સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.3

અથાતોઽશ્મરીણાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ચતસ્રોઽશ્મર્યો ભવન્તિ; શ્લેષ્માધિષ્ઠાનાઃ; તદ્યથા શ્લેષ્મણા, વાતેન, પિત્તેન, શુક્રેણ ચેત્॥

તત્રાસંશોધનશીલસ્યાપથ્યકારિણઃ પ્રકુપિતઃ શ્લેષ્મા મૂત્રસંપૃક્તોઽનુપ્રવિશ્ય બસ્તિમશ્મરીં જનયતિ॥

તાસાં પૂર્વરૂપાણિ જ્વરો વસ્તિપીડારોચકૌ મૂત્રકૃચ્છ્રં બસ્તિશિરોમુષ્કશેફસાં વેદના કૃચ્છ્રાવસાદો બસ્તગન્ધિત્વં મૂત્રસ્યેતિ॥

યથાસ્વવેદનાવર્ણં દુષ્ટં સાન્દ્રમથાવિલમ્। પૂર્વરૂપેઽશ્મનઃ કૃચ્છ્રાન્મૂત્રં સૃજતિ માનવઃ॥

અથ જાતાસુ નાભિબસ્તિસેવનીમેહનેષ્વન્યતમસ્મિન્ મેહતો વેદના મૂત્રધારાસઙ્ગઃ સરુધિરમૂત્રતા મૂત્રવિકિરણં ગોમેદકપ્રકાશમત્યાવિલં સસિકતં વિસૃજતિ; ધાવનલઙ્ઘનપ્લવનપૃષ્ઠયાનોષ્ણાધ્વગમનૈશ્ચાસ્ય વેદના ભવન્તિ॥

તત્ર શ્લેષ્માશ્મરી શ્લેષ્મલમન્નમભ્યવહરતોઽત્યર્થમુપલિપ્યાધઃ પરિવૃદ્ધિં પરિવૃદ્ધિં પ્રાપ્ય બસ્તિમુખમધિષ્ઠાય સ્રોતો નિરુણદ્ધિ, તસ્ય મૂત્રપ્રતિઘાતાદ્દાલ્યતે ભિદ્યતે નિસ્તુદ્યત ઇવ ચ બસ્તિર્ગુરુઃ શીતશ્ચ ભવતિ; અશ્મરી ચાત્ર શ્વેતા સ્નિગ્ધા મહતી કુક્કુટાણ્ડપ્રતીકાશા મધૂકપુષ્પવર્ણા વા ભવતિ, તાં શ્લૈષ્મિકીમિતિ વિદ્યાત્॥

પિત્તયુતસ્તુ શ્લેષ્મા સંઘાતમુપગમ્ય યથોક્તાં પરિવૃદ્ધિં પ્રાપ્ય બસ્તિમુખમધિષ્ઠાય સ્રોતો નિરુણદ્ધિ, તસ્ય મૂત્રપ્રતીઘાતાદૂષ્યતે ચૂષ્યતે દહ્યતે પચ્યત ઇવ બસ્તિરુષ્ણવાતશ્ચ ભવતિ; અશ્મરી ચાત્ર સરક્તા પીતાવભાસા કૃષ્ણા ભલ્લાતકાસ્થિપ્રતિમા મધુવર્ણા વા ભવતિ, તાં પૈત્તિકીમિતિ વિદ્યાત્॥

વાતયુતસ્તુ શ્લેષ્મા સંઘાતમુપગમ્ય યથોક્તાં પરિવૃદ્ધિં પ્રાપ્ય બસ્તિમુખમધિષ્ઠાય સ્રોતો નિરુણદ્ધિ, તસ્ય મૂત્રપ્રતીઘાતાત્તીવ્રા વેદના ભવતિ, તદાત્યર્થં પીડ્યમાનો દન્તાન્ ખાદતિ, નાભિં પીડયતિ, મેઢ્રં પ્રમૃદ્ગાતિ, પાયું સ્પૃશતિ, વિશર્ધતે, વિદહતિ, વાતમૂત્રપુરીષાણિ કૃચ્છ્રેણ ચાસ્ય મેહતો નિઃસરન્તિ; અશ્મરી ચાત્ર શ્યાવા પરુષા વિષમા ખરા કદમ્બપુષ્પવત્કણ્ટકાચિતા ભવતિ, તાં વાતિકીમિતિ વિદ્યાત્॥

પ્રાયેણૈતાસ્તિસ્રોઽશ્મર્યો દિવાસ્વપ્નસમશનાધ્યશનશીતસ્નિગ્ધગુરુમધુરાહારપ્રિયત્વાદ્વિશેષેણ બાલાનાં ભવન્તિ; તેષામેવાલ્પબસ્તિકાયત્વાદનુપચિતમાંસત્વાચ્ચ બસ્તેઃ સુખગ્રહણાહરણા ભવન્તિ। મહતાં તુ શુક્રાશ્મરી શુક્રનિમિત્તા ભવતિ॥

મૈથુનવિઘાતાદતિમૈથુનાદ્વા શુક્રં ચલિતમનિર્ગચ્છદ્વિમાર્ગગમનાદનિલોઽભિતઃ સંગૃહ્ય મેઢ્રવૃષણયોરન્તરે સંહરતિ, સંહૃત્ય ચોપશોષયતિ; સા મૂત્રમાર્ગમાવૃણોતિ, મૂત્રકૃચ્છ્રં બસ્તિવેદનાં વૃષણયોશ્ચ શ્વયથુમાપાદયતિ, પીડિતમાત્રે ચ તસ્મિન્નેવ પ્રવેશે પ્રવિલયમાપદ્યતે; તાં શુક્રાશ્મરીમિતિ વિદ્યાત્॥

ભવન્તિ ચાત્ર --- શર્કરા સિકતા મેહો ભસ્માખ્યોઽશ્મરિવૈકૃતમ્। અશ્મર્યા શર્કરા જ્ઞેયા તુલ્યવ્યઞ્જનવેદના॥

પવનેઽનુગુણે સા તુ નિરેત્યલ્પા વિશેષતઃ। સા ભિન્નમૂર્તિર્વાતેન શર્કરેત્યભિધીયતે॥

હૃત્પીડા સક્થિસદનં કુક્ષિશૂલં ચ વેપથુઃ। તૃષ્ણોર્ધ્વગોઽનિલઃ કાર્ષ્ણ્યં દૌર્બલ્યં પાણ્ડુગાત્રતા॥

અરોચક્રાવિપાકૌ તુ શર્કરાર્તે ભવન્તિ ચ। મૂત્રમાર્ગપ્રવૃત્તા સા સક્તા કુર્યાદુપદ્રવાન્॥

દૌર્બલ્યં સદનં કાર્શ્યં કુક્ષિશૂલમરોચકમ્। પાણ્ડુત્વમુષ્ણવાતં ચ તૃષ્ણાં હૃત્પીડનં વમિમ્॥

નાભિપૃષ્ઠકટૂમુષ્કગુદવઙ્ક્ષણશેફસામ્। એકવારસ્તનુત્વક્કો મધ્યે બસ્તિરધોમુખઃ॥

બસ્તિર્બસ્તિશિરશૈવ પૌરુષં વૃષણૌ ગુદઃ। એકસંબન્ધિનો હ્યેતે ગુદાસ્થિવિવરાશ્રિતાઃ॥

અલાબ્વા ઇવ રૂપેણ સિરાસ્નાયુપરિગ્રહઃ। મૂત્રાશયો મલાધારઃ પ્રાણાયતનમુત્તમમ્॥

પક્વાશયગતાસ્તત્ર નાડ્યો મૂત્રવહાસ્તુ યાઃ। તર્પયન્તિ સદા મૂત્રં સરિતઃ સાગરં યથા॥

સૂક્ષ્મત્વાન્નોપલભ્યન્તે મુખાન્યાસાં સહસ્રશઃ। નાડીભિરુપનીતસ્ય મૂત્રસ્યામાશયાન્તરાત્॥

જાગ્રતઃ સ્વપતશ્ચૈવ સ નિઃસ્યન્દેન પૂર્યતે। આમુખાત્સલિલે ન્યસ્તઃ પાર્શ્વેભ્યઃ પૂર્યતે નવઃ॥

ઘટો યથા તથા વિદ્ધિ બસ્તિર્મૂત્રેણ પૂર્યતે। એવમેવ પ્રવેશેન વાતઃ પિત્તં કફોઽપિ વા॥

મૂત્રયુક્તમુપસ્નેહાત્ પ્રવિશ્ય કુરુતેઽશ્મરીમ્। અપ્સુ સ્વચ્છા(સ્થા)સ્વપિ યથા નિષિક્તાસુ નવે ઘટે॥

કાલાન્તરેણ પઙ્કઃ સ્યાદશ્મરીસંભવસ્તથા। સંહન્ત્યાપો યથા દિવ્યા મારુતોઽગ્નિશ્ચ વૈદ્યુતઃ॥

તદ્વદ્વલાસં બસ્તિસ્થમૂષ્મા સંહન્તિ સાનિલઃ। મારુતે પ્રગુણે બસ્તૌ મૂત્રં સમ્યક્ પ્રવર્તતે। વિકારા વિવિધાશ્ચાપિ પ્રતિલોમે ભવન્તિ હિ॥

મૂત્રાઘાતાઃ પ્રમેહાશ્ચ શુક્રદોષાસ્તથૈવ ચ। મૂત્રદોષાશ્ચ યે કેચિદ્વસ્તાવેવ ભવન્તિ હિ॥