Sushruta Samhita · Chapter 1.44

athāto virecanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

aruṇābhaṃ trivṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane /

pradhānaṃ tilvakastvakṣu phaleṣvapi harītakī //

taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā /

sudhāpayaḥ payaḥsūktamiti prādhānyasaṃgrahaḥ /

teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ //

vairecanadravyarasānupītaṃ mūlaṃ mahattraivṛtamastadoṣam /

cūrṇīkṛtam saindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ pibenmārutarogajuṣṭaḥ //

ikṣorvikārairmadhurai rasaistat paitte gade kṣīrayutaṃ pibecca /

guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat //

trivarṇakatryūṣaṇayuktametadguḍena lihyādanavena cūrṇam /

prasthe ca tanmūlarasasya dattvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam //

karṣonmite saindhanāgare ca vipācya kalkīkṛtametadadyāt /

tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo mūtrayutaśca peyaḥ //

samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syurbhāgārdhakaṃ pūgaphalaṃ supakvam /

viḍaṅgasāro maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ //

virecanadravyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena teṣāṃ bhiṣajā vimṛdya /

tanmūlasiddhena ca sarpiṣāktaṃ sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca //

guḍe ca pākābhimukhe nidhāya cūrṇīkṛtaṃ samyagidaṃ vipācya /

śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayogyāḥ //

vairekīyadravyacūrṇasya bhāgaṃ siddhaṃ sārdhaṃ kvāthabhāgaiścaturbhiḥ /

āmṛdnīyāt sarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca //

pākaprāpte phāṇite cūrṇitaṃ tat kṣiptaṃ pakvaṃ cāvatārya prayatnāt /

śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryāstvete bhakṣyakalpāḥ samāsāt //

rasena teṣāṃ paribhāvya mudgān yūṣaḥ sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ /

vairecane'nyairapi vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiśca //

bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā /

pakvaṃ ca samyak puṭapākayuktyā khādettu taṃ pittagadī suśītam //

sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtāḥ samāḥ /

lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye //

śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ trivṛccūrṇāvacūrṇitam /

recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam //

pacellehaṃ sitākṣaudrapalārdhakuḍavānvitam /

trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam //

trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunāpnuyāt /

sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭhametadvirecanam //

bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān /

tailabhṛṣṭān rasānamlaphalairāvāpya sādhayet //

ghanībhūtaṃ trisaugandhyaṃ trivṛtkṣaudrasamanvitam /

lehyametatkaphaprāyaiḥ sukumārairvirecanam //

nīlītulyaṃ tvagelaṃ ca taistrivṛtsasitopalā /

cūrṇaṃ saṃtarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ sannipātanut //

trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ /

modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ //

trivṛdbhāgāstrayaḥ proktāstriphalā tatsamā tathā /

kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni saṃcūrṇya madhusarpiṣā //

lihyādguḍena guṭikāḥ kṛtvā vāpyatha bhakṣayet /

kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān //

hantyanyānapi cāpyetannirapāyaṃ virecanam /

cūrṇaṃ śyāmātrivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā //

cavyendrabījaṃ triphalā sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ /

pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇāmapi śasyate //

vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītāstrayo matāḥ /

dvau phāṇitasya taccāpi punaragnāvadhiśrayet //

tat sādhusiddhaṃ vijñāya śītaṃ kṛtvā nidhāpayet /

kalase kṛtasaṃskāre vibhajyartū himāhimau //

māsādūrdhvaṃ jātarasaṃ madhugandhaṃ varāsavam /

pibedasāveva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣvapi //

vairecanikamūlāṇāṃ kvāthe māṣān subhāvitān /

sudhautāṃstatkaṣāyeṇa śālīnāṃ cāpi taṇḍulān //

avakṣudyaikataḥ piṇḍān kṛtvā śuṣkān sucūrṇitān /

śālitaṇḍulacūrṇaṃ ca tatkaṣāyoṣmasādhitam //

tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn kiṇvabhāgavimiśritān /

maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāttatsarvamekataḥ //

nidadhyātkalase tāṃ tu surāṃ jātarasāṃ pibet /

eṣa eva surākalpo vamaneṣvapi kīrtitaḥ //

mūlāni trivṛdādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca /

mahataḥ pañcamūlasya mūrvāśārṅgaṣṭayorapi //

sudhāṃ haimavatīṃ caiva triphalātiviṣe vacām /

saṃhṛtyaitāni bhāgau dvau kārayedekametayoḥ //

kuryānniḥkvāthamekasminnekasmiṃścūrṇameva tu /

kṣuṇṇāṃstasmiṃstu niḥkvāthe bhāvayedbahuśo yavān //

śuṣkāṇāṃ mṛdubhṛṣṭānāṃ teṣāṃ bhāgāstrayo matāḥ /

caturthaṃ bhāgamāvāpya cūrṇānāmanu(ā.tra)kīrtitam //

prakṣipya kalase samyak samastaṃ tadanantaram /

teṣāmeva kaṣāyeṇa śītalena suyojitam //

pūrvavatsannidadhyāttu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hi tat /

pūrvoktaṃ vargamāhṛtya dvidhā kṛtvaikametayoḥ //

bhāgaṃ saṃkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ sthālyāmadhiśrayet /

