Sushruta Samhita · Chapter 1.45
athāto dravadravyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
pānīyamāntarīkṣamanirdeśyarasamamṛtaṃ jīvaṇaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇamāśvāsajananaṃ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrānidrādāhapraśamanamekāntataḥ pathyatamaṃ ca //
tadevāvanipatitamanyatamaṃ rasamupalabhate sthānaviśeṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavikirakedārapalvalādiṣu sthāneṣvavasthitamiti //
tatra lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣvavanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni saṃbhavantītyeke bhāṣante //
tattu na samyak / tatra pṛthivyādīnāmanyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavatyuktarṣāpakarṣeṇa / tatra svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāvamlaṃ lavaṇaṃ ca ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktaṃ ca vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyaṃ ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasaṃ avyaktaṃ hyākāśamityataḥ tat pradhānamavyaktarasatvāt tatpeyamāntarīkṣalābhe //
tatrāntarīkṣaṃ caturvidham / tadyāthā dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimamiti / teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāt tat punardvividhaṃ gāṅgaṃ sāmudraṃ ceti / tatra gāṅgamāśvayuje māsi prāyaśo varṣati / tayordvayorapi parīkṣaṇaṃ kurvīta śālyodanapiṇḍamakuthitamavidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve bahiṣkurvīta sa yadi muhūrtam sthitastādṛśa eva bhavati tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyaṃ varṇānyatve sikthapraklede ca sāmudramiti vidyāt tannopādeyam / sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati / gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ tadupādadītāśvayuje māsi / śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutamathavā harmyatalaparibhraṣṭamanyairvā śucibhirbhājanairgṛhītaṃ sauvarṇe rajate mṛnmaye vā pātre nidadhyāt / tatsarvakālamupayuñjīta tasyālābhe bhaumam / taccākāśaguṇabahulam / tat punaḥ saptavidham / tadyathā kaupaṃ nādeyaṃ sārasaṃ tāḍāgaṃ prāsravaṇaṃ audbhidaṃ cauṇṭyamiti //
tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā seveta mahāguṇatvāt śaradi sarvaṃ prasannatvāt hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ vā vasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā grīṣme'pyevaṃ prāvṛṣi cauṇṭyamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti //
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam /
tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam //
yo'vagāheta varṣāsu pibedvāpi navaṃ jalam /
sa bāhyābhyantarān rogān prāpnuyāt kṣiprameva tu //
tatra yat paṅkaśaivalahaṭatṛṇapadmapatraprabhṛtibhiravacchannaṃ śaśisūryakiraṇānilairnābhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ ca tadvyāpannamiti vidyāt / tasya sparśarūparasagandhavīryavipākadoṣāḥ ṣaṭ saṃbhavanti / tatra kharatā paicchilyamauṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ paṅkasikatāśaivālabbahuvarṇatā rūpadoṣaḥ vyaktarasatā rasadoṣaḥ aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ yadupayuktaṃ tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekānāpādayati sa vīryadoṣaḥ yadupayuktaṃ cirādvipacyate viṣṭambhayati vā sa vipākadoṣa iti / ta ete āntarikṣe na santi //
vyāpannasya cāgnikvathanaṃ sūryātapapratāpanaṃ taptāyaḥpiṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvāpaṇaṃ prasādanaṃ ca kartavyaṃ nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiścādhivāsanamiti //
sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye'pi vā /
puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet //
vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yaccāpyanārtavam /
doṣasaṃjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat //
vyāpannam salilaṃ yastu pibatīhāprasādhitam /
śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣamavipākatām //
śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca /
anyānvā viṣamānrogānprāpnuyādacireṇa saḥ //
tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti / tadyathā katakagomedakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiśceti //
pañca nikṣepaṇāni bhavanti / tadyathā phalakaṃ tryaṣṭakaṃ muñjavalaya udakamañcikā śikyaṃ ceti //
sapta śītīkaraṇāni bhavanti pravātasthāpanaṃ udakaprakṣepaṇaṃ yaṣṭikābhrāmaṇaṃ vyajanaṃ vastroddharaṇaṃ vālukāprakṣepaṇaṃ śikyāvalambanaṃ ceti //
nirgandhamavyaktarasaṃ tṛṣṇāghnaṃ śuci śītalam /
acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca toyaṃ guṇavaducyate //
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ laghūdakatvāt pūrvābhimukhāstu na praśasyante gurūdakatvāt dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalāḥ sādhāraṇatvāt / tatra sahyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ janayanti vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍurogaṃ ca malayaprabhavāḥ kṛmīn mahendraprabhavāḥ ślīpadodarāṇi himavatprabhavā hṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍān prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṃsyupajanayanti pāriyātraprabhavāḥ pathyā balārogyakarya iti //
nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāścāmalodakāḥ /
gurvyaḥ śaivālasaṃcchannāḥ kaluṣā mandagāśca yāḥ //
prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ /
laghvyaḥ samadhurāścaiva pauruṣeyā bale hitāḥ //
tatra sarveṣāṃ bhaumānāṃ grahaṇaṃ pratyūṣasi tatra hyamalatvaṃ śaityaṃ cādhikaṃ bhavati sa eva cāpāṃ paro guṇa iti //
divārkakiraṇairjuṣṭaṃ niśāyāminduraśmibhiḥ /
arūkṣamanabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā //
gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane /
balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ pātrāpekṣi tataḥ param //
rakṣoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhaviṣāpaham /
candrakāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ smṛtam //
mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madatyaye /
bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā //
ūrdhvage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate /
prārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe //
ādhmāne stimite loṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare /
hikkāyāṃ snehapite ca śītāmbu parivarjayet //
nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghu lekhanam /
tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham //
tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu /
tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca //
vātaśleṣmaharam vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam /
sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ dīpanaṃ laghu //
cauṇṭyamagnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛnna ca /
kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam //
madhuraṃ pittaśamanamavidāhyaudbhidaṃ smṛtam /
vaikiraṃ kaṭu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ laghu dīpanam //
kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam /
tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ viśeṣāddoṣalaṃ tu tat //
sāmudramudakaṃ visraṃ lavaṇaṃ sarvadoṣakṛt /
anekadoṣamānūpaṃ vāryabhiṣyandi garihitam //
ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam /
pāke'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanaram //
dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu /
kaphamedo'nilāmaghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam //
śvāsakāsajvaraharaṃ pathyamuṣṇodakaṃ sadā /
yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ viṣphenaṃ nirmalaṃ laghu //
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu tattoyaṃ guṇavat smṛtam /
na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā //
amlībhūtaṃ kaphotkleśi na hitaṃ tat pipāsave /
madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā //
sanīpātasamutthe ca śṛtaśītaṃ praśasyate /
