સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 3.6

અથાતઃ પ્રત્યેકમર્મનિર્દેશં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્। તાનિ મર્નાણિ પઞ્ચાત્મકાનિ ભવન્તિ, તદ્યથા---માંસમર્માણિ, સિરામર્માણિ, સ્નાયુમર્માણિ, અસ્થિમર્માણિ; સન્ધિમર્માણિ ચેતિ; ન ખલુ માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિવ્યતિરેકેણાન્યાનિ મર્માણિ ભવન્તિ, યસ્માન્નોપલભ્યન્તે॥

તત્રૈકાદશ માંસમર્માણિ, એકચત્વારિંશત્સિરામર્માણિ, સપ્તવિંશતિઃ સ્નાયુમર્માણિ, અષ્ટાવસ્થિમર્માણિ, વિંશતિઃ સન્ધિમર્માણિ ચેતિ। તદેતત્ સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્॥

તેષામેકાદશૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ, ઉદરોરસોર્દ્વાદશ, ચતુર્દશ પૃષ્ઠે, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં સપ્તત્રિંશત્॥

તત્ર સક્થિમર્માણિ ક્ષિપ્રતલહૃદયકૂર્ચકૂર્ચશિરોગુલ્ફેન્દ્રબસ્તિજાન્વાણ્યૂર્વીલોહિતાક્ષાણિ વિટપં ચેતિ, એતેનેતરત્સક્થિ વ્યાખ્યાતમ્। ઉદરોરસોસ્તુ ગુદબસ્તિનાભિહૃદયસ્તનમૂલ-સ્તનરોહિતાપલાપાન્યપસ્તમ્ભૌ ચેતિ । પૃષ્ઠમર્માણિ તુ કટીકતરુણકુકુન્દરનિતમ્બપાર્શ્વસન્ધિબૃહત્યંસફલકાન્યંસૌ ચેતિ। બાહુમર્માણિ તુ ક્ષિપ્રતલહૃદયકૂર્ચકૂર્ચશિરોમણિબન્ધેન્દ્રબસ્તિકૂર્પરાણ્યૂર્વીલોહિતાક્ષણિ કક્ષધરં ચેતિ; એતેનેતરો બાહુર્વ્યાખ્યાતઃ। જત્રુણ ઊર્ધ્વં (મર્માણિ) ચતસ્રો ધમન્યોઽષ્ટૌ માતૃકા દ્વે કૃકાટિકે દ્વે વિધુરે દ્વે ફણે દ્વાવપાઙ્ગૌ દ્વાવાવર્તૌ દ્વાવુત્ક્ષેપૌ દ્વૌ શઙ્ખાવેકા સ્થપની પઞ્ચ સીમન્તાશ્ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકાન્યેકોઽધિપતિરિતિ॥

તત્ર તલહૃદયેન્દ્રબસ્તિગુદસ્તનરોહિતાનિ માંસમર્માણિ, નીલધમનીમાતૃકાશૃઙ્ગાટકાપાઙ્ગસ્થપનીફણસ્તનમૂલાપલાપાપસ્તમ્ભહૃદયનાભિપાર્શ્વસન્ધિબૃહતીલોહિતાક્ષોર્વ્યઃ સિરામર્માણિ, આણીવિટપકક્ષધરકૂર્ચકૂર્ચશિરોબસ્તિક્ષિપ્રાંસવિધુરોત્ક્ષેપાઃ સ્નાયુમર્માણિ, કટીકતરુણનિતમ્બાંસફલકશઙ્ખાસ્ત્વસ્થિમર્માણિ, જાનુકૂર્પરસીમન્તાધિપતિગુલ્ફમણિબન્ધકુકુન્દરાનર્તકૃકાટિકાશ્ચેતિ સન્ધિમર્માણિ॥ [ઽઇમે સિરામર્મણી,ઽગ્રીવાયાં ષોડશ અવ્યધ્યાઃઽ ઇત્યત્ર ડલ્હણેનૈવ વિધુરયોઃ ષોડશસંખ્યાયામેવ પરિગણનં કૃતં, સ્નાયુમર્મસુ ગણનં તુ પ્રતિસંસ્કર્તૃદોષકૂષિતં પ્રતિભાતિઽ(રસયોગસાગર,ઉપોદ્ધાત, પૃ 156)।]

