સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.6

અથાતઃ પ્રમેહનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

દિવાસ્વપ્નાવ્યાયામાલસ્યપ્રસક્તં શીતસ્નિગ્ધમધુરમેદ્યદ્રવાન્નપાનસેવિનં પુરુષં જાનીયાત્ પ્રમેહી ભવિષ્યતીતિ॥

તસ્ય ચૈવંપ્રવૃત્તસ્યાપરિપક્વા એવ વાતપિત્તશ્લેષ્માણો યદા મેદસા સહૈકત્વમુપેત્ય મૂત્રવાહિસ્રોતાંસ્યનુસૃત્યાધો ગત્વા બસ્તેર્મુખમાશ્રિત્ય નિર્ભિદ્યન્તે તદા પ્રમેહાઞ્જનયન્તિ॥

તેષાં તુ પૂર્વરૂપાણિ હસ્તપાદતલદાહઃ સ્નિગ્ધપિચ્છિલગુરુતા ગાત્રાણાં મધુરશુક્લમૂત્રતા તન્દ્રા સાદઃ પિપાસા દુર્ગન્ધશ્ચ શ્વાસસ્તાલુગલજિહ્વાદન્તેષુ મલોત્પત્તિર્જટિલીભાવઃ કેશાનાં વૃદ્ધિશ્ચ નખાનામ્॥

તત્રાવિલપ્રભૂતમૂત્રલક્ષણાઃ સર્વ એવ પ્રમેહા ભવન્તિ॥

સર્વ એવ સર્વદોષસમુત્થાઃ સહ પિડકાભિઃ॥

તત્ર, કફાદુદકેક્ષુવાલિકાસુરાસિકતાશનૈર્લવણપિષ્ટસાન્દ્રશુક્રફેનમેહા દશ સાધ્યાઃ, દોષદૂષ્યાણાં સમક્રિયત્વાત્; પિત્તાન્નીલહરિદ્રામ્લક્ષારમઞ્જિષ્ઠાશોણિતમેહાઃ ષડ્ યાપ્યાઃ, દોષદૂષ્યાણાં વિષમક્રિયત્વાત્; વાતાત્ સર્પિર્વસાક્ષૌદ્રહસ્તિમેહાશ્ચત્વારોઽસાધ્યતમાઃ, મહાત્યયિકત્વાત્॥

તત્ર વાતપિત્તમેદોભિરન્વિતઃ શ્લેષ્મા શ્લેષ્મપ્રમેહાઞ્જનયતિ, વાતકફશોણિતમેદોભિરન્વિતં પિત્તં પિત્તપ્રમેહાન્, કફપિત્તવસામજ્જમેદોભિરન્વિતો વાયુર્વાતપ્રમેહાન્॥

તત્ર, શ્વેતમવેદનમુદકસદૃશમુદકમેહી મેહતિ; ઇક્ષુરસતુલ્યમિક્ષુવાલિકામેહી; સુરાતુલ્યં સુરામેહી; સરુજં સિકતાનુવિદ્ધં સિકતામેહી; શનૈઃ સકફં મૃત્સ્નં શનૈર્મેહી; વિશદં લવણતુલ્યં લવણમેહી; હૃષ્ટરોમા પિષ્ટરસતુલ્યં પિષ્ટમેહી; આવિલં સાન્દ્રં સાન્દ્રમેહી; શુક્રતુલ્યં શુક્રમેહી; સ્તોકં સ્તોકં સફેનમચ્છં ફેનમેહી મેહતિ॥

અત ઊર્ધ્વં પિત્તનિમિત્તાન્ વક્ષ્યામઃ સફેનમચ્છં નીલં નીલમેહી મેહતિ; સદાહં હરિદ્રાભં હરિદ્રામેહી; અમ્લરસગન્ધમમ્લમેહી; સ્રુતક્ષારપ્રતિમં ક્ષારમેહી; મઞ્જિષ્ઠોદકપ્રકાશં મઞ્જિષ્ઠામેહી; શોણિતપ્રકાશં શોણિતમેહી મેહતિ॥

અત ઊર્ધ્વં વાતનિમિત્તાન્ વક્ષ્યામઃ સર્પિઃપ્રકાશં સર્પિર્મેહી મેહતિ; વસાપ્રકાશં વસામેહી; ક્ષૌદ્રરસવર્ણં ક્ષૌદ્રમેહી; મત્તમાતઙ્ગવદનુપ્રબન્ધં હસ્તિમેહી મેહતિ॥

મક્ષિકોપસર્પણમાલસ્યં માંસોપચયઃ પ્રતિશ્યાયઃ શૈથિલ્યારોચકાવિપાકાઃ કફપ્રસેકચ્છર્દિનિદ્રાકાસશ્વાસાશ્ચેતિ શ્લેષ્મજાનામુપદ્રવાઃ; વૃષણયોરવદરણં બસ્તિભેદો મેઢ્રતોદો હૃદિ શૂલમમ્લીકાજ્વરાતીસારારોચકા વમથુઃ પરિધૂપનં દાહો મૂર્ચ્છા પિપાસા નિદ્રાનાશઃ પાણ્ડુરોગઃ પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વં ચેતિ પૈત્તિકાનાં; હૃદ્ગ્રહો લૌલ્યમનિદ્રા સ્તમ્ભઃ કમ્પઃ શૂલં બદ્ધપુરીષત્વં ચેતિ વાતજાનામ્। એવમેતે વિંશતિ પ્રમેહાઃ સોપદ્રવા વ્યાખ્યાતાઃ॥

તત્ર વસામેદોભ્યામભિપન્નશરીરસ્ય ત્રિભિર્દોષૈશ્ચાનુગતધાતોઃ પ્રમેહિણો દશ પિડકા જાયન્તે। તદ્યથા શરાવિકા, સર્ષપિકા, કચ્છપિકા, જાલિની, વિનતા, પુત્રિણી, મસૂરિકા, અલજી, વિદારિકા, વિદ્રધિકા ચેતિ॥

શરાવમાત્રા તદ્રૂપા નિમ્નમધ્યા શરાવિકા। ગૌરસર્ષપસંસ્થાના તત્પ્રમાણા ચ સાર્ષપી॥

સદાહા કૂર્મસંસ્થાના જ્ઞેયા કચ્છપિકા બુધૈઃ। જાલિની તીવ્રદાહા તુ માંસજાલસમાવૃતા॥

મહતી પિડકા નીલા પિડકા વિનતા સ્મૃતા। મહત્યલ્પાચિતા જ્ઞેયા પિડકા સા તુ પુત્રિણી॥

મસૂરસમસંસ્થાના જ્ઞેયા સા તુ મસૂરિકા। રક્તા સિતા સ્ફોટવતી દારુણા ત્વલજી ભવેત્॥

વિદારીકન્દવદ્વૃત્તા કઠિના ચ વિદારિકા। વિદ્રધેર્લક્ષણૈર્યુક્તા જ્ઞેયા વિદ્રધિકા બુધૈઃ॥

ગુદે હૃદિ શિરસ્યંસે પૃષ્ઠે મર્મણિ ચોત્થિતાઃ। સોપદ્રવા દુર્બલાગ્રેઃ પિડકાઃ પરિવર્જયેત્॥

કૃત્સ્નં શરીરં નિષ્પીડ્ય મેદોમજ્જવસાયુતઃ। અધઃ પ્રક્રમતે વયુસ્તેનાસાધ્યાસ્તુ વાતજાઃ॥

પ્રમેહપૂર્વરૂપાણામાકૃતિર્યત્ર દૃશ્યતે। કિંચિચ્ચાપ્યધિકં મૂત્રં તં પ્રમેહિણમાદિશેત્॥

કૃત્સ્નાન્યર્ધાનિ વા યસ્મિન્ પૂર્વરૂપાણિ માનવે। પ્રવૃત્તમૂત્રમત્યર્થં તં પ્રમેહિણમાદિશેત્॥

પિડકાપિડિતં ગાઢમુપસૃષ્ટમુપદ્રવૈઃ। મધુમેહિનમાચષ્ટે સ ચાસાધ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ॥

સ ચાપિ ગમનાત્ સ્થાનં સ્થાનદાસનમિચ્છતિ। આસનાદ્વૃણુતે શય્યાં શયનાત્ સ્વપ્નમિચ્છતિ॥

યથા હિ વર્ણાનાં પઞ્ચાનામુત્કર્ષાપકર્ષકૃતેન સંયોગવિશેષેણ શબલબભ્રુકપિલકપોતમેચકાદીનાં વર્ણાનામનેકેષામુત્પત્તિર્ભવતિ, એવમેવ દોષધાતુમલાહારવિશેષેણોત્કર્ષાપકર્ષકૃતેન સંયોગવિશેષેણ પ્રમેહાણાં નાનાકરણં ભવતિ॥

ભવતિ ચાત્ર સર્વ એવ પ્રમેહાસ્તુ કાલેનાપ્રતિકુર્વતઃ। મધુમેહત્વમાયાન્તિ તદાસાધ્યા ભવન્તિ હિ॥