Sushruta Samhita · Chapter 4.9

athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

viruddhādhyaśanāsātmyavegavighātaiḥ snehādīnaṃ cāyathārambhaiḥ pāpakriyayā purākṛtakarmayogācca tvagdoṣā bhavanti//

tatra tvagdoṣī māṃsavasādugdhadadhitailakulatthamāṣaniṣpāvekṣupiṣṭavikārāmlaviruddhādhyaśanājīrṇavidāhyabhiṣyandīni divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca pariharet//

tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakoradūṣaśyāmākoddālakādīnanavān bhuñjīta mudgāḍhakyoranyatarasya yūṣeṇa sūpena vā nimbapatrāruṣkaravyāmiśreṇa, maṇḍūkaparṇyavalgujāṭarūpikāpuṣpaiḥ sarpiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhairvā, tiktavargeṇa vābhihitena; māṃsasātmyāya vā jāṅgalamāṃsamamedaskaṃ vitaret; tailaṃ vajrakamabhyaṅgārthe; āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe; pānapariṣekāvagāhādiṣu ca khadirakaṣāyam; ityeṣa āhārācāravibhāgaḥ//

tatra pūrvarūpeṣūbhayataḥ saṃśodhanamāseveta/ tatra tvaksaṃprāpte śodhanālepanāni, śoṇitaprāpte saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāni, māṃsaprāpte śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāriṣṭamanthaprāśāḥ, caturthakarmaguṇaprāptaṃ yāpyamātmavataḥ saṃvidhānavataśca, tatra saṃśodhanācchoṇitāvasecanāccordhvaṃ bhallātaśilājatudhātumākṣīkaguggulvagurutuvarakakhadirāsanāyaskṛtividhānamāseveta; pañcamaṃ naivopakramet//

tatra prathamameva kuṣṭhinaṃ snehapānavidhānenopapādayet/ meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāśārṅgeṣṭāgudūcīdvipañcamūlīsiddhaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā vātakuṣṭināṃ pānābhyaṅgayorvidadhyāt, dhavāśvakarṇakakubhapalāśapicumardaparpaṭakamadhukarodhrasamaṅgāsiddhaṃ sarpiḥ pittakuṣṭhināṃ, priyālaśālāragvadhanimbasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ śleṣmakuṣṭhināṃ bhallātakābhayāviḍaṅgasiddhaṃ vā, sarveṣāṃ tuvarakatailaṃ bhallātakatailaṃ veti//

saptaparṇāragvadhātiviṣekṣurapāṭhākaṭurohiṇyamṛtātriphalāpaṭolapicumardaparpaṭakadurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśālāmūrvāśatāvarīsārivendrayavāṭarūṣakaṣaṭgranthāmadhukabhūnimbagṛṣṭikā iti samabhāgāḥ kalkaḥ syāt, kalkāccaturguṇaṃ sarpiḥ prakṣipya taddviguṇo dhātrīphalarasastaccaturguṇā āpāstadaikadhyaṃ samāloḍya vipacet, etanmahātiktakaṃ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣamajvararaktapittahṛdrogonmādāpasmāragulmapiḍākāsṛgdaragalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadapāṇḍurogavisarpārśaḥṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīñchamayediti//

triphalāpaṭolapicumandāṭarūṣakakaṭurohiṇīdurālabhātrāyamāṇāḥ parpaṭakaścaiteṣāṃ dvipalikān bhāgāñjaladroṇe prakṣipya pādāvaśeṣaṃ kaṣāyamādāya kalkapeṣyāṇīmāni bheṣajānyardhapalikāni trāyamāṇāmustendrayavacandanakirātatiktāni pippalyaścaitāni ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet, etattiktakaṃ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣamajvaragulmārśograhaṇīdoṣaśophapāṇḍurogavisarpaṣāṇḍhyaśamanamūrdhvajatrugatarogaghnaṃ ceti//