તાન્યેતાનિ પઞ્ચવિકલ્પાનિ મર્માણિ ભવન્તિ। તદ્યથા---સદ્યઃપ્રાણહરાણિ, કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ, વિશલ્યઘ્નાનિ, વૈકલ્યકરાણિ, રુજાકરાણીતિ। તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરાણ્યેકોનવિંશતિઃ, કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ ત્રયસ્ત્રિંશત્, ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ, ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વૈકલ્યકરાણિ, અષ્ટૌ રુજાકરાણીતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર। શૃઙ્ગાટકાન્યધિપતિઃ શઙ્ખૌ કણ્ઠસિરા ગુદમ્॥ હૃદયં બસ્તિનાભી ચ ઘ્નન્તિ સદ્યો હતાનિ તુ॥

વક્ષોમર્માણિ સીમન્તતલક્ષિપ્રેન્દ્રબસ્તયઃ॥ કટીકતરુણે સન્ધી પાર્શ્વજૌ[ઽપાર્શ્વગૌઽઇતિઅપાર્શ્વયોઃઽઇતિ ચ પા] બૃહતી ચ યા॥

નિતમ્બાવિતિ ચૈતાનિ કાલાન્તરહરાણિ તુ॥ ઉત્ક્ષેપૌ સ્થપની ચૈવ વિશલ્યઘ્નાનિ નિર્દિશેત્॥

લોહિતાક્ષાણિ જાનૂર્વીકૂર્ચનિટપકૂર્પરાઃ॥ કુકુન્દરે કક્ષધરે વિધુરે સકૃકાટિકે॥

અંસાંસફલકાપાઙ્ગા નીલે મન્યે ફણે તથા॥ વૈકલ્યકરણાન્યાહુરાવર્તૌ દ્વૌ તથૈવ ચ॥

ગુલ્ફૌ દ્વૌ મણિબન્ધૌ દ્વૌ દ્વે દ્વે કૂર્ચશિરાંસિ ચ॥ રુજાકરાણિ જાનીયાદષ્ટાવેતાનિ બુદ્ધિમાન્॥ ક્ષિપ્રાણિ વિદ્ધમાત્રાણિ ઘ્નન્તિ કાલાન્તરેણ ચ॥

મર્માણિ નામ માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિસન્નિપાતાઃ; તેષુ સ્વભાવત એવ વિશેષેણ પ્રાણાસ્તિષ્ઠન્તિ; તસ્માન્મર્મસ્વભિહતાસ્તાંસ્તાન્ ભાવનાપદ્યન્તે॥

તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરાણ્યાગ્નેયાનિ, અગ્નિગુણેષ્વાશુ ક્ષીણેષુ ક્ષપયન્તિ; કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ સૌમ્યાગ્નેયાનિ, અગ્નિગુણેષ્વાશુ ક્ષીણેષુ ક્રમેણ ચ સોમગુણેષુ કાલાન્તરેણ ક્ષપયન્તિ; વિશલ્યપ્રાણહરાણિ વાય્વ્યાનિ, શલ્યમુખાવરુદ્ધો યાવદન્તર્વાયુસ્તિષ્ઠતિ તાવજ્જીવતિ, ઉદ્ધૃતમાત્રે તુ શલ્યે મર્મસ્થાનાશ્રિતો વાયુર્નિષ્ક્રામતિ, તસ્માત્ સશલ્યો જીવત્યુદ્ધૃતશલ્યો મ્રિયતે (પાકાત્પતિતશલ્યો વા જીવતિ)[અયં પાઠઃ કેષુચિત્પુસ્તકેષુ નોપલભયતે]; વૈકલ્યકરાણિ સૌમ્યાનિ, સોમો હિ સ્થિરત્વાચ્છૈત્યાચ્ચ ત્રાણાવલમ્બનં કરોતિ; રુજાકરાણ્યગ્નિવાયુગુણભૂયિષ્ઠાનિ, વિશેષતશ્ચ તૌ રુજાકરૌ, પાઞ્ચભૌતિકીં ચ રુજામાહુરેકે॥

કેચિદાહુર્માંસાદીનાં પઞ્ચાનામપિ સમસ્તાનાં વિવૃદ્ધાનાં ચ સમવાયાત્ સદ્યઃપ્રાણહરાણિ, એકહીનાનામલ્પાનાં વા કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ, દ્વિહીનાનાં વિશલ્યપ્રાણહરાણિ , ત્રિહીનાનાં વૈકલ્યકરાણિ, એકસ્મિન્નેવ રુજાકરાણીતિ। નૈવં, યતોઽસ્થિમર્મસ્વપ્યભિહતેષુ શોણિતાઅમનં ભવતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર। ચતુર્વિધા યાસ્તુ સિરાઃ શરીરે પ્રાયેણ તા મર્મસુ સન્નિવિષ્ટાઃ॥ સ્નાય્વસ્થિમાંસાનિ તથૈવ સન્ધીન્ સન્તર્પ્ય દેહં પ્રતિપાલયન્તિ ॥

