Sushruta Samhita · Chapter 4.31

athātaḥ snehopayaugikacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

snehasāro'yaṃ puruṣaḥ, prāṇāśca snehabhūyiṣṭāḥ snehasādhyāśca bhavanti/ sneho hi pānānuvāsanamastiṣkaśirovastyuttarabastinasyakarṇapūraṇagātrābhyaṅgabhojaneṣūpayojyaḥ//

tatra dviyoniścaturvikalpo'bhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāśca/ tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ, sthāvarebhyastilatailaṃ pradhānamiti//

ata ūrdhvaṃ yathāprayojanaṃ yathāpradhānaṃ ca sthāvarasnehānupadekṣyāmaḥ tatra tilvakairaṇḍakośāmradantīdravantīsaptalāśaṅkhinīpalāśaviṣāṇikāgavākṣīkampillakaśampākanīlinīsnehā virecayanti, jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākudhāmārgavamadanasnehā vāmayanti, viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro virecayanti, karañjapūtīkakṛtamālamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehā duṣṭavraṇeṣūpayujyante, tuvarakakapitthakampillakabhallātakapaṭolasnehā mahāvyādhiṣu, trapusairvārukakarkārukatumbīkūṣmāṇḍasnehā mūtrasaṅgeṣu, kapotavaṅkāvalgujaharītakīsnehāḥ śarkarāśmarīṣu, kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakabhāṇḍīkaṭutumbīkaṭabhīsnehāḥ prameheṣu, tālanārikelapanasamocapriyālabilvamadhūkaśleṣmātakāmrātakaphalasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau, bibhītakabhallātakapiṇḍītakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇe, śravaṇakaṅgukaṭuṇṭukasnehāḥ pāṇḍūkaraṇe, saralapītadāruśiṃśapāgurusārasnehā dadrukuṣṭhakiṭimeṣu, sarva eva snehā vātamupaghnanti, tailaguṇāśca samāsena vyākhyātāḥ//

ata ūrdhvaṃ kaṣāyasnehapākakramamupadekṣyāmaḥ/ tatra kecidāhuḥ tvakpatraphalamūlādīnāṃ bhāgastaccaturguṇaṃ jalaṃ caturbhāgāvaśeṣaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehaprasṛteṣu ṣaṭsu caturguṇaṃ dravamāvapya caturaścākṣasamān bheṣajapiṇḍānityeṣa snehapākakalpaḥ/ etattu na samyak; kasmāt āgamāsiddhatvāt//

palakuḍavādīnāmato mānaṃ tu vyākhyāsyāmaḥ tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ suvarṇamāṣakaḥ, te ṣoḍaśa suvarṇam; athavā madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatirdharaṇaṃ, tāvyardhatṛtīyāni karṣaḥ; tataścordhvaṃ caturguṇamabhivardhayantaḥ palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā ityabhiniṣpadyante, tulā punaḥ palaśataṃ, tāḥ punarviṃśatirbhāraḥ; śuṣkāṇāmidaṃ mānam, ārdradravāṇāṃ ca dviguṇamiti//

tatrānyatamaparimāṇasaṃmitānāṃ yathāyogaṃ tvakpatraphalamūlādīnāmātapapariśoṣitānāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyānyaṇuśo bhedayitvāvakuṭyāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇena vāmbhasābhiṣicyasthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvāpaharedityeṣa kaṣāyayākakalpaḥ/ snehāccaturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ/ snehāccaturguṇo dravaḥ, snehacaturthaṃśo bheṣajakalkaḥ, tadaikadhyaṃ saṃṛjya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ/ athavā tatrodakadroṇe tvakpatraphalamūlādīnāṃ tulāmāvāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehakuḍave bheṣajapalaṃ piṣṭaṃ kalkaṃ caturguṇaṃ dravamāvāpya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ//

bhavataścātra snehabheṣajatoyānāṃ pramāṇaṃ yatra neritam/ tatrāyaṃ vidhirāstheyo nirdiṣṭe tadvadeva tu//

anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ matam/ kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāttasmāt prayojayet//

ata ūrdhvaṃ snehapākakramamupadekṣyāmaḥ/ sa tu trividhaḥ; tadyathā mṛduḥ, madhyamaḥ, khara iti/ tatra snehauṣadhivivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduriti, madhūcchiṣṭamiva viśadamavilepi yatra bheṣajaṃ sa madhyamaḥ, kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa khara iti; ata ūrdhvaṃ dagdhasneho bhavati, taṃ punaḥ sādhu sādhayet/ tatra pānābhyavahārayormṛduḥ, nasyābhyaṅgayormadhyamaḥ, bastikarṇapūraṇayostu khara iti//

bhavataścātra śabdasyoparame prāpte phenasyopaśame tathā/ gandhavarṇarasādīnāṃ saṃpattau siddhimādiśet//

ghṛtasyaivaṃ vipakvasya jānīyāt kuśalo bhiṣak/ pheno'timātraṃ tailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet//

ata ūrdhvaṃ snehapānakramamupadekṣyāmaḥ atha khalu laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṅgalasvastivācanāyodayagiriśikharasaṃsthite prataptakanakanikarapītalohite savitari yathābalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātrāṃ pātuṃ prayacchet/ pītamātre coṣṇodakenopaspṛśya sopānatko yathāsukhaṃ viharet//

rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām/ hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiḥpānaṃ praśasyate//

kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ/ pibeyustailasātmyāśca tailaṃ dārḍhyārthinaśca ye//

vyāyāmakarśitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ/ mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ//

krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ/ majjānamāpnuyuḥ sarve sarpirvā svauṣadhānvitam//

kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam/ deyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamāyutam//

doṣāṇāmalpabhūyastvaṃ saṃsargaṃ samavekṣya ca/ yuñjyāttriṣaṣṭidhābhinnaiḥ samāsavyāsato rasaiḥ//

snehasātmyaḥ kleśasahaḥ kāle nātyuṣṇaśītale/ acchameva pibet snehamacchapānaṃ hi pūjitam//

śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi/ vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko divā//

vātapittādhikasyoṣṇe tṛṇamūrcchonmādakārakaḥ/ śīte vātakaphārtasya gauravāruciśūlakṛt//

snehapītasya cettṛṣṇā pibeduṣṇodakaṃ naraḥ/ evaṃ cānupaśāmyantyāṃ snehamuṣṇāmbunā vamet//

dihyācchītaiḥ śiraḥ śītaṃ toyaṃ cāpyavagāhayet/ yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate'hani//

sā mātrā dīpayatyagnimalpadoṣe ca pūjitā/ yā mātrā parijīryeta tathārdhadivase gate//

sā vṛṣyā bṛṃhaṇī yā ca madhyadoṣe ca pūjitā/ yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite//

snehanīyā ca sā mātrā bahudoṣe ca pūjitā/ yā mātrā parijīryettu tathā pariṇate'hani//

glānimūrcchāmadān hitvā sā mātrā pūjitā bhavet/ ahorātrādasaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati//

sā tu kuṣṭhavoṣonmādagrahāpasmāranāśinī/ yathāgni prathamāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ//

pīto hyatibahuḥ sneho janayet prāṇasaṃśayam/ mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati//

viṣṭabhya cāpi jīryettaṃ vāriṇoṣṇena vāmayet/ tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine/ jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ snehasyoṣṇodakaṃ pibet//

tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ rucistathā/ syuḥ pacyamāne tṛḍdāhabhramasādāratiklamāḥ//

pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnehaṃ tato naram/ yavāgūṃ pāyayeccoṣṇāṃ kāmaṃ klinnālpataṇḍulām//

deyau yūṣarasau vāpi sugandhī snehavarjitau/ kṛtau vātyalpasarpiṣkau vilepī vā vidhīyate//

pibettryahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā/ saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmyībhavati sevitaḥ//

sukumāraṃ kṛśaṃ vṛddhaṃ śiśuṃ snehadviṣaṃ tathā/ tṛṣṇārtamuṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet//

pippalyo lavaṇaṃ snehāścatvāro dadhimastukaḥ/ pītamaikadhyametaddhi sadyaḥsnehanamucyate//

bhṛṣṭā māṃsarase snigdhā yavāgūḥ sūpakalpitā/ prakṣudrā pīyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate//

sarpiṣmatī payaḥsiddhā yavāgūḥ svalpataṇḍulā/ sasvoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate//

pippalyo lavaṇaṃ sarpistilapiṣṭaṃ varāhajā/ vasā ca pītamaikadhyaṃ sadyaḥsnehanamucyate//

śarkarācūrṇasaṃsṛṣṭe dohanasthe ghṛte tu gām/ dugdhvā kṣīraṃ pibedrūkṣaḥ sadyaḥsnehanamucyate//

yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikānvitaḥ/ payo dadhi surā ceti ghṛtamapyaṣṭamaṃ bhavet//

siddhametairghṛtaṃ pītaṃ sadyaḥsnehanamuttamam/ rājñe rājasamebhyo vā deyametadghṛtottamam//

balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīhatātmasu/ alpadoṣeṣu yojyāḥ syurye yogāḥ samyagīritāḥ//

vivarjayet snehapānamajīrṇī taruṇajvarī/ durbalo'rocakī sthūlo mūrcchārto madapīḍitaḥ//

chardyarditaḥ pipāsārtaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ/ dattabastirviriktaśca vānto yaścāpi mānavaḥ//

akāle durdine caiva na ca snehaṃ pibennaraḥ/ akāle ca prasūtā strī snehapānaṃ vivarjayet//

snehapānādbhavantyeṣāṃ nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ/ gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyathavā punaḥ//

garbhāśaye'vaśeṣāḥ syū raktakledamalāstataḥ/ snehaṃ jahyānniṣeveta pācanaṃ rūkṣameva ca//

daśarātrāttataḥ snehaṃ yathāvadavacārayet/ purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ kṛcchrādannaṃ vipacyate//

uro vidahate vāyuḥ koṣṭhādupari dhāvati/ durvarṇo durbalaścaiva rūkṣo bhavati mānavaḥ//

susnigdhā tvagviṭśaithilyaṃ dīpto'gnirmṛdugātratā/ glānirlāghavamaṅgānāmadhastāt snehadarśanam/ samyaksnigdhasya liṅgāni snehodvegastathaiva ca//

bhaktadveṣo mukhasrāvo gudadāhaḥ pravāhikā/ purīṣātipravṛttiśca bhṛśasnigdhasya lakṣaṇam//

rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam/ śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ//

dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ/ dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhavettu//

sneho hito durbalahnidehasandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya/ balānvitau bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na sādhyau//