સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.35

અથાતો નેત્રબસ્તિપ્રમાણપ્રવિભાગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

તત્ર સ્નેહાદીનાં કર્મણાં બસ્તિકર્મ પ્રધાનતમમાહુરાચાર્યાઃ। કસ્માત્ અનેકકર્મકરત્વાદ્બસ્તેઃ; ઇહ ખલુ બસ્તિર્નાનાવિધદ્રવ્યસંયોગાદ્દોષાણાં સંશોધનસંશમનસંગ્રહણાનિ કરોતિ, ક્ષીણશુક્રં વાજીકરોતિ, કૃશં બૃંહયતિ, સ્થૂલં કર્શયતિ, ચક્ષુઃ પ્રીણયતિ, વલીપલિતમપહન્તિ, વયઃ સ્થાપયતિ॥

શરીરોપચયં વર્ણં બલમારોગ્યમાયુષઃ। કુરુતે પરિવૃદ્ધિં ચ બસ્તિઃ સમ્યગુપાસિતઃ॥

તથા જ્વરાતીસારતિમિરપ્રતિશ્યાયશિરોરોગાધિમન્થાર્દિતાક્ષેપકપક્ષાઘાતૈકાઙ્ગસર્વાઙ્ગરોગાધ્માનોદરયોનિશૂલશર્કરાશૂલવૃદ્ધ્યુપદંશાનાહમૂત્રકૃચ્છ્રગુલ્મવાતશોણિતવાતમૂત્રપુરીષોદાવર્તશુક્રાર્તવસ્તન્યનાશહૃદ્ધનુમન્યાગ્રહશર્કરાશ્મરીમૂઢગર્ભપ્રભૃતિષુ ચાસ્યર્થમુપયુજ્યતે॥

ભવતિ ચાત્ર બસ્તિર્વાતે ચ પિત્તે ચ કફે રક્તે ચ શસ્યતે। સંસર્ગે સન્નિપાતે ચ બસ્તિરેવ હિતઃ સદા॥

તત્ર સાંવત્સરિકાષ્ટદ્વિરષ્ટવર્ષાણાં ષડષ્ટદશાઙ્ગુલપ્રમાણાનિ કનિષ્ઠિકાનામિકામધ્યમાઙ્ગુલિપરિણાહાન્યગ્રેઽધ્યર્ધાઙ્ગુલદ્વ્યઙ્ગુલાર્ધતૃતીયાઙ્ગુલસન્નિવિષ્ટકર્ણિકાનિ કઙ્કશ્યેનબર્હિણપક્ષનાડીતુલ્યપ્રવેશાનિ મુદ્ગમાષકલાયમાત્રસ્રોતાંસિ વિદધ્યાન્નેત્રાણિ। તેષુ ચાસ્થાપનદ્રવ્યપ્રમાણમાતુરહસ્તસંમિતેન પ્રસૃતેન સંમિતૌ પ્રસૃતૌ દ્વૌ ચત્વારોઽષ્ટૌ ચ વિધેયાઃ॥

વર્ષાન્તરેષુ નેત્રાણાં બસ્તિમાનસ્ય ચૈવ હિ। વયોબલશરીરાણિ સમીક્ષ્યોત્કર્ષયેદ્વિધિમ્॥

પઞ્ચવિંશતેરૂર્ધ્વં દ્વાદશાઙ્ગુલં, મૂલેઽઙ્ગુષ્ઠોદરપરીણાહમ્, અગ્રે કનિષ્ઠિકોદરપરીણાહમ્, અગ્રે ત્ર્યઙ્ગુલસન્નિવિષ્ટકર્ણિકં, ગૃધ્રપક્ષનાડીંતુલ્યપ્રવેશં, કોલાસ્થિમાત્રછિદ્રં, ક્લિન્નકલાયમાત્રછિદ્રમિત્યેકે; સર્વાણિ મૂલે બસ્તિનિબન્ધનાર્થં દ્વિકર્ણિકાનિ। આસ્થાપનદ્રવ્યપ્રણાણં તુ વિહિતં દ્વાદશપ્રસૃતાઃ। સપ્તતેસ્તૂર્ધ્વં નેત્રપ્રમાણમેતદેવ, દ્રવ્યપ્રમાણં તુ દ્વિરષ્ટવર્ષવત્॥

મૃદુર્બસ્તિઃ પ્રયોક્તવ્યો વિશેષાદ્બાલવૃદ્ધયોઃ। તયોસ્તીક્ષ્ણઃ પ્રયુક્તસ્તુ બસ્તિર્હિંસ્યાદ્ બલાયુષી॥

(વ્રણનેત્રમષ્ટાઙ્ગુલં મુદ્ગવાહિસ્રોતઃ; વ્રણમવેક્ષ્ય યથાસ્વં સ્નેહકષાયે વિદધીત॥)