snigdhaṃ svādu himaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ bistiśodhanam //
vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ nārikelodakaṃ guru /
dāhātīsārapittāsṛṅnūrcchāmadyaviṣārtiṣu //
śṛtaśītaṃ jalaṃ śastaṃ tṛṣṇācchardibhrameṣu ca /
arocake pratiśyāye praseke śvayathau kṣaye //
mande'gnāvudare kuṣṭhe jvare netrāmaye tathā /
vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret //
iti jalavargaḥ /
atha kṣīravargaḥ /
gavyamājaṃ tathā cauṣṭramāvikaṃ māhiṣaṃ ca yat /
aśvāyāścaiva nāryāśca kareṇūnāṃ ca yatpayaḥ //
tattvanekauṣadhirasaprasādaṃ prāṇadaṃ guru /
madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ snigdhaṃ ślakṣṇaṃ saraṃ mṛdu /
sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ kṣīramihocyate ///
tatra sarvameva kṣīraṃ prāṇināmapratiṣiddhaṃ jātisātmyāt vātapittaśoṇitamānaseṣvapi vikāreṣuvaviruddhaṃ jīrṇajvarakāsaśvāsaśoṣakṣayagulmonmādodaramūrcchābhramamadadāhapipāsāhṛdbastidoṣapāṇḍurogagrahaṇīdoṣārśaḥśūlodāvartātisārapravāhikāyonirogagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṃ pāpmāpahaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ sandhānamāsthāpanaṃ vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ vamanavirecanāsthāpanaṃ tulyaguṇatvāccaujaso vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyāmakarśitānāṃ ca pathyatamam //
alpābhiṣyandi gokṣīraṃ snigdhaṃ guru rasāyanam /
raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ //
jīvanīyaṃ tathā vātapittaghnaṃ paramaṃ smṛtam /
gavyatulyaguṇaṃ tvājaṃ viśeṣācchoṣiṇāṃ hitam //
dīpanaṃ laghu saṃgrāhi śvāsakāsāsrapittanut /
ajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt //
nātyambupānādvyāyāmātsarvavyādhiharaṃ payaḥ /
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiṃcidauṣṭraṃ svādurasaṃ laghu //
śophagulmodarārśoghnaṃ kṛmikuṣṭhaviṣāpaham /
āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham //
pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasaṃbhave /
mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam //
nidrākaraṃ śītataraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru /
uṣṇamaikaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ //
madhurāmlagsaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu /
nāryāstu madhruaṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam //
nasyāścayotanayoḥ pathyaṃ jīvanaṃ laghu dīpanam /
hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru //
snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam /
prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam //
rātryāḥ somaguṇatvācca vyāyāmābhāvatastathā /
divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt //
vātānulomi śrāntighnaṃ cakṣuṣyaṃ cāparāhṇikam /
payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam //
tadevoktaṃ laghutaramanabhiṣyandi vai śṛtam /
varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam //
dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītamato'nyathā /
tadevātiśṛtaṃ śītaṃ guru bṛṃhaṇamucyate //
aniṣṭagandhamamlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat /
varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ tacca vigrathitaṃ bhavet //
dadhi tu madhuramamlamatyamlaṃ ceti tatkaṣāyānurasaṃ snigdhamuṣṇaṃ pīnasaviṣamajvarātisārārocakamūtrakṛcchrakārśyāpahaṃ vṛṣyam prāṇakaraṃ maṅgalyaṃ ca //
mahābhiṣyandi madhuraṃ kaphamedovivardhanam /
kaphapittakṛdamlaṃ syādatyamlaṃ raktadūṣaṇam //
vidāhi sṛṣṭaviṇmūtraṃ mandajātaṃ tridoṣakṛt /
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam //
vātāpaham pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam /
dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham //
durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam /
vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam //
balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam /
vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru bhedyauṣṭrikaṃ dadhi //
vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hantyudarāṇi ca /
kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi //
rase pāke ca madhuramatyabhiṣyandi doṣalam /
dīpanīyamacakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam //
rūkṣamuṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat /
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ santarpaṇaṃ guru //
cakṣuṣyamagryaṃ doṣaghnaṃ dadhi nāryā guṇottaram /
laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam //
kaṣāyānurasaṃ nāgyā dadhi varcovivardhanam /
dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak //
vijñeyamevaṃ sarveṣu gavyameva guṇottaram /
vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt //
kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam /
śṛtāt kṣīrāttu yajjātaṃ guṇavaddadhi tat smṛtam //
vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam /
dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo' nilanāśanaḥ //
vahnervidhamanaścāpi kaphaśukravivardhanaḥ /
dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi vātalam //
dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam /
śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam //
hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate /
tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam //
amlaṃ kaṣāyaṃ madhuramavṛṣyaṃ kaphavātanut /
prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat //
balamāvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca //
svādv-amlam-atyamlaka-mandajātaṃ tathā śṛtakṣīrabhavaṃ saraśca /
asāramevaṃ dadhi saptadhāsmin varge smṛtā mastuguṇāstathaiva //
takraṃ madhuramamlaṃ kaṣāyānurasamuṣṇavīryaṃ laghu rūkṣamagnidīpanaṃ garaśophātisāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥplīhagulmārocakaviṣamajvaratṛṣṇācchardiprasekaśūlamedaḥśleṣmānilaharaṃ madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnehavyāpatprśamanamavṛṣyaṃ ca //
manthanādipṛthagbhūtasnehamardhodakaṃ ca yat /
nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase /
yattu sasnegamajalaṃ mathitam gholamucyate //
naiva takraṃ kṣate tadyānnoṣṇakāle na durbale /
na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike //
śītakāle'gnimāndye ca kaphottheṣvāmayeṣu ca /
mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate //
tat punarmadhuraṃ śleṣmaprakopaṇaṃ pittapraśamanaṃ ca amlaṃ vātaghnaṃ pittakaraṃ ca //
vāte'mlaṃ saindhavopetaṃ svādu pitte saśarkaram /
pibettakraṃ kaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam //
grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā /
takrāllaghutaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ //
guruḥ kilāṭo'nilahā puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ /
madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvatpīyūṣamoraṭau //
navanītaṃ punaḥ sadyaskaṃ laghu sukumāraṃ madhuraṃ kaṣāyamīṣadamlaṃ śītalaṃ medhyaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ saṃgrāhi pittānilaharaṃ vṛṣyamavidāhi kṣayakāsavraṇaśoṣārśo'rditāpahaṃ cirotthitaṃ guru kaphamedovivardhanaṃ balakaraṃ bṛṃhaṇaṃ śoṣaghnaṃ viśeṣeṇa bālānāṃ praśasyate //
kṣīrotthaṃ punarnavanītamutkṛṣṭasnehamādhuryamatiśītaṃ saukumāryakaraṃ cakṣuṣyaṃ saṃgrāhi raktapittanetrarogaharaṃ prasādanaṃ ca //
santānikā punarvātaghnī tarpaṇī balyā vṛṣyā snegdhā rucyā madhurā madhuravipākā raktapittaprasādanī gurvī ca //
vikalpa eṣa dadhyādiḥ śreṣṭho gavyo'bhivarṇitaḥ /
vikalpānavaśiṣṭāṃstu kṣīravīryātsamādiśet //
atha ghṛtam /
ghṛtaṃ tu madhuraṃ saumyaṃ mrḍuśītavīryamalpābhiṣyandi snehanamudāvartonmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanamagnidīpanaṃ smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryaujastesjobalakaramāyuṣyaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanaṃ guru cakṣuṣyaṃ śleṣmābhivardhanaṃ pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ rakṣoghnaṃ ca //
vipāke madhuraṃ śītaṃ vātapittaviṣāpaham /
cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpirguṇottaram //
ājaṃ ghṛtaṃ dīpanīyaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam /
kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tallaghu //
madhuraṃ raktapittaghnaṃ guru pāke kaphāvaham /
vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam //
auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śophakrimiviṣāpaham /
dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham //
pāke laghvāvikaṃ sarpirna ca pittaprakopaṇam /
kaphe'nile yonidoṣe śoṣe kampe ca taddhitam //
pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam /
dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam //
cakṣuṣyamagryaṃ strīṇāṃ tu sarpiḥ syādamṛtopamam /
vṛddhiṃ karoti dehāgnyorlaghupākaṃ viṣāpaham //
kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtram tiktamagnikaraṃ laghu /
hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn //
kṣīraghṛtaṃ punaḥ saṃgrāhi raktrapittabhramamūrcchāpraśamanaṃ netrarogahitaṃ ca //
sarpirmaṇḍastu madhuraḥ saro yoniśrotrākṣiśirasāṃ śūlaghno bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate //
sarpiḥ purāṇaṃ saraṃ kaṭuvipākaṃ tridoṣāpahaṃ mūrcchāmadonmādosarajvaragaraśoṣāpasmārayoniśrotrākṣiśiraḥśūlaghnaṃ dīpanaṃ bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate //
bhavati cātra /
purāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut /
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam //
ekādaśaśataṃ caiva vatsarānuṣitaṃ ghṛtam /
rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratastu mahāghṛtam //
peyaṃ mahāghṛtaṃ bhūtaiḥ kaphaghnaṃ pavanādhikaiḥ /
balyaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca viśeṣāttimirāpaham //
sarvabhūtaharaṃ caiva ghṛtametat praśasyate //
atha tailāni /
tailaṃ tvāgneyamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ bṛṃhaṇaṃ prīṇanaṃ vyavāyi sūkṣmaṃ viśadaṃ guru saraṃ vikāsi vṛṣyaṃ tvakprasādanaṃ śodhanaṃ medhāmārdavamāṃsasthairyavarṇabalakaraṃ cakṣuṣyaṃ baddhamūtraṃ lekhanaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ pācanamanilabalāsakṣayakaraṃ krimighnamaśitapittajananaṃ yoniśiraḥkarṇaśūlapraśamanaṃ garbhāśayaśodhanaṃ ca tathā chinnabhinnaviddhotpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagnasphuṭitakṣārāgnidagdhaviśliṣṭadāritābhihatadurbhagnamṛgavyālavidaṣṭaprabhṛtiṣu ca pariṣekābhyaṅgāvagāhādiṣu tilatailaṃ praśasyate //
tadbastiṣu ca pāneṣu nasye karṇākṣipūraṇe /
annapānavidhau cāpi prayojyaṃ vātaśāntaye //
paraṇḍatailaṃ madhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ kaṭu kaṣāyānurasaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanaṃ tvacyaṃ vṛṣyaṃ madhuravipākaṃ vayaḥsthāpanaṃ yoniśukraviśodhanamārogyamedhākāntismṛtibalakaraṃ vātakaphaharamadhobhāgadoṣaharaṃ ca //
nimbātasīkusumbhamūlakajīmūtakavṛkṣakakṛtavedhanārkakampillakahastikarṇapṛthvīkāpīlukarañjeṅgudīśigrusarṣapasuvarcalāviḍaṅgajyotiṣmatīphalatailāni tīkṣṇāni laghūnyuṣṇavīryāṇi kaṭūni kaṭuvipākāni sarāṇyanilakaphakṛmikuṣṭhapramehaśirorogāpaharāṇi ceti //
vātaghnaṃ madhuraṃ teṣu kṣaumaṃ tailaṃ balāpaham /
kaṭupākamacakṣuṣyaṃ snigdhoṣṇaṃ guru pittalam //
kṛmighnaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṇḍūkuṣṭhāpahaṃ laghu /
kaphamedonilaharaṃ lekhanaṃ kaṭu dīpanam //
kṛmighnamiṅgukītailamīṣattiktaṃ tathā laghu /
kūṣṭhāmayakṛmiharaṃ dṛṣṭiśukrabalāpaham //
vipāke kaṭukaṃ tailaṃ kausumbhaṃ sarvadoṣakṛt /
raktapittakaraṃ tīkṣṇamacakṣuṣyaṃ vidāhi ca //
kirātatiktakātimuktakabibhītakanālikerakolākṣoḍajīvantīpriyālakarbudārasūryavallītrapusairvārukakarkārukūṣmāṇḍaprabhṛtīnāṃ tailāni madhurāṇi madhuravipākāni vātapittapraśamanāni śītavīryāṇyabhiṣyandīni sṛṣṭamūtrāṇyagnisādanāni ceti //
madhukakāśmaryapalāśatailāni madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni //
tvarakabhallātakataile uṣṇe madurakaṣāye tiktānurase vātakaphakuṣṭhamedomehakṛmipraśamane ubhayatobhāgadoṣahare ca //
