Sushruta Samhita · Chapter 2.6

athātaḥ pramehanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

divāsvapnāvyāyāmālasyaprasaktaṁ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṁ puruṣaṁ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti//

tasya caivaṁpravṛttasyāparipakvā eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvamupetya mūtravāhisrotāṁsyanusṛtyādho gatvā bastermukhamāśritya nirbhidyante tadā pramehāñjanayanti//

teṣāṁ tu pūrvarūpāṇi hastapādataladāhaḥ snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṁ madhuraśuklamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā durgandhaśca śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṁ vṛddhiśca nakhānām//

tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehā bhavanti//

sarva eva sarvadoṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ//

tatra, kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanairlavaṇapiṣṭasāndraśukraphenamehā daśa sādhyāḥ, doṣadūṣyāṇāṁ samakriyatvāt; pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣṭhāśoṇitamehāḥ ṣaḍ yāpyāḥ, doṣadūṣyāṇāṁ viṣamakriyatvāt; vātāt sarpirvasākṣaudrahastimehāścatvāro'sādhyatamāḥ, mahātyayikatvāt//

tatra vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā śleṣmapramehāñjanayati, vātakaphaśoṇitamedobhiranvitaṁ pittaṁ pittapramehān, kaphapittavasāmajjamedobhiranvito vāyurvātapramehān//

tatra, śvetamavedanamudakasadṛśamudakamehī mehati; ikṣurasatulyamikṣuvālikāmehī; surātulyaṁ surāmehī; sarujaṁ sikatānuviddhaṁ sikatāmehī; śanaiḥ sakaphaṁ mṛtsnaṁ śanairmehī; viśadaṁ lavaṇatulyaṁ lavaṇamehī; hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṁ piṣṭamehī; āvilaṁ sāndraṁ sāndramehī; śukratulyaṁ śukramehī; stokaṁ stokaṁ saphenamacchaṁ phenamehī mehati//

ata ūrdhvaṁ pittanimittān vakṣyāmaḥ saphenamacchaṁ nīlaṁ nīlamehī mehati; sadāhaṁ haridrābhaṁ haridrāmehī; amlarasagandhamamlamehī; srutakṣārapratimaṁ kṣāramehī; mañjiṣṭhodakaprakāśaṁ mañjiṣṭhāmehī; śoṇitaprakāśaṁ śoṇitamehī mehati//

ata ūrdhvaṁ vātanimittān vakṣyāmaḥ sarpiḥprakāśaṁ sarpirmehī mehati; vasāprakāśaṁ vasāmehī; kṣaudrarasavarṇaṁ kṣaudramehī; mattamātaṅgavadanuprabandhaṁ hastimehī mehati//

makṣikopasarpaṇamālasyaṁ māṁsopacayaḥ pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ kaphaprasekacchardinidrākāsaśvāsāśceti śleṣmajānāmupadravāḥ; vṛṣaṇayoravadaraṇaṁ bastibhedo meḍhratodo hṛdi śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ paridhūpanaṁ dāho mūrcchā pipāsā nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmūtranetratvaṁ ceti paittikānāṁ; hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṁ baddhapurīṣatvaṁ ceti vātajānām/ evamete viṁśati pramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ//

tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa piḍakā jāyante/ tadyathā śarāvikā, sarṣapikā, kacchapikā, jālinī, vinatā, putriṇī, masūrikā, alajī, vidārikā, vidradhikā ceti//

śarāvamātrā tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā/ gaurasarṣapasaṁsthānā tatpramāṇā ca sārṣapī//

sadāhā kūrmasaṁsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ/ jālinī tīvradāhā tu māṁsajālasamāvṛtā//

mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā smṛtā/ mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu putriṇī//

masūrasamasaṁsthānā jñeyā sā tu masūrikā/ raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet//

vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā/ vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ//

gude hṛdi śirasyaṁse pṛṣṭhe marmaṇi cotthitāḥ/ sopadravā durbalāgreḥ piḍakāḥ parivarjayet//

kṛtsnaṁ śarīraṁ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ/ adhaḥ prakramate vayustenāsādhyāstu vātajāḥ//

pramehapūrvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate/ kiṁciccāpyadhikaṁ mūtraṁ taṁ pramehiṇamādiśet//

kṛtsnānyardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave/ pravṛttamūtramatyarthaṁ taṁ pramehiṇamādiśet//

piḍakāpiḍitaṁ gāḍhamupasṛṣṭamupadravaiḥ/ madhumehinamācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ//

sa cāpi gamanāt sthānaṁ sthānadāsanamicchati/ āsanādvṛṇute śayyāṁ śayanāt svapnamicchati//

yathā hi varṇānāṁ pañcānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṁyogaviśeṣeṇa śabalababhrukapilakapotamecakādīnāṁ varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati, evameva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṁyogaviśeṣeṇa pramehāṇāṁ nānākaraṇaṁ bhavati//

bhavati cātra sarva eva pramehāstu kālenāpratikurvataḥ/ madhumehatvamāyānti tadāsādhyā bhavanti hi//