Sushruta Samhita · Chapter 4.10

athāto mahākuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

kuṣṭheṣu meheṣu kaphāmayeṣu sarvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu/ kṛśatvamicchatsu ca medureṣu yogānimānagryamatirvidadhyāt//

kṣuṇṇān yavānniṣpūtān rātrau gomūtraparyuṣitān mahati kiliñje śoṣayet, evaṃ saptarātraṃ bhāvayecchoṣayecca, tatastān kapālabhṛṣṭān śaktūn kārayitvā, prātaḥ prātareva kuṣṭhinaṃ pramehiṇaṃ vā sālasārādikaṣāyeṇa kaṇṭakivṛkṣakaṣāyeṇa vā pāyayedbhallātakaprapunnāḍāvalgujārkacitrakaviḍaṅgamustacūrṇacaturbhāgayuktān; evameva sālasārādikaṣāyaparipītānāmāragvadhādikaṣāyaparipītānāṃ vā gavāśvāśakṛdbhūtānāṃ vā yavānāṃ śaktūn kārayitvā bhallātakādīnāṃ cūrṇānyāvāpya khadirāśananimbarājavṛkṣarohītakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa śarkarāmadhumadhureṇa drākṣāyuktena dāḍimāmalakavetasāmlena saindhavalavaṇānvitena pāyayet; eṣa sarvamanthakalpaḥ//

yāvakāṃśca bhakṣyān dhānolumbakakulmāṣāpūpapūrṇakośotkārikāśaṣkulikākuṇāvīprabhṛtīn seveta; yavavidhānena godhūmaveṇuyavānupayuñjīta//

ariṣṭānato vakṣyāmaḥ pūtīkacavyacitrakasuradārusārivādantītrivṛttrikaṭukānāṃ pratyekaṃ ṣaṭpalikā bhāgā badarakuḍavastriphalākuḍava ityeteṣāṃ cūrṇāni, tataḥ pippalīmadhughṛtairantaḥpralipte ghṛtabhājane prākkṛtasaṃskāre saptodakakuḍavānayorajo'rdhakuḍavamardhatulāṃ ca guḍasyābhihitāni cūrṇānyāvāpya svanuguptaṃ kṛtvā yavapalle saptarātraṃ vāsayet, tato yathābalamupayuñjīta, eṣo'riṣṭaḥ kuṣṭhamehamedaḥpāṇḍurogaśvayathūnapahanti/ evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau cāriṣṭān kurvīta//

āsavānato vakṣyāmaḥ palāśabhasmaparisrutasyoṣṇodakasya śītībhūtasya trayo bhāgā dvau phāṇitasyaikadhyamariṣṭakalpena vidadhyāt, evaṃ tilādīnāṃ kṣāreṣu; śālasārādau vyagrodhādāvāragvadhādau mūtreṣu cāsavān vidadhyāt//

atha surā vakṣyāmaḥ śiṃśapākhadirayoḥ sāramādāyotpāṭhya cottamāraṇībrāhmīkośavatīstatsarvamakataḥ kaṣāyakalpena vipācyodakamādadīta maṇḍodakārthaṃ, kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyācca yathoktam/ evaṃ surāḥ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt//

prakṣipya vipacet, tato nātidravaṃ nātisāndramavatārya tasya pāṇitalaṃ pūrṇamaprātarāśo madhumiśraṃ lihyāt; evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca lehān kārayet//

ataścūrṇakriyāṃ vakṣyāmaḥ śālasārādīnāṃ sāracūrṇaprasthamāhṛtyāragvadhādikaṣāyaparipītamanekaśaḥ śālasārādikaṣāyeṇaiva pāyayet; evaṃ nyagrodhādīnāṃ phaleṣu, puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇakriyāṃ kārayet//

ata ūrdhvamayaskṛtīrvakṣyāmaḥ tīkṣṇalohapatrāṇi tanūni lavaṇavargapradigdhāni gomayāgniprataptāni triphalāśālasārādikaṣāyeṇa nirvāpayet ṣoḍaśavārān, tataḥ khadirāṅgārataptānyupaśāntatāpāni sūkṣmacūrṇāni kārayedghanatāntavaparisrāvitāni, tato yathābalaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuññīta, jīrṇe yathāvyādhyanamlamalavaṇamāhāraṃ kurvīta, evaṃ tulamupayujya kuṣṭhamedamedaḥśvayathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahatya varṣaśataṃ jīvati, tulāyāṃ tulāyāṃ varṣaśatamutkarṣaḥ, etena sarvalauheṣvayaskṛtayo vyākhyātāḥ//

trivṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṅkhinītilvakatriphalāpalāśaśiṃśapānāṃ svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyāmabhyāsicya khadirāṅgārataptamayaḥpiṇḍaṃ trisaptakṛtvo nirvāpya tamādāya punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet, tataścaturthabhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo'gnitaptānyayaḥpatrāṇi prakṣipet, sidhyati cāsmin pippalyādicūrṇabhāgaṃ dvau madhunastāvadghṛtasyeti dadyāt, tataḥ praśāntamāyase pātre svanuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogaṃ śuktiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta, jīrṇe yathāvyādhyāhāramupaseveta/ eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyaṃ kuṣṭhaṃ pramehaṃ vā sādhayati, sthūlamapakarṣati, śophamupahanti, sannmagnimuddharati, viśeṣeṇa copadiśyate rājayakṣmiṇāṃ, varṣaśatāyuścānayā puruṣo bhavati/ śālasārādikvāthamāsicya pālāśyāṃ droṇyāmayoghanāṃstaptānnirvāpya kṛtasaṃskāre kalaśe'bhyāsicya pippalyādicūrṇabhāgaṃ kṣaudraṃ guḍamiti ca dattvā svanuguptaṃ nidadhyāt, etāṃ mahauṣadhāyaskṛtiṃ māsamardhamāsaṃ vā sthitāṃ yathābalamupayuñjīta/ evaṃ nyagrodhādāvārevatādiṣu ca vidadhyāt//

ataḥ khadiravidhānamupadekṣyāmaḥ praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ khadiraṃ paritaḥ khānayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ chittvāyomayaṃ kumbhaṃ tasminnantare nidadhyādyathā rasagrahaṇasamartho bhavati, tatastaṃ gomayamṛdāvaliptamavakīryendhanairgomayamiśrairādīpayedyathāsya dahyamānasya rasaḥ sravatyadhastāt, tadyadā jānīyāt pūrṇaṃ bhājanamiti, athainamuddhṛtya parisrāvya rasamanyasmin pātre nidhāyānuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogaṃ mātrāmāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca, prasthe copayukte śataṃ varṣāṇāmāyuṣo'bhivṛddhirbhavati/ khadirasāratulāmudakadroṇe vipācya ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tamāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta/ eṣa eva sarvavṛkṣāsāreṣu kalpaḥ/ khadirasāracūrṇatulāṃ khadirasārakvāthamātrāṃ vā prātaḥ prātarupaseveta, khadirasārakvāthasiddhamāvikaṃ vā sarpiḥ//

amṛtavallīsvarasaṃ kvāthaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta, tatsiddhaṃ vā sarpiḥ, aparāhṇe sasarpiṣkamodanamāmalakayūṣeṇa bhuñjīta; evaṃ māsamupayujya sarvakuṣṭhairvimucyata iti//

kṛṣṇatilabhallātakatailāmalakarasasarpiṣāṃ droṇaṃ śālasārādikaṣāyasaya ca, triphalātrikaṭukaparūṣaphalamajjaviḍaṅgaphalasāracitrārkāvalgujaharidrādvayatrivṛddantīdravantīndrayavayaṣṭīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṅgūṇāṃ pālikā bhāgāstānaikadhyaṃ snehapākavidhānena pacet, tat sādhusiddhamavatārya parisrāvyānuguptaṃ nidadhyāt, tata upasaṃskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātarutthāya pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇa pratisaṃsṛjyopayuñjiāta, jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena sarpiṣmantaṃ khadirodakasiddhaṃ mṛdvodanamaśnīyāt khadirodakasevī, ityevaṃ droṇamupayujya sarvakuṣṭhairvimuktaḥ śuddhatanuḥ smṛtimān varṣaśatāyurarogo bhavati//

bhavati cātra surāmanthāsavāriṣṭāṃllehāṃścūrṇānyayaskṛtīḥ/ sahasraśo'pi kurvīta bījenānena buddhimān//