સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.33

અથાતો વમનવિરેચનસાધ્યોપદ્રવચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

દોષાઃ ક્ષીણા બૃંહયિતવ્યાઃ, કુપિતાઃ પ્રશમયિતવ્યાઃ, વૃદ્ધા નિર્હર્તવ્યાઃ, સમાઃ પરિપાલ્યા ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ॥

પ્રાધાન્યેન વમનવિરેચને વર્તતે નિર્હરણે દોષાણામ્। તસ્માત્તયોર્વિધાનમુચ્યમાનમુપધારય॥

અથાતુરં સ્નિગ્ધં સ્વિન્નમભિષ્યન્દિભિરાહારૈરનવબદ્ધદોષમવલોક્ય શ્વો વમનં પાયયિતાસ્મીતિ સંભોજયેત્તીક્ષ્ણાગ્નિં બલવન્તં બહુદોષં મહાવ્યાધિપરીતં વમનસાત્મ્યં ચ॥

ભવતિ ચાત્ર પેશલૈર્વિવિધૈરન્નૈર્દોષાનુત્ક્લેશ્ય દેહિનઃ। સ્નિગ્ધસ્વિન્નાય વમનં દત્તં સમ્યક્ પ્રવર્તતે॥

અથાપરેદ્યુઃ પૂર્વાહ્ણે સાધારણે કાલે વમનદ્રવ્યકષાયકલ્કચૂર્ણસ્નેહાનામન્યતમસ્ય માત્રાં પાયયિત્વા વામયેદ્યથાયોગં કોષ્ઠવિશેષમવેક્ષ્ય; અસાત્મ્યબીભત્સદુર્ગન્ધદુર્દર્શનાનિ ચ વમનાનિ વિદધ્યાત્, અતો વિપરીતાનિ વિરેચનાનિ; તત્ર સુકુમારં કૃશં બાલં વૃદ્ધં ભીરું વા વમનસાધ્યેષુ વિકારેષુ ક્ષીરદધિતક્રયવાગૂનામન્યતમમાકણ્ઠં પાયયેત્, પીતૌષધં ચ પાણિભિરગ્નિતપ્તૈઃ પ્રતાપ્યમાનં મુહૂર્તમુપેક્ષેત; તસ્ય ચ સ્વેદપ્રાદુર્ભાવેણ શિથિલતામાપન્નં સ્વેભ્યઃ સ્થાનેભ્યઃ પ્રચલિતં કુક્ષિમનુસૃતં જાનીયાત્, તતઃ પ્રવૃત્તહૃલ્લાસં જ્ઞાત્વા જાનુમાત્રાસનોપવિષ્ટમાપ્તૈર્લલાટે પૃષ્ઠે પાર્શ્વયોઃ કણ્ઠે ચ પાણિભિઃ સુપરિગૃહીતમઙ્ગુલીગન્ધર્વહસ્તોત્પલનાલાનામન્યતમેન કણ્ઠમભિસ્પૃશન્તં વામયેત્તાવદ્યાવત્ સમ્યગ્વાન્તલિઙ્ગાનીતિ॥

ભવતશ્ચાત્ર કફપ્રસેકં હૃદ્યાવિશુદ્ધિં કણ્ડૂં ચ દુશ્છર્દિતલિઙ્ગમાહુઃ। પિત્તાતિયોગં ચ ચિસંજ્ઞતાં ચ હૃત્કણ્ઠપીડામપિ ચાતિવાન્તે॥

પિત્તે કફસ્યાનુ સુખં પ્રવૃત્તે શુદ્ધેષુ હૃત્કણ્ઠશિરઃસુ ચાપિ। લઘૌ ચ દેહે કફસંસ્રવે ચ સ્થિતે સુવાન્તં પુરુષં વ્યવસ્યેત્॥

સમ્યગ્વાન્તં ચૈનમભિસમીક્ષ્ય સ્નેહનવિરેચનશમનાનાં ધૂમાનામન્યતમં સામર્થ્યતઃ પાયયિત્વાઆચારિકમાદિશેત્॥

ભવન્તિ ચાત્ર તતોઽપરાહ્ણે શુચિશુદ્ધદેહમુષ્ણાભિરદ્દ્ભિઃ પરિષિક્તગાત્રમ્। કુલત્થમુદ્ગાઢકિજાઙ્ગલાનાં યૂષૈ રસૈર્વાપ્યુપભોજયેત્તુ॥

કાસોપલેપસ્વરભેદનિદ્રાતન્દ્રાસ્યદૌર્ગન્ધ્યવિષોપસર્ગાઃ। કફપ્રસેકગ્રહણીપ્રદોષા ન સન્તિ જન્તોર્વમતઃ કદાચિત્॥

છિન્ને તરૌ પુષ્પફલપ્રરોહા યથા વિનાશં સહસા વ્રજન્તિ। તથા હૃતે શ્લેષ્મણિ શોધનેન તજ્જા વિકારાઃ પ્રશમં પ્રયાન્તિ॥

ન વામયેત્તૈમિરિકોર્ધ્વવાતગુલ્મોદરપ્લીહકૃમિશ્રમાર્તાન્। સ્થૂલક્ષતક્ષીણકૃશાતિવૃદ્ધમૂત્રાતુરાન્ કેવલવાતરોગાન્॥

સ્વરોપઘાતાધ્યયનપ્રસક્તદુશ્છર્દિદુઃકોષ્ઠતૃડાર્તબાલામ્। ઊર્ધ્વાસ્રપિત્તિક્ષુધિતાતિરૂક્ષગર્ભિણ્યુદાવર્તિરૂહિતાંશ્ચ॥

અવમ્યવમનાદ્રોગાઃ કૃચ્છ્રતાં યાન્તિ દેહિનામ્। અસાધ્યતાં વા ગચ્છન્તિ નૈતે વામ્યાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ॥

એતેઽપ્યજીર્ણવ્યથિતા વામ્યા યે ચ વિષાતુરાઃ। અતીવ ચોલ્બણકફાસ્તે ચ સ્યુર્મધુકામ્બુના॥

વામ્યાસ્તુ વિષશોષસ્તન્યદોષમન્દાગ્ન્યુન્માદાપસ્મારશ્લીપદાર્બુદવિદારિકામેદોમેહગરજ્વરારુચ્યપચ્યામાતીસારહૃદ્રોગચિત્તવિભ્રમવિસર્પવિદ્રધ્યજીર્ણમુખપ્રસેકહૃલ્લાસશ્વાસકાસપીનસપૂતીનાસકણ્ઠૌષ્ઠવક્ત્રપાકકર્ણસ્રાવાધિજિહ્વોપજિહ્વિકાગલશુણ્ડિકાધઃશોણિતપિત્તિનઃ કફસ્થાનજેષુ વિકારેષ્વન્યે ચ કફવ્યાધિપરીતા ઇતિ॥

વિરેચનમપિ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાય વાન્તાય ચ દેયમ્; અવાન્તસ્ય હિ સમ્યગ્વિરિક્તસ્યાપિ સતોઽધઃ સ્રસ્તઃ શ્લેષ્મા ગ્રહણીં છાદયતિ, ગૌરવમાપાદયતિ, પ્રવાહિકાં વા જનયતિ॥

અથાતુરં શ્વો વિરેચનં પાયયિતાસ્મીતિ પૂર્વાહ્ણે લઘુ ભોજયેત્, ફલામ્લમુષ્ણોદકં ચૈનમનુપાયયેત્। અથાપરેઽહનિ વિગતશ્લેષ્મધાતુમાતુરોપક્રમણીયાદવેક્ષ્યાતુરમથાસ્મૈ ઔષધમાત્રાં પાતું પ્રયચ્છેત્॥

તત્ર મૃદુઃ, ક્રૂરો, મધ્યમ ઇતિ ત્રિવિધઃ કોષ્ઠો ભવતિ। તત્ર બહુપિત્તો મૃદુઃ, સ દુગ્ધેનાપિ વિરિચ્યતે; બહુવાતશ્લેષ્મા ક્રૂરઃ, સ દુર્વિરેચ્યઃ; સમદોષો મધ્યમઃ, સ સાધારણ ઇતિ। તત્ર મૃદૌ માત્રા મૃદ્વી, તીક્ષ્ણા ક્રૂરે, મધ્યે મધ્યા કર્તવ્યેતિ। પીતૌષધશ્ચ તન્મનાઃ શય્યાભ્યાશે વિરેચ્યતે॥

વિરેચનં પીતવાંસ્તુ ન વેગાન્ ધારયેદ્બુધઃ। નિવાતશાયી શીતામ્બુ ન સ્પૃશેન્ન પ્રવાહયેત્॥

યથા ચ વમને પ્રસેકૌષધકફપિત્તાનિલાઃ ક્રમેણ ગચ્છન્તિ, એવં વિરેચને મૂત્રપુરીષપિત્તૌષધકફા ઇતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર હૃત્કુક્ષ્યશુદ્ધિઃ પરિદાહકણ્ડૂવિણ્મૂત્રસઙ્ગાશ્ચ ન સદ્વિરિક્તે। મૂર્ચ્છાગુદભ્રંશકફાતિયોગાઃ શૂલોદ્ગમશ્ચાતિવિરિક્તલિઙ્ગમ્॥

ગતેષુ દોષેષુ કફાન્વિતેષુ નાભ્યા લઘુત્વે મનસશ્ચ તુષ્ટૌ। ગતેઽનિલે ચાપ્યનુલોમભાવં સમ્યગ્વિરિક્તં મનુજં વ્યવસ્યેત્॥

મન્દાગ્નિમક્ષીણમસદ્વિરિક્તં ન પાયયેતાહનિ તત્ર પેયામ્। ક્ષીણં તૃષાર્તં સુવિરેચિતં ચ તન્વીં સુખોષ્ણાં લઘુ પાયયેચ્ચ॥

બુદ્ધેઃ પ્રસાદં બલમિન્દિર્યાણાં ધાતુસ્થિરત્વં બલમગ્નિદીપ્તિમ્। ચિરાચ્ચ પાકં વયસઃ કરોતિ વિરેચનં સમ્યગુપાસ્યમાનમ્॥

યથૌદકાનામુદકેઽપનીતે ચરસ્થિરાણાં ભવતિ પ્રણાશઃ। પિત્તે હૃતે ત્વેવમુપદ્રવાણાં પિત્તાત્મકાનાં ભવતિ પ્રણાશઃ॥

મન્દાગ્ન્યતિસ્નેહિતબાલવૃદ્ધસ્થૂલાઃ ક્ષતક્ષીણભયોપતપ્તાઃ। શ્રાન્તસ્તૃષાર્તોઽપરિજીર્ણભક્તો ગર્ભિણ્યધો ગચ્છતિ યસ્ય ચાસૃક્॥

નવપ્રવિશ્યાયમદાત્યયી ચ નવજ્રવી યા ચ નવપ્રસૂતા। શલ્યાર્દિતાશ્ચાપ્યવિરેચનીયાઃ સ્નેહાદિભિર્યે ત્વનુપસ્કૃતાશ્ચ॥

વિરેચનૈર્યાન્તિ નરા વિનાશમજ્ઞપ્રયુક્તૈરવિરેચનીયાઃ॥

વિરેચ્યાસ્તુ જ્વરગરારુચ્યર્શોઽર્બુદોદરગ્રન્થિવિદ્રધિપાણ્ડુરોગાપસ્મારહૃદ્રોગવાતરક્તભગન્દરચ્છર્દિયોનિરોગવિસર્પગુલ્મપક્વાશયરુગ્વિબન્ધવિસૂચિકાલસકમૂત્રાઘાતકુષ્ઠવિસ્ફોટકપ્રમેહાનાહપ્લીહશોફવૃદ્ધિશસ્ત્રક્ષતક્ષારાગ્નિદગ્ધદુષ્ટવ્રણાક્ષિપાકકાચતિમિરાભિષ્યન્દશિરઃકર્ણાક્ષિનાસાસ્યગુદમેઢ્રદાહોર્ધ્વરક્તપિત્તકૃમિકોષ્ઠિનઃ પિત્તસ્થાનજેષ્વન્યેષુ ચ વિકારેષ્વન્યે ચ પૈત્તિકવ્યાધિપરીતા ઇતિ॥

સરત્વસૌક્ષ્મ્યતૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યવિકાશિત્વૈર્વિરેચનમ્। વમનં તુ હરેદ્દોષં પ્રકૃત્યા ગતમન્યથા॥

યાત્યધો દોષમાદાય પચ્યમાનં વિરેચનમ્। ગુણોત્કર્ષાહ્વ્રજત્યૂર્ધ્વમપક્વં વમનં પુનઃ॥

મૃદુકોષ્ઠસ્ય દીપ્તાગ્નેરતિતીક્ષ્ણં વિરેચનમ્। ન સમ્યઙ્નિર્હરેદ્દોષાનતિવેગપ્રધાવિતમ્॥

પીતં યદૌષધં પ્રાતર્ભુક્તપાકસમે ક્ષણે। પક્તિં ગચ્છતિ દોષાંશ્ચ નિર્હરેત્તત્ પ્રશસ્યતે॥

દુર્બલસ્ય ચલાન્ દોષાનલ્પાનલ્પાન્ પુનઃ પુનઃ। હરેત્ પ્રભૂતાનક્પાંસ્તુ શમયેત્ પ્રચ્યુતાનપિ॥

હરેદ્દોષાંશ્ચલાન્ પક્વાન્ બલિનો દુર્બલસ્ય વા। ચલા હ્યુપેક્ષિતા દોષાઃ ક્લેશયેયુશ્ચિરં નરમ્॥

મન્દાગ્નિં ક્રૂરકોષ્ઠં ચ સક્ષારલવણૈર્ઘૃતૈઃ। સન્ધુક્ષિતાગ્નિં સ્નિગ્ધં ચ સ્વિન્નં ચૈવ વિરેચયેત્॥

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય ભૈષજ્યૈર્દોષસ્તૂત્ક્લેશિતો બલાત્। નિલીયતે ન માર્ગેષુ સ્નિગ્ધે ભાણ્ડ ઇવોદકમ્॥

ન ચાતિસ્નેહપીતસ્તુ પિબેત્ સ્નેહવિરેચનમ્। દોષાઃ પ્રચલિતાઃ સ્થાનાદ્ભૂયઃ શ્લિષ્યન્તિ વર્ત્મસુ॥

વિષાભિઘાતપિડકાશોફપાણ્ડુવિસર્પિણઃ। નાતિસ્નિગ્ધા વિશોધ્યાઃ સ્યુસ્તથા કુષ્ઠિપ્રમેહિણઃ॥

વિરૂક્ષ્ય સ્નેહસાત્મ્યં તુ ભૂયઃ સંસ્નેહ્ય શોધયેત્। તેન દોષા હૃતાસ્તસ્ય ભવન્તિ બલવર્ધનાઃ॥

પ્રાગપીતં નરં શોધ્યં પાયયેતૌષધં મૃદુ। તતો વિજ્ઞાતકોષ્ઠસ્ય કાર્યં સંશોધનં પુનઃ॥

સુખં દૃષ્ટફલં હૃદ્યમલ્પમાત્રં મહાગુણમ્। વ્યાપત્સ્વલ્પાત્યયં ચાપિ પિબેન્નૃપતિરૌષધમ્॥

સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય યસ્તુ સંશોધનં પિબેત્। દારુ શુષ્કમિવાનામે દેહસ્તસ્ય વિશીર્યતે॥

સ્નેહસ્વેદપ્રચલિતા રસૈઃ સ્નિગ્ધૈરુદીરિતાઃ। દોષાઃ કોષ્ઠગતા જન્તોઃ સુખા હર્તું વિશોધનૈઃ॥