Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sushruta Samhita · Chapter 1.45

1.45.1

athāto dravadravyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

1.45.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

1.45.3

pānīyamāntarīkṣamanirdeśyarasamamṛtaṃ jīvaṇaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇamāśvāsajananaṃ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrānidrādāhapraśamanamekāntataḥ pathyatamaṃ ca //

1.45.4

tadevāvanipatitamanyatamaṃ rasamupalabhate sthānaviśeṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavikirakedārapalvalādiṣu sthāneṣvavasthitamiti //

1.45.5

tatra lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣvavanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni saṃbhavantītyeke bhāṣante //

1.45.6

tattu na samyak / tatra pṛthivyādīnāmanyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavatyuktarṣāpakarṣeṇa / tatra svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāvamlaṃ lavaṇaṃ ca ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktaṃ ca vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyaṃ ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasaṃ avyaktaṃ hyākāśamityataḥ tat pradhānamavyaktarasatvāt tatpeyamāntarīkṣalābhe //

1.45.7

tatrāntarīkṣaṃ caturvidham / tadyāthā dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimamiti / teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāt tat punardvividhaṃ gāṅgaṃ sāmudraṃ ceti / tatra gāṅgamāśvayuje māsi prāyaśo varṣati / tayordvayorapi parīkṣaṇaṃ kurvīta śālyodanapiṇḍamakuthitamavidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve bahiṣkurvīta sa yadi muhūrtam sthitastādṛśa eva bhavati tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyaṃ varṇānyatve sikthapraklede ca sāmudramiti vidyāt tannopādeyam / sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati / gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ tadupādadītāśvayuje māsi / śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutamathavā harmyatalaparibhraṣṭamanyairvā śucibhirbhājanairgṛhītaṃ sauvarṇe rajate mṛnmaye vā pātre nidadhyāt / tatsarvakālamupayuñjīta tasyālābhe bhaumam / taccākāśaguṇabahulam / tat punaḥ saptavidham / tadyathā kaupaṃ nādeyaṃ sārasaṃ tāḍāgaṃ prāsravaṇaṃ audbhidaṃ cauṇṭyamiti //

1.45.8

tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā seveta mahāguṇatvāt śaradi sarvaṃ prasannatvāt hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ vā vasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā grīṣme'pyevaṃ prāvṛṣi cauṇṭyamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti //

1.45.9

kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam /

1.45.9

tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam //

1.45.10

yo'vagāheta varṣāsu pibedvāpi navaṃ jalam /

1.45.10

sa bāhyābhyantarān rogān prāpnuyāt kṣiprameva tu //

1.45.11

tatra yat paṅkaśaivalahaṭatṛṇapadmapatraprabhṛtibhiravacchannaṃ śaśisūryakiraṇānilairnābhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ ca tadvyāpannamiti vidyāt / tasya sparśarūparasagandhavīryavipākadoṣāḥ ṣaṭ saṃbhavanti / tatra kharatā paicchilyamauṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ paṅkasikatāśaivālabbahuvarṇatā rūpadoṣaḥ vyaktarasatā rasadoṣaḥ aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ yadupayuktaṃ tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekānāpādayati sa vīryadoṣaḥ yadupayuktaṃ cirādvipacyate viṣṭambhayati vā sa vipākadoṣa iti / ta ete āntarikṣe na santi //

1.45.12

vyāpannasya cāgnikvathanaṃ sūryātapapratāpanaṃ taptāyaḥpiṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvāpaṇaṃ prasādanaṃ ca kartavyaṃ nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiścādhivāsanamiti //

1.45.13

sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye'pi vā /

1.45.13

puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet //

1.45.14

vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yaccāpyanārtavam /

1.45.14

doṣasaṃjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat //

1.45.15

vyāpannam salilaṃ yastu pibatīhāprasādhitam /

1.45.15

śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣamavipākatām //

1.45.16

śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca /

1.45.16

anyānvā viṣamānrogānprāpnuyādacireṇa saḥ //

1.45.17

tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti / tadyathā katakagomedakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiśceti //

1.45.18

pañca nikṣepaṇāni bhavanti / tadyathā phalakaṃ tryaṣṭakaṃ muñjavalaya udakamañcikā śikyaṃ ceti //

1.45.19

sapta śītīkaraṇāni bhavanti pravātasthāpanaṃ udakaprakṣepaṇaṃ yaṣṭikābhrāmaṇaṃ vyajanaṃ vastroddharaṇaṃ vālukāprakṣepaṇaṃ śikyāvalambanaṃ ceti //

1.45.20

nirgandhamavyaktarasaṃ tṛṣṇāghnaṃ śuci śītalam /

1.45.20

acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca toyaṃ guṇavaducyate //

1.45.21

tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ laghūdakatvāt pūrvābhimukhāstu na praśasyante gurūdakatvāt dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalāḥ sādhāraṇatvāt / tatra sahyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ janayanti vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍurogaṃ ca malayaprabhavāḥ kṛmīn mahendraprabhavāḥ ślīpadodarāṇi himavatprabhavā hṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍān prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṃsyupajanayanti pāriyātraprabhavāḥ pathyā balārogyakarya iti //

1.45.22

nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāścāmalodakāḥ /

1.45.22

gurvyaḥ śaivālasaṃcchannāḥ kaluṣā mandagāśca yāḥ //

1.45.23

prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ /

1.45.23

laghvyaḥ samadhurāścaiva pauruṣeyā bale hitāḥ //

1.45.24

tatra sarveṣāṃ bhaumānāṃ grahaṇaṃ pratyūṣasi tatra hyamalatvaṃ śaityaṃ cādhikaṃ bhavati sa eva cāpāṃ paro guṇa iti //

1.45.25

divārkakiraṇairjuṣṭaṃ niśāyāminduraśmibhiḥ /

1.45.25

arūkṣamanabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā //

1.45.26

gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane /

1.45.26

balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ pātrāpekṣi tataḥ param //

1.45.27

rakṣoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhaviṣāpaham /

1.45.27

candrakāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ smṛtam //

1.45.28

mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madatyaye /

1.45.28

bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā //

1.45.29

ūrdhvage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate /

1.45.29

prārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe //

1.45.30

ādhmāne stimite loṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare /

1.45.30

hikkāyāṃ snehapite ca śītāmbu parivarjayet //

1.45.31

nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghu lekhanam /

1.45.31

tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham //

1.45.32

tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu /

1.45.32

tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca //

1.45.33

vātaśleṣmaharam vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam /

1.45.33

sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ dīpanaṃ laghu //

1.45.34

cauṇṭyamagnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛnna ca /

1.45.34

kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam //

1.45.35

madhuraṃ pittaśamanamavidāhyaudbhidaṃ smṛtam /

1.45.35

vaikiraṃ kaṭu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ laghu dīpanam //

1.45.36

kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam /

1.45.36

tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ viśeṣāddoṣalaṃ tu tat //

1.45.37

sāmudramudakaṃ visraṃ lavaṇaṃ sarvadoṣakṛt /

1.45.37

anekadoṣamānūpaṃ vāryabhiṣyandi garihitam //

1.45.38

ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam /

1.45.38

pāke'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanaram //

1.45.39

dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu /

1.45.39

kaphamedo'nilāmaghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam //

1.45.40

śvāsakāsajvaraharaṃ pathyamuṣṇodakaṃ sadā /

1.45.40

yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ viṣphenaṃ nirmalaṃ laghu //

1.45.41

caturbhāgāvaśeṣaṃ tu tattoyaṃ guṇavat smṛtam /

1.45.41

na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā //

1.45.42

amlībhūtaṃ kaphotkleśi na hitaṃ tat pipāsave /

1.45.42

madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā //

1.45.43

sanīpātasamutthe ca śṛtaśītaṃ praśasyate /

1.45.43

snigdhaṃ svādu himaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ bistiśodhanam //

1.45.44

vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ nārikelodakaṃ guru /

1.45.44

dāhātīsārapittāsṛṅnūrcchāmadyaviṣārtiṣu //

1.45.45

śṛtaśītaṃ jalaṃ śastaṃ tṛṣṇācchardibhrameṣu ca /

1.45.45

arocake pratiśyāye praseke śvayathau kṣaye //

1.45.46

mande'gnāvudare kuṣṭhe jvare netrāmaye tathā /

1.45.46

vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret //

1.45.46

iti jalavargaḥ /

1.45.47

atha kṣīravargaḥ /

1.45.47

gavyamājaṃ tathā cauṣṭramāvikaṃ māhiṣaṃ ca yat /

1.45.47

aśvāyāścaiva nāryāśca kareṇūnāṃ ca yatpayaḥ //

1.45.48

tattvanekauṣadhirasaprasādaṃ prāṇadaṃ guru /

1.45.48

madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ snigdhaṃ ślakṣṇaṃ saraṃ mṛdu /

1.45.48

sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ kṣīramihocyate ///

1.45.49

tatra sarvameva kṣīraṃ prāṇināmapratiṣiddhaṃ jātisātmyāt vātapittaśoṇitamānaseṣvapi vikāreṣuvaviruddhaṃ jīrṇajvarakāsaśvāsaśoṣakṣayagulmonmādodaramūrcchābhramamadadāhapipāsāhṛdbastidoṣapāṇḍurogagrahaṇīdoṣārśaḥśūlodāvartātisārapravāhikāyonirogagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṃ pāpmāpahaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ sandhānamāsthāpanaṃ vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ vamanavirecanāsthāpanaṃ tulyaguṇatvāccaujaso vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyāmakarśitānāṃ ca pathyatamam //

1.45.50

alpābhiṣyandi gokṣīraṃ snigdhaṃ guru rasāyanam /

1.45.50

raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ //

1.45.51

jīvanīyaṃ tathā vātapittaghnaṃ paramaṃ smṛtam /

1.45.51

gavyatulyaguṇaṃ tvājaṃ viśeṣācchoṣiṇāṃ hitam //

1.45.52

dīpanaṃ laghu saṃgrāhi śvāsakāsāsrapittanut /

1.45.52

ajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt //

1.45.53

nātyambupānādvyāyāmātsarvavyādhiharaṃ payaḥ /

1.45.53

rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiṃcidauṣṭraṃ svādurasaṃ laghu //

1.45.54

śophagulmodarārśoghnaṃ kṛmikuṣṭhaviṣāpaham /

1.45.54

āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham //

1.45.55

pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasaṃbhave /

1.45.55

mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam //

1.45.56

nidrākaraṃ śītataraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru /

1.45.56

uṣṇamaikaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ //

1.45.57

madhurāmlagsaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu /

1.45.57

nāryāstu madhruaṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam //

1.45.58

nasyāścayotanayoḥ pathyaṃ jīvanaṃ laghu dīpanam /

1.45.58

hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru //

1.45.59

snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam /

1.45.59

prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam //

1.45.60

rātryāḥ somaguṇatvācca vyāyāmābhāvatastathā /

1.45.60

divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt //

1.45.61

vātānulomi śrāntighnaṃ cakṣuṣyaṃ cāparāhṇikam /

1.45.61

payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam //

1.45.62

tadevoktaṃ laghutaramanabhiṣyandi vai śṛtam /

1.45.62

varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam //

1.45.63

dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītamato'nyathā /

1.45.63

tadevātiśṛtaṃ śītaṃ guru bṛṃhaṇamucyate //

1.45.64

aniṣṭagandhamamlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat /

1.45.64

varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ tacca vigrathitaṃ bhavet //

1.45.65

dadhi tu madhuramamlamatyamlaṃ ceti tatkaṣāyānurasaṃ snigdhamuṣṇaṃ pīnasaviṣamajvarātisārārocakamūtrakṛcchrakārśyāpahaṃ vṛṣyam prāṇakaraṃ maṅgalyaṃ ca //

1.45.66

mahābhiṣyandi madhuraṃ kaphamedovivardhanam /

1.45.66

kaphapittakṛdamlaṃ syādatyamlaṃ raktadūṣaṇam //

1.45.67

vidāhi sṛṣṭaviṇmūtraṃ mandajātaṃ tridoṣakṛt /

1.45.67

snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam //

1.45.68

vātāpaham pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam /

1.45.68

dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham //

1.45.69

durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam /

1.45.69

vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam //

1.45.70

balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam /

1.45.70

vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru bhedyauṣṭrikaṃ dadhi //

1.45.71

vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hantyudarāṇi ca /

1.45.71

kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi //

1.45.72

rase pāke ca madhuramatyabhiṣyandi doṣalam /

1.45.72

dīpanīyamacakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam //

1.45.73

rūkṣamuṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat /

1.45.73

snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ santarpaṇaṃ guru //

1.45.74

cakṣuṣyamagryaṃ doṣaghnaṃ dadhi nāryā guṇottaram /

1.45.74

laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam //

1.45.75

kaṣāyānurasaṃ nāgyā dadhi varcovivardhanam /

1.45.75

dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak //

1.45.76

vijñeyamevaṃ sarveṣu gavyameva guṇottaram /

1.45.76

vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt //

1.45.77

kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam /

1.45.77

śṛtāt kṣīrāttu yajjātaṃ guṇavaddadhi tat smṛtam //

1.45.78

vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam /

1.45.78

dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo' nilanāśanaḥ //

1.45.79

vahnervidhamanaścāpi kaphaśukravivardhanaḥ /

1.45.79

dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi vātalam //

1.45.80

dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam /

1.45.80

śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam //

1.45.81

hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate /

1.45.81

tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam //

1.45.82

amlaṃ kaṣāyaṃ madhuramavṛṣyaṃ kaphavātanut /

1.45.82

prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat //

1.45.82

balamāvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca //

1.45.83

svādv-amlam-atyamlaka-mandajātaṃ tathā śṛtakṣīrabhavaṃ saraśca /

1.45.83

asāramevaṃ dadhi saptadhāsmin varge smṛtā mastuguṇāstathaiva //

1.45.84

takraṃ madhuramamlaṃ kaṣāyānurasamuṣṇavīryaṃ laghu rūkṣamagnidīpanaṃ garaśophātisāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥplīhagulmārocakaviṣamajvaratṛṣṇācchardiprasekaśūlamedaḥśleṣmānilaharaṃ madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnehavyāpatprśamanamavṛṣyaṃ ca //

1.45.85

manthanādipṛthagbhūtasnehamardhodakaṃ ca yat /

1.45.85

nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase /

1.45.85

yattu sasnegamajalaṃ mathitam gholamucyate //

1.45.86

naiva takraṃ kṣate tadyānnoṣṇakāle na durbale /

1.45.86

na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike //

1.45.87

śītakāle'gnimāndye ca kaphottheṣvāmayeṣu ca /

1.45.87

mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate //

1.45.88

tat punarmadhuraṃ śleṣmaprakopaṇaṃ pittapraśamanaṃ ca amlaṃ vātaghnaṃ pittakaraṃ ca //

1.45.89

vāte'mlaṃ saindhavopetaṃ svādu pitte saśarkaram /

1.45.89

pibettakraṃ kaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam //

1.45.90

grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā /

1.45.90

takrāllaghutaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ //

1.45.91

guruḥ kilāṭo'nilahā puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ /

1.45.91

madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvatpīyūṣamoraṭau //

1.45.92

navanītaṃ punaḥ sadyaskaṃ laghu sukumāraṃ madhuraṃ kaṣāyamīṣadamlaṃ śītalaṃ medhyaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ saṃgrāhi pittānilaharaṃ vṛṣyamavidāhi kṣayakāsavraṇaśoṣārśo'rditāpahaṃ cirotthitaṃ guru kaphamedovivardhanaṃ balakaraṃ bṛṃhaṇaṃ śoṣaghnaṃ viśeṣeṇa bālānāṃ praśasyate //

1.45.93

kṣīrotthaṃ punarnavanītamutkṛṣṭasnehamādhuryamatiśītaṃ saukumāryakaraṃ cakṣuṣyaṃ saṃgrāhi raktapittanetrarogaharaṃ prasādanaṃ ca //

1.45.94

santānikā punarvātaghnī tarpaṇī balyā vṛṣyā snegdhā rucyā madhurā madhuravipākā raktapittaprasādanī gurvī ca //

1.45.95

vikalpa eṣa dadhyādiḥ śreṣṭho gavyo'bhivarṇitaḥ /

1.45.95

vikalpānavaśiṣṭāṃstu kṣīravīryātsamādiśet //

1.45.96

atha ghṛtam /

1.45.96

ghṛtaṃ tu madhuraṃ saumyaṃ mrḍuśītavīryamalpābhiṣyandi snehanamudāvartonmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanamagnidīpanaṃ smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryaujastesjobalakaramāyuṣyaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanaṃ guru cakṣuṣyaṃ śleṣmābhivardhanaṃ pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ rakṣoghnaṃ ca //

1.45.97

vipāke madhuraṃ śītaṃ vātapittaviṣāpaham /

1.45.97

cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpirguṇottaram //

1.45.98

ājaṃ ghṛtaṃ dīpanīyaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam /

1.45.98

kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tallaghu //

1.45.99

madhuraṃ raktapittaghnaṃ guru pāke kaphāvaham /

1.45.99

vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam //

1.45.100

auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śophakrimiviṣāpaham /

1.45.100

dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham //

1.45.101

pāke laghvāvikaṃ sarpirna ca pittaprakopaṇam /

1.45.101

kaphe'nile yonidoṣe śoṣe kampe ca taddhitam //

1.45.102

pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam /

1.45.102

dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam //

1.45.103

cakṣuṣyamagryaṃ strīṇāṃ tu sarpiḥ syādamṛtopamam /

1.45.103

vṛddhiṃ karoti dehāgnyorlaghupākaṃ viṣāpaham //

1.45.104

kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtram tiktamagnikaraṃ laghu /

1.45.104

hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn //

1.45.105

kṣīraghṛtaṃ punaḥ saṃgrāhi raktrapittabhramamūrcchāpraśamanaṃ netrarogahitaṃ ca //

1.45.106

sarpirmaṇḍastu madhuraḥ saro yoniśrotrākṣiśirasāṃ śūlaghno bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate //

1.45.107

sarpiḥ purāṇaṃ saraṃ kaṭuvipākaṃ tridoṣāpahaṃ mūrcchāmadonmādosarajvaragaraśoṣāpasmārayoniśrotrākṣiśiraḥśūlaghnaṃ dīpanaṃ bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate //

1.45.108

bhavati cātra /

1.45.108

purāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut /

1.45.108

mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam //

1.45.109

ekādaśaśataṃ caiva vatsarānuṣitaṃ ghṛtam /

1.45.109

rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratastu mahāghṛtam //

1.45.110

peyaṃ mahāghṛtaṃ bhūtaiḥ kaphaghnaṃ pavanādhikaiḥ /

1.45.110

balyaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca viśeṣāttimirāpaham //

1.45.111

sarvabhūtaharaṃ caiva ghṛtametat praśasyate //

1.45.112

atha tailāni /

1.45.112

tailaṃ tvāgneyamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ bṛṃhaṇaṃ prīṇanaṃ vyavāyi sūkṣmaṃ viśadaṃ guru saraṃ vikāsi vṛṣyaṃ tvakprasādanaṃ śodhanaṃ medhāmārdavamāṃsasthairyavarṇabalakaraṃ cakṣuṣyaṃ baddhamūtraṃ lekhanaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ pācanamanilabalāsakṣayakaraṃ krimighnamaśitapittajananaṃ yoniśiraḥkarṇaśūlapraśamanaṃ garbhāśayaśodhanaṃ ca tathā chinnabhinnaviddhotpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagnasphuṭitakṣārāgnidagdhaviśliṣṭadāritābhihatadurbhagnamṛgavyālavidaṣṭaprabhṛtiṣu ca pariṣekābhyaṅgāvagāhādiṣu tilatailaṃ praśasyate //

1.45.113

tadbastiṣu ca pāneṣu nasye karṇākṣipūraṇe /

1.45.113

annapānavidhau cāpi prayojyaṃ vātaśāntaye //

1.45.114

paraṇḍatailaṃ madhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ kaṭu kaṣāyānurasaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanaṃ tvacyaṃ vṛṣyaṃ madhuravipākaṃ vayaḥsthāpanaṃ yoniśukraviśodhanamārogyamedhākāntismṛtibalakaraṃ vātakaphaharamadhobhāgadoṣaharaṃ ca //

1.45.115

nimbātasīkusumbhamūlakajīmūtakavṛkṣakakṛtavedhanārkakampillakahastikarṇapṛthvīkāpīlukarañjeṅgudīśigrusarṣapasuvarcalāviḍaṅgajyotiṣmatīphalatailāni tīkṣṇāni laghūnyuṣṇavīryāṇi kaṭūni kaṭuvipākāni sarāṇyanilakaphakṛmikuṣṭhapramehaśirorogāpaharāṇi ceti //

1.45.116

vātaghnaṃ madhuraṃ teṣu kṣaumaṃ tailaṃ balāpaham /

1.45.116

kaṭupākamacakṣuṣyaṃ snigdhoṣṇaṃ guru pittalam //

1.45.117

kṛmighnaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṇḍūkuṣṭhāpahaṃ laghu /

1.45.117

kaphamedonilaharaṃ lekhanaṃ kaṭu dīpanam //

1.45.118

kṛmighnamiṅgukītailamīṣattiktaṃ tathā laghu /

1.45.118

kūṣṭhāmayakṛmiharaṃ dṛṣṭiśukrabalāpaham //

1.45.119

vipāke kaṭukaṃ tailaṃ kausumbhaṃ sarvadoṣakṛt /

1.45.119

raktapittakaraṃ tīkṣṇamacakṣuṣyaṃ vidāhi ca //

1.45.120

kirātatiktakātimuktakabibhītakanālikerakolākṣoḍajīvantīpriyālakarbudārasūryavallītrapusairvārukakarkārukūṣmāṇḍaprabhṛtīnāṃ tailāni madhurāṇi madhuravipākāni vātapittapraśamanāni śītavīryāṇyabhiṣyandīni sṛṣṭamūtrāṇyagnisādanāni ceti //

