Sushruta Samhita · Chapter 2.16

athāto mukharogāṇāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

mukharogāḥ pañcaṣaṣṭirbhavanti saptasvāyataneṣu/ tatrāyatanāni oṣṭhau, dantamūlāni, dantāḥ, jihvā, tālu, kaṇṭhaḥ, sarvāṇi ceti/ tatrāṣṭāvoṣṭhayoḥ, pañcadaśa dantamūleṣu, aṣṭau danteṣu, pañca jihvāyāṁ, nava tāluni, saptadaśa kaṇṭhe, trayaḥ sarveṣvāyataneṣu//

tatrauṣṭhaprakopā vātapittaśleṣmasannipātaraktamāṁsamedobhighātanimittāḥ//

karkaśau paruṣau stabdhau kṛṣṇau tīvraruganvitau/ dālyete paripāṭhyete hyoṣṭhau mārutakopataḥ//

ācitau piḍākābhistu sarṣapākṛtibhirbhṛśam/ sadāhapākasaṁsrāvau nīlau pītau ca pittataḥ//

savarṇābhistu cīyete piḍakābhiravedanau/ kaṇḍūmantau kaphācchūnau picchilau śītalau gurū//

sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛcchvetau tathaiva ca/ sannipātena vijñeyāvanekapiḍikācitau//

kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhiḥ samācitau/ raktopasṛṣṭau rudhiraṁ sravataḥ śoṇitaprabhau//

māsaduṣṭau gurū sthūlau māṁsapiṇḍavadudgatau/ jantavaścātra mūrcchanti sṛkkasyobhayato mukhāt//

medasā ghṛtamaṇḍābhau kaṇḍūmantau sthirau mṛdū// acchaṁ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṁ sravayo gurū//

kṣatajābhau vidīryete pāṭhyete cābhighātataḥ/ grathitau ca samākhyātāvoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau//

dantamūlagatāstu śītādo, dantapuppuṭako, dantaveṣṭakaḥ, śauṣiro, mahāśauṣiraḥ, paridara, upakuśo, dantavaidarbho, vardhanaḥ, adhimāṁso, nāḍyaḥ pañceti//

śoṇitaṁ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate/ durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca//

dantamāṁsāni śīryante pacanti ca parasparam/ śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasaṁbhavaḥ//

dantayostriṣu vā yasya śvayathuḥ sarujo mahān/ dantapuppuṭako jñeyaḥ kapharaktanimittajaḥ//

sravanti pūyarudhiraṁ calā dantā bhavanti ca/ dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasaṁbhavaḥ//

śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ/ lālāsrāvī sa vijñeyaḥ kaṇḍūmāñ śauṣiro gadaḥ//

dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate/ dantamāṁsāni pacyante mukhaṁ ca paripīḍyate//

yasmin sa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasaṁjñakaḥ/ dantamāṁsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāpyasṛk//

pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ/ ceṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tebhyo dantāścalanti ca//

āghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitaṁ mandavedanāḥ/ ādhmāyante srute rakte mukhaṁ pūti ca jāyate//

yasminnupakuśaḥ sa syāt pittaraktakṛto gadaḥ/ ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṁrambho jāyate mahān//

bhavanti ca calā dantāḥ sa vaidarbho'bhighātajaḥ/ mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ//

vardhanaḥ sa mato vyādhirjāte ruk ca praśāmyati/ hānavye paścime dante mahāñchotho mahārujaḥ//

lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṁsakaḥ/ dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ//

dantagatāstu dālanaḥ, krimidantako, dantaharṣo, bhañjanakaḥ, dantaśarkarā, kapālikā, śyāvadantako, hanumokṣaśceti//

dālyante bahudhā dantā yasmiṁstīvraruganvitāḥ/ dālanaḥ sa iti jñeyaḥ sadāgatinimittajaḥ//

kṛṣṇaścchidrī calaḥ srāvī sasṁrambho mahārujaḥ/ animittarujo vātādvijñeyaḥ kṛmidantakaḥ//

śītamuṣṇaṁ ca daśanāḥ sahante sparśanaṁ na ca/ yasya taṁ dantaharṣaṁ tu vyādhiṁ vidyāt samīraṇāt//

vaktraṁ vakraṁ bhavedyasmin dantabhaṅgaśca tīvraruk/ kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṁjñitaḥ//

śarkareva sthirībhūto malo dnateṣu yasya vai/ sā dantānāṁ guṇaharī vijñeyā dantaśarkarā//

dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha/ jñeyā kapālikā saiva daśanānāṁ vināśinī//

yo'sṛṅniśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ/ śyāvatāṁ nīlatāṁ vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ//

vātena taistairbhāvaistu hanusandhirvidaṁhataḥ/ hanumokṣa iti jñeyo vyādhirarditalakṣaṇaḥ//

jihvāgatāstu kaṇṭakāstrividhāstribhirdoṣaiḥ, alāsa, upajihvikā ceti//

jihvānilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā/ pittena pītā paridahyate ca citā saraktairapi kaṇṭakaiśca/ kaphena gurvī bahalā citā ca māṁsodgamaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ//

jihvātale yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so'lāsasaṁjñaḥ kapharaktamūrtiḥ/ jihvāṁ sa tu stambhayati pravṛddho mūle tu jihvā bhṛśameti pākam//

jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktayoniḥ/ prasekakaṇḍūparidāhayuktā prakathyate'sāvupajihviketi//

tālugatāstu galaśuṇḍikā, tuṇḍikerī, adhruṣaḥ, kacchapaḥ, arbudaṁ, māṁsasaṅghātaḥ, tālupuppuṭaḥ, tāluśoṣaḥ, tālupāka iti//

śleṣmāsṛgbhyāṁ tālumūlāt pravṛddho dīrghaḥ śopho dhmātabastiprakāśaḥ/ tṛṣṇākāsaśvāsakṛt saṁpradiṣṭo vyādhirvaidyaiḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā//

śophaḥ stabdho lohiṁtastāludeśe raktājñeyaḥ so'dhruṣo rugjvarāḍhyaḥ//

kūrmotsanno'vedano'śīghrajanmārakto jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā syāt/ padmākāraṁ tālumadhye tu śophaṁ vidyādraktādarbudaṁ proktaliṅgam//

duṣṭaṁ māṁsaṁ śleṣmaṇā nīrujaṁ ca tālvantaḥsthaṁ māṁsasaṅghātamāhuḥ/ nīruk sthāyī kolamātraḥ kaphāt syānmedoyuktāt puppuṭastāludeśe//

śoso'tyarthaṁ dīryate cāpi tāluḥ śvāso vātāttāluśoṣaḥ sapittāt/ pittaṁ kuryāt pākamatyarthaghoraṁ tālunyenaṁ tālupākaṁ vadanti//

kaṇṭhagatāstu rohiṇyaḥ pañca, kaṇṭhaśālūkam, adhijihvo, balayo, balāsa, ekavṛndo, vṛndaḥ, śataghnī, gilāyuḥ, galavidradhiḥ, galaughaḥ, svaraghno, māṁsatāno, vidārī ceti//

gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam/ pradūṣya māṁsaṁ galarodhino'ṅkurān sṛjanti yān sāsuharā hi rohiṇī//

jihvāṁ samantādbhṛśavedanā ye māṁsāṅkurāḥ kaṇṭhanirodhinaḥ syuḥ/ tāṁ rohiṇīṁ vātakṛtāṁ vadanti vātātmakopadravagāḍhayuktām//

kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā syāt/ srotonirodhinyapi mandapākā gurvī sthirā sā kaphasaṁbhavā vai//

gambhīrapākāprativāravīryā tridoṣaliṅgā trayasaṁbhavā syāt/ sphoṭācitā pittasamānaliṅgāsādhyā pradiṣṭā rudhirātmikeyam//

kolāsthimātraḥ kaphasṁbhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥ/ kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṁ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti//

jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvāprabandhopari raktamiśrāt/ jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamenam//

balāsa evāyatamunnataṁ ca śophaṁ karotyannagatiṁ nivārya/ taṁ sarvathaivāprativāravīryaṁ vivarjanīyaṁ valayaṁ vadanti//

gale tu śophaṁ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannam/ marmacchidaṁ dustarametadāhurbalāsasṁjñaṁ nipuṇā vikāram//

vṛttonnato yaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ kaṇḍvanvito'pākyamṛdurguruśca/ nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito'sau vyādhirbalāsakṣatajaprasūtaḥ//

samunnataṁ vṛttamamandadāhaṁ tīvrajvaraṁ vṛndamudāharanti/ taṁ cāpi pittakṣatajaprakopādvidyāt satodaṁ pavanāsrajaṁ tu//

vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citātimātraṁ piśitaprarohaiḥ/ nānārujocchrāyakarī tridoṣājjñeyā śataghnīva śataghnyasādhyā//

granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro'lparuk syāt kapharaktamūrtiḥ/ saṁlakṣyate saktamivāśanaṁ ca sa śastrasādhyastu gilāyusaṁjñaḥ//

sarvaṁ galaṁ vyāpya samutthito yaḥ śopho rujo yatra ca santi sarvāḥ/ sa sarvadoṣo galavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya//

śopho mahānannajalāvarodhī tīvrajvaro vātagaternihantā/ kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrtyate'sau//

yo'tipratāmyan śvasiti prasaktaṁ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ/ kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ//

pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṁ kurute krameṇa/ sa māṁsatānaḥ kathito'valambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ//

sadāhatodaṁ śvayathuṁ saraktamantargale pūtiviśīrṇamāṁsam/ pittena vidyādvadane vidārīṁ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete//

sarvasarāstu vātapittakaphaśoṇitanimittāḥ//

sphoṭaiḥ satodairvadanaṁ samantādyasyācitaṁ sarvasaraḥ sa vātāt/ raktaiḥ sadāhaistanubhiḥ sapītairyasyācitaṁ cāpi sa pittakopāt//

kaṇḍūyutairalparujaiḥ sarvaṇairyasyācitaṁ cāpi sa vai kaphena/ raktena pittodita eka eva kaiścit pradiṣṭo mukhapākasṁjñaḥ//