સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.6

અથાત ઋતુચર્યમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

કાલો હિ નામ ભગવાન્ સ્વયમ્ભુરનાદિમધ્યનિધનોઽત્ર રસવ્યાપત્સમ્પત્તી જીવિતમરણે ચ મનુષ્યાણામાયત્તે । સ સૂક્ષ્મામપિ કલાં ન લીયત ઇતિ કાલઃ સંકલયતિ કાલયતિ વા ભૂતાનીતિ કાલઃ ॥

તસ્ય સંવત્સરાત્મનો ભગવાનાદિત્યો ગતિવિશેષેણ નિમેષકાષ્ઠાકલામુહૂર્તાહોરાત્રપક્ષમાસર્ત્વયનસંવત્સરયુગપ્રવિભાગં કરોતિ ॥

તત્ર લઘ્વક્ષરોચ્ચારણમાત્રોઽક્ષિનિમેષઃ પઞ્ચદશાક્ષિનિમેષાઃ કાષ્ઠા ત્રિંશત્કાષ્ઠાઃ કલા વિંશતિકલો મુહૂર્તઃ કલાદશભાગશ્ચ ત્રિંશન્મુહૂર્તમહોરાત્રં પઞ્ચદશાહોરાત્રાણિ પક્ષઃ સ ચ દ્વિવિધઃ શુક્લઃ કૃષ્ણશ્ચ તૌ માસઃ ॥

તત્ર માઘાદયો દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ દ્વિમાસિકમૃતું કૃત્વ ષડૃતવો ભવન્તિ તે શિશિરવસન્તગ્રીષ્મવર્ષાશરદ્ધેમન્તાઃ તેષં તપસ્તપ્સ્યૌ શિશિરઃ મધુમાધવૌ વસન્તઃ શુચિશુક્રૌ ગ્રીષ્મઃ નભોનભસ્યૌ વર્શાઃ ઇષોર્જૌ શરત્ સહઃસહસ્યૌ હેમન્ત ઇતિ ॥

ત એતે શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણાશ્ચન્દ્રાદિત્યયોઃ કાલવિભાગકરત્વાદયને દ્વે ભવતો દક્ષિણમુત્તરં ચ । તયોર્દક્ષિણં વર્ષાશરદ્ધેમન્તાઃ તેષુ ભગનાનાપ્યાયતે સોમઃ અમ્લલવણમધુરાશ્ચ રસા બલવન્તો ભવન્તિ ઉત્તરોત્તરં ચ સર્વપ્રાણિનાં બલમભિવર્ધતે । ઉત્તરં ચ શિશિરવસન્તગ્રીષ્માઃ તેષુ ભગવાનાપ્યાયતેઽર્કઃ તિક્તકષાયકટુકાશ્ચ રસા બલવન્તો ભવન્તિ ઉત્તરોત્તરં ચ સર્વપ્રાણિનાં બલમપહીયતે ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

શીતાંશુઃ ક્લેદયત્યુર્વીં વિવસ્વાન્ શોષયત્યપિ ।

તાવુભાવપિ સંશ્રિત્ય વાયુઃ પાલયતિ પ્રજાઃ ॥

અથ ખલ્વયને દ્વે યુગપત્ સંવત્સરો ભવતિ તે તુ પઞ્ચ યુગમિતિ સંજ્ઞાં લભન્તે સ એષ નિમેષાદિર્યુગપર્યન્તઃ કાલશ્ચક્રવત્ પરિવર્તમાનઃ કાલચક્રમુચ્યત ઇત્યેકે ॥

ઇહ તુ વર્ષાશરદ્ધેમન્તવસન્તગ્રીષ્મપ્રાવૃષઃ ષડૃતવો ભવન્તિ દોષોપચયપ્રકોપોપશમનિમિત્તં તે તુ ભાદ્રપદાદ્યેન દ્વિમાસિકેન વ્યાખ્યાતાઃ તદ્યથા ભાદ્રપદાશ્વયુજૌ વર્ષાઃ કાર્તિકમાર્ગશીર્ષૌ શરત્ પૌષમાઘૌ હેમન્તઃ ફાલ્ગુનચૈત્રૌ વસન્તઃ વૈશાખજ્યેષ્ઠૌ ગ્રીષ્મઃ આષાઢશ્રાવણૌ પ્રાવૃડિતિ ॥

તત્ર વર્ષાસ્વોષધયસ્તરુણ્યોઽલ્પવીર્યા આપશ્ચાપ્રસન્નાઃ ક્ષિતિમલપ્રાયાઃ તા ઉપયુજ્યમાના નભસિ મેઘાવતતે જલપ્રક્લિન્નાયાં ભૂમૌ ક્લિન્નદેહાનાં પ્રાણિનાં શીતવાતવિષ્ટમ્ભિતાગ્નીનાં વિદહ્યન્તે વિદાહાત્ પિત્તસંચયમાપાદયન્તિ સ સંચયઃ શરદિ પ્રવિરલમેઘે વિયત્યુપશુષ્યતિ પઙ્કેઽર્કકિરણપ્રવિલાયિતઃ પૈત્તિકાન્ વ્યાધીન્ જનયતિ । તા એવૌષધયઃ કાલપરિણામાત્ પરિણતવીર્યા બલવત્યો હેમન્તે ભવન્ત્યાપશ્ચ પ્રસન્નાઃ સ્નિગ્ધા અત્યર્થં ગુર્વ્યશ્ચ તા ઉપયુજ્યમાના મન્દકિરણત્વાદ્ભાનોઃ સતુષારપવનોપસ્તમ્ભિતદેહાનાં દેહિનામવિદગ્ધાઃ સ્નેહાચ્છૈત્યાદ્ગૌરવાદુપલેપાચ્ચ શ્લેષ્મસંચયમાપાદયન્તિ સ સંચયો વસન્તેઽરક્રશ્મિપ્રવિલાયિત ઈષત્સ્તબ્ધદેહાનાં દેહિનાં શ્લૈષ્મિકાન્ વ્યાધીન્ જનયતિ । તા એવૌષધયો નિદાઘે નિઃસારા રૂક્ષા અતિમાત્રં લઘ્વ્યો ભવન્ત્યાપશ્ચ તા ઉપયુજ્યમાનાઃ સૂર્યપ્રતાપોપશોષિતદેહાનાં દેહિનાં રૌક્ષ્યાલ્લઘુત્વાદ્વૈશદ્યાચ્ચ વાયોઃ સંચયમાપાદ્યન્તિ સ સંચયઃ પ્રાવૃષિ ચાત્યર્થં જલોપક્લિન્નાયાં ભૂમૌ ક્લિન્નદેહાનાં પ્રાણિનાં શીતવાતવર્ષેરિતો વાતિકાન્ વ્યાધીન્ જનયતિ । એવમેષ દોષાણાં સંચયપ્રકોપહેતુરુક્તઃ ॥

તત્ર વર્શાહેમન્તગ્રીષ્મેષુ સંચિતાનાં દોષાણાં શરદ્વસન્તપ્રાવૃટ્સુ ચ પ્રકુપિતાનાં નિર્હરણં કર્તવ્યમ્ ॥

તત્ર પૈત્તિકાનાં વ્યાધીનામુપશમો હેમન્તે શ્લૈષ્મિકાણાં નિદાઘે વાતિકાનાં શરદિ સ્વભાવત એવ ત એતે સંચયપ્રકોપોપશમા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

તત્ર પૂર્વાહ્ણે વસન્તસ્ય લિઙ્ગં મધ્યાહ્ને ગ્રીષ્મસ્ય અપરાહ્ણે પ્રાવૃષઃ પ્રદોષે વાર્ષિકાં શારદમર્ધરાત્રે પ્રત્યુષસિ હૈમન્તમુપલક્ષયેત્ એવમહોરાત્રમપિ વર્ષમિવ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણં દોષોપચયપ્રકોપોપશમૈર્જાનીયાત્ ॥

તત્ર અવ્યાપન્નેષ્વૃતુષ્વવ્યાપન્ના ઓષધયો ભવન્ત્યાપશ્ચ તા ઉપયુજ્યમાનાઃ પ્રાણાયુર્બલવીર્યૌજસ્કર્યો ભવન્તિ ॥

તેષાં પુનર્વ્યાપદોઽદૃષ્ટકારિતાઃ ષીતોષ્ણવાતવર્ષાણિ ખલુ વિપરીતાન્યોષધીર્વ્યાપાદયન્ત્યપશ્ચ ॥

તાસામુપયોગાદ્વિવિધરોગપ્રાદુર્ભાવો મરકો વા ભવેદિતિ ॥

તત્ર અવ્યાપન્નાનામોષધીનામપાં ચોપયોગઃ ॥

કદાચિદવ્યાપન્નેષ્વપ્યૃતુષુ કૃત્યાભિશાપરક્ષઃક્રોધાધર્મૈરુપધ્વસ્યન્તે જનપદાઃ વિષૌષધિપુષ્પગન્ધેન વાયુનોપનીતેનાક્રમ્યતે તો દેશસ્તત્ર દોષપ્રકૃત્યવિશેષેણ કાસશ્ચાસવમથુપ્રતિશ્યાયશિરોરુગ્જ્વરૈરુપતપ્યન્તે ગ્રહનક્ષત્રચરિતૈર્વા ગૃહદારશયનાસનયાનવાહનમણિરત્નોપકરણગર્હિતલક્ષણનિમિત્તપ્રાદુર્ભાવૈર્વા ॥

તત્ર સ્થાનપરિત્યાગશાન્તિકર્મપ્રાયશ્ચિત્તમઙ્ગલજપહોમોપહારેજ્યાઞ્જલિનમસ્કારતપોનિયમદયાદાનદીક્ષાભ્યુપગમદેવતાબ્રાહ્મણગુરુપરૈર્ભવિતવ્યં એવં સાધુ ભવતિ ॥

અત ઊર્ધ્વમવ્યાપન્નાનામૃતૂનાં લક્ષણાન્યુપદેક્ષ્યામઃ ॥

વાયુર્વાત્યુત્તરઃ શીતો રજોધૂમાકુલા દિશઃ ।

છન્નસ્તુષારૈઃ સવિયા હિમાનદ્ધા જલાશયાઃ ॥

દર્પિતા ધ્વાઙ્ક્ષખઙ્ગાહ્વમહિષોરભ્રકુઞ્જરાઃ ।

રોધ્રપ્રિયઙ્ગુપુન્નાગાઃ પુષ્પિતા હિમસાહ્વયે ॥

શિશિરે શીતમધિકં વાતવૃષ્ટ્યાકુલા દિશઃ ।

શેષં હેમન્તવત્ સર્વં વિજ્ઞેયં લક્ષણં બુધૈઃ ॥

સિદ્ધવિદ્યાધરવધૂચરણાલક્તકાઙ્કિતે ।

મલયે ચન્દનલતાપરિષ્વઙ્ગાધિવાસિતે ॥

વાતિ કામિજનાનન્દજનનોઽનઙ્ગદીપનઃ ।

દમ્પત્યોર્માનભિદુરો વસન્તે દક્ષિણોઽનિલઃ ॥

દિશો વસન્તે વિમલાઃ કાનનૈરુપશોભિતાઃ ।

કિંશુકામ્ભોજબકુલચૂતાશોકાદિપુષ્પિતૈઃ ॥

કોકિલાષટ્પદગણૈરુપગીતા મનોહરાઃ ।

દક્ષિણાનિલસંવીતાઃ સુમુખાઃ પલ્લવોજ્જ્વલાઃ ॥

ગ્રીષ્મે તીક્ષ્ણાંશુરાદિત્યો મારુતો નૈરૃતોઽસુખઃ ।

ભૂસ્તપ્તા સરિતસ્તન્વ્યો દિશઃ પ્રજ્વલિતા ઇવ ॥

ભ્રાન્તચક્રાહ્વયુગલાઃ પયઃપાનાકુલા મૃગાઃ ।

ધ્વસ્તવીરુત્તૃણલતા વિપર્ણાઙ્કિતપાદપાઃ ॥

પ્રાવૃષ્યમ્બરમાનદ્ધં પશ્ચિમાનિલકર્ષિતૈઃ ।

અમ્બુદૈર્વિદ્યુદુદ્દ્યોતપ્રસ્રુતૈસ્તુમુલસ્વનૈઃ ॥

કોમલશ્યામશષ્પાઢ્યા શક્રગોપોજ્જ્વલા મહી ।

કદમ્બનીપકુટજસર્જકેતકિભૂષિતા ॥

તત્ર વર્ષસુ નદ્યોઽમ્ભશ્છન્નો{ઓ.-ત્}ખાતતટદ્રુમાઃ ।

વાપ્યઃ પ્રોત્ફુલ્લકુમુદનીલોત્પલવિરાજિતાઃ ॥

ભૂરવ્યક્તસ્થલશ્વભ્રા બહુશસ્યોપશોભિતા ।

નાતિગર્જત્સ્રવન્મેઘનિરુદ્ધાર્કગ્રહં નભઃ ॥

બભ્રુરુષ્ણઃ શરદ્યર્કઃ શ્વેતાભ્રવિમલં નભઃ ।

તથા સરાંસ્યમ્બુરુહૈર્ભાન્તિ હંસાંસઘટ્ટિતૈઃ ॥

પઙ્કશુષ્કદ્રુમાકીર્ણા નિમ્નોન્નતસમેષુ ભૂઃ ।

બાણસપ્તાહ્વબન્ધૂકકાશાસનવિરાજિતા ॥

સ્વગુણૈરતિયુક્તેષુ વિપરીતેષુ વા પુનઃ ।

વિષમેષ્વપિ વા દોષાઃ કુપ્યન્ત્યૃતુષુ દેહિનામ્ ॥

હરેદ્વસન્તે શ્લેષ્માણં પિત્તં શરદિ નિર્હરેત્ ।

વર્ષાસુ શમયેદ્વાયું પ્રાગ્વિકારસમુચ્છ્રયાત્ ॥