ॥

વેશ્મનોઽથ વિભૂષાર્થં રક્ષાર્થં ચાત્મનઃ સદા।
ઉપક્ષિપ્તસ્ય ચાન્નસ્ય બાષ્પેણોર્ધ્વં પ્રસર્પતા॥

હૃત્પીડા ભ્રાન્તનેત્રત્વં શિરોદુઃખં ચ જાયતે।
તત્ર નસ્યાઞ્જને કુષ્ઠં લામજ્જં નલદં મધુ॥

કુર્યાચ્છિરીષરજનીચન્દનૈશ્ચ પ્રલેપનમ્।
હૃદિ ચન્દનલેપસ્તુ તથા સુખમવાપ્નુયાત્॥

પાણિપ્રાપ્તં પાણિદાહં નખશાતં કરોતિ ચ।
અત્ર પ્રલેપઃ શ્યામેન્દ્રગોપાસોમોત્પલાનિ ચ॥

સ ચેત્ પ્રમાદાન્મોહાદ્વા તદન્નમુપસેવતે।
અષ્ઠીલાવત્તતો જિહ્વા ભવત્યરસવેદિની॥

તુદ્યતે દહ્યતે ચાપિ શ્લેષ્મા ચાસ્યાત્ પ્રસિચ્યતે।
તત્ર બાષ્પેરિતં કર્મ યચ્ચ સ્યાદ્દાન્તકાષ્ઠિકમ્॥

મૂર્ચ્છાં છર્દિમતીસારમાધ્માનં દાહવેપથૂ।
ઇન્દ્રિયાણાં ચ વૈકૃત્યં કુર્યાદામાશયં ગતમ્॥

તત્રાશુ મદનાલાબુબિમ્બીકોશાતકીફલૈઃ।
છર્દનં દધ્યુદશ્વિદ્ભ્યામથવા તણ્ડુલામ્બુના॥

દાહં મૂર્ચ્છામતીસારં તૃષ્ણામિન્દ્રિયવૈકૃતમ્।
આટોપં પાણ્ડુતાં કાર્શ્યં કુર્યાત્ પક્વાશયં ગતમ્॥

વિરેચનં સસર્પિષ્કં તત્રોક્તં નીલિનીફલમ્।
દધ્ના દૂષીવિષારિશ્ચ પેયો વા મધુસંયુતઃ॥

દ્રવદ્રવ્યેષુ સર્વેષુ ક્ષીરમદ્યોદકાદિષુ।
ભવન્તિ વિવિધા રાજ્યઃ ફેનબુદ્બુદજન્મ ચ॥

છાયાશ્ચાત્ર ન દૃશ્યન્તે દૃશ્યન્તે યદિ વા પુનઃ।
ભવન્તિ યમલાશ્છિદ્રાસ્તન્વ્યો વા વિકૃતાસ્તથા॥

શાકસૂપાન્નમાંસાનિ ક્લિન્નાનિ વિરસાનિ ચ।
સદ્યઃ પર્યુષિતાનીવ વિગન્ધાનિ ભવન્તિ ચ॥

ગન્ધવર્ણરસૈર્હીનાઃ સર્વે ભક્ષ્યાઃ ફલાનિ ચ।
પક્વાન્યાશુ વિશીર્યન્તે પાકમામાનિ યાન્તિ ચ॥

વિશીર્યતે કૂર્ચકસ્તુ દન્તકાષ્ઠગતે વિષે।
જિહ્વાદન્તૌષ્ઠમાંસાનાં શ્વયથુશ્ચોપજાયતે॥

અથાસ્ય ધાતકીપુષ્પપથ્યાજમ્બૂફલાસ્થિભિઃ।
સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રચ્છિતે શોફે કર્તવ્યં પ્રતિસારણમ્॥

અથાવાઙ્કોઠમૂલાનિ ત્વચઃ સપ્તચ્છદસ્ય વા।
શિરીષમાષકા વાપિ સક્ષૌદ્રાઃ પ્રતિસારણમ્॥

જિહ્વાનિર્લેખવલૌ દન્તકાષ્ઠવદાદિશેત્।
પિચ્છિલો બહુલોઽભ્યઙ્ગો વિવર્ણો વા વિષાન્વિતઃ॥

સ્ફોટજન્મરુજાસ્રાવત્વક્પાકઃ સ્વેદનં જ્વરઃ।
દરણં ચાપિ માંસાનામભ્યઙ્ગે વિષસંયુતે॥

તત્ર શીતામ્બુસિક્તસ્ય કર્તવ્યમનુલેપનમ્।
ચન્દનં તગરં કુષ્ઠમુશીરં વેણુપત્રિકા॥

સોમવલ્લ્યમૃતા શ્વેતા પદ્મં કાલીયકં ત્વચમ્।
કપિત્થરસમૂત્રાભ્યાં પાનમેતચ્ચ યુજ્યતે॥

ઉત્સાદને પરીષેકે કષાયે ચાનુલેપને।
શય્યાવસ્ત્રતનુત્રેષુ જ્ઞેયમભ્યઙ્ગલક્ષણૈઃ॥

કેશશાતઃ શિરોદુઃખં ખેભ્યશ્ચ રુધિરાગમઃ।
ગ્રન્થિજન્મોત્તમાઙ્ગેષુ વિષજુષ્ટેઽવલેખને॥

પ્રલેપો બહુશસ્તત્ર ભવિતાઃ કૃષ્ણમૃત્તિકાઃ।
ઋષ્યપિત્તઘૃતશ્યામાપાલિન્દીતણ્ડુલીયકૈઃ॥

ગોમયસ્વરસો વાપિ હિતો વા માલતીરસઃ।
રસો મૂષિકપર્ણ્યા વા ધૂમો વાગારસંભવઃ॥

શિરોઽભ્યઙ્ગઃ શિરસ્ત્રાણં સ્નાનમુષ્ણીષમેવ ચ।
સ્રજશ્ચ વિષસંસૃષ્ટાઃ સાધયેદવલેખનાત્॥

મુખાલેપે મુખં શ્યાવં યુક્તમભ્યઙ્ગલક્ષણૈઃ।
પદ્મિનીકણ્ટકપ્રખ્યૈઃ કણ્ટકૈશ્ચોપચીયતે॥

તત્ર ક્ષૌદ્રઘૃતં પાનં પ્રલેપશ્ચન્દનં ઘૃતમ્।
પયસ્યા મધુકં ફઞ્જી બન્ધુજીવઃ પુનર્નવા॥

અસ્વાસ્થ્યં કુઞ્જરાદીનાં લાલાસ્રાવોઽક્ષિરક્તતા।
સ્ફિક્પાયુમેઢ્રમુષ્કેષુ યાતુશ્ચ સ્ફોટસંભવઃ॥

તત્રાભ્યઙ્ગવદેવેષ્ટા યાતૃવાહનયોઃ ક્રિયા।
શોણિતાગમનં ખેભ્યઃ શિરોરુક્કફસ્ંસ્રવઃ॥

નસ્યધૂમગતે લિઙ્ગમિન્દિર્યાણાં ચ વૈકૃતમ્।
તત્ર દુગ્ધૈર્ગવાદીનાં સર્પિઃ સાતિવિષૈઃ શૃતમ્॥

પાને નસ્યે ચ સશ્વેતં હિતં સમદયન્તિકમ્।
ગન્ધહાનિર્વિવર્ણત્વં પુષ્પાણાં મ્લાનતા ભવેત્॥

જિઘ્રતશ્ચ શિરોદુઃખં વારિપૂર્ણે ચ લોચને।
તત્ર બાષ્પેરિતં કર્મ મુખાલેપે ચ યત્ સ્મૃતમ્॥

કર્ણતૈલગતે શ્રોત્રવૈગુણ્યં શોફવેદને।
કર્ણસ્રાવશ્ચ તત્રાશુ કર્તવ્યં પ્રતિપૂરણમ્॥

સ્વરસો બહુપુત્રાયાઃ સઘૃતઃ ક્ષૌદ્રસંયુતઃ।
સોમવલ્કરસશ્ચાપિ સુશીતો હિત ઇષ્યતે॥

અશ્રૂપદેહો દાહશ્ચ વેદના દૃષ્ટિવિભ્રમઃ।
અઞ્જને વિષસંસૃષ્ટે ભવેદાન્ધ્યમથાપિ ચ॥

તત્ર સદ્યો ઘૃતં પેયં તર્પણં ચ સમાગધમ્।
અઞ્જનં મેષશૃઙ્ગસ્ય નિર્યાસો વરુણસ્ય ચ॥

મુષ્કકસ્યાજકર્ણસ્ય ફેનો ગોપિત્તસંયુતઃ।
કપિત્થમેષશૃઙ્ગ્યોશ્ચ પુષ્પં ભલ્લાતકસ્ય વા॥

એકૈકં કારયેત્ પુષ્પં બન્ધૂકાઙ્કોટયોરપિ।
શોફઃ સ્રાવસ્તથા સ્વાપઃ પાદયોઃ સ્ફોટજન્મ ચ॥

ભવન્તિ વિષજુષ્ટાભ્યાં પાદુકાભ્યામસંશયમ્।
ઉપાનત્પાદપીઠાનિ પાદુકાવત્ પ્રસાધયેત્॥

ભૂષણાનિ હતાર્ચીંષિ ન વિભાન્તિ યથા પુરા।
સ્વાનિ સ્થાનાનિ હન્યુશ્ચ દાહપાકાવદારણૈઃ॥

પાદુકાભૂષણેષૂક્તમભ્યઙ્ગવિધિમાચરેત્।
વિષોપસર્ગો બાષ્પાદિર્ભૂષણાન્તો ય ઈરિતઃ॥

સમીક્ષ્યોપદ્રવાંસ્તસ્ય વિદધીત ચિકિત્સિતમ્।
મહાસુગન્ધિમગદં યં પ્રવક્ષ્યામિ તં ભિષક્॥

પાનાલેપનનસ્યેષુ વિદધીતાઞ્જનેષુ ચ।
વિરેચનાનિ તીક્ષ્ણાનિ કુર્યાત્ પ્રચ્છર્દનાનિ ચ॥

સિરાશ્ચ વ્યધયેત્ ક્ષિપ્રં પ્રાપ્તં વિસ્રાવણં યદિ।
મૂસિકાજરુહા વાપિ હસ્તે બદ્ધા તુ ભૂપતેઃ॥

કરોતિ નિર્વિષં સર્વમન્નં વિષસમાયુતમ્।
હૃદયાવરણં નિત્યં કુર્યાચ્ચ મિત્રમધ્યગઃ॥

પિબેદ્ઘૃતમજેયાખ્યમમૃતાખ્યં ચ બુદ્ધિમાન્।
સર્પિર્દધિ પયઃ ક્ષૌદ્રં પિબેદ્વા શીતલં જલમ્॥

મયૂરાન્નકુલાન્ ગોધાઃ પૃષતાન્ હરિણાનપિ।
સતતં ભક્ષયેચ્ચાપિ રસાંસ્તેષાં પિબેદપિ॥

ગોધાનકુલમાંસેષુ હરિણસ્ય ચ બુદ્ધિમાન્।
દદ્યાત્ સુપિષ્ટાં પાલિન્દીં મધુકં શર્કરાં તથા॥

શર્કરાતિવિષે દેયે માયૂરે સમહૌષધે।
પાર્ષતે ચાપિ દેયાઃ સ્યુઃ પિપ્પલ્યઃ સમહૌષધાઃ॥

સક્ષૌદ્રઃ સઘૃતશ્ચૈવ શિમ્બીયૂષો હિતઃ સદા।
વિષઘ્નાનિ ચ સેવેત ભક્ષ્યભોજ્યાનિ બુદ્ધિમાન્॥

પિપ્પલીમધુકક્ષૌદ્રશર્કરેક્ષુરસામ્બુભિઃ।
છર્દયેદ્ગુપ્તહૃદયો ભક્ષિતં યદિ વૈ વિષમ્॥