સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.5

અથાતોઽગ્રોપહરણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

ત્રિવિધં કર્મ પૂર્વકર્મ પ્રધાનકર્મ પશ્ચાત્કર્મેતિ તદ્વ્યાધીં પ્રતિ પ્રત્યુપદેક્ષ્યામઃ ॥

અસ્મિન્ શાસ્ત્રે શાસ્ત્રકર્મપ્રાખાન્યાચ્છસ્ત્રકર્મૈવ તાવત્ પૂર્વમુપદેક્ષ્યામસ્તત્સમ્ભારાંશ્ચ ॥

તચ્ચ શસ્ત્રકર્માષ્ટવિધં તદ્યથા છેદ્યં ભેદ્યં લેખ્યં વેધ્યં એષ્યં આહાર્યં વિસ્રાવ્યં સીવ્યમિતિ ॥

અતોઽન્યતં કર્મ ચિકીર્શતા વૈદ્યેન પૂર્વમેવોપકલ્પયિતવ્યાનિ યન્ત્રશસ્ત્રક્ષારાગ્નિશલાકાશૃઙ્ગજલૌકાલાબૂજામ્બવૌષ્ઠપિચુપ્રોતસૂત્રપત્રપટ્ટમધુઘૃતવસાપયસ્તૈલતર્પણકષાયાલેપનકલ્કવ્યજનશીતોષ્ણોદકકટાહાદીનિ પરિકર્મિણશ્ચ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરા બલવન્તઃ ॥

તતઃ પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ દધ્યક્ષતાન્નપાનરત્નૈરગ્નિં વિપ્રાન્ મિષજશ્ચાર્ચયિત્વા કૃતબલિમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનં લઘુભુક્તવન્તં પ્રાઙ્નુખમાતુરમુપવેશ્ય યન્ત્રયિત્વા પ્રત્ય્ઙ્નુખો વૈદ્યો મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિધમનીઃ પરિહરન્ અનુલોમં શસ્ત્રં નિદધ્યાદાપૂયદર્શનાત્ સકૃદેવાપહરેચ્છસ્ત્રમાશુ ચ મહત્સ્વપિ ચ પાકેષુ દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલાન્તરં વા શસ્ત્રપદમુક્તમ્ ॥

તત્રાયતો વિષાલઃ સમઃ સુવિભક્તો નિરાશ્રય ઇતિ વ્રણગુણાઃ

ભવત્શ્ચાત્ર ।

આયતશ્ચ વિશાલશ્ચ સુવિભક્તો નિરાશ્રયઃ ।

પ્રાપ્તકાલકૃતશ્ચાપિ વ્રણઃ કર્મણિ શસ્યતે ॥

શૌર્યમાશુક્રિયા શસ્ત્રતૈક્ષ્ણ્યમસ્વેદવેપથુ ।

અસંમોહશ્ચ વૈદ્યસ્ય શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યતે ॥

એકેન વા વ્રણેનાષુધ્યમાને નાન્તરા બુદ્ધ્યાવેક્ષ્યાપરાન્ વ્રણાન્ કુર્યાત્ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

યતો યતો ગતિં વિદ્યાદુત્સઙ્ગો યત્ર યત્ર ચ ।

તત્ર તત્ર વ્રણં કુર્યાદ્યથા દોષો ન નિષ્ઠતિ ॥

તત્ર ભ્રૂગણ્ડશઙ્ખલલાટાક્ષિપુટૌષ્ઠદન્તવેષ્ટકક્ષાકુક્ષિવઙ્ક્ષણેષુ તિયક્ છેદ ઉક્તઃ ॥ (

ચન્દ્રમણ્ડલવચ્છેદાન્ પાણિપાદેષુ કારયેત્ ।

અર્ધચન્દ્રાકૃતીંશ્ચાપિ ગુદે મેઢ્રે ચ બુદ્ધિમાન્ ॥)