ato'nyatamena ghṛtena snigdhasvinnasyaikāṃ dve tisraścatasraḥ pañca vā sirā vidhyet; maṇḍalāni cotsannānyavalikhedabhīṣṇaṃ, pracchayedvā, samudraphenaśākagojīkākodumbarikāpatrairvāvaghṛṣyālepayellākṣāsarjarasarasāñjanaprapunnāḍāvalgujatejovatyaśvamārakārkakuṭajārevatamūlakalkairmūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭairvā, svarjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakakaṭukasudhāharidrāsaindhavakalkairvā, etānyevāvāpya kṣārakalpena niḥsrute pālāśe kṣāre tato vipācya phāṇītamiva saṃjātamavatārya lepayet, jyotiṣkaphalalākṣāmaricappilīsumanaḥpatrairvā, haritālamanaḥśilārkakṣīratilaśigrumaricakalkairvā, svarjikākuṣṭhatutthakuṭajacitrakaviḍaṅgamaricarodhramanaḥśilākalairvā, harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkairvā//

sarve kuṣṭhāpahāḥ siddhā lepāḥ sapta prakīrtitāḥ/ vaiśeṣikānatastūrdhvaṃ dadrūśvitreṣu me śṛṇu//

lākṣā kuṣṭhaṃ sarṣapāḥ śrīniketaṃ rātrirvyeṣaṃ cakramardasya bījam/ kṛtvaikasthaṃ takrapiṣṭaḥ pralepo dadrūṣūkto mūlakādbījayuktaḥ//

sindhūdbhūtaṃ cakramardasya bījamikṣūdbhūtaṃ keśaraṃ tārkṣyaśailam/ piṣṭo lepo'yaṃ kapitthādrasena dadrūstūrṇaṃ nāśayatyeṣa yogaḥ//

hemakṣīrī vyādhighātaḥ śirīṣo nimbaḥ sarjo vatsakaḥ sājakarṇaḥ/ śīghraṃ tīvrā nāśayantīha dadrūḥ snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktāḥ//

bhadrāsaṃjñodumbarīmūlatulyaṃ dattvā mūlaṃ kṣodayitvā malapvāḥ/ siddhaṃ toyaṃ pītamuṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñchvitre puṇḍarīke ca kuryāt//

dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā bhinne sphoṭe tailayuktaṃ pralepaḥ/ pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko nihanti//

kṛṣṇasya sarpasya masī sudagdhā baibhītakaṃ tailamatha dvitīyam/ etat samastaṃ mṛditaṃ pralepācchvitrāṇi sarvāṇyapahanti śīghram//

adhyardhatoye sumatisrutasya kṣārasya kalpena tu saptakṛtvaḥ/ tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇametadagryam//

ghṛtena yuktaṃ prapunāḍabījaṃ kuṣṭhaṃ ca yaṣṭīmadhukaṃ ca piṣṭvā/ śvetāya dadyādgṛhakukkuṭāya caturthabhaktāya bubhukṣitāya//

tasyopasaṃgṛhya ca tat purīṣamutpācitaṃ sarvata eva lompet/ abhyantaraṃ māsamimaṃ prayogaṃ prayojayecchvitramatho nihanti//

kṣāre sudagdhe jalagaṇḍaje tu gajasya mūtreṇa bahusrute ca/ droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā pacedbījamavalgujasya//

etadyadā cikkaṇatāmupaiti tadā samastaṃ guṭikā vidadhyāt/ śvitraṃ pralimpedatha saṃpraghṛṣya tayā vrajedāśu savarṇabhāvam//

kaṣāyakalpena subhāvitāṃ tu jalaṃ tvacā cūtaharītakīnām/ tāṃ tāmradīpe praṇidhāya dhīmān vartiṃ vaṭakṣīrasubhāvitāṃ tu//

ādīpya tajjātamasīṃ gṛhītvā tāṃ cāpi pathyāmbhasi bhagvayitvā/ saṃpracchitaṃ tadbahuśaḥ kilāsaṃ tailena siktaṃ kaṭunā prayāti//

āvalgujaṃ bījamagryaṃ nadījaṃ kākāhvānodumbarī yā ca lākṣā/ lauhaṃ cūrṇaṃ māgadhī tārkṣyaśailaṃ tulyāḥ kāryāḥ kṛṣṇavarṇāstilāśca//

vartiṃ kṛtvā tāṃ gavāṃ pittapiṣṭāṃ lepaḥ kāryaḥ śvitriṇāṃ śvitrahārī/ lepāt pittaṃ śaikhinaṃ śvitrahāri hrīberaṃ vā dagdhametena yuktam//

tutthālakaṭukāvyoṣasiṃhārkahayamārakāḥ/ kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī//

tilvakāriṣṭapīlūnāṃ patrāṇyāragvadhasya ca/ bījaṃ viḍaṅgāśvahantrorharidre bṛhatīdvayam//