1.45.121

madhukakāśmaryapalāśatailāni madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni //

1.45.122

tvarakabhallātakataile uṣṇe madurakaṣāye tiktānurase vātakaphakuṣṭhamedomehakṛmipraśamane ubhayatobhāgadoṣahare ca //

1.45.123

saraladevadārugaṇḍīraśiṃśapāgurusārasnehāstiktakaṭukaṣāyā duṣṭavraṇaśodhanāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharāśca //

1.45.124

tumbīkośāmradantīdravantīśyāmāsaptalānīlikākampillakaśaṅkhinīsnehāstiktakaṭukaṣāyā adhobhāgadoṣaharāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharā duṣṭavraṇaśodhanāśca //

1.45.125

yavatiktātailaṃ sarvadoṣapraśamanamīśattiktamagnidīpanaṃ lekhanaṃ medhyaṃ pathyaṃ rasāyanaṃ ca //

1.45.126

ekaiṣikātailaṃ madhuramatiśītaṃ pittaharamanilaprakopaṇaṃ śleṣmābhivardhanaṃ ca //

1.45.127

sahakāratailamīṣattiktamatisugandhi vātakaphaharaṃ rūkṣaṃ madhurakaṣāyaṃ rasavannātipittakaraṃ ca //

1.45.128

phalodbhavāni tailāni yānyuktānīha kānicit /

1.45.128

guṇān karma ca vijñāya phalānīva vinirdiśet //

1.45.129

yāvantaḥ sthāvarāḥ snehāḥ samāsātparikīrtitāḥ /

1.45.129

sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāśanāḥ //

1.45.130

sarvebhyastviha tailebhyastilatailaṃ viśiṣyate /

1.45.130

niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi //

1.45.131

grāmyānūpaudakānāṃ ca vasāmedomajjāno gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ jāṅgalaikaśaphakravyādādīnāṃ laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ pratudaviṣkirāṇāṃ śleṣmaghnāḥ / tatra ghṛtatailavasāmedomajjāno yathottaraṃ guruvipākā vātaharāśca //

1.45.132

atha madhuvargaḥ /

1.45.132

madhu tu madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ śītamagnidīpanaṃ varṇyaṃ svaryaṃ laghu sukumāraṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ vājīkaraṇaṃ sandhānaṃ śodhanaṃ ropaṇaṃ saṃgrāhi cakṣuṣyaṃ prasādanaṃ sūkṣmamārgānusāri pittaśleṣmamedomehahikkāśvāsakāsātisāraccharditṛṣṇākṛmiviṣapraśamanaṃ hlādi tridoṣapraśamanaṃ ca tattu laghutvātkaphaghnaṃ paicchilyānmādhuryātkaṣāyabhāvācca vātapittaghnam //

1.45.133

pauttikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ chātrameva ca /

1.45.133

ārghyamauddālakaṃ dālamityaṣṭau madhujātayaḥ //

1.45.134

viśeṣātpauttikaṃ teṣu rūkṣoṣṇaṃ saviṣānvayāt /

1.45.134

vātāsṛkpittakṛcchedi vidāhi madakṛnmadhu //

1.45.135

paicchilyāt svādubhūtastvādbhrāmaraṃ gurusaṃjñitam /

1.45.135

kṣaudraṃ viśeṣato jñeyaṃ śītalaṃ laghu lekhanam //

1.45.136

tasmāllaghutaraṃ rūkṣaṃ mākṣikaṃ pravaraṃ smṛtam /

1.45.136

śvāsādiṣu ca rogeṣu praśastaṃ tadviśeṣataḥ //

1.45.137

svādupākaṃ guru himaṃ picchilaṃ raktapittajit /

1.45.137

śvitramehakṛmighnaṃ ca vidyācchātraṃ guṇottaram //

1.45.138

ārghyaṃ madhvaticakṣuṣyaṃ kaphapittaharaṃ param /

1.45.138

kaṣāyaṃ kaṭu pāke ca balyaṃ tiktamavātakṛt //

1.45.139

auddālakaṃ rucikaraṃ svaryaṃ kuṣṭhaviṣāpaham /

1.45.139

kaṣāyamuṣṇamamlaṃ ca pittakṛt kaṭupāki ca //

1.45.140

chardimehapraśamanaṃ madhu rūkṣaṃ dalodbhavam /

1.45.140

bṛṃhaṇīyaṃ madhu navaṃ nātiśleṣmaharaṃ saram //

1.45.141

medaḥsthaulyāpahaṃ grāhi purāṇamatilekhanam /

1.45.141

doṣatrayaharaṃ pakvamāmamamlaṃ tridoṣakṛt //

1.45.142

tadyuktaṃ vividhairyogairnihanyādāmayān bahūn /

1.45.142

nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu //

1.45.143

tattu nānādravyarasaguṇavīryavipākaviruddhānāṃ puṣparasānāṃ saviṣamakṣikāsaṃbhavatvāccānuṣṇopacāram //

