Sushruta Samhita · Chapter 1.6

athāta ṛtucaryamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

kālo hi nāma bhagavān svayambhuranādimadhyanidhano'tra rasavyāpatsampattī jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇāmāyatte / sa sūkṣmāmapi kalāṃ na līyata iti kālaḥ saṃkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ //

tasya saṃvatsarātmano bhagavānādityo gativiśeṣeṇa nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti //

tatra laghvakṣaroccāraṇamātro'kṣinimeṣaḥ pañcadaśākṣinimeṣāḥ kāṣṭhā triṃśatkāṣṭhāḥ kalā viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaśca triṃśanmuhūrtamahorātraṃ pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ sa ca dvividhaḥ śuklaḥ kṛṣṇaśca tau māsaḥ //

tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ dvimāsikamṛtuṃ kṛtva ṣaḍṛtavo bhavanti te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣaṃ tapastapsyau śiśiraḥ madhumādhavau vasantaḥ śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varśāḥ iṣorjau śarat sahaḥsahasyau hemanta iti //

ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kālavibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca / tayordakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhaganānāpyāyate somaḥ amlalavaṇamadhurāśca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamabhivardhate / uttaraṃ ca śiśiravasantagrīṣmāḥ teṣu bhagavānāpyāyate'rkaḥ tiktakaṣāyakaṭukāśca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamapahīyate //

bhavati cātra /

śītāṃśuḥ kledayatyurvīṃ vivasvān śoṣayatyapi /

tāvubhāvapi saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ //

atha khalvayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati te tu pañca yugamiti saṃjñāṃ labhante sa eṣa nimeṣādiryugaparyantaḥ kālaścakravat parivartamānaḥ kālacakramucyata ityeke //

iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ te tu bhādrapadādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ tadyathā bhādrapadāśvayujau varṣāḥ kārtikamārgaśīrṣau śarat pauṣamāghau hemantaḥ phālgunacaitrau vasantaḥ vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍiti //

tatra varṣāsvoṣadhayastaruṇyo'lpavīryā āpaścāprasannāḥ kṣitimalaprāyāḥ tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante vidāhāt pittasaṃcayamāpādayanti sa saṃcayaḥ śaradi praviralameghe viyatyupaśuṣyati paṅke'rkakiraṇapravilāyitaḥ paittikān vyādhīn janayati / tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca prasannāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyaśca tā upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ dehināmavidagdhāḥ snehācchaityādgauravādupalepācca śleṣmasaṃcayamāpādayanti sa saṃcayo vasante'rakraśmipravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhīn janayati / tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ laghvyo bhavantyāpaśca tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvādvaiśadyācca vāyoḥ saṃcayamāpādyanti sa saṃcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn janayati / evameṣa doṣāṇāṃ saṃcayaprakopaheturuktaḥ //

tatra varśāhemantagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam //

tatra paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe vātikānāṃ śaradi svabhāvata eva ta ete saṃcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ //

tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasya aparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikāṃ śāradamardharātre pratyuṣasi haimantamupalakṣayet evamahorātramapi varṣamiva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt //

tatra avyāpanneṣvṛtuṣvavyāpannā oṣadhayo bhavantyāpaśca tā upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti //

teṣāṃ punarvyāpado'dṛṣṭakāritāḥ ṣītoṣṇavātavarṣāṇi khalu viparītānyoṣadhīrvyāpādayantyapaśca //

tāsāmupayogādvividharogaprādurbhāvo marako vā bhavediti //

tatra avyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayogaḥ //

kadācidavyāpanneṣvapyṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmairupadhvasyante janapadāḥ viṣauṣadhipuṣpagandhena vāyunopanītenākramyate to deśastatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaścāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarairupatapyante grahanakṣatracaritairvā gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvairvā //

tatra sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairbhavitavyaṃ evaṃ sādhu bhavati //

ata ūrdhvamavyāpannānāmṛtūnāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ //

vāyurvātyuttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ /

channastuṣāraiḥ saviyā himānaddhā jalāśayāḥ //

darpitā dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ /

rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye //

śiśire śītamadhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ /

śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ //

siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite /

malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite //

vāti kāmijanānandajanano'naṅgadīpanaḥ /

dampatyormānabhiduro vasante dakṣiṇo'nilaḥ //

diśo vasante vimalāḥ kānanairupaśobhitāḥ /

kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ //

kokilāṣaṭpadagaṇairupagītā manoharāḥ /

dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ //

grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto nairṛto'sukhaḥ /

bhūstaptā saritastanvyo diśaḥ prajvalitā iva //

bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ /

dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ //

prāvṛṣyambaramānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ /

ambudairvidyududdyotaprasrutaistumulasvanaiḥ //

komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā mahī /

kadambanīpakuṭajasarjaketakibhūṣitā //

tatra varṣasu nadyo'mbhaśchanno{O.-t}khātataṭadrumāḥ /

vāpyaḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ //

bhūravyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā /

nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ nabhaḥ //

babhruruṣṇaḥ śaradyarkaḥ śvetābhravimalaṃ nabhaḥ /

tathā sarāṃsyamburuhairbhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ //

paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ /

bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā //

svaguṇairatiyukteṣu viparīteṣu vā punaḥ /

viṣameṣvapi vā doṣāḥ kupyantyṛtuṣu dehinām //

haredvasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet /

varṣāsu śamayedvāyuṃ prāgvikārasamucchrayāt //