સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 3.8

અથાતઃ સિરાવ્યધવિધિશારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

બાલસ્થવિરરૂક્ષક્ષતક્ષીણભીરુપરિશ્રાન્તમદ્યાધ્વસ્ત્રીકર્ષિતવમિતવિરિક્તાસ્થાપિતાનુવાસિતજાગરિતક્લીબકૃશગાર્ભિણીનાં કાસશ્વાસશોષપ્રવૃદ્ધજ્વરાક્ષેપકપક્ષાઘાતોપવાસપિપાસામૂર્ચ્છાપ્રપીડિતાનાં ચ સિરાં ન વિધ્યેત્, યાશ્ચાવ્યધ્યાઃ, વ્યધ્યાશ્ચાદૃષ્ટાઃ, દૃષ્ટાશ્ચાયન્ત્રિતાઃ, યન્ત્રિતાશ્ચાનુત્થિતા ઇતિ॥

શોણિતાવસેકસાધ્યાશ્ચ યે વિકારાઃ પ્રાગભિહિતાસ્તેષુ ચાપક્વેષ્વન્યેષુ ચાનુક્તેષુ યથાભ્યાસં યથાન્યાયં ચ સિરાં વિધ્યેત્॥

પ્રતિષિદ્ધાનામપિ ચ વિષોપસર્ગાત્યયિકેષુ સિરાવ્યધનમપ્રતિષિદ્ધમ્॥

તત્ર સ્નિગ્ધસ્વિન્નમાતુરં યથાદોષપ્રત્યનીકં દ્રવપ્રાયમન્નં ભુક્તવન્તં યવાગૂં પીતવન્તં[ઽપ્રતિપીતંઽ ઇતિ પા] વા યથાકાલમુપસ્થાપ્યાસીનં સ્થિતં ચા પ્રાણાનબાધમાનો વસ્ત્રપટ્ટચર્માન્તર્વલ્કલલતાનામન્યતમેન યન્ત્રયિત્વા નાતિગાઢં નાતિશિથિલં શરીરપ્રદેશમાસાદ્ય પ્રાપ્તં શસ્ત્રમાદાય[ઽયથોક્તં શસ્ત્રં ગૃહીત્વાઽ ઇતિ પાઠાન્તરમ્।] સિરાં વિધ્યેત્॥

નૈવાતિશીતે નાત્યુષ્ણે ન પ્રવાતે ન ચાભ્રિતે॥ સિરાણાં વ્યધનં કાર્યમરોગે વા કદાચન॥

તત્ર વ્યધ્યસિરં પુરુષં પ્રત્યાદિત્યમુખમરત્નિમાત્રોચ્છ્રિતે ઉપવેશ્યાસને સક્થ્નોરાકુઞ્ચિતયોર્નિવેશ્ય[ઽસક્થ્નોરાકુઞ્ચિતયોરુપરિ કુર્પરસન્ધિદ્વયં નિવેશ્યઽ ઇતિ પા] કૂર્પરૌ સન્ધિદ્વયસ્યોપરિ હસ્તાવન્તર્ગૂઢાઙ્ગુષ્ઠકૃતમુષ્ટીમન્યયોઃ સ્થાપયિત્વા યન્ત્રણશાટકં ગ્રીવામુષ્ટ્યોરુપરિ પરિક્ષિપ્યાન્યેન પુરુષેણ પશ્ચાત્સ્થિતેન વામહસ્તેનોત્તાનેન શાટકાન્તદ્વયં ગ્રાહયિત્વા તતો વૈદ્યો બ્રૂયાત્---દક્ષિણહસ્તેન સિરોત્થાપનાર્થં ચ યન્ત્રં[ઽયન્ત્રં પીડયોતિઽઅપૃષ્ઠમધ્યે ચ પીડયેત્ઽ ઇતિ પા] પૃષ્ઠમધ્યે પીડયેતિ, કર્મપુરુષં ચ વાયુપૂર્ણમુખં સ્થાપયેત્ ; એષૌત્તમાઙ્ગગતાનામન્તર્મુખવર્જાનાં સિરાણાં ન્યધને યન્ત્રણવિધિઃ। તત્ર પાદમીષત્સંકુચિતમુચ્ચૈઃ કૃત્વા વ્યધ્યસિરપાદં જાનુસન્ધેરધઃ શાટકેનાવેષ્ટ્ય હસ્તાભ્યાં[ઽહસ્તાભ્યાં વા પ્રપીડ્ય ગુલ્ફંઽ ઇતિ પા] પ્રપીડ્યાગુલ્ફં વ્યધ્યપ્રદેશસ્યોપરિ ચતુરઙ્ગુલે પ્લોતાદીનામન્યતમેન બદ્ધ્વા વા પાદસિરાં વિધ્યેત્। અથોપરિષ્ટાદ્ધસ્તૌ ગૂઢાઙ્ગુષ્ઠકૃતમુષ્ટી સમ્યગાસને સ્થાપયિત્વા સુખોપવિષ્ટસ્ય પૂર્વવદ્યન્ત્રં બદ્ધ્વા હસ્તસિરાં વિધ્યેત્। ગૃધ્રસીવિશ્વાચ્યોઃ સઙ્કુચિતજાનુકૂર્પરસ્ય। શ્રોણીપૃષ્ઠસ્કન્ધેષૂન્નામિતપૃષ્ઠસ્યાવાક્શિરસ્કસ્યોપવિષ્ટસ્ય વિસ્ફૂર્જિતપૃષ્ઠસ્ય વિધ્યેત્। ઉદરોરસોઃ પ્રસારિતોરસ્કસ્યોન્નામિતશિરસ્કસ્ય વિસ્ફૂર્જિતદેહસ્ય। બાહુભ્યામવલમ્બમાનદેહસ્ય પાર્શ્વયોઃ। અવનામિતમેઢ્રસ્ય મેઢ્રે। ઉન્નમિતવિદષ્ટજિહ્વાગ્રસ્યાધોજિહ્વાયામ્। અતિવ્યાતાનનસ્ય તાલુનિ દન્તમૂલેષુ ચ। એવં યન્ત્રોપાયાનન્યાંશ્ચ સિરોત્થાપનહેતૂન્ બુદ્ધ્યાવેક્ષ્ય શરીરવશેન વ્યાધિવશેન ચ વિદધ્યાત્॥

