Sushruta Samhita · Chapter 4.3
athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca/ upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati//
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam/ vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣānnameva ca//
śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ/ bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā//
madhūkodumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ/ vaṃśasarjavaṭānāṃ ca kuśārthamupasaṃharet//
ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam/ śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭaṃ ca saṃharet//
saptāhādatha saptāhāt saumyeṣvṛtuṣu bandhanam/ sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame'hani//
āgneyeṣu tryahātu kuryādbhagnadoṣavaśena vā/ tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate//
gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pāka eva ca/ tasmāt sādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ//
nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane/ pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryāt savedane//
sukhoṣṇamavacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā/ vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam//
pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyācchītameva ca/ gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam//
śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ/ savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ//
pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ bhagnavadācaret/ prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet//
alpadoṣasya jantostu kāle ca śiśirātmake/ prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet//
madhyame dviguṇāt kālāduttare triguṇāt smṛtaḥ/ avanāmitamunnahyedunnataṃ cavapīḍayet//
āñchedatikṣiptamadho gataṃ copari vartayet/ āñchanaiḥ pīḍanaiścaiva saṅgepairbandhanaistathā//
sandhīñcharīre sarvāṃstu calānapyacalānapi/ etaistu sthāpanopāyaiḥ sthāpayenmatimān bhiṣak//
utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet/ tasya śītān parīṣekān pradehāṃścāvacārayet//
abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ/ ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi//
paṭṭopari kuśān dattvā yathāvadvandhamācaret/ pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate//
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā/ avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet//
bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvāṅgulīṃ samām/ aṇunāāveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet//
abhyajya sapiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram/ vastrapaṭṭena badhnīyānna ca vyāyāmamācaret//
abhyajyāyāmayejjaṅghāmūruṃ ca susamāhitaḥ/ dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭena veṣṭayet//
matimāṃścakrayogena hyāñchedūrvasthi nirgatam/ sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi badhnīyāt pūrvavadbhiṣak//
āñchedūrdhvamadho vāpi kaṭibhagnaṃ tu mānavam/ tataḥ sthānasthite saṃdhau bastibhiḥ samupācaret//
parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya tiṣṭhataḥ/ dakṣiṇāsvathavā vāmāsvanumṛjya nibandhanīḥ//
tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayet susamāhitaḥ/ tailapūrṇe kaṭāhe vā droṇyāṃ vā śāyayennaram//
musalenotkṣipet kakṣāmaṃsasandhau visaṃhate/ sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ//
kaurparaṃ tu tathā sandhimaṅguṣṭhenānumārjayet/ anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāccyutam//
prasāryākuñcayeccainaṃ snehasekaṃ ca dāpayet/ evaṃ jānuni gulphe ca maṇibandhe ca kārayet//
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ/ badhnīyādāmatailena pariṣekaṃ ca kārayet//
mṛtpiṇḍaṃ dhārayet pūrvaṃ lavaṇaṃ ca tataḥ param/ haste jātabale cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam//
sannamunnamayet svinnamakṣakaṃ musalena tu/ tathonnataṃ pīḍayecca badhnīyādgāḍhameva ca//
ūruvaccāpi kartavyaṃ bāhubhagnacikitsitam/ grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadho'pi vā//
avaṭāvatha hanvośca pragṛhyonnamayennaram/ tataḥ kuśāṃ samaṃ dattvā vastrapaṭṭena veṣṭayet//
uttānaṃ śāyayeccainaṃ saptarātramatandriyaḥ/ hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṃhate//
svedayitvā sthiten samyak pañcāṅgīṃ vitaredbhiṣak/ vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitam//
abhagnāṃścalitān dantān saraktānavapīḍayet/ taruṇasya manuṣyasya śītairālepayedvahiḥ//
siktvāmbubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyairupācaret/ utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate//
jīrṇasya tu manuṣyasya varjayeccalitān dvijān/ nāsāṃ sannāṃ vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā//
pṛthaṅnasikayornāḍyau dvimukhyau saṃpraveśayet/ tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekaṃ pradāpayet//
bhagnaṃ karṇaṃ tu badhnīyāt samaṃ kṛtvā ghṛtaplutam/ sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ pañcāt samācaret//
mastuluṅgādvinā bhinne kapāle madhusarpiṣī/ dattvā tato nibadhnīyāt saptāhaṃ ca pibedghṛtam//
patanādabhighātādvā śūnamaṅgaṃ yadakṣatam/ śītān pradehān sekāṃśca bhiṣak tasyāvacārayet//
atha jaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam/ kīlakā bandhanārthaṃ ca pañca kāryā vijānatā//
yathā na calanaṃ tasya bhagnasya kriyate tathā/ sandherubhayato dvau dvau tale caikaśca kīlakaḥ//
śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā/ bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimenaṃ samācaret//
sandhīṃściravimuktāṃstu snigdhān svinnān mṛdūkṛtān/ uktairvidhānairbuddhyā ca samyak prakṛtimānayet//
kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃhite/ āpothya samayedbhagnaṃ tato bhagnavadācaret//
kalpayennirgataṃ śuṣkaṃ vraṇānte'sthi samāhitaḥ/ sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat//
ūrdhvakāye tu bhagnānāṃ mastiṣkyaṃ karṇapūraṇam/ ghṛtapānaṃ hitaṃ nasyaṃ praśākhāsvanuvāsanam//
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakam/ rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayedasthire jale//
divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet/ tṛtīyaṃ saptarātraṃ tu bhāvayenmadhukāmbunā//
tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītān suśuṣkāṃścūrṇayedbhiṣak/ kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvaṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā//
kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam/ śatapuṣpāṃ ca saṃcūrṇya tilacūrṇena yojayet//
pīḍanārthaṃ ca kartavyaṃ sarvagandhaśṛtaṃ payaḥ/ caturguṇena payasā tattailaṃ vipacedbhiṣak//
elāmaṃśumatīṃ patraṃ jīvakaṃ tagaraṃ tathā/ rodhraṃ prapauṇḍarīkaṃ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam//
saireyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām/ piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva pūrvoktānyauṣadhāni ca//
ebhistadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunāgninā/ etattailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu//
ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathārdite/ manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe//
bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṃ gatāḥ/ pathyaṃ pāne tathābhyaṅge nasye bastiṣu bhojane//
grīvāskandhorasāṃ vṛddhiramunaivopajāyate/ mukhaṃ ca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam//
gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut/ rājārhametat kartavyaṃ rājñāmeva vicakṣaṇaiḥ//
trapuṣākṣpriyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha/ vasāṃ dattvā yathālābhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet//
snehottamamidaṃ cāśu kuryādbhagnaprasādhanam/ pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane//
bhagnaṃ naiti yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak/ pakvamāṃsasirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati//
bhagnaṃ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam/ sukhaceṣṭāpracāraṃ ca saṃhitaṃ samyagādiśet//
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0