તતઃ ક્ષ્તે મર્મણિ તાઃ પ્રવૃદ્ધઃ સમન્તતો વાયુરભિસ્તૃણોતિ॥વિવર્ધમાનસ્તુ સ માતરિશ્વા રુજઃ સુતીવ્રાઃ પ્રતનોતિ કાયે॥

રુજાભિભૂતં તુ તતઃ શરીરં પ્રલીયતે નશ્યતિ ચાસ્ય સંજ્ઞા॥ અતો હિ શલ્યં વિનિહર્તુમિચ્છન્મર્માણિ યત્નેન પરીક્ષ્ય કર્ષેત્॥

એતેનશેષં વ્યાખ્યાતમ્॥

તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરમન્તે વિદ્ધં કાલાન્તરેણ મારયતિ, કાલાન્તરપ્રાણહરમન્તે વિદ્ધં વૈકલ્યમાપાદયતિ વિશલ્યપ્રાણહરં ચ, વૈકલ્યકરં કાલાન્તરં ક્લેશયતિ રુજાં ચ કરોતિ, રુજાકરમતીવ્રવેદનં ભવતિ॥[ઽવિશલ્યપ્રાણહરમન્તે વિદ્ધં ક્લેશયતિ કાલાન્તરેણ ચ રુજાં કરોતિઽ ઇતિ પા]

તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરાણિ સપ્તરાત્રાભ્યન્તરાન્મારયતિ, કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ પક્ષાન્માસાદ્વા, તેષ્વપિ ક્ષિપ્રાણિ કદાચિદાશુ મારયન્તિ, વિશલ્યપ્રાણહરાણિ વૈકલ્યકરાણિ ચ કદાચિદત્યભિહતાનિ મારયન્તિ॥

ઉત ઊર્ધ્વં પ્રત્યેકશો મર્મસ્થાનાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ---તત્ર પાદસ્યાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલ્યોર્મધ્યે ક્ષિપ્રં નામ મર્મ, તત્ર વિદ્ધસ્યાક્ષેપકેણ મરણં; મધ્યમાઙ્ગુલીમનુપૂર્વણ મધ્યે પાદતલસ્ય તલહૃદયં નામ[અત્રઅમામઽઇતિ હસ્તલિખિતપુસ્તકે નોપલભ્યતે, એવમગ્રેઽપિ।], તત્રાપિ રુજાભિર્મરણં; ક્ષિપ્રત્યોપરિષ્ટાદુભયતઃ કૂર્ચો નામ, તત્ર પાદસ્ય ભ્રમણવેપને ભવતઃ; ગુલ્ફસન્ધેરધ ઉભયતઃ કૂર્ચશિરો નામ, તત્ર રુજાશોફૌ; પાદજઙ્ઘયોઃ સન્ધાને ગુલ્ફો નામ, તત્ર રુજઃ સ્તબ્ધપાદતા ખઞ્જતા વા; પાર્ષ્ણિં પ્રતિ જઙ્ઘામધ્યે ઇન્દ્રિબસ્તિર્નામ, તત્ર શોણિતક્ષયેણ મરણં; જઙ્ઘોર્વોઃ[ઽમધ્યમાઙ્ગુલીમાનુપૂર્વ્યેણ જઙ્ઘોર્વોઃઽઇતિ પા] સન્ધાને જાનુ નામ, તત્ર ખઞ્જતા; જાનુન ઊર્ધ્વમુભયતસ્ત્ર્યઙ્ગુલમાણી નામ, તત્ર શોફાભિવૃદ્ધિઃ સ્તબ્ધસક્થિતા ચ; ઊરુમધ્યે ઊર્વી નામ, તત્ર શોણિતક્ષયાત્ સક્થિશોષઃ; ઊર્વ્યા ઊર્ધ્વમધો વઙ્ક્ષણસંધેર્-ઊરુમૂલે લોહિતાક્ષં નામ, તત્ર લોહિતક્ષયેણ[ઽલોહિતક્ષયેણ મરણં પક્ષાઘાતો વાઽઇતિ પા] પક્ષાઘાતઃ સક્થિશોષો વા; વઙ્ક્ષણવૃષણયોરન્તરે નિટપં નામ, તત્ર ષાણ્ઢ્યમલ્પશુક્રતા વા ભવતિ; એવમેતાન્યેકાદશ સક્થિમર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ। એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ। વિશેષતસ્તુ યાનિ સક્થ્નિ ગુલ્ફજાનુવિટપાનિ તાનિ બાહૌ મણિબવ્ધકૂર્પરકક્ષધરાણિ; યથા વઙ્ક્ષણવૃષણયોરન્તરે વિટપમેવં વક્ષઃકક્ષયોર્મધ્યે કક્ષધરં, તસ્મિન્ વિદ્ધે ત એવોપદ્રવાઃ; વિશેષતસ્તુ મણિબન્ધે કુણ્ઠતા, કૂર્પરાખ્યે કુણિઃ, કક્ષધરે પક્ષાઘાતઃ। એવમેતાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશચ્છાખાસુ મર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ॥

