સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.11

અથાતો ગ્રન્થપચ્યર્બુદગલગણ્ડાનાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

વાતાદયો માંસમસૃક્ ચ દુષ્ટાઃ સંદૂષ્ય મેદશ્ચ કફાનુવિદ્ધમ્। વૃત્તોન્નતં વિગ્રથિતં તુ શોફં કુર્વન્ત્યતો ગ્રન્થિરિતિ પ્રદિષ્ટઃ॥

આયમ્યતે વ્યથ્યત એતિ તોદં પ્રત્યસ્યતે કૃત્યત એતિ ભેદમ્। કૃષ્ણોઽમૃદુર્બસ્તિરિવાતતશ્ચ બિન્નઃ સ્રવેચ્ચાનિલજોઽસ્રમચ્છમ્॥

દન્દહ્યતે ધૂપ્યતિ ચૂષ્યતે ચ પાપચ્યતે પ્રજ્વલતીવ ચાપિ। રક્તઃ સપીતોઽપ્યથવાપિ પિત્તાદ્ભિન્નઃ સ્રવેદુષ્ણમતીવ ચાસ્રમ્॥

શીતોઽવિવર્ણોઽલ્પરુજોઽતિકણ્ડૂઃ પાષાણવત્ સંહનનોપપન્નઃ। ચિરાભિવૃદ્ધિશ્ચ કફપ્રકોપાદ્ભિન્નઃ સ્રવેચ્છુક્લઘનં ચ પૂયમ્॥

શરીરવૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિહાનિઃ સ્નિગ્ધો મહાનલ્પરુજોઽતિકણ્ડૂઃ। મેદઃકૃતો ગચ્છતિ ચાત્ર ભિન્ને પિણ્યાકસર્પિઃપ્રતિમં તુ મેદઃ॥

વ્યાયામજાતૈરબલસ્ય તૈસ્તૈરાક્ષિપ્ય વાયુર્હિ સિરાપ્રતાનમ્। સંપીડ્ય સઙ્કોચ્ય વિશોષ્ય ચાપિ ગ્રન્થિં કરોત્યુન્નતમાશુ વૃત્તમ્॥

ગ્રન્થિઃ સિરાજઃ સ તુ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવેદ્યદિ સ્યાત્ સરુજશ્ચલશ્ચ। અરુક્ સ એવાપ્યચલો મહાંશ્ચ મર્મોત્થિતશ્ચાપિ વિવર્જનીયઃ॥

હન્વસ્થિકક્ષાક્ષકબાહુસન્ધિમન્યાગલેષૂપચિતં તુ મેદઃ। ગ્રન્થિં સ્થિરં વૃત્તમથાયતં વા સ્નિગ્ધં કફશ્ચાલ્પરુજં કરોતિ॥

તં ગ્રન્થિભિસ્ત્વામલકાસ્થિમાત્રૈર્મત્સ્યાણ્ડજાલપ્રતિમૈસ્તથાન્યૈઃ। અનન્યવર્ણૈરુપચીયમાનં ચયપ્રકર્ષાદપચીં વદન્તિ॥

કણ્ડૂયુતાસ્તેઽલ્પરુજઃ પ્રભિન્નાઃ સ્રવન્તિ નશ્યન્તિ ભવન્તિ ચાન્યે। મેદઃકફાભ્યાં ખલુ રોગ એષ સુદુસ્તરો વર્ષગણાનુબન્ધી॥

ગાત્રપ્રદેશે ક્વચિદેવ દોષાઃ સંમૂર્ચ્છિતા માંસમભિપ્રદૂષ્ય। વૃત્તં સ્થિરં મન્દરુજં મહાન્તમનલ્પમૂલં ચિરવૃદ્ધ્યપાકમ્॥

કુર્વન્તિ માંસોપચયં તુ શોફં તમર્બુદં શાસ્ત્રવિદો વદન્તિ। વાતેન પિત્તેન કફેન ચાપિ રક્તેન માંસેન ચ મેદસા ચ॥

તજ્જાયતે તસ્ય ચ લક્ષણાનિ ગ્રન્થેઃ સમાનાનિ સદા ભવન્તિ। દોષઃ પ્રદુષ્ટો રુધિરં સિરાસ્તુ સંપીડ્ય સઙ્કોચ્ય ગતસ્ત્વપાકમ્॥

સાસ્રાવમુન્નહ્યતિ માંસપિણ્ડં માંસાઙ્કુરૈરાચિતમાશુવૃદ્ધિમ્। સ્રવત્યજસ્રં રુધિરં પ્રદુષ્ટમસાધ્યમેતદ્રુધિરાત્મકં સ્યાત્॥

રક્તક્ષયોપદ્રવપીડિતત્વાત્ પાણ્ડુર્ભવેત્ સોઽર્બુદપીડિતસ્તુ। મુષ્ટિપ્રહારાદિભિરર્દિતેઽઙ્ગે માંસં પ્રદુષ્ટં પ્રકરોતિ શોફમ્॥

અવેદનં સ્નિગ્ધમનન્યવર્ણમપાકમશ્મોપમમપ્રચાલ્યમ્। પ્રદુષ્ટમાંસસ્ય નરસ્ય બાઢમેતદ્ભવેન્માંસપરાયણસ્ય॥

માંસાર્બુદં ત્વેતદસાધ્યમુક્તં સાધ્યેષ્વપીમાનિ વિવર્જયેત્તુ। સંપ્રસ્રુતં મર્મણિ યચ્ચ જાતં સ્રોતઃસુ વા યચ્ચ ભવેદચાલ્યમ્॥

યજ્જાયતેઽન્યત્ ખલુ પૂર્વજાતે જ્ઞેયં તદધ્યર્બુદમર્બુદજ્ઞૈઃ। યદ્દ્વન્દ્વજાતં યુગપત્ ક્રમાદ્વા દ્વિરર્બુદં તચ્ચ ભવેદસાધ્યમ્॥

ન પાકમાયાન્તિ કફાધિકત્વાન્મેદોબહુત્વાચ્ચ વિશેષતસ્તુ। દોષસ્થિરત્વાદ્ગ્રથનાચ્ચ તેષાં સર્વાર્બુદાન્યેવ નિસર્ગતસ્તુ॥

વાતઃ કફશ્ચૈવ ગલે પ્રવૃદ્ધૌ મન્યે તુ સંસૃત્ય તથૈવ મેદઃ। કુર્વન્તિ ગણ્ડં ક્રમશઃ સ્વલિઙ્ગૈઃ સમન્વિતં તં ગલગણ્ડમાહુઃ॥

તોદાન્વિતઃ કૃષ્ણસિરાવનદ્ધઃ કૃષ્ણોઽરુણો વા પવનાત્મકસ્તુ। મેદોન્વિતશ્ચોપચિતશ્ચ કાલાદ્ભવેદતિસ્નિગ્ધતરોઽરુજશ્ચ॥

પારુષ્યયુક્તશ્ચિરવૃદ્ધ્યપાકો યદૃચ્છયા પાકમિયાત્ કદાચિત્ વૈરસ્યમાસ્યસ્ય ચ તસ્ય જન્તોર્ભવેત્તથા તાલુગલપ્રશોષઃ॥

સ્થિરઃ સવર્ણોઽલ્પરુગુગ્રકણ્ડૂઃ શીતો મહાંશ્ચાપિ કફાત્મકસ્તુ। ચિરાભિવૃદ્ધિં કુરુતે ચિરાચ્ચ પ્રપચ્યતે મન્દરુજઃ કદાચિત્॥

માધુર્યમાસ્યસ્ય ચ તસ્ય જન્તોર્ભવેત્તથા તાલુગલપ્રલેપઃ। સ્નિગ્ધો મૃદુઃ પાણ્ડુરનિષ્ટગન્ધો મેદઃકૃતો નીરુગથાતિકણ્ડૂઃ॥

પ્રલમ્બતેઽલાબુવદલ્પમૂલો દેહાનુરૂપક્ષયવૃદ્ધિયુક્તઃ। સ્નિગ્ધાસ્યતા તસ્ય ભવેચ્ચ જન્તોર્ગલેઽનુશબ્દં કુરુતે ચ નિત્યમ્॥

કૃચ્છ્રાચ્છ્વસન્તં મૃદુસર્વગાત્રં સંવત્સરાતીતમરોચકાર્તમ્। ક્ષીણં ચ વૈદ્યો ગલગણ્ડિનં તુ ભિન્નસ્વરં ચૈવ વિવર્જયેત્તુ॥

નિબદ્ધઃ શ્વયથુર્યસ્ય મુષ્કવલ્લમ્બતે ગલે। મહાન્ વા યદિ વા હ્રસ્વો ગલગણ્ડં તમાદિશેત્॥