સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.16

અથાતો મુખરોગાણાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

મુખરોગાઃ પઞ્ચષષ્ટિર્ભવન્તિ સપ્તસ્વાયતનેષુ। તત્રાયતનાનિ ઓષ્ઠૌ, દન્તમૂલાનિ, દન્તાઃ, જિહ્વા, તાલુ, કણ્ઠઃ, સર્વાણિ ચેતિ। તત્રાષ્ટાવોષ્ઠયોઃ, પઞ્ચદશ દન્તમૂલેષુ, અષ્ટૌ દન્તેષુ, પઞ્ચ જિહ્વાયાં, નવ તાલુનિ, સપ્તદશ કણ્ઠે, ત્રયઃ સર્વેષ્વાયતનેષુ॥

તત્રૌષ્ઠપ્રકોપા વાતપિત્તશ્લેષ્મસન્નિપાતરક્તમાંસમેદોભિઘાતનિમિત્તાઃ॥

કર્કશૌ પરુષૌ સ્તબ્ધૌ કૃષ્ણૌ તીવ્રરુગન્વિતૌ। દાલ્યેતે પરિપાઠ્યેતે હ્યોષ્ઠૌ મારુતકોપતઃ॥

આચિતૌ પિડાકાભિસ્તુ સર્ષપાકૃતિભિર્ભૃશમ્। સદાહપાકસંસ્રાવૌ નીલૌ પીતૌ ચ પિત્તતઃ॥

સવર્ણાભિસ્તુ ચીયેતે પિડકાભિરવેદનૌ। કણ્ડૂમન્તૌ કફાચ્છૂનૌ પિચ્છિલૌ શીતલૌ ગુરૂ॥

સકૃત્ કૃષ્ણૌ સકૃત્ પીતૌ સકૃચ્છ્વેતૌ તથૈવ ચ। સન્નિપાતેન વિજ્ઞેયાવનેકપિડિકાચિતૌ॥

ખર્જૂરફલવર્ણાભિઃ પિડકાભિઃ સમાચિતૌ। રક્તોપસૃષ્ટૌ રુધિરં સ્રવતઃ શોણિતપ્રભૌ॥

માસદુષ્ટૌ ગુરૂ સ્થૂલૌ માંસપિણ્ડવદુદ્ગતૌ। જન્તવશ્ચાત્ર મૂર્ચ્છન્તિ સૃક્કસ્યોભયતો મુખાત્॥

મેદસા ઘૃતમણ્ડાભૌ કણ્ડૂમન્તૌ સ્થિરૌ મૃદૂ॥ અચ્છં સ્ફટિકસઙ્કાશમાસ્રાવં સ્રવયો ગુરૂ॥

ક્ષતજાભૌ વિદીર્યેતે પાઠ્યેતે ચાભિઘાતતઃ। ગ્રથિતૌ ચ સમાખ્યાતાવોષ્ઠૌ કણ્ડૂસમન્વિતૌ॥

દન્તમૂલગતાસ્તુ શીતાદો, દન્તપુપ્પુટકો, દન્તવેષ્ટકઃ, શૌષિરો, મહાશૌષિરઃ, પરિદર, ઉપકુશો, દન્તવૈદર્ભો, વર્ધનઃ, અધિમાંસો, નાડ્યઃ પઞ્ચેતિ॥

શોણિતં દન્તવેષ્ટેભ્યો યસ્યાકસ્માત્ પ્રવર્તતે। દુર્ગન્ધીનિ સકૃષ્ણાનિ પ્રક્લેદીનિ મૃદૂનિ ચ॥

દન્તમાંસાનિ શીર્યન્તે પચન્તિ ચ પરસ્પરમ્। શીતાદો નામ સ વ્યાધિઃ કફશોણિતસંભવઃ॥

દન્તયોસ્ત્રિષુ વા યસ્ય શ્વયથુઃ સરુજો મહાન્। દન્તપુપ્પુટકો જ્ઞેયઃ કફરક્તનિમિત્તજઃ॥

સ્રવન્તિ પૂયરુધિરં ચલા દન્તા ભવન્તિ ચ। દન્તવેષ્ટઃ સ વિજ્ઞેયો દુષ્ટશોણિતસંભવઃ॥

શ્વયથુર્દન્તમૂલેષુ રુજાવાન્ કફરક્તજઃ। લાલાસ્રાવી સ વિજ્ઞેયઃ કણ્ડૂમાઞ્ શૌષિરો ગદઃ॥

દન્તાશ્ચલન્તિ વેષ્ટેભ્યસ્તાલુ ચાપ્યવદીર્યતે। દન્તમાંસાનિ પચ્યન્તે મુખં ચ પરિપીડ્યતે॥

યસ્મિન્ સ સર્વજો વ્યાધિર્મહાશૌષિરસંજ્ઞકઃ। દન્તમાંસાનિ શીર્યન્તે યસ્મિન્ ષ્ઠીવતિ ચાપ્યસૃક્॥

પિત્તાસૃક્કફજો વ્યાધિર્જ્ઞેયઃ પરિદરો હિ સઃ। ચેષ્ટેષુ દાહઃ પાકશ્ચ તેભ્યો દન્તાશ્ચલન્તિ ચ॥

આઘટ્ટિતાઃ પ્રસ્રવન્તિ શોણિતં મન્દવેદનાઃ। આધ્માયન્તે સ્રુતે રક્તે મુખં પૂતિ ચ જાયતે॥

યસ્મિન્નુપકુશઃ સ સ્યાત્ પિત્તરક્તકૃતો ગદઃ। ઘૃષ્ટેષુ દન્તમૂલેષુ સંરમ્ભો જાયતે મહાન્॥

ભવન્તિ ચ ચલા દન્તાઃ સ વૈદર્ભોઽભિઘાતજઃ। મારુતેનાધિકો દન્તો જાયતે તીવ્રવેદનઃ॥

વર્ધનઃ સ મતો વ્યાધિર્જાતે રુક્ ચ પ્રશામ્યતિ। હાનવ્યે પશ્ચિમે દન્તે મહાઞ્છોથો મહારુજઃ॥

લાલાસ્રાવી કફકૃતો વિજ્ઞેયઃ સોઽધિમાંસકઃ। દન્તમૂલગતા નાડ્યઃ પઞ્ચ જ્ઞેયા યથેરિતાઃ॥

દન્તગતાસ્તુ દાલનઃ, ક્રિમિદન્તકો, દન્તહર્ષો, ભઞ્જનકઃ, દન્તશર્કરા, કપાલિકા, શ્યાવદન્તકો, હનુમોક્ષશ્ચેતિ॥

દાલ્યન્તે બહુધા દન્તા યસ્મિંસ્તીવ્રરુગન્વિતાઃ। દાલનઃ સ ઇતિ જ્ઞેયઃ સદાગતિનિમિત્તજઃ॥

કૃષ્ણશ્ચ્છિદ્રી ચલઃ સ્રાવી સસ્ંરમ્ભો મહારુજઃ। અનિમિત્તરુજો વાતાદ્વિજ્ઞેયઃ કૃમિદન્તકઃ॥

શીતમુષ્ણં ચ દશનાઃ સહન્તે સ્પર્શનં ન ચ। યસ્ય તં દન્તહર્ષં તુ વ્યાધિં વિદ્યાત્ સમીરણાત્॥

વક્ત્રં વક્રં ભવેદ્યસ્મિન્ દન્તભઙ્ગશ્ચ તીવ્રરુક્। કફવાતકૃતો વ્યાધિઃ સ ભઞ્જનકસંજ્ઞિતઃ॥

શર્કરેવ સ્થિરીભૂતો મલો દ્નતેષુ યસ્ય વૈ। સા દન્તાનાં ગુણહરી વિજ્ઞેયા દન્તશર્કરા॥

દલન્તિ દન્તવલ્કાનિ યદા શર્કરયા સહ। જ્ઞેયા કપાલિકા સૈવ દશનાનાં વિનાશિની॥

યોઽસૃઙ્નિશ્રેણ પિત્તેન દગ્ધો દન્તસ્ત્વશેષતઃ। શ્યાવતાં નીલતાં વાપિ ગતઃ સ શ્યાવદન્તકઃ॥

વાતેન તૈસ્તૈર્ભાવૈસ્તુ હનુસન્ધિર્વિદંહતઃ। હનુમોક્ષ ઇતિ જ્ઞેયો વ્યાધિરર્દિતલક્ષણઃ॥

જિહ્વાગતાસ્તુ કણ્ટકાસ્ત્રિવિધાસ્ત્રિભિર્દોષૈઃ, અલાસ, ઉપજિહ્વિકા ચેતિ॥

જિહ્વાનિલેન સ્ફુટિતા પ્રસુપ્તા ભવેચ્ચ શાકચ્છદનપ્રકાશા। પિત્તેન પીતા પરિદહ્યતે ચ ચિતા સરક્તૈરપિ કણ્ટકૈશ્ચ। કફેન ગુર્વી બહલા ચિતા ચ માંસોદ્ગમૈઃ શાલ્મલિકણ્ટકાભૈઃ॥

જિહ્વાતલે યઃ શ્વયથુઃ પ્રગાઢઃ સોઽલાસસંજ્ઞઃ કફરક્તમૂર્તિઃ। જિહ્વાં સ તુ સ્તમ્ભયતિ પ્રવૃદ્ધો મૂલે તુ જિહ્વા ભૃશમેતિ પાકમ્॥

જિહ્વાગ્રરૂપઃ શ્વયથુર્હિ જિહ્વામુન્નમ્ય જાતઃ કફરક્તયોનિઃ। પ્રસેકકણ્ડૂપરિદાહયુક્તા પ્રકથ્યતેઽસાવુપજિહ્વિકેતિ॥

તાલુગતાસ્તુ ગલશુણ્ડિકા, તુણ્ડિકેરી, અધ્રુષઃ, કચ્છપઃ, અર્બુદં, માંસસઙ્ઘાતઃ, તાલુપુપ્પુટઃ, તાલુશોષઃ, તાલુપાક ઇતિ॥

શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યાં તાલુમૂલાત્ પ્રવૃદ્ધો દીર્ઘઃ શોફો ધ્માતબસ્તિપ્રકાશઃ। તૃષ્ણાકાસશ્વાસકૃત્ સંપ્રદિષ્ટો વ્યાધિર્વૈદ્યૈઃ કણ્ઠશુણ્ડીતિ નામ્ના॥

શોફઃ સ્તબ્ધો લોહિંતસ્તાલુદેશે રક્તાજ્ઞેયઃ સોઽધ્રુષો રુગ્જ્વરાઢ્યઃ॥

કૂર્મોત્સન્નોઽવેદનોઽશીઘ્રજન્મારક્તો જ્ઞેયઃ કચ્છપઃ શ્લેષ્મણા સ્યાત્। પદ્માકારં તાલુમધ્યે તુ શોફં વિદ્યાદ્રક્તાદર્બુદં પ્રોક્તલિઙ્ગમ્॥

દુષ્ટં માંસં શ્લેષ્મણા નીરુજં ચ તાલ્વન્તઃસ્થં માંસસઙ્ઘાતમાહુઃ। નીરુક્ સ્થાયી કોલમાત્રઃ કફાત્ સ્યાન્મેદોયુક્તાત્ પુપ્પુટસ્તાલુદેશે॥

શોસોઽત્યર્થં દીર્યતે ચાપિ તાલુઃ શ્વાસો વાતાત્તાલુશોષઃ સપિત્તાત્। પિત્તં કુર્યાત્ પાકમત્યર્થઘોરં તાલુન્યેનં તાલુપાકં વદન્તિ॥

કણ્ઠગતાસ્તુ રોહિણ્યઃ પઞ્ચ, કણ્ઠશાલૂકમ્, અધિજિહ્વો, બલયો, બલાસ, એકવૃન્દો, વૃન્દઃ, શતઘ્ની, ગિલાયુઃ, ગલવિદ્રધિઃ, ગલૌઘઃ, સ્વરઘ્નો, માંસતાનો, વિદારી ચેતિ॥

ગલેઽનિલઃ પિત્તકફૌ ચ મૂર્ચ્છિતૌ પૃથક્ સમસ્તાશ્ચ તથૈવ શોણિતમ્। પ્રદૂષ્ય માંસં ગલરોધિનોઽઙ્કુરાન્ સૃજન્તિ યાન્ સાસુહરા હિ રોહિણી॥

જિહ્વાં સમન્તાદ્ભૃશવેદના યે માંસાઙ્કુરાઃ કણ્ઠનિરોધિનઃ સ્યુઃ। તાં રોહિણીં વાતકૃતાં વદન્તિ વાતાત્મકોપદ્રવગાઢયુક્તામ્॥

ક્ષિપ્રોદ્ગમા ક્ષિપ્રવિદાહપાકા તીવ્રજ્વરા પિત્તનિમિત્તજા સ્યાત્। સ્રોતોનિરોધિન્યપિ મન્દપાકા ગુર્વી સ્થિરા સા કફસંભવા વૈ॥

ગમ્ભીરપાકાપ્રતિવારવીર્યા ત્રિદોષલિઙ્ગા ત્રયસંભવા સ્યાત્। સ્ફોટાચિતા પિત્તસમાનલિઙ્ગાસાધ્યા પ્રદિષ્ટા રુધિરાત્મિકેયમ્॥

કોલાસ્થિમાત્રઃ કફસ્ંભવો યો ગ્રન્થિર્ગલે કણ્ટકશૂકભૂતઃ। ખરઃ સ્થિરઃ શસ્ત્રનિપાતસાધ્યસ્તં કણ્ઠશાલૂકમિતિ બ્રુવન્તિ॥

જિહ્વાગ્રરૂપઃ શ્વયથુઃ કફાત્તુ જિહ્વાપ્રબન્ધોપરિ રક્તમિશ્રાત્। જ્ઞેયોઽધિજિહ્વઃ ખલુ રોગ એષ વિવર્જયેદાગતપાકમેનમ્॥

બલાસ એવાયતમુન્નતં ચ શોફં કરોત્યન્નગતિં નિવાર્ય। તં સર્વથૈવાપ્રતિવારવીર્યં વિવર્જનીયં વલયં વદન્તિ॥

ગલે તુ શોફં કુરુતઃ પ્રવૃદ્ધૌ શ્લેષ્માનિલૌ શ્વાસરુજોપપન્નમ્। મર્મચ્છિદં દુસ્તરમેતદાહુર્બલાસસ્ંજ્ઞં નિપુણા વિકારમ્॥

વૃત્તોન્નતો યઃ શ્વયથુઃ સદાહઃ કણ્ડ્વન્વિતોઽપાક્યમૃદુર્ગુરુશ્ચ। નામ્નૈકવૃન્દઃ પરિકીર્તિતોઽસૌ વ્યાધિર્બલાસક્ષતજપ્રસૂતઃ॥

સમુન્નતં વૃત્તમમન્દદાહં તીવ્રજ્વરં વૃન્દમુદાહરન્તિ। તં ચાપિ પિત્તક્ષતજપ્રકોપાદ્વિદ્યાત્ સતોદં પવનાસ્રજં તુ॥

વર્તિર્ઘના કણ્ઠનિરોધિની યા ચિતાતિમાત્રં પિશિતપ્રરોહૈઃ। નાનારુજોચ્છ્રાયકરી ત્રિદોષાજ્જ્ઞેયા શતઘ્નીવ શતઘ્ન્યસાધ્યા॥

ગ્રન્થિર્ગલે ત્વામલકાસ્થિમાત્રઃ સ્થિરોઽલ્પરુક્ સ્યાત્ કફરક્તમૂર્તિઃ। સંલક્ષ્યતે સક્તમિવાશનં ચ સ શસ્ત્રસાધ્યસ્તુ ગિલાયુસંજ્ઞઃ॥

સર્વં ગલં વ્યાપ્ય સમુત્થિતો યઃ શોફો રુજો યત્ર ચ સન્તિ સર્વાઃ। સ સર્વદોષો ગલવિદ્રધિસ્તુ તસ્યૈવ તુલ્યઃ ખલુ સર્વજસ્ય॥

શોફો મહાનન્નજલાવરોધી તીવ્રજ્વરો વાતગતેર્નિહન્તા। કફેન જાતો રુધિરાન્વિતેન ગલે ગલૌઘઃ પરિકીર્ત્યતેઽસૌ॥

યોઽતિપ્રતામ્યન્ શ્વસિતિ પ્રસક્તં ભિન્નસ્વરઃ શુષ્કવિમુક્તકણ્ઠઃ। કફોપદિગ્ધેષ્વનિલાયનેષુ જ્ઞેયઃ સ રોગઃ શ્વસનાત્ સ્વરઘ્નઃ॥

પ્રતાનવાન્ યઃ શ્વયથુઃ સુકષ્ટો ગલોપરોધં કુરુતે ક્રમેણ। સ માંસતાનઃ કથિતોઽવલમ્બી પ્રાણપ્રણુત્ સર્વકૃતો વિકારઃ॥

સદાહતોદં શ્વયથું સરક્તમન્તર્ગલે પૂતિવિશીર્ણમાંસમ્। પિત્તેન વિદ્યાદ્વદને વિદારીં પાર્શ્વે વિશેષાત્ સ તુ યેન શેતે॥

સર્વસરાસ્તુ વાતપિત્તકફશોણિતનિમિત્તાઃ॥

સ્ફોટૈઃ સતોદૈર્વદનં સમન્તાદ્યસ્યાચિતં સર્વસરઃ સ વાતાત્। રક્તૈઃ સદાહૈસ્તનુભિઃ સપીતૈર્યસ્યાચિતં ચાપિ સ પિત્તકોપાત્॥

કણ્ડૂયુતૈરલ્પરુજૈઃ સર્વણૈર્યસ્યાચિતં ચાપિ સ વૈ કફેન। રક્તેન પિત્તોદિત એક એવ કૈશ્ચિત્ પ્રદિષ્ટો મુખપાકસ્ંજ્ઞઃ॥