માંસલેષ્વવકાશેષુ યવમાત્રં શસ્ત્રં નિદધ્યાત્, અતોઽન્યેષ્વર્ધયવમાત્રં વ્રીહિમાત્રં વા વ્રીહિમુખેન, અસ્થ્નામુપરિ કુઠારિકયા વિધ્યેદર્ધયવમાત્રમ્॥

ભવન્તિ ચાત્ર। વ્યભ્રે વર્ષાસુ વિધ્યેત(ત્તુ) ગ્રીષ્મકાલે તુ શીતલે॥ હેમન્તકાલે મધ્યાહ્ને શસ્ત્રકાલાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ॥

સમ્યક્શસ્ત્રનિપાતેન ધારયા યા સ્રવેદસૃક્॥ મુહૂર્તં રુદ્ધા તિષ્ઠેચ્ચ સુવિદ્ધાં તાં વિનિર્દિશેત્॥

યથા કુસુમ્ભપુષ્પેભયઃ પૂર્વં સ્રવતિ પીતિકા॥ તથા સિરાસુ વિદ્ધાસુ દુષ્ટમગ્રે પ્રવર્તતે॥

મૂર્ચ્છિતસ્યાતિભીતસ્ય શ્રાન્તસ્ય તૃષિતસ્ય ચ ॥ ન વહન્તિ સિરા વિદ્ધાસ્તથાનુત્થિતયન્ત્રિતાઃ॥

ક્ષીણસ્ય બહુદોષસ્ય મૂર્ચ્છયાભિહતસ્ય ચ॥ ભૂયોઽપરાહ્ણે વિસ્રાવ્યા સાપરેદ્યુસ્ત્ર્યહેઽપિ વા ॥

રક્તં સશેષદોષં તુ કુર્યાદપિ વિચક્ષણઃ॥ ન ચાતિપ્રસ્રૂતં કુર્યાચ્છેષં સંશમનૈર્જયેત્॥

