સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.31

અથાતઃ સ્નેહોપયૌગિકચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સ્નેહસારોઽયં પુરુષઃ, પ્રાણાશ્ચ સ્નેહભૂયિષ્ટાઃ સ્નેહસાધ્યાશ્ચ ભવન્તિ। સ્નેહો હિ પાનાનુવાસનમસ્તિષ્કશિરોવસ્ત્યુત્તરબસ્તિનસ્યકર્ણપૂરણગાત્રાભ્યઙ્ગભોજનેષૂપયોજ્યઃ॥

તત્ર દ્વિયોનિશ્ચતુર્વિકલ્પોઽભિહિતઃ સ્નેહઃ સ્નેહગુણાશ્ચ। તત્ર જઙ્ગમેભ્યો ગવ્યં ઘૃતં પ્રધાનં, સ્થાવરેભ્યસ્તિલતૈલં પ્રધાનમિતિ॥

અત ઊર્ધ્વં યથાપ્રયોજનં યથાપ્રધાનં ચ સ્થાવરસ્નેહાનુપદેક્ષ્યામઃ તત્ર તિલ્વકૈરણ્ડકોશામ્રદન્તીદ્રવન્તીસપ્તલાશઙ્ખિનીપલાશવિષાણિકાગવાક્ષીકમ્પિલ્લકશમ્પાકનીલિનીસ્નેહા વિરેચયન્તિ, જીમૂતકકુટજકૃતવેધનેક્ષ્વાકુધામાર્ગવમદનસ્નેહા વામયન્તિ, વિડઙ્ગખરમઞ્જરીમધુશિગ્રુસૂર્યવલ્લીપીલુસિદ્ધાર્થકજ્યોતિષ્મતીસ્નેહાઃ શિરો વિરેચયન્તિ, કરઞ્જપૂતીકકૃતમાલમાતુલુઙ્ગેઙ્ગુદીકિરાતતિક્તકસ્નેહા દુષ્ટવ્રણેષૂપયુજ્યન્તે, તુવરકકપિત્થકમ્પિલ્લકભલ્લાતકપટોલસ્નેહા મહાવ્યાધિષુ, ત્રપુસૈર્વારુકકર્કારુકતુમ્બીકૂષ્માણ્ડસ્નેહા મૂત્રસઙ્ગેષુ, કપોતવઙ્કાવલ્ગુજહરીતકીસ્નેહાઃ શર્કરાશ્મરીષુ, કુસુમ્ભસર્ષપાતસીપિચુમર્દાતિમુક્તકભાણ્ડીકટુતુમ્બીકટભીસ્નેહાઃ પ્રમેહેષુ, તાલનારિકેલપનસમોચપ્રિયાલબિલ્વમધૂકશ્લેષ્માતકામ્રાતકફલસ્નેહાઃ પિત્તસંસૃષ્ટે વાયૌ, બિભીતકભલ્લાતકપિણ્ડીતકસ્નેહાઃ કૃષ્ણીકરણે, શ્રવણકઙ્ગુકટુણ્ટુકસ્નેહાઃ પાણ્ડૂકરણે, સરલપીતદારુશિંશપાગુરુસારસ્નેહા દદ્રુકુષ્ઠકિટિમેષુ, સર્વ એવ સ્નેહા વાતમુપઘ્નન્તિ, તૈલગુણાશ્ચ સમાસેન વ્યાખ્યાતાઃ॥

અત ઊર્ધ્વં કષાયસ્નેહપાકક્રમમુપદેક્ષ્યામઃ। તત્ર કેચિદાહુઃ ત્વક્પત્રફલમૂલાદીનાં ભાગસ્તચ્ચતુર્ગુણં જલં ચતુર્ભાગાવશેષં નિષ્ક્વાથ્યાપહરેદિત્યેષ કષાયપાકકલ્પઃ; સ્નેહપ્રસૃતેષુ ષટ્સુ ચતુર્ગુણં દ્રવમાવપ્ય ચતુરશ્ચાક્ષસમાન્ ભેષજપિણ્ડાનિત્યેષ સ્નેહપાકકલ્પઃ। એતત્તુ ન સમ્યક્; કસ્માત્ આગમાસિદ્ધત્વાત્॥

પલકુડવાદીનામતો માનં તુ વ્યાખ્યાસ્યામઃ તત્ર દ્વાદશ ધાન્યમાષા મધ્યમાઃ સુવર્ણમાષકઃ, તે ષોડશ સુવર્ણમ્; અથવા મધ્યમનિષ્પાવા એકોનવિંશતિર્ધરણં, તાવ્યર્ધતૃતીયાનિ કર્ષઃ; તતશ્ચોર્ધ્વં ચતુર્ગુણમભિવર્ધયન્તઃ પલકુડવપ્રસ્થાઢકદ્રોણા ઇત્યભિનિષ્પદ્યન્તે, તુલા પુનઃ પલશતં, તાઃ પુનર્વિંશતિર્ભારઃ; શુષ્કાણામિદં માનમ્, આર્દ્રદ્રવાણાં ચ દ્વિગુણમિતિ॥