1.45.144

uṣṇairvirudhyate sarvaṃ viṣānvayatayā madhu /

1.45.144

uṣṇārtamuṣṇairuṣṇe vā tannihanti yathā viṣam //

1.45.145

tatsaukumāryācca tathaiva śaityānnānauṣadhīnāṃ rasasaṃbhavācca /

1.45.145

uṣṇairvirudhyeta viśeṣataśca tathāntarīkṣeṇa jalena cāpi //

1.45.146

uṣṇena madhu saṃyuktaṃ vamaneṣvavacāritam /

1.45.146

apākādanavasthānānna virudhyeta pūrvavat //

1.45.147

madhvāmātparatastvanyadāmaṃ kaṣṭaṃ na vidyate /

1.45.147

viruddhopakramatvāttat sarvaṃ hanti yathā viṣam //

1.45.148

athekṣuvargaḥ /

1.45.148

ikṣavo madhurā madhuravipākā guravaḥ śītāḥ snigdhā balyā vṛṣyā mūtralā raktapittapraśamanāḥ kṛmikaphakarāśceti //

1.45.149

te cānekavidhāḥ / tadyathā

1.45.149

pauṇḍrako bhīrukaścaiva vaṃśakaḥ śvetaporakaḥ /

1.45.149

kāntārastāpasekṣuśca kāṣṭhekṣuḥ sūcipatrakaḥ //

1.45.150

nepālo dīrghapatraśca nīlaporotha kośakṛt /

1.45.150

ityetā jātayaḥ sthaulyād guṇān vakṣyāmyataḥ param //

1.45.151

suśīto madhuraḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ śleṣmalaḥ saraḥ /

1.45.151

avidāhī gururvṛṣyaḥ pauṇḍrako bhīrukastathā //

1.45.152

ābhyāṃ tulyaguṇaḥ kiṃcitsakṣāro vaṃśako mataḥ /

1.45.152

vaṃśavacchvetaporastu kiṃciduṣṇaḥ sa vātahā //

1.45.153

kāntāratāpasāvikṣū vaṃśakānugatau matau /

1.45.153

evaṃguṇastu kāṣṭhekṣuḥ sa tu vātaprakopaṇaḥ //

1.45.154

sūcīpatro nīlaporau naipālo dīrghapatrakaḥ /

1.45.154

vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ //

1.45.155

kośakāro guruḥ śīto raktapittakṣayāpahaḥ /

1.45.155

atīva madhuro mūle madhye madhura eva tu //

1.45.156

agreṣvakṣiṣu vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ //

1.45.157

avidāhī kaphakaro vātapittanivāraṇaḥ /

1.45.157

vaktraprahlādano vṛṣyo dantaniṣpīḍito rasaḥ //

1.45.158

gururvidāhī viṣṭambhī yāntrikastu prakīrtitaḥ /

1.45.158

pakvo guruḥ saraḥ snigdhaḥ satīkṣṇaḥ kaphavātanut //

1.45.159

phāṇitaṃ guru madhuramabhiṣyandi bṛṃhaṇamavṛṣyaṃ tridoṣakṛcca //

1.45.160

guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho mūtraraktaśodhano nātipittajidvātaghno medaḥ(ā.kṛmi)kaphakaro balyo vṛṣyaśca //

1.45.161

pittaghno madhuraḥ śuddho vātaghno'sṛkprasādanaḥ /

1.45.161

sa purāṇo'dhikaguṇo guḍaḥ pathyatamaḥ smṛtaḥ //

1.45.162

matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalajātā uttarottaraṃ śītāḥ snigdhāḥ gurutarā madhuratarā vṛṣyā raktapittapraśamanāstṛṣṇāpraśamanāśca //

1.45.163

yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā /

1.45.163

snehagauravaśaityāni saratvaṃ ca tathā tathā //

1.45.164

yo yo matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarāṇāṃ svako guṇaḥ /

1.45.164

tena tenaiva nirdeśyasteṣāṃ visrāvaṇo guṇaḥ //

1.45.165

sārasthitā suvimalā niḥkṣārā ca yathā yathā /

1.45.165

tathā tathā guṇavatī vijñeyā śarkarā budhaiḥ //

1.45.166

madhuśarkarā punaśchardyatīsāraharī rūkṣā chedanī prasādanī kaṣāyamadhurā madhuravipākā ca //

