Sushruta Samhita · Chapter 1.5

athāto'gropaharaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

trividhaṃ karma pūrvakarma pradhānakarma paścātkarmeti tadvyādhīṃ prati pratyupadekṣyāmaḥ //

asmin śāstre śāstrakarmaprākhānyācchastrakarmaiva tāvat pūrvamupadekṣyāmastatsambhārāṃśca //

tacca śastrakarmāṣṭavidhaṃ tadyathā chedyaṃ bhedyaṃ lekhyaṃ vedhyaṃ eṣyaṃ āhāryaṃ visrāvyaṃ sīvyamiti //

ato'nyataṃ karma cikīrśatā vaidyena pūrvamevopakalpayitavyāni yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprotasūtrapatrapaṭṭamadhughṛtavasāpayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni parikarmiṇaśca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ //

tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnairagniṃ viprān miṣajaścārcayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ laghubhuktavantaṃ prāṅnukhamāturamupaveśya yantrayitvā pratyṅnukho vaidyo marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan anulomaṃ śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanāt sakṛdevāpaharecchastramāśu ca mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vā śastrapadamuktam //

tatrāyato viṣālaḥ samaḥ suvibhakto nirāśraya iti vraṇaguṇāḥ

bhavatścātra /

āyataśca viśālaśca suvibhakto nirāśrayaḥ /

prāptakālakṛtaścāpi vraṇaḥ karmaṇi śasyate //

śauryamāśukriyā śastrataikṣṇyamasvedavepathu /

asaṃmohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate //

ekena vā vraṇenāṣudhyamāne nāntarā buddhyāvekṣyāparān vraṇān kuryāt //

bhavati cātra /

yato yato gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca /

tatra tatra vraṇaṃ kuryādyathā doṣo na niṣṭhati //

tatra bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiyak cheda uktaḥ // (

candramaṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet /

ardhacandrākṛtīṃścāpi gude meḍhre ca buddhimān //)

anyathā tu sirāsnāyucchedanaṃ atimātraṃ vedanā cirādvraṇasaṃroho māṃsakandīprādurbhāvaśceti //

mūḍhagarbhodarārśo'śmarībhagandaramukharogeṣvabhuktavataḥ karma kurvīta //

tataḥ śastramavacārya śītābhiradbhirāturamāśvāsya samantāt paripīḍyāṅgulyā vraṇamabhimṛdya(ā.jya) prakṣālya kaṣāyeṇa protenodakamādāya tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ vartiṃ praṇidadhyāt tataḥ kalkenācchādya ghanāṃ kavalikāṃ dattvā vastrapaṭṭena badhnīyāt vedanārakṣoghnairdhūpairdhūpayet rakṣoghnaiśca mantnrai rakṣāṃ kurvīta //

tato guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravimiśrairājyayuktairdhūpayet ājyaśeṣeṇa cāsya prāṇān samālabheta //

udakumbhāccāpo gṛhītvāprokṣayan rakṣākarma kuyāt //tadvakṣyāmaḥ

kṛtyānāṃpratighātārthaṃ tathā rakṣobhayasya ca /

rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tadanumanyatām //

nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitaro yakṣarākṣasāḥ /

abhidravanti ye ye tvāṃ brahmādyā ghnantu tān sadā //

pṛthivyāmantarīkṣe ca ye caranti niśācarāḥ /

dikṣu vāstunivāsāśca pāntu tvāṃ te namaskṛtāḥ //

pāntu tvāṃ munayo brāhayā divyā rājarṣayastathā /

parvatāścaiva nadyaśca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ //

sgnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇān vāyustathaiva ca /

somo vyānamapāna te parjanyaḥ parirakṣatu //

udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ /

balamindro balapatirmanurmanye matiṃ tathā //

kāmāṃste pāntu gandharvāḥ sattvamindro'bhirakṣatu /

prajñāṃ te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalam //

cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotre candramāḥ pātu te manaḥ /

nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyāṃ pāntu niśāstava //

retastvāpyāyayantvāpo romāṇyoṣadhayastathā /

ākāśaṃ khāni te pātu dehāṃ tava vasundharā //

vaiṣvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam /

pauruśaṃ puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ dhruvo bhruvau //

etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ /

etāstvāṃ satataṃ pāntu dīrghamāyuravāpnuhi //

svasti te bhagavān brahmā svasti devāśca kurvatām / [

svasti te candrasūryau ca svasti nāradaparvatau /]

svastyagniścaiva vāyuśca svasti devāḥ sahendragāḥ //

pitāmahakṛtā rakṣā svastyāyurvardhatāṃ tava /

ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ //

iti svāhā //

etairvedātmakairmantraiḥ iṛtyāvyādhivināśanaiḥ /

mayaivaṃ kṛtarakṣastvaṃ dīrghamāyuravāpnuhi //

tataḥ kṛtarakṣamāturamāgāraṃ praveśya ācārikamādiśet //

tatastṛtīye'hani vimucyaivameva badhnīyādvastrapaṭṭena na cainaṃ tvaramāṇo'paredyurmokṣayet //

dvitīyadivasaparimokṣaṇādvigrathito vraṇaścirādupasaṃrohati tīvrarujaśca bhavati //

ata ūrdhvaṃ doṣakālabalādīnavekṣya kaṣāyālepanabandhāhārācārān vedadhyāt //

na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣaṃ ropayet sa hyalpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṃ kṛtvā bhūyo'pi vikaroti /

bhavanti cātra //

tasmādantarbahiścaiva suśuddhaṃ ropayedvraṇam /

rūḍhe'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet /

harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat sthairyopasaṃbhavāt //

hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet /

tryahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvapi ca buddhimān //

atipātiṣu rogeṣu necchedvidhimimaṃ bhiṣak /

pradīptāgāravacchīghraṃ tatra kuryāt pratikriyām //

yāvedanā śastranipātajātā tīvrā śarīraṃ pradunoti jantoḥ /

ghṛtena sā śāntimupaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitena //