સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.3

અથાતો ભગ્નાનાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અલ્પાશિનોઽનાત્મવતો જન્તોર્વાતાત્મકસ્ય ચ। ઉપદ્રવૈર્વા જુષ્ટસ્ય ભગ્નં કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ॥

લવણં કટુકં ક્ષારમમ્લં મૈથુનમાતપમ્। વ્યાયામં ચ ન સેવેત ભગ્નો રૂક્ષાન્નમેવ ચ॥

શાલિર્માંસરસઃ ક્ષીરં સર્પિર્યૂષઃ સતીનજઃ। બૃંહણં ચાન્નપાનં સ્યાદ્દેયં ભગ્નાય જાનતા॥

મધૂકોદુમ્બરાશ્વત્થપલાશકકુભત્વચઃ। વંશસર્જવટાનાં ચ કુશાર્થમુપસંહરેત્॥

આલેપનાર્થં મઞ્જિષ્ઠાં મધુકં રક્તચન્દનમ્। શતધૌતઘૃતોન્મિશ્રં શાલિપિષ્ટં ચ સંહરેત્॥

સપ્તાહાદથ સપ્તાહાત્ સૌમ્યેષ્વૃતુષુ બન્ધનમ્। સાધારણેષુ કર્તવ્યં પઞ્ચમે પઞ્ચમેઽહનિ॥

આગ્નેયેષુ ત્ર્યહાતુ કુર્યાદ્ભગ્નદોષવશેન વા। તત્રાતિશિથિલં બદ્ધે સન્ધિસ્થૈર્યં ન જાયતે॥

ગાઢેનાપિ ત્વગાદીનાં શોફો રુક્ પાક એવ ચ। તસ્માત્ સાધારણં બન્ધં ભગ્ને શંસન્તિ તદ્વિદઃ॥

ન્યગ્રોધાદિકષાયં તુ સુશીતં પરિષેચને। પઞ્ચમૂલીવિપક્વં તુ ક્ષીરં કુર્યાત્ સવેદને॥

સુખોષ્ણમવચાર્યં વા ચક્રતૈલં વિજાનતા। વિભજ્ય કાલં દોષં ચ દોષઘ્નૌષધસંયુતમ્॥

પરિષેકં પ્રદેહં ચ વિદધ્યાચ્છીતમેવ ચ। ગૃષ્ટિક્ષીરં સસર્પિષ્કં મધુરૌષધસાધિતમ્॥

શીતલં લાક્ષયા યુક્તં પ્રાતર્ભગ્નઃ પિબેન્નરઃ। સવ્રણસ્ય તુ ભગ્નસ્ય વ્રણં સર્પિર્મધૂત્તરૈઃ॥

પ્રતિસાર્ય કષાયૈસ્તુ શેષં ભગ્નવદાચરેત્। પ્રથમે વયસિ ત્વેવં ભગ્નં સુકરમાદિશેત્॥

અલ્પદોષસ્ય જન્તોસ્તુ કાલે ચ શિશિરાત્મકે। પ્રથમે વયસિ ત્વેવં માસાત્ સન્ધિઃ સ્થિરો ભવેત્॥

મધ્યમે દ્વિગુણાત્ કાલાદુત્તરે ત્રિગુણાત્ સ્મૃતઃ। અવનામિતમુન્નહ્યેદુન્નતં ચવપીડયેત્॥

આઞ્છેદતિક્ષિપ્તમધો ગતં ચોપરિ વર્તયેત્। આઞ્છનૈઃ પીડનૈશ્ચૈવ સઙ્ગેપૈર્બન્ધનૈસ્તથા॥

સન્ધીઞ્છરીરે સર્વાંસ્તુ ચલાનપ્યચલાનપિ। એતૈસ્તુ સ્થાપનોપાયૈઃ સ્થાપયેન્મતિમાન્ ભિષક્॥

ઉત્પિષ્ટમથ વિશ્લિષ્ટં સન્ધિં વૈદ્યો ન ઘટ્ટયેત્। તસ્ય શીતાન્ પરીષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચાવચારયેત્॥

અભિઘાતે હૃતે સન્ધિઃ સ્વાં યાતિ પ્રકૃતિં પુનઃ। ઘૃતદિગ્ધેન પટ્ટેન વેષ્ટયિત્વા યથાવિધિ॥

પટ્ટોપરિ કુશાન્ દત્ત્વા યથાવદ્વન્ધમાચરેત્। પ્રત્યઙ્ગભગ્નસ્ય વિધિરત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યતે॥

નખસન્ધિં સમુત્પિષ્ટં રક્તાનુગતમારયા। અવમથ્ય સ્રુતે રક્તે શાલિપિષ્ટેન લેપયેત્॥

ભગ્નાં વા સન્ધિમુક્તાં વા સ્થાપયિત્વાઙ્ગુલીં સમામ્। અણુનાઆવેષ્ટ્ય પટ્ટેન ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્॥

અભ્યજ્ય સપિષા પાદં તલભગ્નં કુશોત્તરમ્। વસ્ત્રપટ્ટેન બધ્નીયાન્ન ચ વ્યાયામમાચરેત્॥

અભ્યજ્યાયામયેજ્જઙ્ઘામૂરું ચ સુસમાહિતઃ। દત્ત્વા વૃક્ષત્વચઃ શીતા વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્॥

મતિમાંશ્ચક્રયોગેન હ્યાઞ્છેદૂર્વસ્થિ નિર્ગતમ્। સ્ફુટિતં પિચ્ચિતં ચાપિ બધ્નીયાત્ પૂર્વવદ્ભિષક્॥

આઞ્છેદૂર્ધ્વમધો વાપિ કટિભગ્નં તુ માનવમ્। તતઃ સ્થાનસ્થિતે સંધૌ બસ્તિભિઃ સમુપાચરેત્॥

પર્શુકાસ્વથ ભગ્નાસુ ઘૃતાભ્યક્તસ્ય તિષ્ઠતઃ। દક્ષિણાસ્વથવા વામાસ્વનુમૃજ્ય નિબન્ધનીઃ॥

તતઃ કવલિકાં દત્ત્વા વેષ્ટયેત્ સુસમાહિતઃ। તૈલપૂર્ણે કટાહે વા દ્રોણ્યાં વા શાયયેન્નરમ્॥

મુસલેનોત્ક્ષિપેત્ કક્ષામંસસન્ધૌ વિસંહતે। સ્થાનસ્થિતં ચ બધ્નીયાત્ સ્વસ્તિકેન વિચક્ષણઃ॥

કૌર્પરં તુ તથા સન્ધિમઙ્ગુષ્ઠેનાનુમાર્જયેત્। અનુમૃજ્ય તતઃ સન્ધિં પીડયેત્ કૂર્પરાચ્ચ્યુતમ્॥

પ્રસાર્યાકુઞ્ચયેચ્ચૈનં સ્નેહસેકં ચ દાપયેત્। એવં જાનુનિ ગુલ્ફે ચ મણિબન્ધે ચ કારયેત્॥

ઉભે તલે સમે કૃત્વા તલભગ્નસ્ય દેહિનઃ। બધ્નીયાદામતૈલેન પરિષેકં ચ કારયેત્॥

મૃત્પિણ્ડં ધારયેત્ પૂર્વં લવણં ચ તતઃ પરમ્। હસ્તે જાતબલે ચાપિ કુર્યાત્ પાષાણધારણમ્॥

સન્નમુન્નમયેત્ સ્વિન્નમક્ષકં મુસલેન તુ। તથોન્નતં પીડયેચ્ચ બધ્નીયાદ્ગાઢમેવ ચ॥

ઊરુવચ્ચાપિ કર્તવ્યં બાહુભગ્નચિકિત્સિતમ્। ગ્રીવાયાં તુ વિવૃત્તાયાં પ્રવિષ્ટાયામધોઽપિ વા॥

અવટાવથ હન્વોશ્ચ પ્રગૃહ્યોન્નમયેન્નરમ્। તતઃ કુશાં સમં દત્ત્વા વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્॥

ઉત્તાનં શાયયેચ્ચૈનં સપ્તરાત્રમતન્દ્રિયઃ। હન્વસ્થિની સમાનીય હનુસન્ધૌ વિસંહતે॥

સ્વેદયિત્વા સ્થિતેન્ સમ્યક્ પઞ્ચાઙ્ગીં વિતરેદ્ભિષક્। વાતઘ્નમધુરૈઃ સર્પિઃ સિદ્ધં નસ્યે ચ પૂજિતમ્॥

અભગ્નાંશ્ચલિતાન્ દન્તાન્ સરક્તાનવપીડયેત્। તરુણસ્ય મનુષ્યસ્ય શીતૈરાલેપયેદ્વહિઃ॥

સિક્ત્વામ્બુભિસ્તતઃ શીતૈઃ સન્ધાનીયૈરુપાચરેત્। ઉત્પલસ્ય ચ નાલેન ક્ષીરપાનં વિધીયતે॥

જીર્ણસ્ય તુ મનુષ્યસ્ય વર્જયેચ્ચલિતાન્ દ્વિજાન્। નાસાં સન્નાં વિવૃત્તાં વા ઋજ્વીં કૃત્વા શલાકયા॥

પૃથઙ્નસિકયોર્નાડ્યૌ દ્વિમુખ્યૌ સંપ્રવેશયેત્। તતઃ પટ્ટેન સંવેષ્ટ્ય ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્॥

ભગ્નં કર્ણં તુ બધ્નીયાત્ સમં કૃત્વા ઘૃતપ્લુતમ્। સદ્યઃક્ષતવિધાનં ચ તતઃ પઞ્ચાત્ સમાચરેત્॥

મસ્તુલુઙ્ગાદ્વિના ભિન્ને કપાલે મધુસર્પિષી। દત્ત્વા તતો નિબધ્નીયાત્ સપ્તાહં ચ પિબેદ્ઘૃતમ્॥

પતનાદભિઘાતાદ્વા શૂનમઙ્ગં યદક્ષતમ્। શીતાન્ પ્રદેહાન્ સેકાંશ્ચ ભિષક્ તસ્યાવચારયેત્॥

અથ જઙ્ઘોરુભગ્નાનાં કપાટશયનં હિતમ્। કીલકા બન્ધનાર્થં ચ પઞ્ચ કાર્યા વિજાનતા॥

યથા ન ચલનં તસ્ય ભગ્નસ્ય ક્રિયતે તથા। સન્ધેરુભયતો દ્વૌ દ્વૌ તલે ચૈકશ્ચ કીલકઃ॥

શ્રોણ્યાં વા પૃષ્ઠવંશે વા વક્ષસ્યક્ષકયોસ્તથા। ભગ્નસન્ધિવિમોક્ષેષુ વિધિમેનં સમાચરેત્॥

સન્ધીંશ્ચિરવિમુક્તાંસ્તુ સ્નિગ્ધાન્ સ્વિન્નાન્ મૃદૂકૃતાન્। ઉક્તૈર્વિધાનૈર્બુદ્ધ્યા ચ સમ્યક્ પ્રકૃતિમાનયેત્॥

કાણ્ડભગ્ને પ્રરૂઢે તુ વિષમોલ્બણસંહિતે। આપોથ્ય સમયેદ્ભગ્નં તતો ભગ્નવદાચરેત્॥

કલ્પયેન્નિર્ગતં શુષ્કં વ્રણાન્તેઽસ્થિ સમાહિતઃ। સન્ધ્યન્તે વા ક્રિયાં કુર્યાત્ સવ્રણે વ્રણભગ્નવત્॥

ઊર્ધ્વકાયે તુ ભગ્નાનાં મસ્તિષ્ક્યં કર્ણપૂરણમ્। ઘૃતપાનં હિતં નસ્યં પ્રશાખાસ્વનુવાસનમ્॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ તૈલં ભગ્નપ્રસાધકમ્। રાત્રૌ રાત્રૌ તિલાન્ કૃષ્ણાન્ વાસયેદસ્થિરે જલે॥

દિવા દિવા શોષયિત્વા ગવાં ક્ષીરેણ ભાવયેત્। તૃતીયં સપ્તરાત્રં તુ ભાવયેન્મધુકામ્બુના॥

તતઃ ક્ષીરં પુનઃ પીતાન્ સુશુષ્કાંશ્ચૂર્ણયેદ્ભિષક્। કાકોલ્યાદિં સયષ્ટ્યાહ્વં મઞ્જિષ્ઠાં સારિવાં તથા॥

કુષ્ઠં સર્જરસં માંસીં સુરદારુ સચન્દનમ્। શતપુષ્પાં ચ સંચૂર્ણ્ય તિલચૂર્ણેન યોજયેત્॥

પીડનાર્થં ચ કર્તવ્યં સર્વગન્ધશૃતં પયઃ। ચતુર્ગુણેન પયસા તત્તૈલં વિપચેદ્ભિષક્॥

એલામંશુમતીં પત્રં જીવકં તગરં તથા। રોધ્રં પ્રપૌણ્ડરીકં ચ તથા કાલાનુસારિ(વા)ણમ્॥

સૈરેયકં ક્ષીરશુક્લામનન્તાં સમધૂલિકામ્। પિષ્ટ્વા શૃઙ્ગાટકં ચૈવ પૂર્વોક્તાન્યૌષધાનિ ચ॥

એભિસ્તદ્વિપચેત્તૈલં શાસ્ત્રવિન્મૃદુનાગ્નિના। એતત્તૈલં સદા પથ્યં ભગ્નાનાં સર્વકર્મસુ॥

આક્ષેપકે પક્ષઘાતે તાલુશોષે તથાર્દિતે। મન્યાસ્તમ્ભે શિરોરોગે કર્ણશૂલે હનુગ્રહે॥

બાધિર્યે તિમિરે ચૈવ યે ચ સ્ત્રીષુ ક્ષયં ગતાઃ। પથ્યં પાને તથાભ્યઙ્ગે નસ્યે બસ્તિષુ ભોજને॥

ગ્રીવાસ્કન્ધોરસાં વૃદ્ધિરમુનૈવોપજાયતે। મુખં ચ પદ્મપ્રતિમં સસુગન્ધિસમીરણમ્॥

ગન્ધતૈલમિદં નામ્ના સર્વવાતવિકારનુત્। રાજાર્હમેતત્ કર્તવ્યં રાજ્ઞામેવ વિચક્ષણૈઃ॥

ત્રપુષાક્ષ્પ્રિયાલાનાં તૈલાનિ મધુરૈઃ સહ। વસાં દત્ત્વા યથાલાભં ક્ષીરે દશગુણે પચેત્॥

સ્નેહોત્તમમિદં ચાશુ કુર્યાદ્ભગ્નપ્રસાધનમ્। પાનાભ્યઞ્જનનસ્યેષુ બસ્તિકર્મણિ સેચને॥

ભગ્નં નૈતિ યથાપાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્। પક્વમાંસસિરાસ્નાયુ તદ્ધિ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ॥

ભગ્નં સન્ધિમનાવિદ્ધમહીનાઙ્ગમનુલ્બણમ્। સુખચેષ્ટાપ્રચારં ચ સંહિતં સમ્યગાદિશેત્॥