તત્રાન્યતમપરિમાણસંમિતાનાં યથાયોગં ત્વક્પત્રફલમૂલાદીનામાતપપરિશોષિતાનાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાન્યણુશો ભેદયિત્વાવકુટ્યાષ્ટગુણેન ષોડશગુણેન વામ્ભસાભિષિચ્યસ્થાલ્યાં ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં ક્વાથયિત્વાપહરેદિત્યેષ કષાયયાકકલ્પઃ। સ્નેહાચ્ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં ક્વાથયિત્વાપહરેદિત્યેષ કષાયપાકકલ્પઃ। સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણો દ્રવઃ, સ્નેહચતુર્થંશો ભેષજકલ્કઃ, તદૈકધ્યં સંઋજ્ય વિપચેદિત્યેષ સ્નેહપાકકલ્પઃ। અથવા તત્રોદકદ્રોણે ત્વક્પત્રફલમૂલાદીનાં તુલામાવાપ્ય ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં નિષ્ક્વાથ્યાપહરેદિત્યેષ કષાયપાકકલ્પઃ; સ્નેહકુડવે ભેષજપલં પિષ્ટં કલ્કં ચતુર્ગુણં દ્રવમાવાપ્ય વિપચેદિત્યેષ સ્નેહપાકકલ્પઃ॥

ભવતશ્ચાત્ર સ્નેહભેષજતોયાનાં પ્રમાણં યત્ર નેરિતમ્। તત્રાયં વિધિરાસ્થેયો નિર્દિષ્ટે તદ્વદેવ તુ॥

અનુક્તે દ્રવકાર્યે તુ સર્વત્ર સલિલં મતમ્। કલ્કક્વાથાવનિર્દેશે ગણાત્તસ્માત્ પ્રયોજયેત્॥

અત ઊર્ધ્વં સ્નેહપાકક્રમમુપદેક્ષ્યામઃ। સ તુ ત્રિવિધઃ; તદ્યથા મૃદુઃ, મધ્યમઃ, ખર ઇતિ। તત્ર સ્નેહૌષધિવિવેકમાત્રં યત્ર ભેષજં સ મૃદુરિતિ, મધૂચ્છિષ્ટમિવ વિશદમવિલેપિ યત્ર ભેષજં સ મધ્યમઃ, કૃષ્ણમવસન્નમીષદ્વિશદં ચિક્કણં ચ યત્ર ભેષજં સ ખર ઇતિ; અત ઊર્ધ્વં દગ્ધસ્નેહો ભવતિ, તં પુનઃ સાધુ સાધયેત્। તત્ર પાનાભ્યવહારયોર્મૃદુઃ, નસ્યાભ્યઙ્ગયોર્મધ્યમઃ, બસ્તિકર્ણપૂરણયોસ્તુ ખર ઇતિ॥

ભવતશ્ચાત્ર શબ્દસ્યોપરમે પ્રાપ્તે ફેનસ્યોપશમે તથા। ગન્ધવર્ણરસાદીનાં સંપત્તૌ સિદ્ધિમાદિશેત્॥

ઘૃતસ્યૈવં વિપક્વસ્ય જાનીયાત્ કુશલો ભિષક્। ફેનોઽતિમાત્રં તૈલસ્ય શેષં ઘૃતવદાદિશેત્॥

અત ઊર્ધ્વં સ્નેહપાનક્રમમુપદેક્ષ્યામઃ અથ ખલુ લઘુકોષ્ઠાયાતુરાય કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનાયોદયગિરિશિખરસંસ્થિતે પ્રતપ્તકનકનિકરપીતલોહિતે સવિતરિ યથાબલં તૈલસ્ય ઘૃતસ્ય વા માત્રાં પાતું પ્રયચ્છેત્। પીતમાત્રે ચોષ્ણોદકેનોપસ્પૃશ્ય સોપાનત્કો યથાસુખં વિહરેત્॥

રૂક્ષક્ષતવિષાર્તાનાં વાતપિત્તવિકારિણામ્। હીનમેધાસ્મૃતીનાં ચ સર્પિઃપાનં પ્રશસ્યતે॥

કૃમિકોષ્ઠાનિલાવિષ્ટાઃ પ્રવૃદ્ધકફમેદસઃ। પિબેયુસ્તૈલસાત્મ્યાશ્ચ તૈલં દાર્ઢ્યાર્થિનશ્ચ યે॥

વ્યાયામકર્શિતાઃ શુષ્કરેતોરક્તા મહારુજઃ। મહાગ્નિમારુતપ્રાણા વસાયોગ્યા નરાઃ સ્મૃતાઃ॥

ક્રૂરાશયાઃ ક્લેશસહા વાતાર્તા દીપ્તવહ્નયઃ। મજ્જાનમાપ્નુયુઃ સર્વે સર્પિર્વા સ્વૌષધાન્વિતમ્॥

કેવલં પૈત્તિકે સર્પિર્વાતિકે લવણાન્વિતમ્। દેયં બહુકફે ચાપિ વ્યોષક્ષારસમાયુતમ્॥

દોષાણામલ્પભૂયસ્ત્વં સંસર્ગં સમવેક્ષ્ય ચ। યુઞ્જ્યાત્ત્રિષષ્ટિધાભિન્નૈઃ સમાસવ્યાસતો રસૈઃ॥

સ્નેહસાત્મ્યઃ ક્લેશસહઃ કાલે નાત્યુષ્ણશીતલે। અચ્છમેવ પિબેત્ સ્નેહમચ્છપાનં હિ પૂજિતમ્॥

શીતકાલે દિવા સ્નેહમુષ્ણકાલે પિબેન્નિશિ। વાતપિત્તાધિકો રાત્રૌ વાતશ્લેષ્માધિકો દિવા॥

વાતપિત્તાધિકસ્યોષ્ણે તૃણમૂર્ચ્છોન્માદકારકઃ। શીતે વાતકફાર્તસ્ય ગૌરવારુચિશૂલકૃત્॥

સ્નેહપીતસ્ય ચેત્તૃષ્ણા પિબેદુષ્ણોદકં નરઃ। એવં ચાનુપશામ્યન્ત્યાં સ્નેહમુષ્ણામ્બુના વમેત્॥

દિહ્યાચ્છીતૈઃ શિરઃ શીતં તોયં ચાપ્યવગાહયેત્। યા માત્રા પરિજીર્યેત ચતુર્ભાગગતેઽહનિ॥

સા માત્રા દીપયત્યગ્નિમલ્પદોષે ચ પૂજિતા। યા માત્રા પરિજીર્યેત તથાર્ધદિવસે ગતે॥

સા વૃષ્યા બૃંહણી યા ચ મધ્યદોષે ચ પૂજિતા। યા માત્રા પરિજીર્યેત ચતુર્ભાગાવશેષિતે॥

સ્નેહનીયા ચ સા માત્રા બહુદોષે ચ પૂજિતા। યા માત્રા પરિજીર્યેત્તુ તથા પરિણતેઽહનિ॥

ગ્લાનિમૂર્ચ્છામદાન્ હિત્વા સા માત્રા પૂજિતા ભવેત્। અહોરાત્રાદસંદુષ્ટા યા માત્રા પરિજીર્યતિ॥

સા તુ કુષ્ઠવોષોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશિની। યથાગ્નિ પ્રથમાં માત્રાં પાયયેત વિચક્ષણઃ॥

પીતો હ્યતિબહુઃ સ્નેહો જનયેત્ પ્રાણસંશયમ્। મિથ્યાચારાદ્બહુત્વાદ્વા યસ્ય સ્નેહો ન જીર્યતિ॥

વિષ્ટભ્ય ચાપિ જીર્યેત્તં વારિણોષ્ણેન વામયેત્। તતઃ સ્નેહં પુનર્દદ્યાલ્લઘુકોષ્ઠાય દેહિને। જીર્ણાજીર્ણવિશઙ્કાયાં સ્નેહસ્યોષ્ણોદકં પિબેત્॥

તેનોદ્ગારો ભવેચ્છુદ્ધો ભક્તં રુચિસ્તથા। સ્યુઃ પચ્યમાને તૃડ્દાહભ્રમસાદારતિક્લમાઃ॥

પરિષિચ્યાદ્ભિરુષ્ણાભિર્જીર્ણસ્નેહં તતો નરમ્। યવાગૂં પાયયેચ્ચોષ્ણાં કામં ક્લિન્નાલ્પતણ્ડુલામ્॥

દેયૌ યૂષરસૌ વાપિ સુગન્ધી સ્નેહવર્જિતૌ। કૃતૌ વાત્યલ્પસર્પિષ્કૌ વિલેપી વા વિધીયતે॥

પિબેત્ત્ર્યહં ચતુરહં પઞ્ચાહં ષડહં તથા। સપ્તરાત્રાત્ પરં સ્નેહઃ સાત્મ્યીભવતિ સેવિતઃ॥

સુકુમારં કૃશં વૃદ્ધં શિશું સ્નેહદ્વિષં તથા। તૃષ્ણાર્તમુષ્ણકાલે ચ સહ ભક્તેન પાયયેત્॥

પિપ્પલ્યો લવણં સ્નેહાશ્ચત્વારો દધિમસ્તુકઃ। પીતમૈકધ્યમેતદ્ધિ સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે॥

ભૃષ્ટા માંસરસે સ્નિગ્ધા યવાગૂઃ સૂપકલ્પિતા। પ્રક્ષુદ્રા પીયમાના તુ સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે॥

સર્પિષ્મતી પયઃસિદ્ધા યવાગૂઃ સ્વલ્પતણ્ડુલા। સસ્વોષ્ણા સેવ્યમાના તુ સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે॥

પિપ્પલ્યો લવણં સર્પિસ્તિલપિષ્ટં વરાહજા। વસા ચ પીતમૈકધ્યં સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે॥

શર્કરાચૂર્ણસંસૃષ્ટે દોહનસ્થે ઘૃતે તુ ગામ્। દુગ્ધ્વા ક્ષીરં પિબેદ્રૂક્ષઃ સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે॥

યવકોલકુલત્થાનાં ક્વાથો માગધિકાન્વિતઃ। પયો દધિ સુરા ચેતિ ઘૃતમપ્યષ્ટમં ભવેત્॥

સિદ્ધમેતૈર્ઘૃતં પીતં સદ્યઃસ્નેહનમુત્તમમ્। રાજ્ઞે રાજસમેભ્યો વા દેયમેતદ્ઘૃતોત્તમમ્॥

બલહીનેષુ વૃદ્ધેષુ મૃદ્વગ્નિસ્ત્રીહતાત્મસુ। અલ્પદોષેષુ યોજ્યાઃ સ્યુર્યે યોગાઃ સમ્યગીરિતાઃ॥

વિવર્જયેત્ સ્નેહપાનમજીર્ણી તરુણજ્વરી। દુર્બલોઽરોચકી સ્થૂલો મૂર્ચ્છાર્તો મદપીડિતઃ॥

છર્દ્યર્દિતઃ પિપાસાર્તઃ શ્રાન્તઃ પાનક્લમાન્વિતઃ। દત્તબસ્તિર્વિરિક્તશ્ચ વાન્તો યશ્ચાપિ માનવઃ॥

અકાલે દુર્દિને ચૈવ ન ચ સ્નેહં પિબેન્નરઃ। અકાલે ચ પ્રસૂતા સ્ત્રી સ્નેહપાનં વિવર્જયેત્॥

સ્નેહપાનાદ્ભવન્ત્યેષાં નૄણાં નાનાવિધા ગદાઃ। ગદા વા કૃચ્છ્રતાં યાન્તિ ન સિધ્યન્ત્યથવા પુનઃ॥

ગર્ભાશયેઽવશેષાઃ સ્યૂ રક્તક્લેદમલાસ્તતઃ। સ્નેહં જહ્યાન્નિષેવેત પાચનં રૂક્ષમેવ ચ॥

દશરાત્રાત્તતઃ સ્નેહં યથાવદવચારયેત્। પુરીષં ગ્રથિતં રૂક્ષં કૃચ્છ્રાદન્નં વિપચ્યતે॥

ઉરો વિદહતે વાયુઃ કોષ્ઠાદુપરિ ધાવતિ। દુર્વર્ણો દુર્બલશ્ચૈવ રૂક્ષો ભવતિ માનવઃ॥

સુસ્નિગ્ધા ત્વગ્વિટ્શૈથિલ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્મૃદુગાત્રતા। ગ્લાનિર્લાઘવમઙ્ગાનામધસ્તાત્ સ્નેહદર્શનમ્। સમ્યક્સ્નિગ્ધસ્ય લિઙ્ગાનિ સ્નેહોદ્વેગસ્તથૈવ ચ॥

ભક્તદ્વેષો મુખસ્રાવો ગુદદાહઃ પ્રવાહિકા। પુરીષાતિપ્રવૃત્તિશ્ચ ભૃશસ્નિગ્ધસ્ય લક્ષણમ્॥

રૂક્ષસ્ય સ્નેહનં સ્નેહૈરતિસ્નિગ્ધસ્ય રૂક્ષણમ્। શ્યામાકકોરદૂષાન્નતક્રપિણ્યાકશક્તુભિઃ॥

દીપ્તાન્તરગ્નિઃ પરિશુદ્ધકોષ્ઠઃ પ્રત્યગ્રધાતુર્બલવર્ણયુક્તઃ। દૃઢેન્દ્રિયો મન્દજરઃ શતાયુઃ સ્નેહોપસેવી પુરુષો ભવેત્તુ॥

સ્નેહો હિતો દુર્બલહ્નિદેહસન્ધુક્ષણે વ્યાધિનિપીડિતસ્ય। બલાન્વિતૌ ભોજનદોષજાતૈઃ પ્રમર્દિતું તૌ સહસા ન સાધ્યૌ॥