ābhyāṃ śvitrāṇi yogābhyāṃ lepānnaśyantyaśeṣataḥ/ vāyasīphalgutiktānāṃ śataṃ dattvā pṛthak pṛthak//

dve loharajasaḥ prasthe triphalātryāḍhakaṃ tathā/ tridroṇe'pāṃ pacedyāvadbhāgau dvāvasanādapi//

śiṣṭau ca vipacedbhūya etaiḥ ślakṣṇaprapeṣitaiḥ/ kalkairindrayavabyoṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ//

pārāvatapadīdamtībākucīkeśarāhvayaiḥ/ kaṇṭakāryā ca tatpkvaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhiṣu yojayet//

doṣadhātvāśritaṃ pānādabhyaṅgāttvaggataṃ tathā/ apyasādhyaṃ nṛṇāṃ kuṣṭhaṃ nāmnā nīlaṃ niyacchati//

triphalātvak trikaṭukaṃ surasā madayantikā/ vāyasyāragvadhaścaiṣāṃ tulāṃ kuryāt pṛthak pṛthak//

kākamācyarkavaruṇadantīkuṭajacitrakāt/ dārvīnidigdhikābhyāṃ tu pṛthagdaśapalaṃ tathā//

tridroṇe'pāṃ pacedyāvat ṣaṭprasthaṃ pariśeṣitam/ śakṛdrasadadhikṣīramūtrāṇāṃ pṛthagāḍhakam//

tadvadghṛtasya tatsādhyaṃ bhūnimbavyoṣacitrakaiḥ/ karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ//

nīlinīnimbakusumaiḥ siddhaṃ kuṣṭhāpahaṃ ghṛtam/ mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṃ śvitriṇāṃ janayennṛṇām/ bhagandaraṃ kṛmīnarśo mahānīlaṃ niyacchati//

mūtraṃ gavyaṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi/ pakṣādūrdhvaṃ śvitribhiḥ peyametat kuryāccāsmin kuṣṭhadiṣṭaṃ vidhānam//

pūtīkārkasruṅnarendradrumāṇāṃ mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavāḥ saumanāśca/ lepaḥ śvitraṃ hanti dadrūrvraṇāṃśca duṣṭānyarśāṃsyeṣa nāḍīvraṇāṃśca//

asmādūrdhvaṃ niḥsrute duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarpiṣā snehayitvā/ tīkṣṇairyogaiśchardayitvā prāgāḍhaṃ paścāddoṣaṃ nirhareccāpramattaḥ//

durvānto vā durvirikto'pi vā syāt kuṣṭhī doṣairuddhatairvyāptadehaḥ/ niḥsandigdhaṃ yātyasādhyatvamāśu tasmāt kṛtsnānnirharettasya doṣān//

pakṣāt pakṣācchardanānyabhyupeyānmāsānmāsāt sraṃsanaṃ cāpi deyam/ srāvyaṃ raktaṃ vatsare hi dviralpaṃ nasyaṃ dadyācca trirātrāttrirātrāt//

pathyā vyoṣaṃ sekṣujātaṃ satailaṃ līḍhvā śīghraṃ mucyate kuṣṭharogāt/ dhātrīpathyākṣopakulyāviḍaṅgān kṣaudrājyābhyāmekato vāvalihyāt//

pītvā māsaṃ vā palāṃśāṃ haridrāṃ mūtreṇāntaṃ pāparogasya gacchet/ evaṃ peyaścitrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvavanmūtrayuktāḥ//

tadvattārkṣyaṃ māsamātraṃ ca peyaṃ tenājasraṃ dehamālepayecca/ āriṣṭītvak sāptaparṇī ca tulyā lākṣā mustaṃ pañcamūlyau haridre//

mañjiṣṭhākṣau vāsako devadāru pathyāvahnī vyoṣadhātrīviḍaṅgāḥ/ sāmānyāṃśaṃ yojayitvā viḍaṅgaiścūrṇaṃ kṛtvā tatpalonmānamaśnan//

kuṣṭhājjanturmucyate traiphalaṃ vā sarpirdroṇaṃ vyoṣayuktaṃ ca yuñjan/ gomūtrāmbudroṇasiddhe'kṣapīḍe siddhaṃ sarpirnāśayeccāpi kuṣṭham//

