सुश्रुतसंहिता · अध्याय 2.3

अथातोऽश्मरीणां निदानं व्याख्यास्यामः॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः॥

चतस्रोऽश्मर्यो भवन्ति; श्लेष्माधिष्ठानाः; तद्यथा श्लेष्मणा, वातेन, पित्तेन, शुक्रेण चेत्॥

तत्रासंशोधनशीलस्यापथ्यकारिणः प्रकुपितः श्लेष्मा मूत्रसंपृक्तोऽनुप्रविश्य बस्तिमश्मरीं जनयति॥

तासां पूर्वरूपाणि ज्वरो वस्तिपीडारोचकौ मूत्रकृच्छ्रं बस्तिशिरोमुष्कशेफसां वेदना कृच्छ्रावसादो बस्तगन्धित्वं मूत्रस्येति॥

यथास्ववेदनावर्णं दुष्टं सान्द्रमथाविलम्। पूर्वरूपेऽश्मनः कृच्छ्रान्मूत्रं सृजति मानवः॥

अथ जातासु नाभिबस्तिसेवनीमेहनेष्वन्यतमस्मिन् मेहतो वेदना मूत्रधारासङ्गः सरुधिरमूत्रता मूत्रविकिरणं गोमेदकप्रकाशमत्याविलं ससिकतं विसृजति; धावनलङ्घनप्लवनपृष्ठयानोष्णाध्वगमनैश्चास्य वेदना भवन्ति॥

तत्र श्लेष्माश्मरी श्लेष्मलमन्नमभ्यवहरतोऽत्यर्थमुपलिप्याधः परिवृद्धिं परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि, तस्य मूत्रप्रतिघाताद्दाल्यते भिद्यते निस्तुद्यत इव च बस्तिर्गुरुः शीतश्च भवति; अश्मरी चात्र श्वेता स्निग्धा महती कुक्कुटाण्डप्रतीकाशा मधूकपुष्पवर्णा वा भवति, तां श्लैष्मिकीमिति विद्यात्॥

पित्तयुतस्तु श्लेष्मा संघातमुपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि, तस्य मूत्रप्रतीघातादूष्यते चूष्यते दह्यते पच्यत इव बस्तिरुष्णवातश्च भवति; अश्मरी चात्र सरक्ता पीतावभासा कृष्णा भल्लातकास्थिप्रतिमा मधुवर्णा वा भवति, तां पैत्तिकीमिति विद्यात्॥

वातयुतस्तु श्लेष्मा संघातमुपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि, तस्य मूत्रप्रतीघातात्तीव्रा वेदना भवति, तदात्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् खादति, नाभिं पीडयति, मेढ्रं प्रमृद्गाति, पायुं स्पृशति, विशर्धते, विदहति, वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण चास्य मेहतो निःसरन्ति; अश्मरी चात्र श्यावा परुषा विषमा खरा कदम्बपुष्पवत्कण्टकाचिता भवति, तां वातिकीमिति विद्यात्॥

प्रायेणैतास्तिस्रोऽश्मर्यो दिवास्वप्नसमशनाध्यशनशीतस्निग्धगुरुमधुराहारप्रियत्वाद्विशेषेण बालानां भवन्ति; तेषामेवाल्पबस्तिकायत्वादनुपचितमांसत्वाच्च बस्तेः सुखग्रहणाहरणा भवन्ति। महतां तु शुक्राश्मरी शुक्रनिमित्ता भवति॥

मैथुनविघातादतिमैथुनाद्वा शुक्रं चलितमनिर्गच्छद्विमार्गगमनादनिलोऽभितः संगृह्य मेढ्रवृषणयोरन्तरे संहरति, संहृत्य चोपशोषयति; सा मूत्रमार्गमावृणोति, मूत्रकृच्छ्रं बस्तिवेदनां वृषणयोश्च श्वयथुमापादयति, पीडितमात्रे च तस्मिन्नेव प्रवेशे प्रविलयमापद्यते; तां शुक्राश्मरीमिति विद्यात्॥

भवन्ति चात्र --- शर्करा सिकता मेहो भस्माख्योऽश्मरिवैकृतम्। अश्मर्या शर्करा ज्ञेया तुल्यव्यञ्जनवेदना॥

पवनेऽनुगुणे सा तु निरेत्यल्पा विशेषतः। सा भिन्नमूर्तिर्वातेन शर्करेत्यभिधीयते॥

हृत्पीडा सक्थिसदनं कुक्षिशूलं च वेपथुः। तृष्णोर्ध्वगोऽनिलः कार्ष्ण्यं दौर्बल्यं पाण्डुगात्रता॥

अरोचक्राविपाकौ तु शर्करार्ते भवन्ति च। मूत्रमार्गप्रवृत्ता सा सक्ता कुर्यादुपद्रवान्॥

दौर्बल्यं सदनं कार्श्यं कुक्षिशूलमरोचकम्। पाण्डुत्वमुष्णवातं च तृष्णां हृत्पीडनं वमिम्॥

नाभिपृष्ठकटूमुष्कगुदवङ्क्षणशेफसाम्। एकवारस्तनुत्वक्को मध्ये बस्तिरधोमुखः॥

बस्तिर्बस्तिशिरशैव पौरुषं वृषणौ गुदः। एकसंबन्धिनो ह्येते गुदास्थिविवराश्रिताः॥

अलाब्वा इव रूपेण सिरास्नायुपरिग्रहः। मूत्राशयो मलाधारः प्राणायतनमुत्तमम्॥

पक्वाशयगतास्तत्र नाड्यो मूत्रवहास्तु याः। तर्पयन्ति सदा मूत्रं सरितः सागरं यथा॥

सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते मुखान्यासां सहस्रशः। नाडीभिरुपनीतस्य मूत्रस्यामाशयान्तरात्॥

जाग्रतः स्वपतश्चैव स निःस्यन्देन पूर्यते। आमुखात्सलिले न्यस्तः पार्श्वेभ्यः पूर्यते नवः॥

घटो यथा तथा विद्धि बस्तिर्मूत्रेण पूर्यते। एवमेव प्रवेशेन वातः पित्तं कफोऽपि वा॥

मूत्रयुक्तमुपस्नेहात् प्रविश्य कुरुतेऽश्मरीम्। अप्सु स्वच्छा(स्था)स्वपि यथा निषिक्तासु नवे घटे॥

कालान्तरेण पङ्कः स्यादश्मरीसंभवस्तथा। संहन्त्यापो यथा दिव्या मारुतोऽग्निश्च वैद्युतः॥

तद्वद्वलासं बस्तिस्थमूष्मा संहन्ति सानिलः। मारुते प्रगुणे बस्तौ मूत्रं सम्यक् प्रवर्तते। विकारा विविधाश्चापि प्रतिलोमे भवन्ति हि॥

मूत्राघाताः प्रमेहाश्च शुक्रदोषास्तथैव च। मूत्रदोषाश्च ये केचिद्वस्तावेव भवन्ति हि॥