Sushruta Samhita · Chapter 4.33

athāto vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ, kupitāḥ praśamayitavyāḥ, vṛddhā nirhartavyāḥ, samāḥ paripālyā iti siddhāntaḥ//

prādhānyena vamanavirecane vartate nirharaṇe doṣāṇām/ tasmāttayorvidhānamucyamānamupadhāraya//

athāturaṃ snigdhaṃ svinnamabhiṣyandibhirāhārairanavabaddhadoṣamavalokya śvo vamanaṃ pāyayitāsmīti saṃbhojayettīkṣṇāgniṃ balavantaṃ bahudoṣaṃ mahāvyādhiparītaṃ vamanasātmyaṃ ca//

bhavati cātra peśalairvividhairannairdoṣānutkleśya dehinaḥ/ snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate//

athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnehānāmanyatamasya mātrāṃ pāyayitvā vāmayedyathāyogaṃ koṣṭhaviśeṣamavekṣya; asātmyabībhatsadurgandhadurdarśanāni ca vamanāni vidadhyāt, ato viparītāni virecanāni; tatra sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ vā vamanasādhyeṣu vikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṃ pāyayet, pītauṣadhaṃ ca pāṇibhiragnitaptaiḥ pratāpyamānaṃ muhūrtamupekṣeta; tasya ca svedaprādurbhāveṇa śithilatāmāpannaṃ svebhyaḥ sthānebhyaḥ pracalitaṃ kukṣimanusṛtaṃ jānīyāt, tataḥ pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭamāptairlalāṭe pṛṣṭhe pārśvayoḥ kaṇṭhe ca pāṇibhiḥ suparigṛhītamaṅgulīgandharvahastotpalanālānāmanyatamena kaṇṭhamabhispṛśantaṃ vāmayettāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti//

bhavataścātra kaphaprasekaṃ hṛdyāviśuddhiṃ kaṇḍūṃ ca duścharditaliṅgamāhuḥ/ pittātiyogaṃ ca cisaṃjñatāṃ ca hṛtkaṇṭhapīḍāmapi cātivānte//

pitte kaphasyānu sukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi/ laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣaṃ vyavasyet//

samyagvāntaṃ cainamabhisamīkṣya snehanavirecanaśamanānāṃ dhūmānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayitvāācārikamādiśet//

bhavanti cātra tato'parāhṇe śuciśuddhadehamuṣṇābhiraddbhiḥ pariṣiktagātram/ kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yūṣai rasairvāpyupabhojayettu//

kāsopalepasvarabhedanidrātandrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ/ kaphaprasekagrahaṇīpradoṣā na santi jantorvamataḥ kadācit//

chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ sahasā vrajanti/ tathā hṛte śleṣmaṇi śodhanena tajjā vikārāḥ praśamaṃ prayānti//

na vāmayettaimirikordhvavātagulmodaraplīhakṛmiśramārtān/ sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhamūtrāturān kevalavātarogān//

svaropaghātādhyayanaprasaktaduśchardiduḥkoṣṭhatṛḍārtabālām/ ūrdhvāsrapittikṣudhitātirūkṣagarbhiṇyudāvartirūhitāṃśca//

avamyavamanādrogāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinām/ asādhyatāṃ vā gacchanti naite vāmyāstataḥ smṛtāḥ//

ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ/ atīva colbaṇakaphāste ca syurmadhukāmbunā//

vāmyāstu viṣaśoṣastanyadoṣamandāgnyunmādāpasmāraślīpadārbudavidārikāmedomehagarajvarārucyapacyāmātīsārahṛdrogacittavibhramavisarpavidradhyajīrṇamukhaprasekahṛllāsaśvāsakāsapīnasapūtīnāsakaṇṭhauṣṭhavaktrapākakarṇasrāvādhijihvopajihvikāgalaśuṇḍikādhaḥśoṇitapittinaḥ kaphasthānajeṣu vikāreṣvanye ca kaphavyādhiparītā iti//

virecanamapi snigdhasvinnāya vāntāya ca deyam; avāntasya hi samyagviriktasyāpi sato'dhaḥ srastaḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayati, gauravamāpādayati, pravāhikāṃ vā janayati//

athāturaṃ śvo virecanaṃ pāyayitāsmīti pūrvāhṇe laghu bhojayet, phalāmlamuṣṇodakaṃ cainamanupāyayet/ athāpare'hani vigataśleṣmadhātumāturopakramaṇīyādavekṣyāturamathāsmai auṣadhamātrāṃ pātuṃ prayacchet//

tatra mṛduḥ, krūro, madhyama iti trividhaḥ koṣṭho bhavati/ tatra bahupitto mṛduḥ, sa dugdhenāpi viricyate; bahuvātaśleṣmā krūraḥ, sa durvirecyaḥ; samadoṣo madhyamaḥ, sa sādhāraṇa iti/ tatra mṛdau mātrā mṛdvī, tīkṣṇā krūre, madhye madhyā kartavyeti/ pītauṣadhaśca tanmanāḥ śayyābhyāśe virecyate//