તત્ર નેત્રાણિ સુવર્ણરજતતામ્રાયોરીતિદન્તશૃઙ્ગમણિતરુસારમયાનિ શ્લક્ષ્ણાનિ દૃઢાનિ ગોપુચ્છાકૃતીન્યૃજૂનિ ગુટિકામુખાનિ ચ॥

બસ્તયશ્ચ બન્ધ્યા મૃદવો નાતિવહલા દૃઢાઃ પ્રમાણવન્તો ગોમહિષવરાહાજોરભ્રાણામ્॥

નેત્રાલાભે હિતા નાડી નલવંશાસ્થિસંભવા। બસ્ત્યલાભે હિતં ચર્મ સૂક્ષ્મં વા તાન્તવં ઘનમ્॥

બસ્તિં નિરુપદિગ્ધં તુ શુદ્ધં સુપરિમાર્જિતમ્। મૃદ્વનુદ્ધતહીનં ચ મુહુઃ સ્નેહવિમર્દિતમ્॥

નેત્રામૂલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન્યુબ્જં તુ વિવૃતાનનમ્। બદ્ધ્વા લોહેન તપ્તેન ચર્મસ્રોતસિ નિર્દહેત્॥

પરિવર્ત્ય તતો બસ્તિં બદ્ધ્વા ગુપ્તં નિધાપયેત્। આસ્થાપનં ચ તૈલં ચ યથાવત્તેન દાપયેત્॥

તત્ર દ્વિવિધો બસ્તિઃ નૈરૂહિકઃ, સ્નૈહિકશ્ચ। આસ્થાપનં, નિરૂહ ઇત્યનર્થાન્તરં; તસ્ય વિકલ્પો માધુતૈલિકઃ; તસ્ય પ્રયાયશબ્દો યાપનો, યુક્તરથઃ, સિદ્ધબસ્તિરિતિ। સ દોષનિર્હરણાચ્છરીરનીરોહણાદ્વા નિરૂહઃ, બયઃસ્થાપનાદાયુઃસ્થાપનાદ્વા આસ્થાપનમ્। માધુતૈલિકવિધાનં ચ નિરૂહોપક્રમચિકિત્સિતે વક્ષ્યામઃ। યથાપ્રમાણગુણવિહિતઃ સ્નેહબસ્તિવિકલ્પોઽનુવાસનઃ પાદાવ(પાદાપ)કૃષ્ટઃ। અનુવસન્નપિ ન દુષ્યત્યનુદિવસં વા દીયત ઇત્યનુવાસનઃ। તસ્યાપિ વિકલ્પોઽર્ધાર્ધમાત્રાવકૃષ્ટોઽપરિહાર્યો માત્રાબસ્તિરિતિ॥

નિરૂહઃ શોધનો લેખી સ્નૈહિકો બૃંહણો મતઃ। નિરૂહશોધિતાન્માર્ગાન્ સમ્યક્ સ્નેહોઽનુગચ્છતિ। અપેતસર્વદોષાસુ નાડીષ્વિવ વહજ્જલમ્॥

સર્વદોષહરશ્ચાસૌ શરીરસ્ય ચ જીવનઃ। તસ્માદ્વિશુદ્ધદેહસ્ય સ્નેહબસ્તિર્વિધીયતે॥

તત્રોન્માદભયશોકપિપાસારોચકાજીર્ણાર્શઃપાણ્ડુરોગભ્રમમદમૂર્ચ્છાચ્છર્દિકુષ્ઠમેહોદરસ્થૌલ્યશ્વાસકાસકણ્ઠશોષશોફોપસૃષ્ટક્ષતક્ષીણચતુસ્ત્રિમાસગર્ભિણીદુર્બલાગ્ન્યસહા બાલવૃદ્ધૌ ચ વાતરોગાદૃતે ક્ષીણા નાનુવાસ્યા નાસ્થાપયિતવ્યાઃ॥

ઉદરી ચ પ્રમેહી ચ કુષ્ઠી સ્થૂલશ્ચ માનવઃ। અવશ્યં સ્થાપનીયાસ્તે નાનુવાસ્યાઃ કથઞ્ચન॥

અસાધ્યતા વિકારાણાં સ્યાદેષામનુવાસનાત્। અસાધ્યત્વેઽપિ ભૂયિષ્ઠં ગાત્રાણાં સદનં ભવેત્॥

પક્વાશયે તથા શ્રોણ્યાં નાભ્યધસ્તાચ્ચ સર્વતઃ। સમ્યક્પ્રણિહિતો બસ્તિઃ સ્થાનેષ્વેતેષુ તિષ્ઠતિ॥

પક્વાશયાદ્બસ્તિવીર્યં ખૈર્દેહમનુસર્પતિ। વૃક્ષમૂલે નિષિક્તાનામપાં વીર્યમિવ દ્રુમમ્॥

સ ચાપિ સહસા બસ્તિઃ કેવલઃ સમલોઽપિ વા। પ્રત્યેતિ વીર્યં ત્વનિલૈરપાનાદ્યૈર્વિનીયતે॥

વીર્યેણ બસ્તિરાદત્તે દોષાનાપાદમસ્તકાત્(ન્)। પક્વાશયસ્થોઽમ્બરગો ભૂમેરર્કો રસાનિવ॥

સ કટીપૃષ્ઠકોષ્ઠસ્થાન્ વીર્યેણાલોડ્ય સંચયાન્। ઉત્ખાતમૂલાન્ હરતિ દોષાણાં સાધુયોજિતઃ॥

દોષત્રયસ્ય યસ્માચ્ચ પ્રકોપે વાયુરીશ્વરઃ। તસ્માત્તસ્યાતિવૃદ્ધસ્ય શરીરમભિનિઘ્નતઃ॥

વાયોર્વિષહતે વેગં નાન્યા બસ્તેરૃતે ક્રિયા। પવનાવિદ્ધતોયસ્ય વેલા વેગમિવોદધેઃ॥

શરીરોપચયં વર્ણં બલમારોગ્યમાયુષઃ। કુરુતે પરિવૃદ્ધિં ચ બસ્તિઃ સમ્યગુપાસિતઃ॥

અત ઊર્ધ્વં વ્યાપદો વક્ષ્યામઃ। તત્ર નેત્રં વિચલિતં, વિવર્તિતં, પાર્શ્વાવપીડિતમ્, અત્યુત્ક્ષિપ્તમ્, અવસન્નં, તિર્યક્પ્રક્ષિપ્તમિતિ ષટ્ પ્રણિધાનદોષાઃ; અતિસ્થૂલં, કર્કશમ્, અવનતં, અણુભિન્નં, સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટકર્ણિકં, સૂક્ષ્માતિચ્છિદ્રમ્, અતિદીર્ઘમ્, અતિહ્રસ્વમ્, અસ્રિમદિત્યેકાદશ નેત્રદોષાઃ; બહલતા, અલ્પતા, સચ્છિદ્રતા, પ્રસ્તીર્ણતા, દુર્બદ્ધતેતિ પઞ્ચ બસ્તિદોષાઃ; અતિપીડિતતા, શિથિલપીડિતતા, ભૂયો ભૂયોઽવપીડનં, કાલાતિક્રમ ઇતિ ચત્વારઃ પીડનદોષાઃ; આમતા, હીનતા, અતિમાત્રતા, અતિશીતતા, અત્યુષ્ણતા, અતિતીક્ષ્ણતા, અતિમૃદુતા, અતિસ્નિગ્ધતા, અતિરૂક્ષતા, અતિસાન્દ્રતા, અતિદ્રવતા, ઇત્યેકાદશ દ્રવ્યદોષાઃ; અવાક્શીર્ષોચ્છીર્ષન્યુબ્જોત્તાનસઙ્કુચિતદેહસ્થિતદક્ષિણપાર્શ્વશાયિનઃ પ્રદાનમિતિ સપ્ત શય્યાદોષાઃ; એવમેતાશ્ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વ્યાપદો વૈદ્યનિમિત્તાઃ। આતુરનિમિત્તાઃ પઞ્ચદશ આતુરોપદ્રવચિકિત્સિતે વક્ષ્યન્તે। સ્નેહસ્ત્વષ્ટભિઃ કારણૈઃ પ્રતિહતો ન પ્રત્યાગચ્છતિ ત્રિભિર્દોષૈઃ, અશનાભિભૂતો, મલવ્યામિશ્રો, દૂરાનુપ્રવિષ્ટો, અસ્વિન્નસ્ય, અનુષ્ણો, અલ્પમ્ભુક્તવતો, અલ્પશ્ચેતિ વૈદ્યાતુરનિમિત્તા ભવન્તિ। અયોગસ્તૂભયોઃ, આધ્માનં, પરિકર્તિકા, પરિસ્રાવઃ, પ્રવાહિકા, હૃદયોપસરણમ્, અઙ્ગપ્રગ્રહો, અતિયોગો, જીવાદાનમિતિ નવ વ્યાપદો વૈદ્યનિમિત્તા ભવન્તિ॥

ભવતિ ચાત્ર ષટ્સપ્તતિઃ સમાસેન વ્યાપદઃ પરિકીર્તિતાઃ। તાસાં વક્ષ્યામિ વિજ્ઞાનં સિદ્ધિં ચ તદનન્તરમ્॥