Sushruta Samhita · Chapter 4.2
athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho vāgviśāradaḥ/ viśvāmitrasutaṃ śiṣyamṛṣiṃ suśrutamanvaśāt//
nānādhārāmukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ/ nānārūpā vraṇā ye syusteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam//
āyatāścaturasrāśca tryasrā maṇḍalinastathā/ ardhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilāstathā//
śarāvanimnamadhyāśca yavamadhyāstathāpare/ evaṃprakārākṛtayo bhavantyāgantavo vraṇāḥ//
doṣajā vā svayaṃ bhinnā na tu vaidyanimittajāḥ/ bhiṣagvraṇākṛtijño hi na mohamadhigacchati//
bhṛśaṃ durdarśarūpeṣu vraṇeṣu vikṛteṣvapi/ anantākṛtirāgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ//
samāsato lakṣaṇataḥ ṣaṅvidhaḥ parikīrtitaḥ/ chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitameva ca//
ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam/ tiraścīna ṛjurvāpi yo vraṇaścāyato bhavet//
gātrasya pātanaṃ cāpi chinnamityupadiśyate/ kuntaśaktyṛṣṭikhaṅgāgraviṣāṇādibhirāśayaḥ//
hataḥ kiñcit sravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate/ sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca//
hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate/ tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate//
mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati/ mūrcchāśvāsatṛḍādhmānamabhaktacchanda eva ca//
viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo'kṣiraktatā/ lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca//
hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu/ āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayet punaḥ//
ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam/ pakvāśayagate cāpi rujo gauravameva ca//
śītatā cāpyadho nāmeḥ khebhyo raktasya cāgamaḥ/ abhinne'pyāśaye'ntrāṇāṃ khaiḥ sūkṣmairantrapūraṇam//
pihitāsye ghaṭe yadvallakṣyate tasya gauravam/ sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayādvinā//
uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet/ nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam//
viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ tvabhinirdiśet/ prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam//
sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam/ vigatatvagyadaṅgaṃ hi saṃgharṣādanyathāpi vā//
uṣāsrāvānvitaṃ tattu ghṛṣṭamityupadiśyate/ chinne bhinne tathā viddhe kṣate vāsṛgatisravet//
raktakṣayādrujastatra karoti pavano bhṛśam/ snehapānaṃ hitaṃ tatra tatseko vihitastathā//
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaiścopanāhanam/ dhānyasvedāṃśca kurvīta snigdhānyālepanāni ca//
vātaghnauṣadhasiddhaiśca snehairbastirvidhīyate/ piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravapi śoṇitam//
agacchati bhṛśaṃ tasmin dāhaḥ pākaśca jāyate/ tatroṣmaṇo nigrahārthaṃ tathā dāhaprapākayoḥ//
śītamālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaśca śītalaḥ/ ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ//
jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam/ ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi chinnānāṃ tu cikitsitam//
ye vraṇā vivṛtāḥ kecicchiraḥpārśvāvalambinaḥ/ tān sīvyedvidhinoktena badhnīyādgāḍhameva ca//
karṇaṃ sthānādapahṛtaṃ sthāpayitvā yathāsthitam/ sīvyedyathoktaṃ tailena srotaścābhipratarpayet//
kṛkāṭikānte chinne tu gacchatyapi samīraṇe/ samyaṅniveśya badhnīyāt sīvyeccāpi nirantaram//
ājena sapiṣā caivaṃ pariṣekaṃ tu kārayet/ uttāno'nnaṃ samaśnīyācchayīta ca suyantritaḥ//
śākhāsu patitāṃstiryak prahārān vivṛtān bhṛśam/ sīvyet samyaṅniveśyāśu sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ//
baddhvā vellitakenāśu tatastailena secayet/ carmaṇā gophaṇābandhaḥ kāryo yo vā hito bhavet//
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaveduttānaṃ śāyayettu tam/ ato'nyathā corasije śāyayet puruṣaṃ vraṇe//
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena buddhimān/ badhnīyāt kośabandhena prāptaṃ kāryaṃ ca ropaṇam//
candanaṃ padmakaṃ rodhramutpalāni priyaṅgavaḥ/ haridrā madhukaṃ caiva payaḥ syādatra cāṣṭamam//
tailamebhirvipakvaṃ tu pradhānaṃ vraṇaropaṇam/ candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsyāhvayāmṛtā//
hareṇavo mṛṇālaṃ ca triphalā padmakotpale/ trayodaśāṅgaṃ trivṛtametadvā payasānvitam//
tailaṃ vipakvaṃ sekārthe hitaṃ tu vraṇaropaṇe/ ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānāṃ tu cikitsitam//
bhinnaṃ netramakarmaṇyamabhinnaṃ lambate tu yat/ tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ//
pīḍayet pāṇinā samyak padmapattrāntareṇa tu/ tato'sya tarpaṇaṃ kāryaṃ nasyaṃ cānena sarpiṣā//
ājaṃ ghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca/ jīvakarṣabhakau caiva piṣṭvā sarpirvipācayet//
sarvanetrābhighāte tu sarpiretat praśasyate/ udarānmedaso vartirnirgatā yasya dehinaḥ//
kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ baddhvā sūtreṇa sūtravit/ agnitaptena śastreṇa chindyānmadhusamāyutam//
baddhvā vraṇaṃ sujīrṇe'nne sarpiṣaḥ pānamiṣyate/ snehapānādṛte cāpi payaḥpānaṃ vidhīyate//
śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṃ lākṣayā vā śvadaṃṣṭrayā/ citrāsamanvitaṃ caiva rujādāhavināśanam//
āṭopo maraṇaṃ vā syācchūlo vācchidyamānayā/ medogranthau tu yattailaṃ vakṣyate tacca yojayet//
tvaco'tītya sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā/ koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāduktānupadravān//
tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuṃ śītapādakarānanam/ śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet//
āmāśayasthe rudhire vamanaṃ pathyamucyate/ pakvāśayasthe deyaṃ ca virecanamasaṃśayam//
āsthāpanaṃ ca niḥshehaṃ kāryamuṣṇairviśodhanaiḥ/ yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca//
bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām/ atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk//
svamārgapratipannāstu yasya viṇmūtramārutāḥ/ vyupadravaḥ sa bhinne'pi koṣṭhe jīvati mānavaḥ//
abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet/ pipīlikāśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu//
prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇśoṇitapāṃśubhiḥ/ praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ//
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamatraṃ ghṛtāplutam/ aṅgulyābhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi//
hastapādeṣu saṃgṛhya samutthāpya mahābalāḥ/ bhavatyantaḥpraveśastu yathā nirdhunuyustathā//
tathāntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti ca/ vraṇālpatvādbahutvādvā duṣpraveśaṃ bhavettu yat//
tadāpāṭhya pramāṇena bhiṣagantraṃ parveśayet/ yathāsthānaṃ niveṣṭe ca vraṇaṃ sīvyedatandriyaḥ//
sthānādapetamādatte prāṇān gupitameva vā/ veṣṭayitvā tu paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet//
ghṛtaṃ pibet sukhoṣṇaṃ ca citrātailasamanvitam/ mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥpravṛttaye//
tatastailamidaṃ kuryādropaṇārthaṃ cikitsakaḥ/ tvaco'śvakarṇadhavayormocakīmeṣaśṛṅgayoḥ//
śallakyarjunayoścāpi vidāryāḥ kṣīriṇāṃ tathā/ balāmūlāni cāhṛtya tailametairvipācayet//
vraṇaṃ saṃropayettena varṣamātraṃ yateta ca/ pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī//
praveśya tunnasevanyā muṣkau sīvyettataḥ param/ kāryo gophaṇikābandhaḥ kaṭhyāmāveśya yantrakam//
na kuryāt snehasekaṃ ca tena klidyati hi vraṇaḥ/ kālānusāryāgurvelājātīcandanapadmakaiḥ//
śilādārvyamṛtātutthaistailaṃ kurvīta ropaṇam/ śiraso'pahṛte śalye bālavartiṃ niveśayet//
bālavartyāmadattāyāṃ mastuluṅgaṃ vraṇāt sravet/ hanyādenaṃ tato vāyustasmādevamupācaret//
vraṇe rohati caikaikaṃ śanairbālamapakṣipet/ gātrādapahṛte'nyasmāt snehavartiṃ praveśayet//
kṛte niḥśoṇite cāpi vidhiḥ sadyaḥkṣate hitaḥ/ dūrābagāḍhāḥ sūkṣmāḥ syurye vraṇāstān viśoṇitān//
kṛtvā sūkṣmeṇa netreṇa cakratailena tarpayet/ samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ trivargaṃ tutthameva ca//
viḍaṅgaṃ kaṭukāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ sakarañjikām/ saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇamuttamam//
tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagurucandanam/ haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ//
pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam/ kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavadvidhiḥ//
ghṛṣṭe rujo nigṛhyāśu cūrṇairupacaredvraṇam/ viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatameva ca//
vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanam/ ayameva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmahate tathā//
ropaṇe saparīṣeke pāne ca vraṇināṃ sadā/ tailaṃ ghṛtaṃ vā saṃyojyaṃ śarīrartūnavekṣya hi//
ghṛtāni yāni vakṣyāmi yatnataḥ pittavidradhau/ sadyovraṇeṣu deyāni tāni vaidyena jānatā//
sadyaḥkṣatavraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet/ sarpiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ//
samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ pathyāṃ tutthaṃ suvarcalām/ padmakaṃ rodhramadhukaṃ viḍaṅgāni hareṇukām//
tālīśapatraṃ naladaṃ candanaṃ padmakeśaram/ mañjiṣṭhośīralākṣāśca kṣīriṇāṃ cāpi pallavān//
priyālabījaṃ tindukyāstaruṇāni phalāni ca/ yathālābhaṃ samāhṛtya tailamebhirvipācayet//
sadyovraṇānāṃ sarveṣāmaduṣṭānāṃ tu ropaṇam/ kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāśca yojayet//
sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt pūrvoktamācaret/ duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam//
viśoṣaṇaṃ tathāāhāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇam/ kaṣāyaṃ rājavṛkṣādau surasādau ca dhāvanam//
tayoreva kaṣāyeṇa tailaṃ śodhanamiṣyate/ kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitam//
dravantī cirabilvaśca dantī citrakameva ca/ pṛthvīkā nimbapatrāṇi kāsīsaṃ tutthameva ca//
trivṛttejovatī nīlī haridre saindhavaṃ tilāḥ/ bhūmikadambaḥ suvahā śukākhyā lāṅgalāhvayā//
naipālī jālinī caiva madayantī mṛgādanī/ sudhāmūrvārkakīṭāriharitālakarañjikāḥ//
yathopapatti kartavyaṃ tailametaistu śodhanam/ ghṛtaṃ vā yadi vā prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanāstathā//
saindhavatrivṛderaṇḍapatrakalkastu vātike/ trivṛddharidrāmadhukakalkaḥ paitte tilairyutaḥ//
kaphaje tilatejohvādantīsvarjikacitrakāḥ/ duṣṭavraṇavidhiḥ kāryo mehakuṣṭhavraṇeṣvapi//
ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ/ nātaḥ śakyaṃ paraṃ vaktumapi niścitavādibhiḥ//
upasargairnipātaiśca tattu paṇḍitamāninaḥ/ kecit saṃyojya bhāṣante bahudhā mānagarvitāḥ//
bahu tadbhāṣitaṃ teṣāṃ ṣaṭsveṣvevāvatiṣṭhate/ viśeṣā iva sāmānye ṣaṭtvaṃ tu paramaṃ matam//
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0