અન્યથા તુ સિરાસ્નાયુચ્છેદનં અતિમાત્રં વેદના ચિરાદ્વ્રણસંરોહો માંસકન્દીપ્રાદુર્ભાવશ્ચેતિ ॥

મૂઢગર્ભોદરાર્શોઽશ્મરીભગન્દરમુખરોગેષ્વભુક્તવતઃ કર્મ કુર્વીત ॥

તતઃ શસ્ત્રમવચાર્ય શીતાભિરદ્ભિરાતુરમાશ્વાસ્ય સમન્તાત્ પરિપીડ્યાઙ્ગુલ્યા વ્રણમભિમૃદ્ય(આ.જ્ય) પ્રક્ષાલ્ય કષાયેણ પ્રોતેનોદકમાદાય તિલકલ્કમધુસર્પિઃપ્રગાઢામૌષધયુક્તાં નાતિસ્નિગ્ધાં નાતિરૂક્ષાં વર્તિં પ્રણિદધ્યાત્ તતઃ કલ્કેનાચ્છાદ્ય ઘનાં કવલિકાં દત્ત્વા વસ્ત્રપટ્ટેન બધ્નીયાત્ વેદનારક્ષોઘ્નૈર્ધૂપૈર્ધૂપયેત્ રક્ષોઘ્નૈશ્ચ મન્ત્ન્રૈ રક્ષાં કુર્વીત ॥

તતો ગુગ્ગુલ્વગુરુસર્જરસવચાગૌરસર્ષપચૂર્ણૈર્લવણનિમ્બપત્રવિમિશ્રૈરાજ્યયુક્તૈર્ધૂપયેત્ આજ્યશેષેણ ચાસ્ય પ્રાણાન્ સમાલભેત ॥

ઉદકુમ્ભાચ્ચાપો ગૃહીત્વાપ્રોક્ષયન્ રક્ષાકર્મ કુયાત્ ॥તદ્વક્ષ્યામઃ

કૃત્યાનાંપ્રતિઘાતાર્થં તથા રક્ષોભયસ્ય ચ ।

રક્ષાકર્મ કરિષ્યામિ બ્રહ્મા તદનુમન્યતામ્ ॥

નાગાઃ પિશાચા ગન્ધર્વાઃ પિતરો યક્ષરાક્ષસાઃ ।

અભિદ્રવન્તિ યે યે ત્વાં બ્રહ્માદ્યા ઘ્નન્તુ તાન્ સદા ॥

પૃથિવ્યામન્તરીક્ષે ચ યે ચરન્તિ નિશાચરાઃ ।

દિક્ષુ વાસ્તુનિવાસાશ્ચ પાન્તુ ત્વાં તે નમસ્કૃતાઃ ॥

પાન્તુ ત્વાં મુનયો બ્રાહયા દિવ્યા રાજર્ષયસ્તથા ।

પર્વતાશ્ચૈવ નદ્યશ્ચ સર્વાઃ સર્વે ચ સાગરાઃ ॥

સ્ગ્ની રક્ષતુ તે જિહ્વાં પ્રાણાન્ વાયુસ્તથૈવ ચ ।

સોમો વ્યાનમપાન તે પર્જન્યઃ પરિરક્ષતુ ॥

ઉદાનં વિદ્યુતઃ પાન્તુ સમાનં સ્તનયિત્નવઃ ।

બલમિન્દ્રો બલપતિર્મનુર્મન્યે મતિં તથા ॥

કામાંસ્તે પાન્તુ ગન્ધર્વાઃ સત્ત્વમિન્દ્રોઽભિરક્ષતુ ।

પ્રજ્ઞાં તે વરુણો રાજા સમુદ્રો નાભિમણ્ડલમ્ ॥

ચક્ષુઃ સૂર્યો દિશઃ શ્રોત્રે ચન્દ્રમાઃ પાતુ તે મનઃ ।

નક્ષત્રાણિ સદા રૂપં છાયાં પાન્તુ નિશાસ્તવ ॥

રેતસ્ત્વાપ્યાયયન્ત્વાપો રોમાણ્યોષધયસ્તથા ।

આકાશં ખાનિ તે પાતુ દેહાં તવ વસુન્ધરા ॥

વૈષ્વાનરઃ શિરઃ પાતુ વિષ્ણુસ્તવ પરાક્રમમ્ ।

પૌરુશં પુરુષશ્રેષ્ઠો બ્રહ્માત્માનં ધ્રુવો ભ્રુવૌ ॥

એતા દેહે વિશેષેણ તવ નિત્યા હિ દેવતાઃ ।

એતાસ્ત્વાં સતતં પાન્તુ દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ ॥

સ્વસ્તિ તે ભગવાન્ બ્રહ્મા સ્વસ્તિ દેવાશ્ચ કુર્વતામ્ । [

સ્વસ્તિ તે ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ સ્વસ્તિ નારદપર્વતૌ ।]

સ્વસ્ત્યગ્નિશ્ચૈવ વાયુશ્ચ સ્વસ્તિ દેવાઃ સહેન્દ્રગાઃ ॥

પિતામહકૃતા રક્ષા સ્વસ્ત્યાયુર્વર્ધતાં તવ ।

ઈતયસ્તે પ્રશામ્યન્તુ સદા ભવ ગતવ્યથઃ ॥

ઇતિ સ્વાહા ॥

એતૈર્વેદાત્મકૈર્મન્ત્રૈઃ ઇઋત્યાવ્યાધિવિનાશનૈઃ ।

મયૈવં કૃતરક્ષસ્ત્વં દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ ॥

તતઃ કૃતરક્ષમાતુરમાગારં પ્રવેશ્ય આચારિકમાદિશેત્ ॥

તતસ્તૃતીયેઽહનિ વિમુચ્યૈવમેવ બધ્નીયાદ્વસ્ત્રપટ્ટેન ન ચૈનં ત્વરમાણોઽપરેદ્યુર્મોક્ષયેત્ ॥

દ્વિતીયદિવસપરિમોક્ષણાદ્વિગ્રથિતો વ્રણશ્ચિરાદુપસંરોહતિ તીવ્રરુજશ્ચ ભવતિ ॥

અત ઊર્ધ્વં દોષકાલબલાદીનવેક્ષ્ય કષાયાલેપનબન્ધાહારાચારાન્ વેદધ્યાત્ ॥

ન ચૈનં ત્વરમાણઃ સાન્તર્દોષં રોપયેત્ સ હ્યલ્પેનાપ્યપચારેણાભ્યન્તરમુત્સઙ્ગં કૃત્વા ભૂયોઽપિ વિકરોતિ ।

ભવન્તિ ચાત્ર ॥

તસ્માદન્તર્બહિશ્ચૈવ સુશુદ્ધં રોપયેદ્વ્રણમ્ ।

રૂઢેઽપ્યજીર્ણવ્યાયામવ્યવાયાદીન્ વિવર્જયેત્ ।

હર્ષં ક્રોધં ભયં ચાપિ યાવત્ સ્થૈર્યોપસંભવાત્ ॥

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ વસન્તે ચાપિ મોક્ષયેત્ ।

ત્ર્યહાદ્દ્વ્યહાચ્છરદ્ગ્રીષ્મવર્ષાસ્વપિ ચ બુદ્ધિમાન્ ॥

અતિપાતિષુ રોગેષુ નેચ્છેદ્વિધિમિમં ભિષક્ ।

પ્રદીપ્તાગારવચ્છીઘ્રં તત્ર કુર્યાત્ પ્રતિક્રિયામ્ ॥

યાવેદના શસ્ત્રનિપાતજાતા તીવ્રા શરીરં પ્રદુનોતિ જન્તોઃ ।

ઘૃતેન સા શાન્તિમુપૈતિ સિક્તા કોષ્ણેન યષ્ટીમધુકાન્વિતેન ॥