virecanaṃ pītavāṃstu na vegān dhārayedbudhaḥ/ nivātaśāyī śītāmbu na spṛśenna pravāhayet//

yathā ca vamane prasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa gacchanti, evaṃ virecane mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti//

bhavanti cātra hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgāśca na sadvirikte/ mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamaścātiviriktaliṅgam//

gateṣu doṣeṣu kaphānviteṣu nābhyā laghutve manasaśca tuṣṭau/ gate'nile cāpyanulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ manujaṃ vyavasyet//

mandāgnimakṣīṇamasadviriktaṃ na pāyayetāhani tatra peyām/ kṣīṇaṃ tṛṣārtaṃ suvirecitaṃ ca tanvīṃ sukhoṣṇāṃ laghu pāyayecca//

buddheḥ prasādaṃ balamindiryāṇāṃ dhātusthiratvaṃ balamagnidīptim/ cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānam//

yathaudakānāmudake'panīte carasthirāṇāṃ bhavati praṇāśaḥ/ pitte hṛte tvevamupadravāṇāṃ pittātmakānāṃ bhavati praṇāśaḥ//

mandāgnyatisnehitabālavṛddhasthūlāḥ kṣatakṣīṇabhayopataptāḥ/ śrāntastṛṣārto'parijīrṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk//

navapraviśyāyamadātyayī ca navajravī yā ca navaprasūtā/ śalyārditāścāpyavirecanīyāḥ snehādibhirye tvanupaskṛtāśca//

virecanairyānti narā vināśamajñaprayuktairavirecanīyāḥ//

virecyāstu jvaragarārucyarśo'rbudodaragranthividradhipāṇḍurogāpasmārahṛdrogavātaraktabhagandaracchardiyonirogavisarpagulmapakvāśayarugvibandhavisūcikālasakamūtrāghātakuṣṭhavisphoṭakapramehānāhaplīhaśophavṛddhiśastrakṣatakṣārāgnidagdhaduṣṭavraṇākṣipākakācatimirābhiṣyandaśiraḥkarṇākṣināsāsyagudameḍhradāhordhvaraktapittakṛmikoṣṭhinaḥ pittasthānajeṣvanyeṣu ca vikāreṣvanye ca paittikavyādhiparītā iti//

saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇyavikāśitvairvirecanam/ vamanaṃ tu hareddoṣaṃ prakṛtyā gatamanyathā//

yātyadho doṣamādāya pacyamānaṃ virecanam/ guṇotkarṣāhvrajatyūrdhvamapakvaṃ vamanaṃ punaḥ//

mṛdukoṣṭhasya dīptāgneratitīkṣṇaṃ virecanam/ na samyaṅnirhareddoṣānativegapradhāvitam//

pītaṃ yadauṣadhaṃ prātarbhuktapākasame kṣaṇe/ paktiṃ gacchati doṣāṃśca nirharettat praśasyate//

durbalasya calān doṣānalpānalpān punaḥ punaḥ/ haret prabhūtānakpāṃstu śamayet pracyutānapi//

hareddoṣāṃścalān pakvān balino durbalasya vā/ calā hyupekṣitā doṣāḥ kleśayeyuściraṃ naram//

mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ/ sandhukṣitāgniṃ snigdhaṃ ca svinnaṃ caiva virecayet//

snigdhasvinnasya bhaiṣajyairdoṣastūtkleśito balāt/ nilīyate na mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakam//

na cātisnehapītastu pibet snehavirecanam/ doṣāḥ pracalitāḥ sthānādbhūyaḥ śliṣyanti vartmasu//

viṣābhighātapiḍakāśophapāṇḍuvisarpiṇaḥ/ nātisnigdhā viśodhyāḥ syustathā kuṣṭhipramehiṇaḥ//

virūkṣya snehasātmyaṃ tu bhūyaḥ saṃsnehya śodhayet/ tena doṣā hṛtāstasya bhavanti balavardhanāḥ//

prāgapītaṃ naraṃ śodhyaṃ pāyayetauṣadhaṃ mṛdu/ tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhanaṃ punaḥ//

sukhaṃ dṛṣṭaphalaṃ hṛdyamalpamātraṃ mahāguṇam/ vyāpatsvalpātyayaṃ cāpi pibennṛpatirauṣadham//

snehasvedāvanabhyasya yastu saṃśodhanaṃ pibet/ dāru śuṣkamivānāme dehastasya viśīryate//

snehasvedapracalitā rasaiḥ snigdhairudīritāḥ/ doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhā hartuṃ viśodhanaiḥ//