āragvadhe saptaparṇe paṭole savṛkṣake naktamāle sanimbe jīrṇaṃ pakvaṃ taddharidrādvayena hanyāt kuṣṭhaṃ muṣkake cāpi sarpiḥ//

rodhrāriṣṭaṃ padmakaṃ raktasāraḥ saptāhvākṣau vṛkṣako bījakaśca/ yojyāḥ snāne dahyamānasya jantoḥ peyā vā syāt kṣaudrayuktā tribhaṇḍī//

khādet kuṣṭhī māṃsaśā(pā)te purāṇān mudgān siddhānnimbatoye satailān/ nimbakvāthaṃ jātasattvaḥ pibedvā kvāthaṃ vārkālarkasaptacchadānām//

jagdheṣvaṅgeṣvaśvamārasya mūlaṃ lepo yuktaḥ syādviḍaṅgaiḥ samūtraiḥ/ mūtraiścainaṃ secayedbhojayecca sarvāhārān saṃprayuktān viḍaṅgaiḥ//

kārañjaṃ vā sārṣapaṃ vā kṣateṣu kṣepyaṃ tailaṃ śigrukośāmrayorvā/ pakvaṃ sarvairvā kaṭūṣṇaiḥ satikaiḥ śeṣaṃ ca syādduṣṭavat saṃvidhānam//

saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam/ snuhīśirīṣayormūlaṃ citrakāsphotayorapi//

viṣalāṅgalavajrākhyakāsīsālamanaḥśilāḥ/ karañjabījaṃ trikaṭu triphalāṃ rajanīdvayam//

siddhārthakān viḍaṅgāni prapunnāḍaṃ ca saṃharet/ mūtrapiṣṭaiḥ pacedetaistailaṃ kuṣṭhavināśanam//

etadvajrakamabhyaṅgānnāḍīduṣṭavraṇāpaham/ siddhārthakaḥ karañjau dvau dve haridre rasāñjanam//

kuṭajaśca prapunnāḍasaptaparṇau mṛgādanī/ lākṣā sarjaraso'rkaśca sāsphotāragvadhau snuhī//

śirīṣastuvarākhyastu kuṭajāruṣkarau vacā/ kuṣṭhaṃ kṛmighnaṃ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṃ tathā//

mālatī kaṭutumbī ca gandhāhvā mūlakaṃ tathā/ saindhavaṃ karavīraśca gṛhadhūmaṃ viṣaṃ tathā//

kampillakaṃ sasindūraṃ tejohvātutthakāhvaye/ samabhāgāni sarvāṇi kalkapeṣyāṇi kārayet//

gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyāttilatailāccaturguṇam/ kārañjaṃ yā mahāvīryaṃ sārṣapaṃ vā mahāguṇam//

abhyaṅgāt sarvakuṣṭhāni gaṇḍamālābhagandarān/ nāḍīduṣṭavraṇān ghorān nāśayennātra saṃśayaḥ//

mahāvajrakamityetannāmnā tailaṃ mahāguṇam/ pittāvāpairmūtrapiṣṭastailaṃ lākṣādikaiḥ kṛtam//

saptāhaṃ kaṭukālābvāṃ nidadhīta cikitsakaḥ/ pītavantaṃ tato mātrāṃ tenābhyaktaṃ ca mānavam//

śāyayedātape tasya doṣā gacchanti sarvaśaḥ/ srutadoṣaṃ samutthāpya snātaṃ khadiravāriṇā//

yavāgūṃ pāyayedenaṃ sādhitāṃ khadirāmbunā/ evaṃ saṃśodhane varge kuṣṭhaghneṣvauṣadheṣu ca//

kuryāttailāni sarpīṣi pradehodgharṣaṇāni ca/ prātaḥ prātaśca seveta yogān vairecanāñ śubhān/ pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau vā yairutthānaṃ na gacchati//

kārabhaṃ vā pibenmūtraṃ jīrṇe tatkṣīrabhojanam/ jātasattvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhirapohati//

didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ/ sarvathaiva prayuñjīta snānapānāśanādiṣu//

yathā hanti pravṛddhatvāt kuṣṭhamāturamojasā/ tathā hantyupayuktastu khadiraḥ kuṣṭhamojasā//

nīcaromanakhaḥ śrānto hitāśyauṣadhatatparaḥ/ yoṣinmāṃsasurāvarjī kuṣṭhī kuṣṭhamapohati//