બલિનો બહુદોષસ્ય વયઃસ્થસ્ય શરીરિણઃ॥ પરં પ્રમાણમિચ્છન્તિ પ્રસ્થં શોણિતમોક્ષણે॥

તત્ર પાદદાહપાદહર્ષાવબાહુકચિપ્પવિસર્પવાતશોણિતવાતકણ્ટકવિચર્ચિકાપાદદારીપ્રભૃતિષુ ક્ષિપ્રમર્મણ ઉપરિષ્ટાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલે વ્રીહિમુખેન સિરાં વિધ્યેત્,[ઽકેનચિદત્રાવબાહુકોઽપિ પઠ્યતે, તત્ર સમીચીનં, પ્રતિકારવિધાવસ્ય વ્યધેન જિહાસિતત્વાત્ઽઇતિ હારાણચન્દ્રઃ।અચિપ્પઽઇતિ ક્વચિન્ન પઠ્યતે।], શ્લીપદે તચ્ચિકિત્સિતે યથા વક્ષ્યતે, ક્રોષ્ટુકશિરઃખઞ્જપઙુલવાતવેદનાસુ જઙ્ઘાયાં ગુલ્ફસ્યોપરિ ચતુરઙ્ગુલે, અપચ્યામિન્દ્રબસ્તેરધસ્તાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલે, જાનુસન્ધેરુપર્યધો વા ચતુરઙ્ગુલે ગૃધ્રસ્યાં, ઊરુમૂલસંશ્રિતાં ગલગણ્ડે, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; વિશેષતસ્તુ વામબાહૌ કૂર્પરસન્ધેરભ્યન્તરતો બાહૂમધ્યે પ્લીહ્નિ કનિષ્ઠિકાનામિકયોર્મધ્યે વા, એવં દક્ષિણબાહૌ યકૃદાખ્યે (કફોદરે ચ, [ઽઅત્રઅયકૃદ્દાસ્યે કફોદરે ચઽ ઇત્યનાકરઃ પાઠઃ, કફોદરે સિરાવ્યધસ્યાનુપયોગાત્ઽઇતિ હારાણચન્દ્રઃ]) એતામેવ ચ કાસશ્વાસયોરપ્યાદિશન્તિ, ગૃધ્રસ્યામિવ વિશ્વાચ્યાં, શ્રોણિં પ્રતિ સમન્તાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલે પ્રવાહિકાયાં શૂલિન્યાં, પરિવર્તિકોપદંશશૂકદોષશુક્રવ્યાપત્સુ મેઢ્રમધ્યે, (વૃષણયોઃ પાર્શ્વે મૂત્રવૃદ્ધ્યાં, નાભેરધશ્ચતુરઙ્ગુલે સેવન્યાં વામપાર્શ્વે દકોદરે, [ઽઅહો ગુરોરશ્રુતસુશ્રુતઃ કશ્ચિત્ મૂત્રવૃદ્ધ્યાં દકોદરે ચ દોષોદકાવસેચનાર્થં વિધિત્સિતે વ્યધને એવ સિરાવ્યધૌ મન્યમાનોઽત્રઅવૃષણયોઃ પાર્શ્વે મૂત્રવૃદ્ધ્યાંઽ તથાનાભેશ્ચતુરઙ્ગુલે સેવન્યા વામપાર્શ્વે દકોદરેઽઇત્યશ્રુતપૂર્વમસમઞ્જસમાચક્ષાણઃ સ્વસ્યૈવાશ્રુતત્વમદૃષ્ટકર્મત્વમસ્થાનવાદિત્વેન પુર્વ્યધ્યસિરત્વં ચાખ્યાપયતીતિઽ ઇતિ હારાણચન્દ્રઃ।]) વામપાર્શ્વે કક્ષાસ્તનયોરન્તરેઽન્તર્વિદ્રધૌ પાર્શ્વશૂલે ચ[અસ્યાગ્રઅએતામેવ કફોદરે વામપાર્શ્વેઽઇત્યધિકં પઠ્યતે ક્વચિત્પુસ્તકે], બાહુશોષાવબાહુકયોરપ્યેકે વદન્ત્યંસયોરન્તરે, ત્રિકસન્ધિમધ્યગતાં તૃતીયકે, અધઃસ્કન્ધસન્ધિગતામન્યતરપાર્શ્વસંસ્થિતાં ચતુર્થકે, હનુસન્ધિમધ્યગતામપસ્મારે, શઙ્ખકેશાન્તસન્ધિગતામુરોઽપાઙ્ગલલાટેષુ ચોન્માદે, જિહ્વારોગેષ્વધોજિહ્વાયાં દન્તવ્યાધિષુ ચ, તાલુનિ તાલ્વ્યેષુ, કર્ણયોરુપરિ સમન્તાત્ કર્ણશૂલે તદ્રોગેષુ ચ, ગન્ધાગ્રહણે વાસારોગેષુ ચ નાસાગ્રે, તિમિરાક્ષિપાકપ્રભૃતિષ્વક્ષ્યામયેષૂપનાસિકે લાલાટ્યામપાઙ્ગ્યાં વા, એતા એવ ચ શિરોરોગાધિમન્થપ્રભૃતિષુ રોગેષ્વિતિ॥

અત ઊર્ધ્વં દુષ્ટવ્યધનમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ, તત્ર દુર્વિદ્ધાતિવિધા કુઞ્ચિતા પિચ્ચિતા કુટ્ટિતાપ્રસ્રુતાત્યુદીર્ણાન્તેઽભિહતા પરિશુષ્કા કૂણિતાવેપિતાનુત્થિતવિદ્ધા શસ્ત્રહતા તિર્યગ્વિદ્ધાપવિદ્ધાવ્યધ્યા વિદ્રુતા ધેનુકા પુનઃ પુનર્વિદ્ધા માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિમર્મસુ ચેતિ વિંશતિર્દુષ્ટવ્યધાઃ॥

તત્ર યા સૂક્ષ્મશસ્ત્રવિદ્ધાવ્યક્તમસૃક્ સ્રવતિરુજાશોફવતી ચ સા દુર્વિદ્ધા, પ્રમાણાતિરિક્તવિદ્ધાયામન્તઃ પ્રવિશતિ શોણિતં શોણિતાતિપ્રવૃત્તિર્વા સાતિવિદ્ધા, કુઞ્ચિતાયામપ્યેવં, કુણ્ઠશસ્ત્રપ્રમથિતા પૃથુલીભાવમાપન્ના પિચ્ચિતા, અનાસાદિતા પુનઃ પુનરન્તયોશ્ચ બહુશઃ શસ્ત્રાભિહતા કુટ્ટિતા, શીતભયમૂર્ચ્છાભિરપ્રવૃત્તશોણિતાપ્રસ્રુતા, તીક્ષ્ણમહામુખશસ્ત્રવિદ્ધાત્યુદીર્ણા, અલ્પરક્તસ્રાવિણ્યન્તેવિદ્ધા અન્તેઽભિહતા ક્ષીણશોણિતસ્યાનિલપૂર્ણા પરિશુષ્કા, ચતુર્ભાગા(ચ)સાદિતા કિંચિત્પ્રવૃત્તશોણિતા કૂણિતા, દુઃસ્થાનબન્ધનાદ્વેપમાનાયાઃ શોણિતસંમોહો ભવતિ સા વેપિતા, અનુત્થિતવિદ્ધાયામપ્યેવં, છિન્નાતિપ્રવૃત્તશોણિતા ક્રિયાસઙ્ગકરી શસ્ત્રહતા, તિર્યક્પ્રણિહિતશસ્ત્રા કિંચિચ્છેષા તિર્યગ્વિદ્ધા, બહુશઃ ક્ષતા હીનશસ્ત્રપ્રણિધાનેનાપવિદ્ધા, અશસ્ત્રકૃત્યા અવ્યધ્યા, અનવસ્થિતવિદ્ધા વિદ્રુતા, પ્રદેશસ્ય બહુશોઽવઘટ્ટનાદારોહદ્વ્યધા મુહુર્મુહુર્ઃ શોણિતસ્રાવા ધેનુકા, સુ ક્ષ્મશસ્ત્રવ્યધનાદ્બહુશો ભિન્ના પુનઃ પુનર્વિદ્ધા, માંસસ્નાય્વસ્થિસિરાસન્ધિમર્મસુ વિદ્ધા રુજાં શોફં વૈકલ્યં મરણં ચાપાદયતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર । સિરાસુ શિક્ષિતો નાસ્તિ ચલા હ્યેતાઃ સ્વભાવતઃ॥ મત્સ્યવત્ પરિવર્તન્તે તસ્માદ્યત્નેન તાડયેત્॥

અજાનતા ગૃહીતે તુ શસ્ત્રે કાયનિપાતિતે॥ ભવન્તિ વ્યાપદશ્ચૈતા બહવશ્ચાપ્યુપદ્રવાઃ॥

સ્નેહાદિભિઃ ક્રિયાયોગૈર્ન તથા લેપનૈરપિ॥ યાન્ત્યાશુ વ્યાધયઃ શાન્તિં યથા સમ્યક્ સિરાવ્યધાત્॥

સિરાવ્યધશ્ચિકિત્સાર્ધં શલ્યતન્ત્રે પ્રકીર્તિતઃ॥ યથા પ્રણિહિતઃ સમ્યગ્બસ્તિઃ કાયચિકિત્સતે॥

તત્ર સ્નિગ્ધસ્વિન્નવાન્તવિરિક્તાસ્થાપિતાનુવાસિતસિરાવિદ્ધૈઃ પરિહર્તવ્યાનિ---ક્રોધાયાસમૈથુન-દિવાસ્વપ્નવાગ્વ્યાયામયાનાધ્યયવસ્થાનાસનચઙ્ક્રમણશીતવાતાતપવિરુદ્ધાસાત્મ્યાજીર્ણાન્યાબલલાભાત્[ઽદિવાસ્વપ્નવ્યાયામઽઇતિ પા], માસમેકે મન્યન્તે। એતેશાં વિસ્તરમુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યામઃ॥

ભવતશ્ચાત્ર। સિરાવિષાણતુમ્બૈસ્તુ જલૌકાભિઃ પદૈસ્તથા॥ અવગાઢં યથાપૂર્વં નિર્હરેદ્દુષ્ટશોણિતમ્॥

અવગાઢે જલૌકાઃ સ્યાત્ પ્રચ્છાનં પિણ્ડિતે હિતમ્॥ સિરાઙ્ગવ્યાપકે રક્તે શૃઙ્ગાલાબૂ ત્વચિ સ્થિતે॥