Sushruta Samhita · Chapter 2.11

athāto granthapacyarbudagalagaṇḍānāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

vātādayo māṁsamasṛk ca duṣṭāḥ saṁdūṣya medaśca kaphānuviddham/ vṛttonnataṁ vigrathitaṁ tu śophaṁ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ//

āyamyate vyathyata eti todaṁ pratyasyate kṛtyata eti bhedam/ kṛṣṇo'mṛdurbastirivātataśca binnaḥ sraveccānilajo'sramaccham//

dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi/ raktaḥ sapīto'pyathavāpi pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram//

śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṁhananopapannaḥ/ cirābhivṛddhiśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṁ ca pūyam//

śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānalparujo'tikaṇḍūḥ/ medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṁ tu medaḥ//

vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyurhi sirāpratānam/ saṁpīḍya saṅkocya viśoṣya cāpi granthiṁ karotyunnatamāśu vṛttam//

granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca/ aruk sa evāpyacalo mahāṁśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ//

hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣūpacitaṁ tu medaḥ/ granthiṁ sthiraṁ vṛttamathāyataṁ vā snigdhaṁ kaphaścālparujaṁ karoti//

taṁ granthibhistvāmalakāsthimātrairmatsyāṇḍajālapratimaistathānyaiḥ/ ananyavarṇairupacīyamānaṁ cayaprakarṣādapacīṁ vadanti//

kaṇḍūyutāste'lparujaḥ prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye/ medaḥkaphābhyāṁ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī//

gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ saṁmūrcchitā māṁsamabhipradūṣya/ vṛttaṁ sthiraṁ mandarujaṁ mahāntamanalpamūlaṁ ciravṛddhyapākam//

kurvanti māṁsopacayaṁ tu śophaṁ tamarbudaṁ śāstravido vadanti/ vātena pittena kaphena cāpi raktena māṁsena ca medasā ca//

tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni sadā bhavanti/ doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṁ sirāstu saṁpīḍya saṅkocya gatastvapākam//

sāsrāvamunnahyati māṁsapiṇḍaṁ māṁsāṅkurairācitamāśuvṛddhim/ sravatyajasraṁ rudhiraṁ praduṣṭamasādhyametadrudhirātmakaṁ syāt//

raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍurbhavet so'rbudapīḍitastu/ muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māṁsaṁ praduṣṭaṁ prakaroti śopham//

avedanaṁ snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam/ praduṣṭamāṁsasya narasya bāḍhametadbhavenmāṁsaparāyaṇasya//

māṁsārbudaṁ tvetadasādhyamuktaṁ sādhyeṣvapīmāni vivarjayettu/ saṁprasrutaṁ marmaṇi yacca jātaṁ srotaḥsu vā yacca bhavedacālyam//

yajjāyate'nyat khalu pūrvajāte jñeyaṁ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ/ yaddvandvajātaṁ yugapat kramādvā dvirarbudaṁ tacca bhavedasādhyam//

na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu/ doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṁ sarvārbudānyeva nisargatastu//

vātaḥ kaphaścaiva gale pravṛddhau manye tu saṁsṛtya tathaiva medaḥ/ kurvanti gaṇḍaṁ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṁ taṁ galagaṇḍamāhuḥ//

todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo'ruṇo vā pavanātmakastu/ medonvitaścopacitaśca kālādbhavedatisnigdhataro'rujaśca//

pāruṣyayuktaściravṛddhyapāko yadṛcchayā pākamiyāt kadācit vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ//

sthiraḥ savarṇo'lparugugrakaṇḍūḥ śīto mahāṁścāpi kaphātmakastu/ cirābhivṛddhiṁ kurute cirācca prapacyate mandarujaḥ kadācit//

mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ/ snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medaḥkṛto nīrugathātikaṇḍūḥ//

pralambate'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ/ snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale'nuśabdaṁ kurute ca nityam//

kṛcchrācchvasantaṁ mṛdusarvagātraṁ saṁvatsarātītamarocakārtam/ kṣīṇaṁ ca vaidyo galagaṇḍinaṁ tu bhinnasvaraṁ caiva vivarjayettu//

nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale/ mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṁ tamādiśet//