सुश्रुतसंहिता · अध्याय 3.8

अथातः सिराव्यधविधिशारीरं व्याख्यास्यामः॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः॥

बालस्थविररूक्षक्षतक्षीणभीरुपरिश्रान्तमद्याध्वस्त्रीकर्षितवमितविरिक्तास्थापितानुवासितजागरितक्लीबकृशगार्भिणीनां कासश्वासशोषप्रवृद्धज्वराक्षेपकपक्षाघातोपवासपिपासामूर्च्छाप्रपीडितानां च सिरां न विध्येत्, याश्चाव्यध्याः, व्यध्याश्चादृष्टाः, दृष्टाश्चायन्त्रिताः, यन्त्रिताश्चानुत्थिता इति॥

शोणितावसेकसाध्याश्च ये विकाराः प्रागभिहितास्तेषु चापक्वेष्वन्येषु चानुक्तेषु यथाभ्यासं यथान्यायं च सिरां विध्येत्॥

प्रतिषिद्धानामपि च विषोपसर्गात्ययिकेषु सिराव्यधनमप्रतिषिद्धम्॥

तत्र स्निग्धस्विन्नमातुरं यथादोषप्रत्यनीकं द्रवप्रायमन्नं भुक्तवन्तं यवागूं पीतवन्तं[ऽप्रतिपीतंऽ इति पा] वा यथाकालमुपस्थाप्यासीनं स्थितं चा प्राणानबाधमानो वस्त्रपट्टचर्मान्तर्वल्कललतानामन्यतमेन यन्त्रयित्वा नातिगाढं नातिशिथिलं शरीरप्रदेशमासाद्य प्राप्तं शस्त्रमादाय[ऽयथोक्तं शस्त्रं गृहीत्वाऽ इति पाठान्तरम्।] सिरां विध्येत्॥

नैवातिशीते नात्युष्णे न प्रवाते न चाभ्रिते॥ सिराणां व्यधनं कार्यमरोगे वा कदाचन॥

तत्र व्यध्यसिरं पुरुषं प्रत्यादित्यमुखमरत्निमात्रोच्छ्रिते उपवेश्यासने सक्थ्नोराकुञ्चितयोर्निवेश्य[ऽसक्थ्नोराकुञ्चितयोरुपरि कुर्परसन्धिद्वयं निवेश्यऽ इति पा] कूर्परौ सन्धिद्वयस्योपरि हस्तावन्तर्गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टीमन्ययोः स्थापयित्वा यन्त्रणशाटकं ग्रीवामुष्ट्योरुपरि परिक्षिप्यान्येन पुरुषेण पश्चात्स्थितेन वामहस्तेनोत्तानेन शाटकान्तद्वयं ग्राहयित्वा ततो वैद्यो ब्रूयात्---दक्षिणहस्तेन सिरोत्थापनार्थं च यन्त्रं[ऽयन्त्रं पीडयोतिऽअपृष्ठमध्ये च पीडयेत्ऽ इति पा] पृष्ठमध्ये पीडयेति, कर्मपुरुषं च वायुपूर्णमुखं स्थापयेत् ; एषौत्तमाङ्गगतानामन्तर्मुखवर्जानां सिराणां न्यधने यन्त्रणविधिः। तत्र पादमीषत्संकुचितमुच्चैः कृत्वा व्यध्यसिरपादं जानुसन्धेरधः शाटकेनावेष्ट्य हस्ताभ्यां[ऽहस्ताभ्यां वा प्रपीड्य गुल्फंऽ इति पा] प्रपीड्यागुल्फं व्यध्यप्रदेशस्योपरि चतुरङ्गुले प्लोतादीनामन्यतमेन बद्ध्वा वा पादसिरां विध्येत्। अथोपरिष्टाद्धस्तौ गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टी सम्यगासने स्थापयित्वा सुखोपविष्टस्य पूर्ववद्यन्त्रं बद्ध्वा हस्तसिरां विध्येत्। गृध्रसीविश्वाच्योः सङ्कुचितजानुकूर्परस्य। श्रोणीपृष्ठस्कन्धेषून्नामितपृष्ठस्यावाक्शिरस्कस्योपविष्टस्य विस्फूर्जितपृष्ठस्य विध्येत्। उदरोरसोः प्रसारितोरस्कस्योन्नामितशिरस्कस्य विस्फूर्जितदेहस्य। बाहुभ्यामवलम्बमानदेहस्य पार्श्वयोः। अवनामितमेढ्रस्य मेढ्रे। उन्नमितविदष्टजिह्वाग्रस्याधोजिह्वायाम्। अतिव्याताननस्य तालुनि दन्तमूलेषु च। एवं यन्त्रोपायानन्यांश्च सिरोत्थापनहेतून् बुद्ध्यावेक्ष्य शरीरवशेन व्याधिवशेन च विदध्यात्॥