saraladevadārugaṇḍīraśiṃśapāgurusārasnehāstiktakaṭukaṣāyā duṣṭavraṇaśodhanāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharāśca //
tumbīkośāmradantīdravantīśyāmāsaptalānīlikākampillakaśaṅkhinīsnehāstiktakaṭukaṣāyā adhobhāgadoṣaharāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharā duṣṭavraṇaśodhanāśca //
yavatiktātailaṃ sarvadoṣapraśamanamīśattiktamagnidīpanaṃ lekhanaṃ medhyaṃ pathyaṃ rasāyanaṃ ca //
ekaiṣikātailaṃ madhuramatiśītaṃ pittaharamanilaprakopaṇaṃ śleṣmābhivardhanaṃ ca //
sahakāratailamīṣattiktamatisugandhi vātakaphaharaṃ rūkṣaṃ madhurakaṣāyaṃ rasavannātipittakaraṃ ca //
phalodbhavāni tailāni yānyuktānīha kānicit /
guṇān karma ca vijñāya phalānīva vinirdiśet //
yāvantaḥ sthāvarāḥ snehāḥ samāsātparikīrtitāḥ /
sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāśanāḥ //
sarvebhyastviha tailebhyastilatailaṃ viśiṣyate /
niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi //
grāmyānūpaudakānāṃ ca vasāmedomajjāno gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ jāṅgalaikaśaphakravyādādīnāṃ laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ pratudaviṣkirāṇāṃ śleṣmaghnāḥ / tatra ghṛtatailavasāmedomajjāno yathottaraṃ guruvipākā vātaharāśca //
atha madhuvargaḥ /
madhu tu madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ śītamagnidīpanaṃ varṇyaṃ svaryaṃ laghu sukumāraṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ vājīkaraṇaṃ sandhānaṃ śodhanaṃ ropaṇaṃ saṃgrāhi cakṣuṣyaṃ prasādanaṃ sūkṣmamārgānusāri pittaśleṣmamedomehahikkāśvāsakāsātisāraccharditṛṣṇākṛmiviṣapraśamanaṃ hlādi tridoṣapraśamanaṃ ca tattu laghutvātkaphaghnaṃ paicchilyānmādhuryātkaṣāyabhāvācca vātapittaghnam //
pauttikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ chātrameva ca /
ārghyamauddālakaṃ dālamityaṣṭau madhujātayaḥ //
viśeṣātpauttikaṃ teṣu rūkṣoṣṇaṃ saviṣānvayāt /
vātāsṛkpittakṛcchedi vidāhi madakṛnmadhu //
paicchilyāt svādubhūtastvādbhrāmaraṃ gurusaṃjñitam /
kṣaudraṃ viśeṣato jñeyaṃ śītalaṃ laghu lekhanam //
tasmāllaghutaraṃ rūkṣaṃ mākṣikaṃ pravaraṃ smṛtam /
śvāsādiṣu ca rogeṣu praśastaṃ tadviśeṣataḥ //
svādupākaṃ guru himaṃ picchilaṃ raktapittajit /
śvitramehakṛmighnaṃ ca vidyācchātraṃ guṇottaram //
ārghyaṃ madhvaticakṣuṣyaṃ kaphapittaharaṃ param /
kaṣāyaṃ kaṭu pāke ca balyaṃ tiktamavātakṛt //
auddālakaṃ rucikaraṃ svaryaṃ kuṣṭhaviṣāpaham /
kaṣāyamuṣṇamamlaṃ ca pittakṛt kaṭupāki ca //
chardimehapraśamanaṃ madhu rūkṣaṃ dalodbhavam /
bṛṃhaṇīyaṃ madhu navaṃ nātiśleṣmaharaṃ saram //
medaḥsthaulyāpahaṃ grāhi purāṇamatilekhanam /
doṣatrayaharaṃ pakvamāmamamlaṃ tridoṣakṛt //
tadyuktaṃ vividhairyogairnihanyādāmayān bahūn /
nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu //
tattu nānādravyarasaguṇavīryavipākaviruddhānāṃ puṣparasānāṃ saviṣamakṣikāsaṃbhavatvāccānuṣṇopacāram //
uṣṇairvirudhyate sarvaṃ viṣānvayatayā madhu /
uṣṇārtamuṣṇairuṣṇe vā tannihanti yathā viṣam //
tatsaukumāryācca tathaiva śaityānnānauṣadhīnāṃ rasasaṃbhavācca /
uṣṇairvirudhyeta viśeṣataśca tathāntarīkṣeṇa jalena cāpi //
uṣṇena madhu saṃyuktaṃ vamaneṣvavacāritam /
apākādanavasthānānna virudhyeta pūrvavat //
madhvāmātparatastvanyadāmaṃ kaṣṭaṃ na vidyate /
viruddhopakramatvāttat sarvaṃ hanti yathā viṣam //
athekṣuvargaḥ /
ikṣavo madhurā madhuravipākā guravaḥ śītāḥ snigdhā balyā vṛṣyā mūtralā raktapittapraśamanāḥ kṛmikaphakarāśceti //
te cānekavidhāḥ / tadyathā
pauṇḍrako bhīrukaścaiva vaṃśakaḥ śvetaporakaḥ /
kāntārastāpasekṣuśca kāṣṭhekṣuḥ sūcipatrakaḥ //
nepālo dīrghapatraśca nīlaporotha kośakṛt /
ityetā jātayaḥ sthaulyād guṇān vakṣyāmyataḥ param //
suśīto madhuraḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ śleṣmalaḥ saraḥ /
avidāhī gururvṛṣyaḥ pauṇḍrako bhīrukastathā //
ābhyāṃ tulyaguṇaḥ kiṃcitsakṣāro vaṃśako mataḥ /
vaṃśavacchvetaporastu kiṃciduṣṇaḥ sa vātahā //
kāntāratāpasāvikṣū vaṃśakānugatau matau /
evaṃguṇastu kāṣṭhekṣuḥ sa tu vātaprakopaṇaḥ //
sūcīpatro nīlaporau naipālo dīrghapatrakaḥ /
vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ //
kośakāro guruḥ śīto raktapittakṣayāpahaḥ /
atīva madhuro mūle madhye madhura eva tu //
agreṣvakṣiṣu vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ //
avidāhī kaphakaro vātapittanivāraṇaḥ /
vaktraprahlādano vṛṣyo dantaniṣpīḍito rasaḥ //
gururvidāhī viṣṭambhī yāntrikastu prakīrtitaḥ /
pakvo guruḥ saraḥ snigdhaḥ satīkṣṇaḥ kaphavātanut //
phāṇitaṃ guru madhuramabhiṣyandi bṛṃhaṇamavṛṣyaṃ tridoṣakṛcca //
guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho mūtraraktaśodhano nātipittajidvātaghno medaḥ(ā.kṛmi)kaphakaro balyo vṛṣyaśca //
pittaghno madhuraḥ śuddho vātaghno'sṛkprasādanaḥ /
sa purāṇo'dhikaguṇo guḍaḥ pathyatamaḥ smṛtaḥ //
matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalajātā uttarottaraṃ śītāḥ snigdhāḥ gurutarā madhuratarā vṛṣyā raktapittapraśamanāstṛṣṇāpraśamanāśca //
yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā /
snehagauravaśaityāni saratvaṃ ca tathā tathā //
yo yo matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarāṇāṃ svako guṇaḥ /
tena tenaiva nirdeśyasteṣāṃ visrāvaṇo guṇaḥ //
sārasthitā suvimalā niḥkṣārā ca yathā yathā /
tathā tathā guṇavatī vijñeyā śarkarā budhaiḥ //
madhuśarkarā punaśchardyatīsāraharī rūkṣā chedanī prasādanī kaṣāyamadhurā madhuravipākā ca //
yavāsaśarkarā madhurakaṣāyā tiktānurasā śleṣmaharī sarā ceti //
yāvatyaḥ śarkarāḥ proktāḥ sarvā dahapraṇāśanāḥ /
raktapittapraśamanāśchardimūrcchātṛṣāpahāḥ //
rūkṣaṃ madhūkapuṣpotthaṃ phāṇitaṃ vātapittakṛt /
kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam //
atha madyavargaḥ /
sarvaṃ pittakaraṃ madyamamlaṃ rocanadīpanam /
bhedanaṃ kaphavātaghnaṃ hṛdyaṃ bastiviśodhanam //
pāke laghu vidāhyuṣṇaṃ tīkṣṇamindriyabodhanam /
vikāsi sṛṣṭaviṇmūtraṃ śrṇu tasya viśeṣaṇam //
mārdvīkamavidāhitvānmadhurānvayatastathā /
raktapitte'pi satataṃ budhairna pratiṣidhyate //
madhuraṃ taddhi rūkṣaṃ ca kaṣāyānurasaṃ laghu /
laghupāki saraṃ śoṣaviṣamajvaranāśanam //
mārdvīkālpāntaraṃ kiṃcit khārjūraṃ vātakopanam /
tadeva viśadaṃ rucyaṃ kaphaghnaṃ karśanaṃ laghu //
kaṣāyamadhuraṃ hṛdyaṃ sugandhīndriyabodhanam /
kāsārśograhaṇīdoṣamūtraghātānilāpahā //
stanyaraktakṣayahitā surā bṛṃhaṇadīpanī /
kāsārśograhaṇīśvāsapratiśyāyavināśanī //
śvetā mūtrakaphastanyaraktamāṃsakarī surā /
chardyarocakahṛtkukṣitodaśūlapramardanī //
prasannā kaphavātārśovibandhānāhanāśanī /
pittalālpakaphā rūkṣā yavairvātaprakopaṇī //
viṣṭambhinī surā gurvī śleṣmalā tu madhūlikā /
rūkṣā nātikaphā vṛṣyā pācanī cākṣikī smṛtā //
tridoṣo bhedyavṛṣyaśca kohalo vadanapriyaḥ /
grāhyuṣṇo jagalaḥ paktā rūkṣastṛṭkaphaśophakṛt //
hṛdyaḥ pravāhikāṭopadurnāmānilaśoṣahṛt /
bakva(ā.kka)so hṛtasāratvādviṣṭambhī vātakopanaḥ //
dīpanaḥ sṛṣṭaviṇmūtro viśado'lpamado guruḥ /
kaṣāyo madhuraḥ sīdhurgauḍaḥ pācanadīpanaḥ //
śārkaro madhuro rucyo dīpano bastiśodhanaḥ /
vātaghno madhuraḥ pāke hṛdya indriyabodhanaḥ //
tadvat pakvarasaḥ sīdhurbalavarṇakaraḥ saraḥ /
śophaghno dīpano hṛdyo rucyaḥ śleṣmārśasāṃ hitaḥ //
karśanaḥ śītarasikaḥ śvayathūdaranāśanaḥ /
varṇakṛjjaraṇaḥ svaryo vibandhaghno'rśasāṃ hitaḥ //
ākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vraṇyaḥ saṃgrāhako laghuḥ /
kaṣāyamadhuraḥ sīdhuḥ pittaghno'sṛkprasādanaḥ //
jāmbavo baddhanisyandastuvaro vātakopanaḥ /
tīkṣṇaḥ surāsavo hṛdyo mūtralaḥ kaphavātanut //
mukhapriyaḥ sthiramado vijñeyo'nilanāśanaḥ /
laghurmadhvāsavaśchedī mehakuṣṭhaviṣāpahaḥ //
tiktaḥ kaṣāyaḥ śophaghnastīkṣṇaḥ svāduravātakṛt /
tīkṣṇaḥ kaṣāyo madakṛddurnāmakaphagulmahṛt //
kṛmimedonilaharo maireyo madhuro guruḥ /
balyaḥ pittaharo varṇyo hṛdyaścekṣurasāsavaḥ //
śīghurmadhūkapuṣpottho vihāhyagnibalapradaḥ /
rūkṣaḥ kaṣāyakaphahṛdvātapittaprakopaṇaḥ //
nirdiśedrasataścānyānkandamūlaphalāsavān /
navaṃ madyamabhiṣyandi guru vātādikopanam //
aniṣṭagandhi virasamahṛdyaṃ ca vidāhi ca /
sugandhi dīpanaṃ hṛdyaṃ rociṣṇu kṛmināśanam //
sphuṭasrotaskaraṃ jīrṇaṃ laghu vātakaphāpaham /
ariṣṭo dravyasaṃyogasaṃskārādadhiko guṇaiḥ //
bahudoṣaharaścaiva doṣāṇāṃ śamanaśca saḥ /
dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ //
śūlādhmānodaraplīhajvarājīrṇārśasāṃ hitaḥ /
pippalyādikṛto gulmakapharogaharaḥ smṛtaḥ //
cikitsiteṣu vakṣyante'riṣṭā rogaharāḥ pṛthak /
ariṣṭāsavasīdhūnāṃ guṇān karmāṇi cādiśet //
buddhyā yathāsvaṃ saṃskāramavekṣya kuśalo bhiṣak /
sāndraṃ vidāhi durgandhaṃ virasaṃ kṛmilaṃ guru //
ahṛdyaṃ taruṇaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ durbhājanasthitam /
alpauṣadhaṃ paryuṣitamatyacchaṃ picchilaṃ ca yat //
tadvarjyaṃ sarvadā madyaṃ kiṃciccheṣaṃ ca yadbhavet /
tatra yat stokasambhāraṃ taruṇaṃ picchilaṃ guru //
kaphaprakopi tanmadyaṃ durjaraṃ ca viśeṣataḥ /
pittaprakopi bahalaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ vidāhi ca //
ahṛdyaṃ pelavaṃ pūti kṛmilaṃ virasaṃ ca yat /
tathā paryuṣitaṃ cāpi vidyādanilakopanam //
sarvadoṣairupetaṃ tu sarvadoṣaprakopaṇam /
cirasthitaṃ jātarasaṃ dīpanaṃ kaphavātajit //
rucyaṃ prasannaṃ surabhi madyaṃ sevyaṃ madāvaham /
tasyānekaprakārasya madyasya rasavīryataḥ //
saukṣmayādauṣṇyācca taikṣṇyācca vikāsitvācca vahninā /
sametya hṛdayaṃ prāpya dhamanīrūrdhvamāgatam //
vikṣobhyendriyacetāṃsi vīryaṃ madayate'cirāt /
cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ /
acirādvātike dṛṣṭaḥ paittike śīghrameva tu //
sāttvike śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ /
gītādhyayanasaubhāgyasuratotsāhakṛnmadaḥ //
rājase duḥkhaśīlatvamātmatyāgaṃ sasāhasam /
kalahaṃ sānubandhaṃ tu karoti puruṣe madaḥ //
aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalolatāḥ /
asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryāddhi tāmase madaḥ //
raktapittakaraṃ śuktaṃ chedi bhuktavipācanam /
vaisvaryaṃ jaraṇaṃ śleṣmapāṇḍukrimiharaṃ laghu //
tīkṣṇoṣṇaṃ mūtralaṃ hṛdyaṃ kaphaghnaṃ kaṭupāki ca /
tadvattadāsutaṃ sarvaṃ rocanam ca viśeṣataḥ //
gauḍāni rasaśuktāni madhuśuktāni yāni ca /
yathāpūrvaṃ gurutarāṇyabhiṣyandakarāṇi ca //
tuṣāmbu dīpanaṃ hṛdyaṃ hṛtpāṇḍukṛmiroganut /
grahaṇyarśovikāraghnaṃ bhedi sauvīrakaṃ tathā //
dhānyāmlaṃ dhānyayonitvājjīvanaṃ dāhanāśanam /
sparśātpānāttu pavanakaphatṛṣṇāharaṃ laghu //
taikṣṇyācca nirharedāśu kaphaṃ gaṇḍūṣadhāraṇāt /
mukhavairasyadaurgandhyamalaśoṣaklamāpaham //
dīpanaṃ jaraṇaṃ bhedi hitamāsthāpaneṣu ca /
samudramāśritānāṃ ca janānāṃ sātmyamucyate //
atha mūtrāṇi /
atha mūtrāṇi gomahiṣājāvigajahayakharoṣṭrāṇāṃ tīkṣṇānyuṣṇāni kaṭūni tiktāni lavaṇānurasāni laghūni śodhanāni kaphavātakṛmimedoviṣagulmārśa udarakuṣṭhaśophārocakapāṇḍurogaharāṇi hṛdyāni dīpanāni ca sāmānyataḥ //
bhavataścātra /
tatsarvaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ laghu /
śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ kṛmimedoviṣāpaham //
arśojaṭharagulmaghnaṃ śophārocakanāśanam /
pāṇḍurogaharaṃ bhedi hṛdyaṃ dīpanapācanam //
gomūtraṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ sakṣāratvānna vātalam /
laghvagnidīpanaṃ medhyaṃ pittalaṃ kaphavātajit //
śūlagulmodarānāhavirekāsthāpanādiṣu /
mūtraprayogasādhyeṣu gavyaṃ mūtraṃ prayojayet //
durnāmodaraśūleṣu kuṣṭhamehāviśuddhiṣu /
ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge ca māhiṣam //
kāsaśvāsāpahaṃ śophakāmalāpāṇḍuroganut /
kaṭutiktānvitaṃ chāgamīṣanmārutakopanam //
kāsaplīhodaraśvāsaśoṣavarcograhe hitam /
sakṣāraṃ tiktakaṭukamuṣṇaṃ vātaghnamāvikam //
dīpanaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ vātacetovikāranut /
āśvaṃ kaphaharaṃ mūtraṃ kṛmidadruṣu śasyate //
satiktaṃ lavaṇaṃ bhedi vātaghnaṃ pittakopanam /
tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgaṃ mūtraṃ prayojayet //
garacetovikāraghnaṃ tīkṣṇaṃ grahaṇiroganut /
dīpanaṃ gārdabhaṃ mūtraṃ kṛmivātakaphāpaham //
śophakuṣṭhodaronmādamārutakrimināśanam /
arśoghnaṃ kārabhaṃ mūtraṃ mānuṣaṃ ca viṣāpaham //
dravadravyāṇi sarvāṇi samāsāt kīrtitāni tu /
kāladeśavibhāgajño nṛpaterdātumarhati //
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0