1.45.167

yavāsaśarkarā madhurakaṣāyā tiktānurasā śleṣmaharī sarā ceti //

1.45.168

yāvatyaḥ śarkarāḥ proktāḥ sarvā dahapraṇāśanāḥ /

1.45.168

raktapittapraśamanāśchardimūrcchātṛṣāpahāḥ //

1.45.169

rūkṣaṃ madhūkapuṣpotthaṃ phāṇitaṃ vātapittakṛt /

1.45.169

kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam //

1.45.170

atha madyavargaḥ /

1.45.170

sarvaṃ pittakaraṃ madyamamlaṃ rocanadīpanam /

1.45.170

bhedanaṃ kaphavātaghnaṃ hṛdyaṃ bastiviśodhanam //

1.45.171

pāke laghu vidāhyuṣṇaṃ tīkṣṇamindriyabodhanam /

1.45.171

vikāsi sṛṣṭaviṇmūtraṃ śrṇu tasya viśeṣaṇam //

1.45.172

mārdvīkamavidāhitvānmadhurānvayatastathā /

1.45.172

raktapitte'pi satataṃ budhairna pratiṣidhyate //

1.45.173

madhuraṃ taddhi rūkṣaṃ ca kaṣāyānurasaṃ laghu /

1.45.173

laghupāki saraṃ śoṣaviṣamajvaranāśanam //

1.45.174

mārdvīkālpāntaraṃ kiṃcit khārjūraṃ vātakopanam /

1.45.174

tadeva viśadaṃ rucyaṃ kaphaghnaṃ karśanaṃ laghu //

1.45.175

kaṣāyamadhuraṃ hṛdyaṃ sugandhīndriyabodhanam /

1.45.175

kāsārśograhaṇīdoṣamūtraghātānilāpahā //

1.45.176

stanyaraktakṣayahitā surā bṛṃhaṇadīpanī /

1.45.176

kāsārśograhaṇīśvāsapratiśyāyavināśanī //

1.45.176

śvetā mūtrakaphastanyaraktamāṃsakarī surā /

1.45.177

chardyarocakahṛtkukṣitodaśūlapramardanī //

1.45.178

prasannā kaphavātārśovibandhānāhanāśanī /

1.45.178

pittalālpakaphā rūkṣā yavairvātaprakopaṇī //

1.45.179

viṣṭambhinī surā gurvī śleṣmalā tu madhūlikā /

1.45.179

rūkṣā nātikaphā vṛṣyā pācanī cākṣikī smṛtā //

1.45.180

tridoṣo bhedyavṛṣyaśca kohalo vadanapriyaḥ /

1.45.180

grāhyuṣṇo jagalaḥ paktā rūkṣastṛṭkaphaśophakṛt //

1.45.181

hṛdyaḥ pravāhikāṭopadurnāmānilaśoṣahṛt /

1.45.181

bakva(ā.kka)so hṛtasāratvādviṣṭambhī vātakopanaḥ //

1.45.182

dīpanaḥ sṛṣṭaviṇmūtro viśado'lpamado guruḥ /

1.45.182

kaṣāyo madhuraḥ sīdhurgauḍaḥ pācanadīpanaḥ //

1.45.183

śārkaro madhuro rucyo dīpano bastiśodhanaḥ /

1.45.183

vātaghno madhuraḥ pāke hṛdya indriyabodhanaḥ //

1.45.184

tadvat pakvarasaḥ sīdhurbalavarṇakaraḥ saraḥ /

1.45.184

śophaghno dīpano hṛdyo rucyaḥ śleṣmārśasāṃ hitaḥ //

1.45.185

karśanaḥ śītarasikaḥ śvayathūdaranāśanaḥ /

1.45.185

varṇakṛjjaraṇaḥ svaryo vibandhaghno'rśasāṃ hitaḥ //

1.45.186

ākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vraṇyaḥ saṃgrāhako laghuḥ /

1.45.186

kaṣāyamadhuraḥ sīdhuḥ pittaghno'sṛkprasādanaḥ //

1.45.187

jāmbavo baddhanisyandastuvaro vātakopanaḥ /

1.45.187

tīkṣṇaḥ surāsavo hṛdyo mūtralaḥ kaphavātanut //

1.45.188

mukhapriyaḥ sthiramado vijñeyo'nilanāśanaḥ /

1.45.188

laghurmadhvāsavaśchedī mehakuṣṭhaviṣāpahaḥ //

1.45.189

tiktaḥ kaṣāyaḥ śophaghnastīkṣṇaḥ svāduravātakṛt /

1.45.189

tīkṣṇaḥ kaṣāyo madakṛddurnāmakaphagulmahṛt //

1.45.190

kṛmimedonilaharo maireyo madhuro guruḥ /

1.45.190

balyaḥ pittaharo varṇyo hṛdyaścekṣurasāsavaḥ //

1.45.191

śīghurmadhūkapuṣpottho vihāhyagnibalapradaḥ /

1.45.191

rūkṣaḥ kaṣāyakaphahṛdvātapittaprakopaṇaḥ //

1.45.192

nirdiśedrasataścānyānkandamūlaphalāsavān /

1.45.192

navaṃ madyamabhiṣyandi guru vātādikopanam //

1.45.193

aniṣṭagandhi virasamahṛdyaṃ ca vidāhi ca /

1.45.193

sugandhi dīpanaṃ hṛdyaṃ rociṣṇu kṛmināśanam //

1.45.194

sphuṭasrotaskaraṃ jīrṇaṃ laghu vātakaphāpaham /

1.45.194

ariṣṭo dravyasaṃyogasaṃskārādadhiko guṇaiḥ //

1.45.195

bahudoṣaharaścaiva doṣāṇāṃ śamanaśca saḥ /

1.45.195

dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ //

1.45.196

śūlādhmānodaraplīhajvarājīrṇārśasāṃ hitaḥ /

1.45.196

pippalyādikṛto gulmakapharogaharaḥ smṛtaḥ //

1.45.197

cikitsiteṣu vakṣyante'riṣṭā rogaharāḥ pṛthak /

1.45.197

ariṣṭāsavasīdhūnāṃ guṇān karmāṇi cādiśet //

1.45.198

buddhyā yathāsvaṃ saṃskāramavekṣya kuśalo bhiṣak /

1.45.198

sāndraṃ vidāhi durgandhaṃ virasaṃ kṛmilaṃ guru //

1.45.199

ahṛdyaṃ taruṇaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ durbhājanasthitam /

1.45.199

alpauṣadhaṃ paryuṣitamatyacchaṃ picchilaṃ ca yat //

1.45.200

tadvarjyaṃ sarvadā madyaṃ kiṃciccheṣaṃ ca yadbhavet /

1.45.200

tatra yat stokasambhāraṃ taruṇaṃ picchilaṃ guru //

1.45.201

kaphaprakopi tanmadyaṃ durjaraṃ ca viśeṣataḥ /

1.45.201

pittaprakopi bahalaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ vidāhi ca //