मांसलेष्ववकाशेषु यवमात्रं शस्त्रं निदध्यात्, अतोऽन्येष्वर्धयवमात्रं व्रीहिमात्रं वा व्रीहिमुखेन, अस्थ्नामुपरि कुठारिकया विध्येदर्धयवमात्रम्॥

भवन्ति चात्र। व्यभ्रे वर्षासु विध्येत(त्तु) ग्रीष्मकाले तु शीतले॥ हेमन्तकाले मध्याह्ने शस्त्रकालास्त्रयः स्मृताः॥

सम्यक्शस्त्रनिपातेन धारया या स्रवेदसृक्॥ मुहूर्तं रुद्धा तिष्ठेच्च सुविद्धां तां विनिर्दिशेत्॥

यथा कुसुम्भपुष्पेभयः पूर्वं स्रवति पीतिका॥ तथा सिरासु विद्धासु दुष्टमग्रे प्रवर्तते॥

मूर्च्छितस्यातिभीतस्य श्रान्तस्य तृषितस्य च ॥ न वहन्ति सिरा विद्धास्तथानुत्थितयन्त्रिताः॥

क्षीणस्य बहुदोषस्य मूर्च्छयाभिहतस्य च॥ भूयोऽपराह्णे विस्राव्या सापरेद्युस्त्र्यहेऽपि वा ॥

रक्तं सशेषदोषं तु कुर्यादपि विचक्षणः॥ न चातिप्रस्रूतं कुर्याच्छेषं संशमनैर्जयेत्॥

बलिनो बहुदोषस्य वयःस्थस्य शरीरिणः॥ परं प्रमाणमिच्छन्ति प्रस्थं शोणितमोक्षणे॥

तत्र पाददाहपादहर्षावबाहुकचिप्पविसर्पवातशोणितवातकण्टकविचर्चिकापाददारीप्रभृतिषु क्षिप्रमर्मण उपरिष्टाद् द्व्यङ्गुले व्रीहिमुखेन सिरां विध्येत्,[ऽकेनचिदत्रावबाहुकोऽपि पठ्यते, तत्र समीचीनं, प्रतिकारविधावस्य व्यधेन जिहासितत्वात्ऽइति हाराणचन्द्रः।अचिप्पऽइति क्वचिन्न पठ्यते।], श्लीपदे तच्चिकित्सिते यथा वक्ष्यते, क्रोष्टुकशिरःखञ्जपङुलवातवेदनासु जङ्घायां गुल्फस्योपरि चतुरङ्गुले, अपच्यामिन्द्रबस्तेरधस्ताद् द्व्यङ्गुले, जानुसन्धेरुपर्यधो वा चतुरङ्गुले गृध्रस्यां, ऊरुमूलसंश्रितां गलगण्डे, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; विशेषतस्तु वामबाहौ कूर्परसन्धेरभ्यन्तरतो बाहूमध्ये प्लीह्नि कनिष्ठिकानामिकयोर्मध्ये वा, एवं दक्षिणबाहौ यकृदाख्ये (कफोदरे च, [ऽअत्रअयकृद्दास्ये कफोदरे चऽ इत्यनाकरः पाठः, कफोदरे सिराव्यधस्यानुपयोगात्ऽइति हाराणचन्द्रः]) एतामेव च कासश्वासयोरप्यादिशन्ति, गृध्रस्यामिव विश्वाच्यां, श्रोणिं प्रति समन्ताद् द्व्यङ्गुले प्रवाहिकायां शूलिन्यां, परिवर्तिकोपदंशशूकदोषशुक्रव्यापत्सु मेढ्रमध्ये, (वृषणयोः पार्श्वे मूत्रवृद्ध्यां, नाभेरधश्चतुरङ्गुले सेवन्यां वामपार्श्वे दकोदरे, [ऽअहो गुरोरश्रुतसुश्रुतः कश्चित् मूत्रवृद्ध्यां दकोदरे च दोषोदकावसेचनार्थं विधित्सिते व्यधने एव सिराव्यधौ मन्यमानोऽत्रअवृषणयोः पार्श्वे मूत्रवृद्ध्यांऽ तथानाभेश्चतुरङ्गुले सेवन्या वामपार्श्वे दकोदरेऽइत्यश्रुतपूर्वमसमञ्जसमाचक्षाणः स्वस्यैवाश्रुतत्वमदृष्टकर्मत्वमस्थानवादित्वेन पुर्व्यध्यसिरत्वं चाख्यापयतीतिऽ इति हाराणचन्द्रः।]) वामपार्श्वे कक्षास्तनयोरन्तरेऽन्तर्विद्रधौ पार्श्वशूले च[अस्याग्रअएतामेव कफोदरे वामपार्श्वेऽइत्यधिकं पठ्यते क्वचित्पुस्तके], बाहुशोषावबाहुकयोरप्येके वदन्त्यंसयोरन्तरे, त्रिकसन्धिमध्यगतां तृतीयके, अधःस्कन्धसन्धिगतामन्यतरपार्श्वसंस्थितां चतुर्थके, हनुसन्धिमध्यगतामपस्मारे, शङ्खकेशान्तसन्धिगतामुरोऽपाङ्गललाटेषु चोन्मादे, जिह्वारोगेष्वधोजिह्वायां दन्तव्याधिषु च, तालुनि ताल्व्येषु, कर्णयोरुपरि समन्तात् कर्णशूले तद्रोगेषु च, गन्धाग्रहणे वासारोगेषु च नासाग्रे, तिमिराक्षिपाकप्रभृतिष्वक्ष्यामयेषूपनासिके लालाट्यामपाङ्ग्यां वा, एता एव च शिरोरोगाधिमन्थप्रभृतिषु रोगेष्विति॥

अत ऊर्ध्वं दुष्टव्यधनमनुव्याख्यास्यामः, तत्र दुर्विद्धातिविधा कुञ्चिता पिच्चिता कुट्टिताप्रस्रुतात्युदीर्णान्तेऽभिहता परिशुष्का कूणितावेपितानुत्थितविद्धा शस्त्रहता तिर्यग्विद्धापविद्धाव्यध्या विद्रुता धेनुका पुनः पुनर्विद्धा मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिमर्मसु चेति विंशतिर्दुष्टव्यधाः॥

तत्र या सूक्ष्मशस्त्रविद्धाव्यक्तमसृक् स्रवतिरुजाशोफवती च सा दुर्विद्धा, प्रमाणातिरिक्तविद्धायामन्तः प्रविशति शोणितं शोणितातिप्रवृत्तिर्वा सातिविद्धा, कुञ्चितायामप्येवं, कुण्ठशस्त्रप्रमथिता पृथुलीभावमापन्ना पिच्चिता, अनासादिता पुनः पुनरन्तयोश्च बहुशः शस्त्राभिहता कुट्टिता, शीतभयमूर्च्छाभिरप्रवृत्तशोणिताप्रस्रुता, तीक्ष्णमहामुखशस्त्रविद्धात्युदीर्णा, अल्परक्तस्राविण्यन्तेविद्धा अन्तेऽभिहता क्षीणशोणितस्यानिलपूर्णा परिशुष्का, चतुर्भागा(च)सादिता किंचित्प्रवृत्तशोणिता कूणिता, दुःस्थानबन्धनाद्वेपमानायाः शोणितसंमोहो भवति सा वेपिता, अनुत्थितविद्धायामप्येवं, छिन्नातिप्रवृत्तशोणिता क्रियासङ्गकरी शस्त्रहता, तिर्यक्प्रणिहितशस्त्रा किंचिच्छेषा तिर्यग्विद्धा, बहुशः क्षता हीनशस्त्रप्रणिधानेनापविद्धा, अशस्त्रकृत्या अव्यध्या, अनवस्थितविद्धा विद्रुता, प्रदेशस्य बहुशोऽवघट्टनादारोहद्व्यधा मुहुर्मुहुर्ः शोणितस्रावा धेनुका, सु क्ष्मशस्त्रव्यधनाद्बहुशो भिन्ना पुनः पुनर्विद्धा, मांसस्नाय्वस्थिसिरासन्धिमर्मसु विद्धा रुजां शोफं वैकल्यं मरणं चापादयति॥

भवन्ति चात्र । सिरासु शिक्षितो नास्ति चला ह्येताः स्वभावतः॥ मत्स्यवत् परिवर्तन्ते तस्माद्यत्नेन ताडयेत्॥

अजानता गृहीते तु शस्त्रे कायनिपातिते॥ भवन्ति व्यापदश्चैता बहवश्चाप्युपद्रवाः॥

स्नेहादिभिः क्रियायोगैर्न तथा लेपनैरपि॥ यान्त्याशु व्याधयः शान्तिं यथा सम्यक् सिराव्यधात्॥

सिराव्यधश्चिकित्सार्धं शल्यतन्त्रे प्रकीर्तितः॥ यथा प्रणिहितः सम्यग्बस्तिः कायचिकित्सते॥

तत्र स्निग्धस्विन्नवान्तविरिक्तास्थापितानुवासितसिराविद्धैः परिहर्तव्यानि---क्रोधायासमैथुन-दिवास्वप्नवाग्व्यायामयानाध्ययवस्थानासनचङ्क्रमणशीतवातातपविरुद्धासात्म्याजीर्णान्याबललाभात्[ऽदिवास्वप्नव्यायामऽइति पा], मासमेके मन्यन्ते। एतेशां विस्तरमुपरिष्टाद्वक्ष्यामः॥

भवतश्चात्र। सिराविषाणतुम्बैस्तु जलौकाभिः पदैस्तथा॥ अवगाढं यथापूर्वं निर्हरेद्दुष्टशोणितम्॥

अवगाढे जलौकाः स्यात् प्रच्छानं पिण्डिते हितम्॥ सिराङ्गव्यापके रक्ते शृङ्गालाबू त्वचि स्थिते॥