અત ઊર્ધ્વમુદરોરસોર્-મર્માણ્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ[ઽમર્મસ્ધાનાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃઽઇતિ પા]---તત્ર વાતવર્ચોનિરસનં સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિવદ્ધં ગુદં નામ મર્મ, તત્ર સદ્યોમરણં; અલ્પમાંસશોણિતોભ્યન્તરતઃ ક્ટ્યાં મુત્રાશયો બસ્તિર્નામ, તત્રાપિ સદ્યોમરંઅમશ્મરીવ્રણાદૃતે, તત્રાપ્યુભયતો ભિન્ને ન જાવતિ, એકતો ભિન્ને મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવતિ, સ તુ યત્નેનોપક્રાન્તો રોહતિ; પક્વામાશયયોર્મધ્યે સિરાપ્રભાવા નાભિર્નામ, તત્રાપિ સદ્યો મરણં; સ્તનયોર્મધ્યમધિષ્ઠાયોરસ્યામાશયદ્વારં[ઽસ્તનચૂચુકયોર્મધ્યે સ્તનરોહિતૌઽઇતિ પા] સત્ત્વરજસ્તમસામધિષ્ઠાનં હૃદયં નામ, તત્રાપિ સદ્ય એવ મરણં; સ્તનયોરધસ્તાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનમૂલે નામ (મર્મણી) , તત્ર કફપૂર્ણકોષ્ઠતયા કસશ્વાસાભ્યાં મ્રિયતે; સ્તનચૂચુકયોરૂર્ધ્વં દ્વઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનરોહિતૌ નામ, તત્ર લોહિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા કાસશ્વાસાભ્યાં ચ મ્રિયતે; અંસકૂટયોરધસ્તાત્ પાર્શ્બોપરિભાગયોરપલાપૌ નામ, તત્ર રક્તેન પૂયભાવં ગતેન મરણં; ઉભયત્રોરસો નાડ્યૌ વાતવહે અપસ્તમ્ભૌ નામ, તત્ર વાતપૂર્ણકોષ્ઠતયા કાસશ્વાસાભ્યાં ચ મરણં; એ અમેતાન્યુદરોરસોર્દ્વાદશ મર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ॥ [સ્તનમૂલલક્ષણેઽસ્તનયોરૂર્ધ્વંઽઇતિ । સ્તનરોહિતલક્ષણે ચઅસ્તનચૂચુકયોરધસ્તાત્ઽઇતિ ચ રસયોગસાગરસ્યોપોદ્ધાતે(પૃ.158) ચ સંશોધિતઃ પાઠઃ। વિશેષવિવરણં તુ તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યમ્।]

અત ઊર્ધ્વં પૃષ્ઠમર્માણિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ---તત્ર પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પ્રતિશ્રોણિકાણ્ડમસ્થિની કટીકતરુણે નામ મર્માણી, તત્ર શોણિતક્ષયાત્ પાણ્ડુર્વિવર્ણો હીનરૂપશ્ચ મ્રિયતે, પાર્શ્વજઘનબહિર્ભાગે પૃષ્ઠવંશમુભયતો (નાતિનિમ્ને) કુકુન્દરે નામ મર્માણિ , તત્ર સ્પર્શાજ્ઞાનમધ્ઃકાયે ચેષ્ટોપઘાતશ્ચ; શ્રોણીકાણ્ડયોરુપર્યાશયાચ્છાદનૌ પાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ નિતમ્બૌ નામ, તત્રાધઃકાયશોષો દૌર્બલ્યાચ્ચ મરણં; અધઃપાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ જઘનપાર્શ્વમધ્યયોસ્તિર્યગૂર્ધ્વં ચ જઘનાત્ પાર્શ્વસન્ધી નામ, તત્ર લોહિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા મ્રિયતે; સ્તનમૂલાદૃજૂભયતેઃ પૃષ્ઠવંશસ્ય બૃહત્યૌ નામ, તત્ર શોણિતાતિપ્રવૃત્તિનિમિત્તૈરુપદ્રવૈર્મ્રિયતે; પૃષ્ઠોપરિ પૃષ્ઠવંશમુભયતસ્ત્રિકસંબદ્ધે અંસફલકે નામ, તત્ર બાહ્વોઃ સ્વાપશોષૌ ; બાહુમૂર્ધગ્રીવામધ્યેઽસપીઠસકન્ધનિબન્ધનાવંસૌ નામ, તત્ર સ્તબ્ધબાહુતા; એવમેતાનિ ચતુર્દશ પૃષ્ઠમર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ॥

અત ઊર્ધ્વમૂર્ધ્વજત્રુગતાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ---તત્ર કણ્ઠનાડીમુભયતશ્ચતસ્રો ધમન્યો દ્વે નીલે દ્વે ચ મન્યે વ્યત્યાસેન , તત્ર મૂકતા સ્વરવૈકૃતમરસગ્રાહિતા ચ; ગ્રીવાયામુભયતશ્-ચતસ્રઃ સિરા માતૃકાઃ, તત્ર સદ્યોમરણં; શિરોગ્રીવયોઃ સન્ધાને કૃકાટિકે નામ, તત્ર ચલમૂર્ધતા; કર્ણપૃષ્ઠતોઽધઃસંશ્રિતે વિધુરે નામ, તત્ર બાધિર્યં; ઘ્રાણમાર્ગમુભયતઃ સ્રોતોમાર્ગપ્રતિબદ્ધે અભ્યન્તરતઃ ફણે નામ, તત્ર ગન્ધાજ્ઞાનં; ભ્રૂપુચ્છાન્તયોરધોઽક્ષ્ણોર્બાહ્યતોઽપાઙ્ગૌ નામ, તત્રાન્ધ્યં દૃષ્ટ્યુપઘાતો વા; ભ્રુવોરુપરિ નિમ્નયોરાવર્તૌ નામ, તત્રાપ્યાન્ધ્યં દૃષ્ટ્યુપઘાતો વા; ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરુપરિ[ઽભ્રુવોરન્તોપરિઽઇતિ પા] કર્ણલલાટયોર્મધ્યે શઙ્ખૌ નામ, તત્ર સદ્યોમરણં; શઙ્ખયોરુપરિ કેશાન્ત ઉત્ક્ષેપૌ નામ, તત્ર સશલ્યો જીવતિ પાકાત્ પતિતશલ્યો વા નોદ્ધૃતશલ્યઃ; ભ્રુવોર્મધ્યે સ્થપની નામ, તત્રોત્ક્ષેપવત્; પઞ્ચ સન્ધયઃ શિરસિ વિભક્તાઃ સીમન્તા નામ, તત્રોન્માદભયચિત્તમાશૈર્મરણં; ઘ્રાણશ્રોત્રાક્ષિજિહ્વાસન્તર્પણીનાં સિરાણાં મધ્યે સિરાસન્નિપાતઃ શૃઙ્ગાટકાનિ , તાનિ ચત્વારિ મર્માણિ, તત્રાપિ સદ્યો મરણં; મસ્તકાભ્યન્તરત ઉપરિષ્ટાત્ સિરાસવ્ધિસન્નિપાતો રોમાવર્તોઽધિપતિઃ, તત્રાપિ સદ્ય એવ । એવમેતાનિ સપ્તત્રિંશદૂર્ધ્વજત્રુગતાનિ મર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર। ઊર્ધ્યઃ શિરાંસિ વિટપે ચ સકક્ષપાર્શ્વે એકૈકમઙ્ગુલમિતં સ્તનપૂર્વમૂલમ્॥ વિદ્ધ્યઙ્ગુલદ્વયમિતં મણિબન્ધગુલ્ફં ત્રીણ્યેવ જાનુ સપરં સહ કૂર્પરાભ્યામ્॥

હૃદ્બસ્તિકૂર્ચગુદનાભિ વદન્તિ મૂર્ધ્નિ ચત્વારિ પઞ્ચ ચ ગલે દશ યાનિ ચ દ્વે॥ તાનિ સ્વપાણિતલકુઞ્ચિતસંમિતાનિ શેષાણ્યવેહિ પરિવિસ્તરતોઽઙ્ગુલાર્ધામ્॥

એતત્પ્રમાણમભિવીક્ષ્ય વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ શસ્ત્રેણ કર્મકરણં પરિહૃત્ય કાર્યમ્॥ પાર્શ્વાભિઘાતિતમપીહ નિહન્તિ મર્મ તસ્માદ્ધિ મર્મસદનં પરિવર્જનીયમ્॥

ચ્છિન્નેષુ પાણિચરણેષુ સિરા નરાણાં સઙ્કોચમીયુરસૃગલ્પમતો નિરેતિ॥ પ્રાપ્યામિતવ્યસનમુગ્રમતો મનુષ્યાઃ સંચ્છિન્નિશાખતરુવન્નિધનં ન યાન્તિ॥

ક્ષિપ્રેષુ તત્ર સતલેષુ હતેષુ રક્તં ગચ્છત્યતીવ પવનશ્ચ રુજં કરોતિ॥ એવં વિનાશમુપયાન્તિ હિ તત્ર વિદ્ધા વૃક્ષા ઇવાયુધવિઘાતનિકૃત્તમૂલાઃ[ઽઇવાયુધનિપાતનિકૃત્તમૂલાઃઽઇતિ પા]॥

તસ્માત્તયોરભિહતસ્ય તુ પાણિપાદં છેત્તવ્યમાશુ મણિબન્ધનગુલ્ફદેશે॥ મર્માણિ શલ્યવિષયાર્ધમુદાહરન્તિ યસ્માચ્ચ મર્મસુ હતા ન ભવન્તિ સદ્યઃ॥

જીવન્તિ તત્ર યદિ વૈદ્યગુણેન કેચિત્તે પ્રાપ્નુવન્તિ વિકલત્વમસંશયં હિ॥ સંભિન્નજર્જરિતકોષ્ઠશિરઃકપાલા જીવન્તિ શસ્ત્રવિ(નિ)હતૈશ્ચ શરીરદેશૈઃ॥

છિન્નૈશ્ચ સક્થિભુજપાદકરૈર્-અશેષૈર્યેષાં ન મર્મપતિતા વિવિધાઃ પ્રહારાઃ॥ સોમમારુતતેજાંસિ રજઃસત્ત્વતમાંસિ ચ॥ મર્મસુ પ્રાયશઃ પુંસાં ભૂતાત્મા ચાવતિષ્ઠતે॥

મર્મસ્વભિહતાસ્તસ્માન્ન જીવન્તિ શરીરિણઃ॥ ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વસંપ્રાપ્તિર્મનોબુદ્ધિવિપર્યયઃ॥

રુજશ્ચ વિવિધાસ્તીવ્રા ભવન્ત્યાશુહરે હતે॥ હતે કાલાન્તરઘ્ને તુ ધ્રુવો ધાતુક્ષયો નૃણામ્॥

તતો ધાતુક્ષયાજ્જન્તુર્વેદનાભિશ્ચ નશ્યતિ॥ હતે વૈકલ્યજનને કેવલં વૈદ્યનૈપુણાત્॥

શરીરં ક્રિયયા યુક્તં વિકલત્વમવાપ્નુયાત્॥ વિશલ્યઘ્નેષુ વિજ્ઞેયં પૂર્વોક્તં યચ્ચ કારણમ્॥

રુજાકરાણિ મર્માણિ ક્ષતાનિ વિવિધા રુજઃ॥ કુર્વન્ત્યન્તે ચ વૈકલ્યં કુવૈદ્યવશગો યદિ॥

છેદભેદાભિઘાતેભ્યો દહનાદ્દારણાદપિ॥ ઉપઘાતં વિજાનીયાન્મર્મણાં તુલ્યલક્ષણમ્॥

મર્માભિઘાતસ્તુ ચ કશ્ચિદસ્તિ યોઽલ્પાત્યયો વાપિ નિરત્યયો વા॥ પ્રાયેણ મર્મસ્વભિતાડિતાસ્તુ વૈકલ્યમૃચ્છન્ત્યથવા મ્રિયન્તે॥

મર્માણ્યધિષ્ઠાય હિ યે વિકારા મૂર્ચ્છન્તિ કાયે વિવિધા નરાણામ્॥ પ્રાયેણ તે કૃચ્છ્રતમા ભવન્તિ નરસ્ય યત્નૈરપિ સાધ્યમાનાઃ॥