1.45.202

ahṛdyaṃ pelavaṃ pūti kṛmilaṃ virasaṃ ca yat /

1.45.202

tathā paryuṣitaṃ cāpi vidyādanilakopanam //

1.45.203

sarvadoṣairupetaṃ tu sarvadoṣaprakopaṇam /

1.45.203

cirasthitaṃ jātarasaṃ dīpanaṃ kaphavātajit //

1.45.204

rucyaṃ prasannaṃ surabhi madyaṃ sevyaṃ madāvaham /

1.45.204

tasyānekaprakārasya madyasya rasavīryataḥ //

1.45.205

saukṣmayādauṣṇyācca taikṣṇyācca vikāsitvācca vahninā /

1.45.205

sametya hṛdayaṃ prāpya dhamanīrūrdhvamāgatam //

1.45.206

vikṣobhyendriyacetāṃsi vīryaṃ madayate'cirāt /

1.45.206

cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ /

1.45.206

acirādvātike dṛṣṭaḥ paittike śīghrameva tu //

1.45.207

sāttvike śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ /

1.45.207

gītādhyayanasaubhāgyasuratotsāhakṛnmadaḥ //

1.45.208

rājase duḥkhaśīlatvamātmatyāgaṃ sasāhasam /

1.45.208

kalahaṃ sānubandhaṃ tu karoti puruṣe madaḥ //

1.45.209

aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalolatāḥ /

1.45.209

asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryāddhi tāmase madaḥ //

1.45.210

raktapittakaraṃ śuktaṃ chedi bhuktavipācanam /

1.45.210

vaisvaryaṃ jaraṇaṃ śleṣmapāṇḍukrimiharaṃ laghu //

1.45.211

tīkṣṇoṣṇaṃ mūtralaṃ hṛdyaṃ kaphaghnaṃ kaṭupāki ca /

1.45.211

tadvattadāsutaṃ sarvaṃ rocanam ca viśeṣataḥ //

1.45.212

gauḍāni rasaśuktāni madhuśuktāni yāni ca /

1.45.212

yathāpūrvaṃ gurutarāṇyabhiṣyandakarāṇi ca //

1.45.213

tuṣāmbu dīpanaṃ hṛdyaṃ hṛtpāṇḍukṛmiroganut /

1.45.213

grahaṇyarśovikāraghnaṃ bhedi sauvīrakaṃ tathā //

1.45.214

dhānyāmlaṃ dhānyayonitvājjīvanaṃ dāhanāśanam /

1.45.214

sparśātpānāttu pavanakaphatṛṣṇāharaṃ laghu //

1.45.215

taikṣṇyācca nirharedāśu kaphaṃ gaṇḍūṣadhāraṇāt /

1.45.215

mukhavairasyadaurgandhyamalaśoṣaklamāpaham //

1.45.216

dīpanaṃ jaraṇaṃ bhedi hitamāsthāpaneṣu ca /

1.45.216

samudramāśritānāṃ ca janānāṃ sātmyamucyate //

1.45.217

atha mūtrāṇi /

1.45.217

atha mūtrāṇi gomahiṣājāvigajahayakharoṣṭrāṇāṃ tīkṣṇānyuṣṇāni kaṭūni tiktāni lavaṇānurasāni laghūni śodhanāni kaphavātakṛmimedoviṣagulmārśa udarakuṣṭhaśophārocakapāṇḍurogaharāṇi hṛdyāni dīpanāni ca sāmānyataḥ //

1.45.218

bhavataścātra /

1.45.218

tatsarvaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ laghu /

1.45.218

śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ kṛmimedoviṣāpaham //

1.45.219

arśojaṭharagulmaghnaṃ śophārocakanāśanam /

1.45.219

pāṇḍurogaharaṃ bhedi hṛdyaṃ dīpanapācanam //

1.45.220

gomūtraṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ sakṣāratvānna vātalam /

1.45.220

laghvagnidīpanaṃ medhyaṃ pittalaṃ kaphavātajit //

1.45.221

śūlagulmodarānāhavirekāsthāpanādiṣu /

1.45.221

mūtraprayogasādhyeṣu gavyaṃ mūtraṃ prayojayet //

1.45.222

durnāmodaraśūleṣu kuṣṭhamehāviśuddhiṣu /

1.45.222

ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge ca māhiṣam //

1.45.223

kāsaśvāsāpahaṃ śophakāmalāpāṇḍuroganut /

1.45.223

kaṭutiktānvitaṃ chāgamīṣanmārutakopanam //

1.45.224

kāsaplīhodaraśvāsaśoṣavarcograhe hitam /

1.45.224

sakṣāraṃ tiktakaṭukamuṣṇaṃ vātaghnamāvikam //

1.45.225

dīpanaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ vātacetovikāranut /

1.45.225

āśvaṃ kaphaharaṃ mūtraṃ kṛmidadruṣu śasyate //

1.45.226

satiktaṃ lavaṇaṃ bhedi vātaghnaṃ pittakopanam /

1.45.226

tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgaṃ mūtraṃ prayojayet //

1.45.227

garacetovikāraghnaṃ tīkṣṇaṃ grahaṇiroganut /

1.45.227

dīpanaṃ gārdabhaṃ mūtraṃ kṛmivātakaphāpaham //

1.45.228

śophakuṣṭhodaronmādamārutakrimināśanam /

1.45.228

arśoghnaṃ kārabhaṃ mūtraṃ mānuṣaṃ ca viṣāpaham //

1.45.229

dravadravyāṇi sarvāṇi samāsāt kīrtitāni tu /

1.45.229

kāladeśavibhāgajño nṛpaterdātumarhati //

Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc