સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.1

અથાતો વાતવ્યાધિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામહઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ધન્વન્તરિં ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠમમૃતોદ્ભવમ્। ચરણાવુપસંગૃહ્ય સુશ્રુતઃ પરિપૃચ્છતિ॥

વાયોઃ પ્રકૃતિભૂતસ્ય વ્યાપન્નસ્ય ચ કોપનૈઃ। સ્થાનં કર્મ ચ રોગાંશ્ચ વદ મે વદતાં વર॥

તસ્ય તદ્વચનં પ્રાબ્રવીદ્ભિષજં વરઃ। સ્વયંભૂરેષ ભગવાન્ વાયુરિત્યભિશબ્દિતઃ॥

સ્વાતન્ત્ર્યાન્નિત્યભાવાચ્ચ સર્વગત્વાત્તથૈવ ચ। સર્વેષામેવ સર્વાત્મા સર્વલોકનમસ્કૃતઃ॥

સ્થિત્યુત્પત્તિવિનાશેષુ ભૂતાનામેષ કારણમ્। અવ્યક્તો વ્યક્તકર્મા ચ રૂક્ષઃ શીતો લઘુઃ ખરઃ॥

તિર્યગ્ગો દ્વિગુણશ્ચૈવ રજોબહુલ એવ ચ। અચિન્ત્યવીર્યો દોષાણાં નેતા રોગસમૂહરાટ્॥

આશુકારી મુહુશ્ચારી પક્વાધાનગુદાલયઃ। દેહે વિચરતસ્તસ્ય લક્ષણાનિ નિબોધ મે॥

દોષધાત્વગ્નિસમતાં સંપ્રાપ્તિં વિષયેષુ ચ। ક્રિયાણામાનુલોમ્યં ચ કરોત્યકુપિતોઽનિલઃ॥ । ઇન્દ્રિયાર્થોપસંપ્રાપ્તિં દોષધાત્વગ્ન્યવૈકૃતમ્। ક્રિયાણામાનુલોમ્યં ચ કુર્યાદ્વાયુરદૂષિતઃ॥)

યથાગ્નિઃ પઞ્ચધા ભિન્નો નામસ્થાનક્રિયામયૈઃ। ભિન્નોઽનિલસ્તસ્થા હ્યેકો નામસ્થાનક્રિયામયૈઃ॥

પ્રાણોદાનૌ સમાનશ્ચ વ્યાનશ્ચાપાન એવ ચ। સ્થાનસ્થા મારુતાઃ પઞ્ચ યાપયન્તિ શરીરિણમ્॥

યો વાયુર્વક્ત્રસંચારી સ પ્રાણો નામ દેહધૃક્। સોઽન્નં પ્રવેશયત્યન્તઃ પ્રાણાંશ્ચાપ્યવલમ્બતે॥

પ્રાયશઃ કુરુતે દુષ્ટો હિક્કાશ્વાસાદિકાન્ ગદાન્॥ ઉદાનો નામ યસ્તૂર્ધ્વમુપૈતિ પવનોત્તમઃ॥

તેન ભાષિતગીતાદિવિશેષોઽભિપ્રવર્તતે। ઊર્ધ્વજત્રુગતાન્ રોગાન્ કરોતિ ચ વિશેષતઃ॥

આમપક્વાશયચરઃ સમાનો વહ્નિસઙ્ગતઃ। સોઽન્નં પચતિ તજ્જાંશ્ચ વિશેષાન્વિવિનક્તિ હિ॥

ગુલ્માગ્નિસાદાતીસારપ્રભૃતીન્ કુરુતે ગદાન્। કૃત્સ્નદેહચરો વ્યાનો રસસંવહનોદ્યતઃ॥

સ્વેદાસૃક્સ્રાવણશ્ચાપિ પઞ્ચધા ચેષ્ટયત્યપિ। ક્રુદ્ધશ્ચ કુરુતે રોગાન્ પ્રાયશઃ સર્વદેહગાન્॥

પક્વાધાનાલયોઽપાનઃ કાલે કર્ષતિ ચાપ્યધઃ। સમીરણઃ શકૃન્મૂત્રં શુક્રગર્ભાર્તવાનિ ચ॥

કુદ્ધશ્ચ કુરુતે રોગાન્ ઘોરાન્ બસ્તિગુદાશ્રયાન્। શુક્રદોષપ્રમેહાસ્તુ વ્યાનાપાનપ્રકોપજાઃ॥

યુગપત્ કુપિતાશ્ચાપિ દેહં ભિન્દ્યુરસંશયમ્। અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ નાનાસ્થાનાન્તરાશ્રિતઃ॥

બહુશઃ કુપિતો વાયુર્વિકારાન્ કુરુતે હિ યાન્। વાયુરામાશયે ક્રુદ્ધશ્છર્દ્યાદીન્ કુરુતે ગદાન્॥

મોહં મૂર્ચ્છાં પિપાસાં ચ હૃદ્ગ્રહં પાર્શ્વવેદનામ્। પક્વાશયસ્થોઽન્ત્રકૂજં શૂલં નાભૌ કરોતિ ચ॥

કૃચ્છ્રમૂત્રપુરીષત્વમાનાહં ત્રિકવેદનામ્। શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયવધં કુર્યાત્ ક્રુદ્ધઃ સમીરણઃ॥

વૈવર્ણ્યં સ્ફુરણં રૌક્ષ્યં સુપ્તિં ચુમુચુમાયનમ્। ત્વક્સ્થો નિસ્તોદનં કુર્યાત્ ત્વગ્ભેદં પરિપોટનમ્॥

વ્રણાંશ્ચ રક્તગો ગ્રન્થીન્ સશૂલાન્ માંસસંશ્રિતઃ। તથા મેદઃશ્રિતઃ કુર્યાદ્ગ્રન્ધીન્મન્દરુજોઽવ્રણાન્॥

કુર્યાત્ સિરાગતઃ શૂલં સિરાકુઞ્ચનપૂરણમ્। સ્નાયુપ્રાપ્તઃ સ્તમ્ભકમ્પૌ શૂલમાક્ષેપણં તથા॥

હન્તિ સન્ધિગતઃ સન્ધીન્ શૂલશોફૌ કરોતિ ચ। અસ્થિશોષં પ્રભેદં ચ કુર્યાચ્છૂલં ચ તચ્છ્રિતઃ॥

તથા મજ્જગતે રુક્ ચ ન કદાચિત્ પ્રશામ્યતિ। અપ્રવૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિર્વા વિકૃતા શુક્રગેઽનિલે॥

હસ્તપાદશિરોધાતૂંસ્તથા સંચરતિ ક્રમાત્। વ્યાપ્નુયાદ્વાખિલં દેહં વાયુઃ સર્વગતો નૃણામ્॥

સ્તમ્ભનાક્ષેપણસ્વાપશોફશૂલાનિ સર્વગઃ। સ્થાનેષૂક્તેષુ સંમિશ્રઃ સંમિશ્રાઃ કુરુતે રુજઃ॥

કુર્યાદવયવપ્રાપ્તો મારુતસ્ત્વમિતાન્ ગદાન્। દાહસંતાપમૂર્ચ્છાઃ સ્યુર્વાયૌ પિત્તસમન્વિતે॥

શૈત્યશોફગુરુત્વાનિ તસ્મિન્નેવ કફાવૃતે। સૂચીભિરિવ નિસ્તોદઃ સ્પર્શદ્વેષઃ પ્રસુપ્તતા॥

શેષાઃ પિત્તવિકારાઃ સ્યુર્મારુતે શોણિતાન્વિતે। પ્રાણે પિત્તાવૃતે છર્દિર્દાહશ્ચૈવોપજાયતે॥

દૌર્બલ્યં સદનં તન્દ્રા વૈવર્ણ્યં ચ કફાવૃતે। ઉદાને પિત્તસંયુક્તે મૂર્ચ્છાદાહભ્રમક્લમાઃ॥

અસ્વેદહર્ષૌ મન્દોઽગ્નિઃ શીતસ્તમ્ભૌ કફાવૃતે। સમાને પિત્તસંયુક્તે સ્વેદદાહૌષ્ણ્યમૂર્ચ્છનમ્॥

કફાધિકં ચ વિણ્મૂત્રં રોમહર્ષઃ કફાવૃતે। અપાને પિત્તસંયુક્તે દાહૌષ્ણ્યે સ્યાદસૃગ્દરઃ॥