ajaśṛṅgyāḥ kaṣāyeṇa tamabhyāsicya sādhayet //

susiddhāṃścāvatāryaitānauṣadhibhyo vivecayet /

vimṛdya satuṣān samyak tatastān pūrvavanmitān //

pūrvoktauṣadhabhāgasya cūrṇaṃ dattvā tu pūrvavat /

tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavatkṣipet //

jñātvā jātarasaṃ cāpi tattuṣodakamādiśet /

tuṣāmbusauvīrakayorvidhireṣa prakīrtitaḥ //

ṣaḍrātrāt saptarātrādvā te ca peye prakīrtite /

vairecaneṣu sarveṣu trivṛnmūlavidhiḥ smṛtaḥ //

dantīdravantyormūlāni viśeṣānmṛtkuśāntare /

pippalīkṣaudrayutkāni svinnānyuddhṛtya śoṣayet //

tatastrivṛdvidhānena yojayecchleṣmapittayoḥ /

tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet //

sarpiśca pakvaṃ vīsarpakakṣādāhālajīrjayet /

mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailameva ca //

catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṃrodhajā rujaḥ /

dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ //

viśvabheṣajamṛdvīkācitrakairmūtrabhāvitam /

saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyametadvirecanam //

jīrṇe santarpaṇaṃ kṣaudraṃ pittaśleṣmarujāpaham /

ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam //

guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syuḥ palaṃ palam /

dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa //

kṛtvaitānmodakānekaṃ daśame daśame'hani /

tataḥ khādeduṣṇatoyasevī niryantraṇāstvime //

doṣaghnā grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ /

vyoṣaṃ trijātakaṃ mustā viḍaṅgāmalake tathā //

navaitāni samāṃśāni trivṛdaṣṭaguṇāni vai /

ślakṣṇacūrṇīkṛtānīha dantībhāgadvayaṃ tathā //

sarvāṇi cūrṇitānīha gālitāni vimiśrayet /

ṣaḍbhiśca śarkarābhāgairīṣatsaindhavamākṣikaiḥ //

piṇḍitam bhakṣayitvā tu tataḥ śītāmbu pāyayet /

bastiruktṛḍjvaracchardiśoṣapāṇḍubhramāpaham //

niryantraṇamidaṃ sarvaṃ viṣaghnaṃ tu virecanam /

rivṛdaṣṭakasaṃjño'yaṃ praśastaḥ pittarogiṇām //

bhakṣyaḥ kṣīrānupāno vā pittaśleṣmāturairnaraiḥ /

bhakṣyarūpasadharmatvādāḍhyeṣveva vidhīyate //

tilvaksya tvacaṃ bāhyāmantarvalkavivarjitām /

cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet //

tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgaṃ śuṣkaṃ tu bhāvitam /

daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsaṃprayojayet //

vidhānaṃ tvakṣu nirdiṣṭaṃ phalānāmatha vakṣyate /

harītakyāḥ phalaṃ tvasthivimuktaṃ doṣavarjitam //

yojyaṃ trivṛdvidhānena sarvavyādhinibarhaṇam /

rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam //

harītakī viḍaṅgāni saindhavaṃ nāgaraṃ trivṛt /

maricāni ca tatsarvaṃ gomūtreṇa virecanam //

harītakī bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalaṃ tathā /

saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ ca gomūtreṇa virecanam //

nīlinīphalacūrṇaṃ ca nāgarābhayayostathā /

lihyādguḍena salilaṃ paścāduṣṇaṃ pibennaraḥ //

pippalyādikaṣāyeṇa pibetpiṣṭāṃ harītakīm /

saindhavopahitāṃ sadya eṣa yogo virecayet //

harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā /

saidhavopahitā vāpi sātatyenāgnidīpanī //

vātānulomanī vṛṣyā cendriyāṇāṃ prasādanī /

santarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī //

śītamāmalakaṃ rūkṣaṃ pittamedaḥkaphāpaham /

bibhītakamanuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam //

trīṇyapyamlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi ca /

triphalā sarvarogaghnī tribhāgaghṛtamūrcchitā //

vayasaḥ sthāpanaṃ cāpi kuryāt saṃtatasevitā /

harītakīvidhānena phalānyevaṃ prayojayet //

virecanāni sarvāṇi viśeṣāccaturaṅgulāt /

phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet //

saptāhamātape śuṣkaṃ tato majjānamuddharet /

tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavadvā prapīḍya ca //

tasyopayogo bālānāṃ yāvadvarṣāṇi dvādaśa /

lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam //

sukhodakaṃ cānupibedeṣa yogo virecayet /

eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena tu //

yuktaṃ pītaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ tu virecayet /

bālavṛddhakṣatakṣīṇasukumāreṣu yojitam //

phalānāṃ vidhiruddiṣṭaḥ kṣīrāṇāṃ śṛṇu suśruta /

virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam //

ajñaprayuktaṃ taddhanti viṣavat karmavibhramāt /

vijānatā prayuktaṃ tu mahāntamapi saṃcayam //

bhinattyāśveva doṣāṇāṃ rogān hanti ca dustarān /

mahatyāḥ pañcamūlyāstu bṛhatyoścaikaśaḥ pṛthak //

kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ tu tadaṅgārairviśoṣitam /

amlādimiḥ pūrvavattu prayojyaṃ kolasaṃmitam //

mahāvṛkṣapayaḥ pītairyavāgūstaṇḍulaiḥ kṛtā /

pītā virecayatyāśu guḍenotkārikā kṛtā //

leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrapayoghṛtaiḥ /

bhāvitāstu snuhīkṣīre pippalyo lavaṇānvitāḥ //

cūrṇaṃ kāmpillakaṃ vāpi tatpītaṃ guṭikīkṛtam /

saptalā śaṅkhinī dantī trivṛdāragvadhaṃ gavām //

mūtreṇāplāvya saptāhaṃ snuhīkṣīre tataḥ param /

kīrṇaṃ tenaiva cūrṇena mālyaṃ vasanameva ca //

āghrāyāvṛtya vā samyaṅnṛdukoṣṭho viricyate /

kṣīratvakadphalamūlānāṃ vidhānaiḥ parikīrtitaiḥ /

avekṣya samyagrogādīn yathāvadupayojayet //

trivṛcchāṇamitāstisrastisraśca triphalātvacaḥ /

viḍaṅgapippalīkṣaraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ //

lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena vā /

bhakṣayenniṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam //

gulmān plīhodaram kāsaṃ halīmakamarocakam /

kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetadvyapohati //

ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu /

bhakṣyānnalehyeṣu ca teṣu teṣu virecanānyagramatirvidadhyāt //

kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva phāṇṭam /

kalpāh ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ //