સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.2

અથાતઃ સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ધન્વન્તરિર્ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠો વાગ્વિશારદઃ। વિશ્વામિત્રસુતં શિષ્યમૃષિં સુશ્રુતમન્વશાત્॥

નાનાધારામુખૈઃ શસ્ત્રૈર્નાનાસ્થાનનિપાતિતૈઃ। નાનારૂપા વ્રણા યે સ્યુસ્તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્॥

આયતાશ્ચતુરસ્રાશ્ચ ત્ર્યસ્રા મણ્ડલિનસ્તથા। અર્ધચન્દ્રપ્રતીકાશા વિશાલાઃ કુટિલાસ્તથા॥

શરાવનિમ્નમધ્યાશ્ચ યવમધ્યાસ્તથાપરે। એવંપ્રકારાકૃતયો ભવન્ત્યાગન્તવો વ્રણાઃ॥

દોષજા વા સ્વયં ભિન્ના ન તુ વૈદ્યનિમિત્તજાઃ। ભિષગ્વ્રણાકૃતિજ્ઞો હિ ન મોહમધિગચ્છતિ॥

ભૃશં દુર્દર્શરૂપેષુ વ્રણેષુ વિકૃતેષ્વપિ। અનન્તાકૃતિરાગન્તુઃ સ ભિષગ્ભિઃ પુરાતનૈઃ॥

સમાસતો લક્ષણતઃ ષઙ્વિધઃ પરિકીર્તિતઃ। છિન્નં ભિન્નં તથા વિદ્ધં ક્ષતં પિચ્ચિતમેવ ચ॥

ઘૃષ્ટમાહુસ્તથા ષષ્ઠં તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્। તિરશ્ચીન ઋજુર્વાપિ યો વ્રણશ્ચાયતો ભવેત્॥

ગાત્રસ્ય પાતનં ચાપિ છિન્નમિત્યુપદિશ્યતે। કુન્તશક્ત્યૃષ્ટિખઙ્ગાગ્રવિષાણાદિભિરાશયઃ॥

હતઃ કિઞ્ચિત્ સ્રવેત્તદ્ધિ ભિન્નલક્ષણમુચ્યતે। સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનાં મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ॥

હૃદુણ્ડુકઃ ફુપ્ફુસશ્ચ કોષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે। તસ્મિન્ ભિન્ને રક્તપૂર્ણે જ્વરો દાહશ્ચ જાયતે॥

મૂત્રમાર્ગગુદાસ્યેભ્યો રક્તં ઘ્રાણાચ્ચ ગચ્છતિ। મૂર્ચ્છાશ્વાસતૃડાધ્માનમભક્તચ્છન્દ એવ ચ॥

વિણ્મૂત્રવાતસઙ્ગશ્ચ સ્વેદાસ્રાવોઽક્ષિરક્તતા। લોહગન્ધિત્વમાસ્યસ્ય ગાત્રદૌર્ગન્ધ્યમેવ ચ॥

હૃચ્છૂલં પાર્શ્વયોશ્ચાપિ વિશેષં ચાત્ર મે શૃણુ। આમાશયસ્થે રુધિરે રુધિરં છર્દયેત્ પુનઃ॥

આધ્માનમતિમાત્રં ચ શૂલં ચ ભૃશદારુણમ્। પક્વાશયગતે ચાપિ રુજો ગૌરવમેવ ચ॥

શીતતા ચાપ્યધો નામેઃ ખેભ્યો રક્તસ્ય ચાગમઃ। અભિન્નેઽપ્યાશયેઽન્ત્રાણાં ખૈઃ સૂક્ષ્મૈરન્ત્રપૂરણમ્॥

પિહિતાસ્યે ઘટે યદ્વલ્લક્ષ્યતે તસ્ય ગૌરવમ્। સૂક્ષ્માસ્યશલ્યાભિહતં યદઙ્ગં ત્વાશયાદ્વિના॥

ઉત્તુણ્ડિતં નિર્ગતં વા તદ્વિદ્ધમિતિ નિર્દિશેત્। નાતિચ્છિન્નં નાતિભિન્નમુભયોર્લક્ષણાન્વિતમ્॥

વિષમં વ્રણમઙ્ગે યત્તત્ ક્ષતં ત્વભિનિર્દિશેત્। પ્રહારપીડનાભ્યાં તુ યદઙ્ગં પૃથુતાં ગતમ્॥

સાસ્થિ તત્ પિચ્ચિતં વિદ્યાન્મજ્જરક્તપરિપ્લુતમ્। વિગતત્વગ્યદઙ્ગં હિ સંઘર્ષાદન્યથાપિ વા॥

ઉષાસ્રાવાન્વિતં તત્તુ ઘૃષ્ટમિત્યુપદિશ્યતે। છિન્ને ભિન્ને તથા વિદ્ધે ક્ષતે વાસૃગતિસ્રવેત્॥

રક્તક્ષયાદ્રુજસ્તત્ર કરોતિ પવનો ભૃશમ્। સ્નેહપાનં હિતં તત્ર તત્સેકો વિહિતસ્તથા॥

વેશવારૈઃ સકૃશરૈઃ સુસ્નિગ્ધૈશ્ચોપનાહનમ્। ધાન્યસ્વેદાંશ્ચ કુર્વીત સ્નિગ્ધાન્યાલેપનાનિ ચ॥

વાતઘ્નૌષધસિદ્ધૈશ્ચ સ્નેહૈર્બસ્તિર્વિધીયતે। પિચ્ચિતે ચ વિઘૃષ્ટે ચ નાતિસ્રવપિ શોણિતમ્॥

અગચ્છતિ ભૃશં તસ્મિન્ દાહઃ પાકશ્ચ જાયતે। તત્રોષ્મણો નિગ્રહાર્થં તથા દાહપ્રપાકયોઃ॥

શીતમાલેપનં કાર્યં પરિષેકશ્ચ શીતલઃ। ષટ્સ્વેતેષુ યથોક્તેષુ છિન્નાદિષુ સમાસતઃ॥

જ્ઞેયં સમર્પિતં સર્વં સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતમ્। અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ છિન્નાનાં તુ ચિકિત્સિતમ્॥

યે વ્રણા વિવૃતાઃ કેચિચ્છિરઃપાર્શ્વાવલમ્બિનઃ। તાન્ સીવ્યેદ્વિધિનોક્તેન બધ્નીયાદ્ગાઢમેવ ચ॥

કર્ણં સ્થાનાદપહૃતં સ્થાપયિત્વા યથાસ્થિતમ્। સીવ્યેદ્યથોક્તં તૈલેન સ્રોતશ્ચાભિપ્રતર્પયેત્॥

કૃકાટિકાન્તે છિન્ને તુ ગચ્છત્યપિ સમીરણે। સમ્યઙ્નિવેશ્ય બધ્નીયાત્ સીવ્યેચ્ચાપિ નિરન્તરમ્॥

આજેન સપિષા ચૈવં પરિષેકં તુ કારયેત્। ઉત્તાનોઽન્નં સમશ્નીયાચ્છયીત ચ સુયન્ત્રિતઃ॥

શાખાસુ પતિતાંસ્તિર્યક્ પ્રહારાન્ વિવૃતાન્ ભૃશમ્। સીવ્યેત્ સમ્યઙ્નિવેશ્યાશુ સન્ધ્યસ્થીન્યનુપૂર્વશઃ॥

બદ્ધ્વા વેલ્લિતકેનાશુ તતસ્તૈલેન સેચયેત્। ચર્મણા ગોફણાબન્ધઃ કાર્યો યો વા હિતો ભવેત્॥

પૃષ્ઠે વ્રણો યસ્ય ભવેદુત્તાનં શાયયેત્તુ તમ્। અતોઽન્યથા ચોરસિજે શાયયેત્ પુરુષં વ્રણે॥

છિન્નાં નિઃશેષતઃ શાખાં દગ્ધ્વા તૈલેન બુદ્ધિમાન્। બધ્નીયાત્ કોશબન્ધેન પ્રાપ્તં કાર્યં ચ રોપણમ્॥

ચન્દનં પદ્મકં રોધ્રમુત્પલાનિ પ્રિયઙ્ગવઃ। હરિદ્રા મધુકં ચૈવ પયઃ સ્યાદત્ર ચાષ્ટમમ્॥

તૈલમેભિર્વિપક્વં તુ પ્રધાનં વ્રણરોપણમ્। ચન્દનં કર્કટાખ્યા ચ સહે માંસ્યાહ્વયામૃતા॥

હરેણવો મૃણાલં ચ ત્રિફલા પદ્મકોત્પલે। ત્રયોદશાઙ્ગં ત્રિવૃતમેતદ્વા પયસાન્વિતમ્॥

તૈલં વિપક્વં સેકાર્થે હિતં તુ વ્રણરોપણે। અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ભિન્નાનાં તુ ચિકિત્સિતમ્॥

ભિન્નં નેત્રમકર્મણ્યમભિન્નં લમ્બતે તુ યત્। તન્નિવેશ્ય યથાસ્થાનમવ્યાવિદ્ધસિરં શનૈઃ॥

પીડયેત્ પાણિના સમ્યક્ પદ્મપત્ત્રાન્તરેણ તુ। તતોઽસ્ય તર્પણં કાર્યં નસ્યં ચાનેન સર્પિષા॥

આજં ઘૃતં ક્ષીરપાત્રં મધુકં ચોત્પલાનિ ચ। જીવકર્ષભકૌ ચૈવ પિષ્ટ્વા સર્પિર્વિપાચયેત્॥

સર્વનેત્રાભિઘાતે તુ સર્પિરેતત્ પ્રશસ્યતે। ઉદરાન્મેદસો વર્તિર્નિર્ગતા યસ્ય દેહિનઃ॥

કષાયભસ્મમૃત્કીર્ણાં બદ્ધ્વા સૂત્રેણ સૂત્રવિત્। અગ્નિતપ્તેન શસ્ત્રેણ છિન્દ્યાન્મધુસમાયુતમ્॥

બદ્ધ્વા વ્રણં સુજીર્ણેઽન્ને સર્પિષઃ પાનમિષ્યતે। સ્નેહપાનાદૃતે ચાપિ પયઃપાનં વિધીયતે॥

શર્કરામધુયષ્ટિભ્યાં લાક્ષયા વા શ્વદંષ્ટ્રયા। ચિત્રાસમન્વિતં ચૈવ રુજાદાહવિનાશનમ્॥

આટોપો મરણં વા સ્યાચ્છૂલો વાચ્છિદ્યમાનયા। મેદોગ્રન્થૌ તુ યત્તૈલં વક્ષ્યતે તચ્ચ યોજયેત્॥

ત્વચોઽતીત્ય સિરાદીનિ ભિત્ત્વા વા પરિહૃત્ય વા। કોષ્ઠે પ્રતિષ્ઠિતં શલ્યં કુર્યાદુક્તાનુપદ્રવાન્॥

તત્રાન્તર્લોહિતં પાણ્ડું શીતપાદકરાનનમ્। શીતોચ્છ્વાસં રક્તનેત્રમાનદ્ધં ચ વિવર્જયેત્॥

આમાશયસ્થે રુધિરે વમનં પથ્યમુચ્યતે। પક્વાશયસ્થે દેયં ચ વિરેચનમસંશયમ્॥

આસ્થાપનં ચ નિઃસ્હેહં કાર્યમુષ્ણૈર્વિશોધનૈઃ। યવકોલકુલત્થાનાં નિઃસ્નેહેન રસેન ચ॥

ભુઞ્જીતાન્નં યવાગૂં વા પિબેત્ સૈન્ધવસંયુતામ્। અતિનિઃસ્રુતરક્તો વા ભિન્નકોષ્ઠઃ પિબેદસૃક્॥

સ્વમાર્ગપ્રતિપન્નાસ્તુ યસ્ય વિણ્મૂત્રમારુતાઃ। વ્યુપદ્રવઃ સ ભિન્નેઽપિ કોષ્ઠે જીવતિ માનવઃ॥

અભિન્નમન્ત્રં નિષ્ક્રાન્તં પ્રવેશ્યં નાન્યથા ભવેત્। પિપીલિકાશિરોગ્રસ્તં તદપ્યેકે વદન્તિ તુ॥

પ્રક્ષાલ્ય પયસા દિગ્ધં તૃણ્શોણિતપાંશુભિઃ। પ્રવેશયેત્ કૃત્તનખો ઘૃતેનાક્તં શનૈઃ શનૈઃ॥

પ્રવેશયેત્ ક્ષીરસિક્તં શુષ્કમત્રં ઘૃતાપ્લુતમ્। અઙ્ગુલ્યાભિમૃશેત્ કણ્ઠં જલેનોદ્વેજયેદપિ॥

હસ્તપાદેષુ સંગૃહ્ય સમુત્થાપ્ય મહાબલાઃ। ભવત્યન્તઃપ્રવેશસ્તુ યથા નિર્ધુનુયુસ્તથા॥

તથાન્ત્રાણિ વિશન્ત્યન્તઃ સ્વાં કલાં પીડયન્તિ ચ। વ્રણાલ્પત્વાદ્બહુત્વાદ્વા દુષ્પ્રવેશં ભવેત્તુ યત્॥

તદાપાઠ્ય પ્રમાણેન ભિષગન્ત્રં પર્વેશયેત્। યથાસ્થાનં નિવેષ્ટે ચ વ્રણં સીવ્યેદતન્દ્રિયઃ॥

સ્થાનાદપેતમાદત્તે પ્રાણાન્ ગુપિતમેવ વા। વેષ્ટયિત્વા તુ પટ્ટેન ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્॥

ઘૃતં પિબેત્ સુખોષ્ણં ચ ચિત્રાતૈલસમન્વિતમ્। મૃદુક્રિયાર્થં શકૃતો વાયોશ્ચાધઃપ્રવૃત્તયે॥

તતસ્તૈલમિદં કુર્યાદ્રોપણાર્થં ચિકિત્સકઃ। ત્વચોઽશ્વકર્ણધવયોર્મોચકીમેષશૃઙ્ગયોઃ॥

શલ્લક્યર્જુનયોશ્ચાપિ વિદાર્યાઃ ક્ષીરિણાં તથા। બલામૂલાનિ ચાહૃત્ય તૈલમેતૈર્વિપાચયેત્॥

વ્રણં સંરોપયેત્તેન વર્ષમાત્રં યતેત ચ। પાદૌ નિરસ્તમુષ્કસ્ય જલેન પ્રોક્ષ્ય ચાક્ષિણી॥

પ્રવેશ્ય તુન્નસેવન્યા મુષ્કૌ સીવ્યેત્તતઃ પરમ્। કાર્યો ગોફણિકાબન્ધઃ કઠ્યામાવેશ્ય યન્ત્રકમ્॥

ન કુર્યાત્ સ્નેહસેકં ચ તેન ક્લિદ્યતિ હિ વ્રણઃ। કાલાનુસાર્યાગુર્વેલાજાતીચન્દનપદ્મકૈઃ॥

શિલાદાર્વ્યમૃતાતુત્થૈસ્તૈલં કુર્વીત રોપણમ્। શિરસોઽપહૃતે શલ્યે બાલવર્તિં નિવેશયેત્॥

બાલવર્ત્યામદત્તાયાં મસ્તુલુઙ્ગં વ્રણાત્ સ્રવેત્। હન્યાદેનં તતો વાયુસ્તસ્માદેવમુપાચરેત્॥

વ્રણે રોહતિ ચૈકૈકં શનૈર્બાલમપક્ષિપેત્। ગાત્રાદપહૃતેઽન્યસ્માત્ સ્નેહવર્તિં પ્રવેશયેત્॥

કૃતે નિઃશોણિતે ચાપિ વિધિઃ સદ્યઃક્ષતે હિતઃ। દૂરાબગાઢાઃ સૂક્ષ્માઃ સ્યુર્યે વ્રણાસ્તાન્ વિશોણિતાન્॥

કૃત્વા સૂક્ષ્મેણ નેત્રેણ ચક્રતૈલેન તર્પયેત્। સમઙ્ગાં રજનીં પદ્માં ત્રિવર્ગં તુત્થમેવ ચ॥

વિડઙ્ગં કટુકાં પથ્યાં ગુડૂચીં સકરઞ્જિકામ્। સંહૃત્ય વિપચેત્ કાલે તૈલં રોપણમુત્તમમ્॥

તાલીશં પદ્મકં માંસી હરેણ્વગુરુચન્દનમ્। હરિદ્રે પદ્મબીજાનિ સોશીરં મધુકં ચ તૈઃ॥

પક્વં સદ્યોવ્રણેષૂક્તં તૈલં રોપણમુત્તમમ્। ક્ષતે ક્ષતવિધિઃ કાર્યઃ પિચ્ચિતે ભગ્નવદ્વિધિઃ॥

ઘૃષ્ટે રુજો નિગૃહ્યાશુ ચૂર્ણૈરુપચરેદ્વ્રણમ્। વિશ્લિષ્ટદેહં પતિતં મથિતં હતમેવ ચ॥

વાસયેત્તૈલપૂર્ણાયાં દ્રોણ્યાં માંસરસાશનમ્। અયમેવ વિધિઃ કાર્યઃ ક્ષીણે મર્મહતે તથા॥

રોપણે સપરીષેકે પાને ચ વ્રણિનાં સદા। તૈલં ઘૃતં વા સંયોજ્યં શરીરર્તૂનવેક્ષ્ય હિ॥

ઘૃતાનિ યાનિ વક્ષ્યામિ યત્નતઃ પિત્તવિદ્રધૌ। સદ્યોવ્રણેષુ દેયાનિ તાનિ વૈદ્યેન જાનતા॥

સદ્યઃક્ષતવ્રણં વૈદ્યઃ સશૂલં પરિષેચયેત્। સર્પિષા નાતિશીતેન બલાતૈલેન વા પુનઃ॥

સમઙ્ગાં રજનીં પદ્માં પથ્યાં તુત્થં સુવર્ચલામ્। પદ્મકં રોધ્રમધુકં વિડઙ્ગાનિ હરેણુકામ્॥

તાલીશપત્રં નલદં ચન્દનં પદ્મકેશરમ્। મઞ્જિષ્ઠોશીરલાક્ષાશ્ચ ક્ષીરિણાં ચાપિ પલ્લવાન્॥

પ્રિયાલબીજં તિન્દુક્યાસ્તરુણાનિ ફલાનિ ચ। યથાલાભં સમાહૃત્ય તૈલમેભિર્વિપાચયેત્॥

સદ્યોવ્રણાનાં સર્વેષામદુષ્ટાનાં તુ રોપણમ્। કષાયમધુરાઃ શીતાઃ ક્રિયાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ યોજયેત્॥

સદ્યોવ્રણાનાં સપ્તાહં પશ્ચાત્ પૂર્વોક્તમાચરેત્। દુષ્ટવ્રણેષુ કર્તવ્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્॥

વિશોષણં તથાઆહારઃ શોણિતસ્ય ચ મોક્ષણમ્। કષાયં રાજવૃક્ષાદૌ સુરસાદૌ ચ ધાવનમ્॥

તયોરેવ કષાયેણ તૈલં શોધનમિષ્યતે। ક્ષારકલ્પેન વા તૈલં ક્ષારદ્રવ્યેષુ સાધિતમ્॥

દ્રવન્તી ચિરબિલ્વશ્ચ દન્તી ચિત્રકમેવ ચ। પૃથ્વીકા નિમ્બપત્રાણિ કાસીસં તુત્થમેવ ચ॥

ત્રિવૃત્તેજોવતી નીલી હરિદ્રે સૈન્ધવં તિલાઃ। ભૂમિકદમ્બઃ સુવહા શુકાખ્યા લાઙ્ગલાહ્વયા॥

નૈપાલી જાલિની ચૈવ મદયન્તી મૃગાદની। સુધામૂર્વાર્કકીટારિહરિતાલકરઞ્જિકાઃ॥

યથોપપત્તિ કર્તવ્યં તૈલમેતૈસ્તુ શોધનમ્। ઘૃતં વા યદિ વા પ્રાપ્તં કલ્કાઃ સંશોધનાસ્તથા॥

સૈન્ધવત્રિવૃદેરણ્ડપત્રકલ્કસ્તુ વાતિકે। ત્રિવૃદ્ધરિદ્રામધુકકલ્કઃ પૈત્તે તિલૈર્યુતઃ॥

કફજે તિલતેજોહ્વાદન્તીસ્વર્જિકચિત્રકાઃ। દુષ્ટવ્રણવિધિઃ કાર્યો મેહકુષ્ઠવ્રણેષ્વપિ॥

ષડ્વિધઃ પ્રાક્ પ્રદિષ્ટો યઃ સદ્યોવ્રણવિનિશ્ચયઃ। નાતઃ શક્યં પરં વક્તુમપિ નિશ્ચિતવાદિભિઃ॥

ઉપસર્ગૈર્નિપાતૈશ્ચ તત્તુ પણ્ડિતમાનિનઃ। કેચિત્ સંયોજ્ય ભાષન્તે બહુધા માનગર્વિતાઃ॥

બહુ તદ્ભાષિતં તેષાં ષટ્સ્વેષ્વેવાવતિષ્ઠતે। વિશેષા ઇવ સામાન્યે ષટ્ત્વં તુ પરમં મતમ્॥