અધઃકાયગુરુત્વં ચ તસ્મિન્નેવ કફાવૃતે। વ્યાને પિત્તાવૃતે દાહો ગાત્રવિક્ષેપણં ક્લમઃ॥

ગુરૂણિ સર્વગાત્રાણિ સ્તમ્ભનં ચાસ્થિપર્વણામ્। લિઙ્ગં કફાવૃતે વ્યાને ચેષ્ટાસ્તમ્ભસ્તથૈવ ચ॥

પ્રાયશઃ સુકુમારાણાં મિથ્યાઆહારવિહારિણામ્। રોગાધ્વપ્રમદામદ્યવ્યાયામૈશ્ચાતિપીડનાત્॥

ઋતુસાત્મ્યવિપર્યાસાત્ સ્નેહાદીનાં ચ વિભ્રમાત્। અવ્યવાયે તથા સ્થૂલે વાતરક્તં પ્રકુપ્યતિ॥)

હસ્ત્યશ્વોષ્ટ્રૈર્ગચ્છતોઽન્યૈશ્ચ વાયુઃ કોપં યાતઃ કારણૈઃ સેવિતૈઃ સ્વૈઃ। તીક્ષ્ણોષ્ણામ્લક્ષારશાકાદિભોજ્યૈઃ સંતાપાદ્યૈર્ભૂયસા સેવિતૈશ્ચ॥

ક્ષિપ્રં રક્તં દુષ્ટિમાયાનિ તચ્ચ વાયોર્માર્ગં સંરુણદ્ધ્યાશુ યાતઃ। ક્રુદ્ધોઽત્યર્થં માર્ગરોધાત્ સ વાયુરત્યુદ્રિક્તં દૂષયેદ્રક્તમાશુ॥

તત્ સંપૃક્તં વાયુના દૂષિતેન તત્પ્રાવલ્યાદુચ્યતે વાતરક્તમ્। તદ્વત્ પિત્તં દૂષિતેનાસૃજાઆક્તં શ્લેષ્મા દુષ્ટો દૂષિતેનાસૃજાઆક્તઃ॥

સ્પર્શોદ્વિગ્નૌ તોદભેદપ્રશોષસ્વાપોપેતૌ વાતરક્તેન પાદૌ। પિત્તાસૃગ્ભ્યામુગ્રદાહૌ ભવેતામત્યર્થોષ્ણૌ રક્તશોફૌ મૃદૂ ચ॥

કણ્ડૂમન્તૌ શ્વેતશીતૌ સશોફૌ પીનસ્તબ્ધૌ શ્લેષ્મદુષ્ટે તુ રક્તે। સર્વૈર્દુષ્ટે શોણિતે ચાપિ દોષાઃ સ્વં સ્વં રૂપં પાદયોર્દર્શયન્તિ॥

પ્રાગ્રૂપે શિથિલૌ સ્વિન્નૌ શીતલૌ સવિપર્યયૌ। વૈવર્ણ્યતોદસુપ્તત્વગુરુત્વૌષસમન્વિતૌ॥

પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ। આસ્વોર્વિષમિવ ક્રુદ્ધં તદ્દેહમનુસર્પતિ॥

આજાનુસ્ફુટિતં યચ્ચ પ્રભિન્નં પ્રસ્રુતં ચ યત્। ઉપદ્રવૈશ્ચ યજ્યુષ્ટં પ્રાણમાંસક્ષયાદિભિઃ॥

શોણિતં તદસાધ્યં સ્યાદ્યાપ્યં સંવત્સરોત્થિતમ્। યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ કુપિતોઽભ્યેતિ મારુતઃ॥

તદાક્ષિપત્યાશુ મુહુર્મુહુર્દેહં મુહુશ્ચરઃ। મુહુર્મુહુસ્તદાક્ષેપાદાક્ષેપક ઇતિ સ્મૃતઃ॥

સોઽપતાનકસંજ્ઞો યઃ પાતયત્યન્તરાન્તરા। કફાન્વિતો ભૃશં વાયુસ્તાસ્વેવ યદિ તિષ્ઠતિ॥

સ દણ્ડવત્ સ્તમ્ભયતિ કૃચ્છ્રો દણ્ડાપતાનકઃ। હનુગ્રહસ્તદાત્યર્થં કૃચ્છ્રાન્નિષેવતે॥

ધનુસ્તુલ્યં નમેદ્યસ્તુ સ ધનુઃસ્તમ્ભસંજ્ઞકઃ। અઙ્ગુલીગુલ્ફજઠરહ્રદ્વક્ષોગલસંશ્રિતઃ॥

સ્નાયુપ્રતાનમનિલો યદાઆક્ષિપતિ વેગવાન્। વિષ્ટબ્ધાક્ષઃ સ્તબ્ધહનુર્ભગ્નપાર્શ્વઃ કફં વમન્॥

અભ્યન્તરં ધનુરિવ યદા નમતિ માનવઃ। તદાસ્યાભ્યન્તરાયામં કુરુતે મારુતો બલી॥

બાહ્યસ્નાયુપ્રતાનસ્થો બાહ્યાયામં કરોતિ ચ। તમસાધ્યં બુધાઃ પ્રાહુર્વક્ષઃકઠ્યૂરુભઞ્જનમ્॥

કફપિત્તાન્વિતો વાયુર્વાયુરેવ ચ કેવલઃ। કુર્યાદાક્ષેપકં ત્વન્યં ચતુર્થમભિઘાતજમ્॥

ગર્ભપાતનિમિત્તશ્ચ શોણિતાતિસ્રવાચ્ચ યઃ। અભિઘાતનિમિત્તશ્ચ ન સિધ્યત્યપતાનકઃ॥

અધોગમાઃ સતિર્યગ્ગા ધમનીરૂર્ધ્વદેહગાઃ। યદા પ્રકુપિતોઽત્યર્થં માતરિશ્વા પ્રપદ્યતે॥

તદાન્યતરપક્ષસ્ય સન્ધિબન્ધાન્ વિમોક્ષયન્। હન્તિ પક્ષં તમાહુર્હિ પક્ષાઘાતં ભિષગ્વરાઃ॥

યસ્ય કૃત્સ્નં શરીરાર્ધમકર્મણ્યમચેતનમ્। તતઃ પતસ્યસૂન્ વાપિ ત્યજત્યનિલપીડિતઃ॥

શુદ્ધવાતહતં પક્ષં કૃચ્છ્રસાધ્યતમં વિદુઃ। સાધ્યમન્યેન સંસૃષ્ટમસાધ્યં ક્ષયહેતુકમ્॥

વાયુરૂર્ધ્વં વ્રજેત્ સ્થાનાત્ કુપિતો હૃદયં શિરઃ। શઙ્ખૌ ચ પીડયત્યઙ્ગાન્યાક્ષિપેન્નમયેચ્ચ સઃ॥

નિમીલિતાક્ષો નિશ્ચેષ્ટઃ સ્તબ્ધાક્ષો વાપિ કૂજતિ। નિરુચ્છ્વાસોઽથવા કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસ્યાન્નષ્ટચેતનઃ॥

સ્વસ્થઃ સ્યાદ્ધૃદયે મુક્તે હ્યાવૃતે તુ પ્રમુહ્યતિ। કફાન્વિતેન વાતેન જ્ઞેય એષોઽપતન્ત્રકઃ॥

દિવાસ્વપ્નાસનસ્થાનવિવૃતાધ્વનિરીક્ષણૈઃ। મન્યાસ્તમ્ભં પ્રકુરુતે સ એવ શ્લેષ્મણાઆવૃતઃ॥

(ગર્ભિણીસૂતિકાબાલવૃદ્ધક્ષીણેષ્વસૃક્ક્ષયે।) ઉચ્ચૈર્વ્યાહરતોઽત્યર્થં સ્વાદતઃ કઠિનાનિ વા। હસતો જૃમ્ભતો ભારાદ્વિષમાચ્છયનાદપિ॥

શિરોનાસૌષ્ઠચિબુકલલાટેક્ષણસન્ધિગઃ। અર્દયિત્વાનિલો વક્ત્રમર્દિતં જનયત્યતઃ॥

વક્રીભવતિ વક્ત્રાર્ધં ગ્રીવા ચાપ્યપવર્તતે। શિરશ્ચલતિ વાક્સઙ્ગો નેત્રાદીનાં ચ વૈકૃતમ્॥

ગ્રીવાચિબુકદન્તાનાં તસ્મિન્ પાર્શ્વે તુ વેદના। યસ્યાગ્રજો રોમહર્ષો વેપથુર્નેત્રમાવિલમ્॥

વાયુરૂર્ધ્વં ત્વચિ સ્વાપસ્તોદો મન્યાહનુગ્રહઃ। તમર્દિતમિતિ ગ્રાહુર્વ્યાધિં વ્યાધિવિશારદાઃ॥

ક્ષીણસ્યાનિમિષાક્ષસ્ય પ્રસક્તં સક્તભાષિણઃ। ન સિધ્યત્યર્દિતં બાઢં ત્રિવર્ષં વેપનસ્ય ચ॥

પાર્ષ્ણિપ્રત્યઙ્ગુલીનાં તુ કણ્ડરા યાનિલાર્દિતાઃ। સક્થ્નઃ ક્ષેપં નિગૃહ્ણીયાદ્ગૃધ્રસીતિ હિ સા સ્મૃતા॥

તલપ્રત્યઙ્ગુલીનાં તુ કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ। બાહ્વોઃ કર્મક્ષયકરી વિશ્વાચીતિ હિ સા સ્મૃતા॥

વાતશોણિતજઃ શોફો જાનુમધ્યે મહારુજઃ। શિરઃ ક્રોષ્ટુકપૂર્વં તુ સ્થૂલઃ ક્રોષ્ટુકમૂર્ધવત્॥

વાયુઃ કટ્યાં સ્થિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષિપેદ્યદા। સ્વઞ્જસ્તદા ભવેજ્જન્તુઃ, પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોર્વધાત્॥

પ્રક્રામન્ વેપતે યસ્તુ સ્વઞ્જન્નિવ ચ ગચ્છતિ। કલાયસ્વઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્॥

ન્યસ્તે તુ વિષમં(મે) પાદે રુજઃ કુર્યાત્ સમીરણઃ। વાતકણ્ટક ઇત્યેષ વિજ્ઞેયઃ ખડુ(લ)કાશ્રિતઃ॥

પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતોઽનિલઃ। વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમણાત્ પાદદાહં તમાદિશેત્॥

હૃષ્યતશ્ચરણૌ યસ્ય ભવતશ્ચ પ્રસુપ્તવત્। પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફવાતપ્રકોપજઃ॥

અંસદેશસ્થિતો વાયુઃ શોષયિત્વાંઅસબન્ધનમ્। સિરાશ્ચાકુઞ્ચ્ય તત્રસ્થો જનયત્યવબાહુકમ્॥

યદા શબ્દવહં સ્રોતો વાયુરાવૃત્ય તિષ્ઠતિ। શુદ્ધઃ શ્લેષ્માન્વિતો વાપિ બાધિર્યં તેન જાયતે॥

હનુશઙ્ખશિરોગ્રીવં યસ્ય ભિન્દન્નિવાનિલઃ। કર્ણયોઃ કુરુતે શૂલં કર્ણશૂલં તદુચ્યતે॥

આવૃત્ય સકફો વાયુર્ધમનીઃ શબ્દવાહીનીઃ। નરાન્ કરોત્યક્રિયકાન્મૂકમિન્મિણગદ્ગદાન્॥

અધો યા વેદનાં યાતિ વર્ચોમૂત્રાશયોત્થિતા। ભિન્દતીવ ગુદોપસ્થં સા તૂનીત્યભિધીયતે॥

ગુદોપસ્થોત્થિતા સૈવ પ્રતિલોમવિસર્પિણી। વેગૈઃ પક્વાશયં યાતિ પ્રતિતૂનીતિ સા સ્મૃતા॥

સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માતમુદરં ભૃશમ્। આધ્માનમિતિ જાનીયાદ્ઘોરં વાતનિરોધજમ્॥

વિમુક્તપાર્શ્વહૃદયં તદેવામાશયોત્થિતમ્। પ્રત્યાધ્માનં વિજાનીયાત્ કફવ્યાકુલિતાનિલમ્॥

અષ્ઠીલાવદ્ઘનં ગ્રન્થિમૂર્ધ્વમાયતમુન્નતમ્। વાતાષ્ઠીલાં વિજાનીયાદ્બહિર્માર્ગવરોધિનીમ્॥

એનામેવ રુજાયુક્તાં વાતવિણ્મૂત્રરોધિનીમ્। પ્રત્યષ્ઠીલામિતિ વદેજ્જાઠરે તિર્યગુત્થિતામ્॥