સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.45

અથાતો દ્રવદ્રવ્યવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

પાનીયમાન્તરીક્ષમનિર્દેશ્યરસમમૃતં જીવણં તર્પણં ધારણમાશ્વાસજનનં શ્રમક્લમપિપાસામદમૂર્ચ્છાતન્દ્રાનિદ્રાદાહપ્રશમનમેકાન્તતઃ પથ્યતમં ચ ॥

તદેવાવનિપતિતમન્યતમં રસમુપલભતે સ્થાનવિશેષાન્નદીનદસરસ્તડાગવાપીકૂપચુણ્ટીપ્રસ્રવણોદ્ભિદવિકિરકેદારપલ્વલાદિષુ સ્થાનેષ્વવસ્થિતમિતિ ॥

તત્ર લોહિતકપિલપાણ્ડુનીલપીતશુક્લેષ્વવનિપ્રદેશેષુ મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયાણિ યથાસઙ્ખ્યમુદકાનિ સંભવન્તીત્યેકે ભાષન્તે ॥

તત્તુ ન સમ્યક્ । તત્ર પૃથિવ્યાદીનામન્યોન્યાનુપ્રવેશકૃતઃ સલિલરસો ભવત્યુક્તર્ષાપકર્ષેણ । તત્ર સ્વલક્ષણભૂયિષ્ઠાયાં ભૂમાવમ્લં લવણં ચ અમ્બુગુણભૂયિષ્ઠાયાં મધુરં તેજોગુણભૂયિષ્ઠાયાં કટુકં તિક્તં ચ વાયુગુણભૂયિષ્ઠાયાં કષાયં આકાશગુણભૂયિષ્ઠાયામવ્યક્તરસં અવ્યક્તં હ્યાકાશમિત્યતઃ તત્ પ્રધાનમવ્યક્તરસત્વાત્ તત્પેયમાન્તરીક્ષલાભે ॥

તત્રાન્તરીક્ષં ચતુર્વિધમ્ । તદ્યાથા ધારં કારં તૌષારં હૈમમિતિ । તેષાં ધારં પ્રધાનં લઘુત્વાત્ તત્ પુનર્દ્વિવિધં ગાઙ્ગં સામુદ્રં ચેતિ । તત્ર ગાઙ્ગમાશ્વયુજે માસિ પ્રાયશો વર્ષતિ । તયોર્દ્વયોરપિ પરીક્ષણં કુર્વીત શાલ્યોદનપિણ્ડમકુથિતમવિદગ્ધં રજતભાજનોપહિતં વર્ષતિ દેવે બહિષ્કુર્વીત સ યદિ મુહૂર્તમ્ સ્થિતસ્તાદૃશ એવ ભવતિ તદા ગાઙ્ગં પતતીત્યવગન્તવ્યં વર્ણાન્યત્વે સિક્થપ્રક્લેદે ચ સામુદ્રમિતિ વિદ્યાત્ તન્નોપાદેયમ્ । સામુદ્રમપ્યાશ્વયુજે માસિ ગૃહીતં ગાઙ્ગવદ્ભવતિ । ગાઙ્ગં પુનઃ પ્રધાનં તદુપાદદીતાશ્વયુજે માસિ । શુચિશુક્લવિતતપટૈકદેશચ્યુતમથવા હર્મ્યતલપરિભ્રષ્ટમન્યૈર્વા શુચિભિર્ભાજનૈર્ગૃહીતં સૌવર્ણે રજતે મૃન્મયે વા પાત્રે નિદધ્યાત્ । તત્સર્વકાલમુપયુઞ્જીત તસ્યાલાભે ભૌમમ્ । તચ્ચાકાશગુણબહુલમ્ । તત્ પુનઃ સપ્તવિધમ્ । તદ્યથા કૌપં નાદેયં સારસં તાડાગં પ્રાસ્રવણં ઔદ્ભિદં ચૌણ્ટ્યમિતિ ॥

તત્ર વર્ષાસ્વાન્તરિક્ષમૌદ્ભિદં વા સેવેત મહાગુણત્વાત્ શરદિ સર્વં પ્રસન્નત્વાત્ હેમન્તે સારસં તાડાગં વા વસન્તે કૌપં પ્રાસ્રવણં વા ગ્રીષ્મેઽપ્યેવં પ્રાવૃષિ ચૌણ્ટ્યમનભિવૃષ્ટં સર્વં ચેતિ ॥

કીટમૂત્રપુરીષાણ્ડશવકોથપ્રદૂષિતમ્ ।

તૃણપર્ણોત્કરયુતં કલુષં વિષસંયુતમ્ ॥

યોઽવગાહેત વર્ષાસુ પિબેદ્વાપિ નવં જલમ્ ।

સ બાહ્યાભ્યન્તરાન્ રોગાન્ પ્રાપ્નુયાત્ ક્ષિપ્રમેવ તુ ॥

તત્ર યત્ પઙ્કશૈવલહટતૃણપદ્મપત્રપ્રભૃતિભિરવચ્છન્નં શશિસૂર્યકિરણાનિલૈર્નાભિજુષ્ટં ગન્ધવર્ણરસોપસૃષ્ટં ચ તદ્વ્યાપન્નમિતિ વિદ્યાત્ । તસ્ય સ્પર્શરૂપરસગન્ધવીર્યવિપાકદોષાઃ ષટ્ સંભવન્તિ । તત્ર ખરતા પૈચ્છિલ્યમૌષ્ણ્યં દન્તગ્રાહિતા ચ સ્પર્શદોષઃ પઙ્કસિકતાશૈવાલબ્બહુવર્ણતા રૂપદોષઃ વ્યક્તરસતા રસદોષઃ અનિષ્ટગન્ધતા ગન્ધદોષઃ યદુપયુક્તં તૃષ્ણાગૌરવશૂલકફપ્રસેકાનાપાદયતિ સ વીર્યદોષઃ યદુપયુક્તં ચિરાદ્વિપચ્યતે વિષ્ટમ્ભયતિ વા સ વિપાકદોષ ઇતિ । ત એતે આન્તરિક્ષે ન સન્તિ ॥

વ્યાપન્નસ્ય ચાગ્નિક્વથનં સૂર્યાતપપ્રતાપનં તપ્તાયઃપિણ્ડસિકતાલોષ્ટ્રાણાં વા નિર્વાપણં પ્રસાદનં ચ કર્તવ્યં નાગચમ્પકોત્પલપાટલાપુષ્પપ્રભૃતિભિશ્ચાધિવાસનમિતિ ॥

સૌવર્ણે રાજતે તામ્રે કાંસ્યે મણિમયેઽપિ વા ।

પુષ્પાવતંસં ભૌમે વા સુગન્ધિ સલિલં પિબેત્ ॥

વ્યાપન્નં વર્જયેન્નિત્યં તોયં યચ્ચાપ્યનાર્તવમ્ ।

દોષસંજનનં હ્યેતન્નાદદીતાહિતં તુ તત્ ॥

વ્યાપન્નમ્ સલિલં યસ્તુ પિબતીહાપ્રસાધિતમ્ ।

શ્વયથું પાણ્ડુરોગં ચ ત્વગ્દોષમવિપાકતામ્ ॥

શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયશૂલગુલ્મોદરાણિ ચ ।

અન્યાન્વા વિષમાન્રોગાન્પ્રાપ્નુયાદચિરેણ સઃ ॥

તત્ર સપ્ત કલુષસ્ય પ્રસાદનાનિ ભવન્તિ । તદ્યથા કતકગોમેદકબિસગ્રન્થિશૈવાલમૂલવસ્ત્રાણિ મુક્તામણિશ્ચેતિ ॥

પઞ્ચ નિક્ષેપણાનિ ભવન્તિ । તદ્યથા ફલકં ત્ર્યષ્ટકં મુઞ્જવલય ઉદકમઞ્ચિકા શિક્યં ચેતિ ॥

સપ્ત શીતીકરણાનિ ભવન્તિ પ્રવાતસ્થાપનં ઉદકપ્રક્ષેપણં યષ્ટિકાભ્રામણં વ્યજનં વસ્ત્રોદ્ધરણં વાલુકાપ્રક્ષેપણં શિક્યાવલમ્બનં ચેતિ ॥

નિર્ગન્ધમવ્યક્તરસં તૃષ્ણાઘ્નં શુચિ શીતલમ્ ।

અચ્છં લઘુ ચ હૃદ્યં ચ તોયં ગુણવદુચ્યતે ॥

તત્ર નદ્યઃ પશ્ચિમાભિમુખાઃ પથ્યાઃ લઘૂદકત્વાત્ પૂર્વાભિમુખાસ્તુ ન પ્રશસ્યન્તે ગુરૂદકત્વાત્ દક્ષિણાભિમુખા નાતિદોષલાઃ સાધારણત્વાત્ । તત્ર સહ્યપ્રભવાઃ કુષ્ઠં જનયન્તિ વિન્ધ્યપ્રભવાઃ કુષ્ઠં પાણ્ડુરોગં ચ મલયપ્રભવાઃ કૃમીન્ મહેન્દ્રપ્રભવાઃ શ્લીપદોદરાણિ હિમવત્પ્રભવા હૃદ્રોગશ્વયથુશિરોરોગશ્લીપદગલગણ્ડાન્ પ્રાચ્યાવન્ત્યા અપરાવન્ત્યાશ્ચાર્શાંસ્યુપજનયન્તિ પારિયાત્રપ્રભવાઃ પથ્યા બલારોગ્યકર્ય ઇતિ ॥

નદ્યઃ શીઘ્રવહા લઘ્વ્યઃ પ્રોક્તા યાશ્ચામલોદકાઃ ।

ગુર્વ્યઃ શૈવાલસંચ્છન્નાઃ કલુષા મન્દગાશ્ચ યાઃ ॥

પ્રાયેણ નદ્યો મરુષુ સતિક્તા લવણાન્વિતાઃ ।

લઘ્વ્યઃ સમધુરાશ્ચૈવ પૌરુષેયા બલે હિતાઃ ॥

તત્ર સર્વેષાં ભૌમાનાં ગ્રહણં પ્રત્યૂષસિ તત્ર હ્યમલત્વં શૈત્યં ચાધિકં ભવતિ સ એવ ચાપાં પરો ગુણ ઇતિ ॥

દિવાર્કકિરણૈર્જુષ્ટં નિશાયામિન્દુરશ્મિભિઃ ।

અરૂક્ષમનભિષ્યન્દિ તત્તુલ્યં ગગનામ્બુના ॥

ગગનામ્બુ ત્રિદોષઘ્નં ગૃહીતં યત્ સુભાજને ।

બલ્યં રસાયનં મેધ્યં પાત્રાપેક્ષિ તતઃ પરમ્ ॥

રક્ષોઘ્નં શીતલં હ્લાદિ જ્વરદાહવિષાપહમ્ ।

ચન્દ્રકાન્તોદ્ભવં વારિ પિત્તઘ્નં વિમલં સ્મૃતમ્ ॥

મૂર્ચ્છાપિત્તોષ્ણદાહેષુ વિષે રક્તે મદત્યયે ।

ભ્રમક્લમપરીતેષુ તમકે વમથૌ તથા ॥

ઊર્ધ્વગે રક્તપિત્તે ચ શીતમમ્ભઃ પ્રશસ્યતે ।

પ્રાર્શ્વશૂલે પ્રતિશ્યાયે વાતરોગે ગલગ્રહે ॥

આધ્માને સ્તિમિતે લોષ્ઠે સદ્યઃશુદ્ધે નવજ્વરે ।

હિક્કાયાં સ્નેહપિતે ચ શીતામ્બુ પરિવર્જયેત્ ॥

નાદેયં વાતલં રૂક્ષં દીપનં લઘુ લેખનમ્ ।

તદભિષ્યન્દિ મધુરં સાન્દ્રં ગુરુ કફાવહમ્ ॥

તૃષ્ણાઘ્નં સારસં બલ્યં કષાયં મધુરં લઘુ ।

તાડાગં વાતલં સ્વાદુ કષાયં કટુપાકિ ચ ॥

વાતશ્લેષ્મહરમ્ વાપ્યં સક્ષારં કટુ પિત્તલમ્ ।

સક્ષારં પિત્તલં કૌપં શ્લેષ્મઘ્નં દીપનં લઘુ ॥

ચૌણ્ટ્યમગ્નિકરં રૂક્ષં મધુરં કફકૃન્ન ચ ।

કફઘ્નં દીપનં હૃદ્યં લઘુ પ્રસ્રવણોદ્ભવમ્ ॥

મધુરં પિત્તશમનમવિદાહ્યૌદ્ભિદં સ્મૃતમ્ ।

વૈકિરં કટુ સક્ષારં શ્લેષ્મઘ્નં લઘુ દીપનમ્ ॥

કૈદારં મધુરં પ્રોક્તં વિપાકે ગુરુ દોષલમ્ ।

તદ્વત્પાલ્વલમુદ્દિષ્ટં વિશેષાદ્દોષલં તુ તત્ ॥

સામુદ્રમુદકં વિસ્રં લવણં સર્વદોષકૃત્ ।

અનેકદોષમાનૂપં વાર્યભિષ્યન્દિ ગરિહિતમ્ ॥

એભિર્દોષૈરસંયુક્તં નિરવદ્યં તુ જાઙ્ગલમ્ ।

પાકેઽવિદાહિ તૃષ્ણાઘ્નં પ્રશસ્તં પ્રીતિવર્ધનરમ્ ॥

દીપનં સ્વાદુ શીતં ચ તોયં સાધારણં લઘુ ।

કફમેદોઽનિલામઘ્નં દીપનં બસ્તિશોધનમ્ ॥

શ્વાસકાસજ્વરહરં પથ્યમુષ્ણોદકં સદા ।

યત્ ક્વાથ્યમાનં નિર્વેગં વિષ્ફેનં નિર્મલં લઘુ ॥

ચતુર્ભાગાવશેષં તુ તત્તોયં ગુણવત્ સ્મૃતમ્ ।

ન ચ પર્યુષિતં દેયં કદાચિદ્વારિ જાનતા ॥

અમ્લીભૂતં કફોત્ક્લેશિ ન હિતં તત્ પિપાસવે ।

મદ્યપાનાત્સમુદ્ભૂતે રોગે પિત્તોત્થિતે તથા ॥

સનીપાતસમુત્થે ચ શૃતશીતં પ્રશસ્યતે ।

સ્નિગ્ધં સ્વાદુ હિમં હૃદ્યં દીપનં બિસ્તિશોધનમ્ ॥

વૃષ્યં પિત્તપિપાસાઘ્નં નારિકેલોદકં ગુરુ ।

દાહાતીસારપિત્તાસૃઙ્નૂર્ચ્છામદ્યવિષાર્તિષુ ॥

શૃતશીતં જલં શસ્તં તૃષ્ણાચ્છર્દિભ્રમેષુ ચ ।

અરોચકે પ્રતિશ્યાયે પ્રસેકે શ્વયથૌ ક્ષયે ॥

મન્દેઽગ્નાવુદરે કુષ્ઠે જ્વરે નેત્રામયે તથા ।

વ્રણે ચ મધુમેહે ચ પાનીયં મન્દમાચરેત્ ॥

ઇતિ જલવર્ગઃ ।

અથ ક્ષીરવર્ગઃ ।

ગવ્યમાજં તથા ચૌષ્ટ્રમાવિકં માહિષં ચ યત્ ।

અશ્વાયાશ્ચૈવ નાર્યાશ્ચ કરેણૂનાં ચ યત્પયઃ ॥

તત્ત્વનેકૌષધિરસપ્રસાદં પ્રાણદં ગુરુ ।

મધુરં પિચ્છિલં શીતં સ્નિગ્ધં શ્લક્ષ્ણં સરં મૃદુ ।

સર્વપ્રાણભૃતાં તસ્માત્ સાત્મ્યં ક્ષીરમિહોચ્યતે ॥।

તત્ર સર્વમેવ ક્ષીરં પ્રાણિનામપ્રતિષિદ્ધં જાતિસાત્મ્યાત્ વાતપિત્તશોણિતમાનસેષ્વપિ વિકારેષુવવિરુદ્ધં જીર્ણજ્વરકાસશ્વાસશોષક્ષયગુલ્મોન્માદોદરમૂર્ચ્છાભ્રમમદદાહપિપાસાહૃદ્બસ્તિદોષપાણ્ડુરોગગ્રહણીદોષાર્શઃશૂલોદાવર્તાતિસારપ્રવાહિકાયોનિરોગગર્ભાસ્રાવરક્તપિત્તશ્રમક્લમહરં પાપ્માપહં બલ્યં વૃષ્યં વાજીકરણં રસાયનં મેધ્યં સન્ધાનમાસ્થાપનં વયઃસ્થાપનમાયુષ્યં જીવનં બૃંહણં વમનવિરેચનાસ્થાપનં તુલ્યગુણત્વાચ્ચૌજસો વર્ધનં બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણાનાં ક્ષુદ્વ્યવાયવ્યાયામકર્શિતાનાં ચ પથ્યતમમ્ ॥

અલ્પાભિષ્યન્દિ ગોક્ષીરં સ્નિગ્ધં ગુરુ રસાયનમ્ ।

રક્તપિત્તહરં શીતં મધુરં રસપાકયોઃ ॥

જીવનીયં તથા વાતપિત્તઘ્નં પરમં સ્મૃતમ્ ।

ગવ્યતુલ્યગુણં ત્વાજં વિશેષાચ્છોષિણાં હિતમ્ ॥

દીપનં લઘુ સંગ્રાહિ શ્વાસકાસાસ્રપિત્તનુત્ ।

અજાનામલ્પકાયત્વાત્ કટુતિક્તનિષેવણાત્ ॥

નાત્યમ્બુપાનાદ્વ્યાયામાત્સર્વવ્યાધિહરં પયઃ ।

રૂક્ષોષ્ણં લવણં કિંચિદૌષ્ટ્રં સ્વાદુરસં લઘુ ॥

શોફગુલ્મોદરાર્શોઘ્નં કૃમિકુષ્ઠવિષાપહમ્ ।

આવિકં મધુરં સ્નિગ્ધં ગુરુ પિત્તકફાવહમ્ ॥

પથ્યં કેવલવાતેષુ કાસે ચાનિલસંભવે ।

મહાભિષ્યન્દિ મધુરં માહિષં વહ્નિનાશનમ્ ॥

નિદ્રાકરં શીતતરં ગવ્યાત્ સ્નિગ્ધતરં ગુરુ ।

ઉષ્ણમૈકશફં બલ્યં શાખાવાતહરં પયઃ ॥

મધુરામ્લગ્સં રૂક્ષં લવણાનુરસં લઘુ ।

નાર્યાસ્તુ મધ્રુઅં સ્તન્યં કષાયાનુરસં હિમમ્ ॥

નસ્યાશ્ચયોતનયોઃ પથ્યં જીવનં લઘુ દીપનમ્ ।

હસ્તિન્યા મધુરં વૃષ્યં કષાયાનુરસં ગુરુ ॥

સ્નિગ્ધં સ્થૈર્યકરં શીતં ચક્ષુષ્યં બલવર્ધનમ્ ।

પ્રાયઃ પ્રાભાતિકં ક્ષીરં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ ॥

રાત્ર્યાઃ સોમગુણત્વાચ્ચ વ્યાયામાભાવતસ્તથા ।

દિવાકરાભિતપ્તાનાં વ્યાયામાનિલસેવનાત્ ॥

વાતાનુલોમિ શ્રાન્તિઘ્નં ચક્ષુષ્યં ચાપરાહ્ણિકમ્ ।

પયોઽભિષ્યન્દિ ગુર્વામં પ્રાયશઃ પરિકીર્તિતમ્ ॥

તદેવોક્તં લઘુતરમનભિષ્યન્દિ વૈ શૃતમ્ ।

વર્જયિત્વા સ્ત્રિયાઃ સ્તન્યમામમેવ હિ તદ્ધિતમ્ ॥

ધારોષ્ણં ગુણવત્ ક્ષીરં વિપરીતમતોઽન્યથા ।

તદેવાતિશૃતં શીતં ગુરુ બૃંહણમુચ્યતે ॥

અનિષ્ટગન્ધમમ્લં ચ વિવર્ણં વિરસં ચ યત્ ।

વર્જ્યં સલવણં ક્ષીરં તચ્ચ વિગ્રથિતં ભવેત્ ॥

દધિ તુ મધુરમમ્લમત્યમ્લં ચેતિ તત્કષાયાનુરસં સ્નિગ્ધમુષ્ણં પીનસવિષમજ્વરાતિસારારોચકમૂત્રકૃચ્છ્રકાર્શ્યાપહં વૃષ્યમ્ પ્રાણકરં મઙ્ગલ્યં ચ ॥

મહાભિષ્યન્દિ મધુરં કફમેદોવિવર્ધનમ્ ।

કફપિત્તકૃદમ્લં સ્યાદત્યમ્લં રક્તદૂષણમ્ ॥

વિદાહિ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રં મન્દજાતં ત્રિદોષકૃત્ ।

સ્નિગ્ધં વિપાકે મધુરં દીપનં બલવર્ધનમ્ ॥

વાતાપહમ્ પવિત્રં ચ દધિ ગવ્યં રુચિપ્રદમ્ ।

દધ્યાજં કફપિત્તઘ્નં લઘુ વાતક્ષયાપહમ્ ॥

દુર્નામશ્વાસકાસેષુ હિતમગ્નેશ્ચ દીપનમ્ ।

વિપાકે મધુરં વૃષ્યં વાતપિત્તપ્રસાદનમ્ ॥

બલાસવર્ધનં સ્નિગ્ધં વિશેષાદ્દધિ માહિષમ્ ।

વિપાકે કટુ સક્ષારં ગુરુ ભેદ્યૌષ્ટ્રિકં દધિ ॥

વાતમર્શાંસિ કુષ્ઠાનિ કૃમીન્ હન્ત્યુદરાણિ ચ ।

કોપનં કફવાતાનાં દુર્નામ્નાં ચાવિકં દધિ ॥

રસે પાકે ચ મધુરમત્યભિષ્યન્દિ દોષલમ્ ।

દીપનીયમચક્ષુષ્યં વાડવં દધિ વાતલમ્ ॥

રૂક્ષમુષ્ણં કષાયં ચ કફમૂત્રાપહં ચ તત્ ।

સ્નિગ્ધં વિપાકે મધુરં બલ્યં સન્તર્પણં ગુરુ ॥

ચક્ષુષ્યમગ્ર્યં દોષઘ્નં દધિ નાર્યા ગુણોત્તરમ્ ।

લઘુ પાકે બલાસઘ્નં વીર્યોષ્ણં પક્તિનાશનમ્ ॥

કષાયાનુરસં નાગ્યા દધિ વર્ચોવિવર્ધનમ્ ।

દધીન્યુક્તાનિ યાનીહ ગવ્યાદીનિ પૃથક્ પૃથક્ ॥

વિજ્ઞેયમેવં સર્વેષુ ગવ્યમેવ ગુણોત્તરમ્ ।

વાતઘ્નં કફકૃત્ સ્નિગ્ધં બૃંહણં નાતિપિત્તકૃત્ ॥

કુર્યાદ્ભક્તાભિલાષં ચ દધિ યત્ સુપરિસ્રુતમ્ ।

શૃતાત્ ક્ષીરાત્તુ યજ્જાતં ગુણવદ્દધિ તત્ સ્મૃતમ્ ॥

વાતપિત્તહરં રુચ્યં ધાત્વગ્નિબલવર્ધનમ્ ।

દધ્નઃ સરો ગુરુર્વૃષ્યો વિજ્ઞેયોઽ નિલનાશનઃ ॥

વહ્નેર્વિધમનશ્ચાપિ કફશુક્રવિવર્ધનઃ ।

દધિ ત્વસારં રૂક્ષં ચ ગ્રાહિ વિષ્ટમ્ભિ વાતલમ્ ॥

દીપનીયં લઘુતરં સકષાયં રુચિપ્રદમ્ ।

શરદ્ગ્રીષ્મવસન્તેષુ પ્રાયશો દધિ ગર્હિતમ્ ॥

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ વર્ષાસુ દધિ શસ્યતે ।

તૃષ્ણાક્લમહરં મસ્તુ લઘુ સ્રોતોવિશોધનમ્ ॥

અમ્લં કષાયં મધુરમવૃષ્યં કફવાતનુત્ ।

પ્રહ્લાદનં પ્રીણનં ચ ભિનત્ત્યાશુ મલં ચ તત્ ॥

બલમાવહતે ક્ષિપ્રં ભક્તચ્છન્દં કરોતિ ચ ॥

સ્વાદ્વ્-અમ્લમ્-અત્યમ્લક-મન્દજાતં તથા શૃતક્ષીરભવં સરશ્ચ ।

અસારમેવં દધિ સપ્તધાસ્મિન્ વર્ગે સ્મૃતા મસ્તુગુણાસ્તથૈવ ॥

તક્રં મધુરમમ્લં કષાયાનુરસમુષ્ણવીર્યં લઘુ રૂક્ષમગ્નિદીપનં ગરશોફાતિસારગ્રહણીપાણ્ડુરોગાર્શઃપ્લીહગુલ્મારોચકવિષમજ્વરતૃષ્ણાચ્છર્દિપ્રસેકશૂલમેદઃશ્લેષ્માનિલહરં મધુરવિપાકં હૃદ્યં મૂત્રકૃચ્છ્રસ્નેહવ્યાપત્પ્ર્શમનમવૃષ્યં ચ ॥

મન્થનાદિપૃથગ્ભૂતસ્નેહમર્ધોદકં ચ યત્ ।

નાતિસાન્દ્રદ્રવં તક્રં સ્વાદ્વમ્લં તુવરં રસે ।

યત્તુ સસ્નેગમજલં મથિતમ્ ઘોલમુચ્યતે ॥

નૈવ તક્રં ક્ષતે તદ્યાન્નોષ્ણકાલે ન દુર્બલે ।

ન મૂર્ચ્છાભ્રમદાહેષુ ન રોગે રક્તપૈત્તિકે ॥

શીતકાલેઽગ્નિમાન્દ્યે ચ કફોત્થેષ્વામયેષુ ચ ।

માર્ગાવરોધે દુષ્ટે ચ વાયૌ તક્રં પ્રશસ્યતે ॥

તત્ પુનર્મધુરં શ્લેષ્મપ્રકોપણં પિત્તપ્રશમનં ચ અમ્લં વાતઘ્નં પિત્તકરં ચ ॥

વાતેઽમ્લં સૈન્ધવોપેતં સ્વાદુ પિત્તે સશર્કરમ્ ।

પિબેત્તક્રં કફે ચાપિ વ્યોષક્ષારસમન્વિતમ્ ॥

ગ્રાહિણી વાતલા રૂક્ષા દુર્જરા તક્રકૂર્ચિકા ।

તક્રાલ્લઘુતરો મણ્ડઃ કૂર્ચિકાદધિતક્રજઃ ॥

ગુરુઃ કિલાટોઽનિલહા પુંસ્ત્વનિદ્રાપ્રદઃ સ્મૃતઃ ।

મધુરૌ બૃંહણૌ વૃષ્યૌ તદ્વત્પીયૂષમોરટૌ ॥

નવનીતં પુનઃ સદ્યસ્કં લઘુ સુકુમારં મધુરં કષાયમીષદમ્લં શીતલં મેધ્યં દીપનં હૃદ્યં સંગ્રાહિ પિત્તાનિલહરં વૃષ્યમવિદાહિ ક્ષયકાસવ્રણશોષાર્શોઽર્દિતાપહં ચિરોત્થિતં ગુરુ કફમેદોવિવર્ધનં બલકરં બૃંહણં શોષઘ્નં વિશેષેણ બાલાનાં પ્રશસ્યતે ॥

ક્ષીરોત્થં પુનર્નવનીતમુત્કૃષ્ટસ્નેહમાધુર્યમતિશીતં સૌકુમાર્યકરં ચક્ષુષ્યં સંગ્રાહિ રક્તપિત્તનેત્રરોગહરં પ્રસાદનં ચ ॥

સન્તાનિકા પુનર્વાતઘ્ની તર્પણી બલ્યા વૃષ્યા સ્નેગ્ધા રુચ્યા મધુરા મધુરવિપાકા રક્તપિત્તપ્રસાદની ગુર્વી ચ ॥

વિકલ્પ એષ દધ્યાદિઃ શ્રેષ્ઠો ગવ્યોઽભિવર્ણિતઃ ।

વિકલ્પાનવશિષ્ટાંસ્તુ ક્ષીરવીર્યાત્સમાદિશેત્ ॥

અથ ઘૃતમ્ ।

ઘૃતં તુ મધુરં સૌમ્યં મ્ર્ડુશીતવીર્યમલ્પાભિષ્યન્દિ સ્નેહનમુદાવર્તોન્માદાપસ્મારશૂલજ્વરાનાહવાતપિત્તપ્રશમનમગ્નિદીપનં સ્મૃતિમતિમેધાકાન્તિસ્વરલાવણ્યસૌકુમાર્યૌજસ્તેસ્જોબલકરમાયુષ્યં વૃષ્યં મેધ્યં વયઃસ્થાપનં ગુરુ ચક્ષુષ્યં શ્લેષ્માભિવર્ધનં પાપ્માલક્ષ્મીપ્રશમનં વિષહરં રક્ષોઘ્નં ચ ॥

વિપાકે મધુરં શીતં વાતપિત્તવિષાપહમ્ ।

ચક્ષુષ્યમગ્ર્યં બલ્યં ચ ગવ્યં સર્પિર્ગુણોત્તરમ્ ॥

આજં ઘૃતં દીપનીયં ચક્ષુષ્યં બલવર્ધનમ્ ।

કાસે શ્વાસે ક્ષયે ચાપિ પથ્યં પાકે ચ તલ્લઘુ ॥

મધુરં રક્તપિત્તઘ્નં ગુરુ પાકે કફાવહમ્ ।

વાતપિત્તપ્રશમનં સુશીતં માહિષં ઘૃતમ્ ॥

ઔષ્ટ્રં કટુ ઘૃતં પાકે શોફક્રિમિવિષાપહમ્ ।

દીપનં કફવાતઘ્નં કુષ્ઠગુલ્મોદરાપહમ્ ॥

પાકે લઘ્વાવિકં સર્પિર્ન ચ પિત્તપ્રકોપણમ્ ।

કફેઽનિલે યોનિદોષે શોષે કમ્પે ચ તદ્ધિતમ્ ॥

પાકે લઘૂષ્ણવીર્યં ચ કષાયં કફનાશનમ્ ।

દીપનં બદ્ધમૂત્રં ચ વિદ્યાદૈકશફં ઘૃતમ્ ॥

ચક્ષુષ્યમગ્ર્યં સ્ત્રીણાં તુ સર્પિઃ સ્યાદમૃતોપમમ્ ।

વૃદ્ધિં કરોતિ દેહાગ્ન્યોર્લઘુપાકં વિષાપહમ્ ॥

કષાયં બદ્ધવિણ્મૂત્રમ્ તિક્તમગ્નિકરં લઘુ ।

હન્તિ કારેણવં સર્પિઃ કફકુષ્ઠવિષક્રિમીન્ ॥

ક્ષીરઘૃતં પુનઃ સંગ્રાહિ રક્ત્રપિત્તભ્રમમૂર્ચ્છાપ્રશમનં નેત્રરોગહિતં ચ ॥

સર્પિર્મણ્ડસ્તુ મધુરઃ સરો યોનિશ્રોત્રાક્ષિશિરસાં શૂલઘ્નો બસ્તિનસ્યાક્ષિપૂરણેષૂપદિશ્યતે ॥

સર્પિઃ પુરાણં સરં કટુવિપાકં ત્રિદોષાપહં મૂર્ચ્છામદોન્માદોસરજ્વરગરશોષાપસ્મારયોનિશ્રોત્રાક્ષિશિરઃશૂલઘ્નં દીપનં બસ્તિનસ્યાક્ષિપૂરણેષૂપદિશ્યતે ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

પુરાણં તિમિરશ્વાસપીનસજ્વરકાસનુત્ ।

મૂર્ચ્છાકુષ્ઠવિષોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશનમ્ ॥

એકાદશશતં ચૈવ વત્સરાનુષિતં ઘૃતમ્ ।

રક્ષોઘ્નં કુમ્ભસર્પિઃ સ્યાત્ પરતસ્તુ મહાઘૃતમ્ ॥

પેયં મહાઘૃતં ભૂતૈઃ કફઘ્નં પવનાધિકૈઃ ।

બલ્યં પવિત્રં મેધ્યં ચ વિશેષાત્તિમિરાપહમ્ ॥

સર્વભૂતહરં ચૈવ ઘૃતમેતત્ પ્રશસ્યતે ॥

અથ તૈલાનિ ।

તૈલં ત્વાગ્નેયમુષ્ણં તીક્ષ્ણં મધુરં મધુરવિપાકં બૃંહણં પ્રીણનં વ્યવાયિ સૂક્ષ્મં વિશદં ગુરુ સરં વિકાસિ વૃષ્યં ત્વક્પ્રસાદનં શોધનં મેધામાર્દવમાંસસ્થૈર્યવર્ણબલકરં ચક્ષુષ્યં બદ્ધમૂત્રં લેખનં તિક્તકષાયાનુરસં પાચનમનિલબલાસક્ષયકરં ક્રિમિઘ્નમશિતપિત્તજનનં યોનિશિરઃકર્ણશૂલપ્રશમનં ગર્ભાશયશોધનં ચ તથા છિન્નભિન્નવિદ્ધોત્પિષ્ટચ્યુતમથિતક્ષતપિચ્ચિતભગ્નસ્ફુટિતક્ષારાગ્નિદગ્ધવિશ્લિષ્ટદારિતાભિહતદુર્ભગ્નમૃગવ્યાલવિદષ્ટપ્રભૃતિષુ ચ પરિષેકાભ્યઙ્ગાવગાહાદિષુ તિલતૈલં પ્રશસ્યતે ॥

તદ્બસ્તિષુ ચ પાનેષુ નસ્યે કર્ણાક્ષિપૂરણે ।

અન્નપાનવિધૌ ચાપિ પ્રયોજ્યં વાતશાન્તયે ॥

પરણ્ડતૈલં મધુરમુષ્ણં તીક્ષ્ણં દીપનં કટુ કષાયાનુરસં સૂક્ષ્મં સ્રોતોવિશોધનં ત્વચ્યં વૃષ્યં મધુરવિપાકં વયઃસ્થાપનં યોનિશુક્રવિશોધનમારોગ્યમેધાકાન્તિસ્મૃતિબલકરં વાતકફહરમધોભાગદોષહરં ચ ॥

નિમ્બાતસીકુસુમ્ભમૂલકજીમૂતકવૃક્ષકકૃતવેધનાર્કકમ્પિલ્લકહસ્તિકર્ણપૃથ્વીકાપીલુકરઞ્જેઙ્ગુદીશિગ્રુસર્ષપસુવર્ચલાવિડઙ્ગજ્યોતિષ્મતીફલતૈલાનિ તીક્ષ્ણાનિ લઘૂન્યુષ્ણવીર્યાણિ કટૂનિ કટુવિપાકાનિ સરાણ્યનિલકફકૃમિકુષ્ઠપ્રમેહશિરોરોગાપહરાણિ ચેતિ ॥

વાતઘ્નં મધુરં તેષુ ક્ષૌમં તૈલં બલાપહમ્ ।

કટુપાકમચક્ષુષ્યં સ્નિગ્ધોષ્ણં ગુરુ પિત્તલમ્ ॥

કૃમિઘ્નં સાર્ષપં તૈલં કણ્ડૂકુષ્ઠાપહં લઘુ ।

કફમેદોનિલહરં લેખનં કટુ દીપનમ્ ॥

કૃમિઘ્નમિઙ્ગુકીતૈલમીષત્તિક્તં તથા લઘુ ।

કૂષ્ઠામયકૃમિહરં દૃષ્ટિશુક્રબલાપહમ્ ॥

વિપાકે કટુકં તૈલં કૌસુમ્ભં સર્વદોષકૃત્ ।

રક્તપિત્તકરં તીક્ષ્ણમચક્ષુષ્યં વિદાહિ ચ ॥

કિરાતતિક્તકાતિમુક્તકબિભીતકનાલિકેરકોલાક્ષોડજીવન્તીપ્રિયાલકર્બુદારસૂર્યવલ્લીત્રપુસૈર્વારુકકર્કારુકૂષ્માણ્ડપ્રભૃતીનાં તૈલાનિ મધુરાણિ મધુરવિપાકાનિ વાતપિત્તપ્રશમનાનિ શીતવીર્યાણ્યભિષ્યન્દીનિ સૃષ્ટમૂત્રાણ્યગ્નિસાદનાનિ ચેતિ ॥

મધુકકાશ્મર્યપલાશતૈલાનિ મધુરકષાયાણિ કફપિત્તપ્રશમનાનિ ॥

ત્વરકભલ્લાતકતૈલે ઉષ્ણે મદુરકષાયે તિક્તાનુરસે વાતકફકુષ્ઠમેદોમેહકૃમિપ્રશમને ઉભયતોભાગદોષહરે ચ ॥

સરલદેવદારુગણ્ડીરશિંશપાગુરુસારસ્નેહાસ્તિક્તકટુકષાયા દુષ્ટવ્રણશોધનાઃ કૃમિકફકુષ્ઠાનિલહરાશ્ચ ॥

તુમ્બીકોશામ્રદન્તીદ્રવન્તીશ્યામાસપ્તલાનીલિકાકમ્પિલ્લકશઙ્ખિનીસ્નેહાસ્તિક્તકટુકષાયા અધોભાગદોષહરાઃ કૃમિકફકુષ્ઠાનિલહરા દુષ્ટવ્રણશોધનાશ્ચ ॥

યવતિક્તાતૈલં સર્વદોષપ્રશમનમીશત્તિક્તમગ્નિદીપનં લેખનં મેધ્યં પથ્યં રસાયનં ચ ॥

એકૈષિકાતૈલં મધુરમતિશીતં પિત્તહરમનિલપ્રકોપણં શ્લેષ્માભિવર્ધનં ચ ॥

સહકારતૈલમીષત્તિક્તમતિસુગન્ધિ વાતકફહરં રૂક્ષં મધુરકષાયં રસવન્નાતિપિત્તકરં ચ ॥

ફલોદ્ભવાનિ તૈલાનિ યાન્યુક્તાનીહ કાનિચિત્ ।

ગુણાન્ કર્મ ચ વિજ્ઞાય ફલાનીવ વિનિર્દિશેત્ ॥

યાવન્તઃ સ્થાવરાઃ સ્નેહાઃ સમાસાત્પરિકીર્તિતાઃ ।

સર્વે તૈલગુણા જ્ઞેયાઃ સર્વે ચાનિલનાશનાઃ ॥

સર્વેભ્યસ્ત્વિહ તૈલેભ્યસ્તિલતૈલં વિશિષ્યતે ।

નિષ્પત્તેસ્તદ્ગુણત્વાચ્ચ તૈલત્વમિતરેષ્વપિ ॥

ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનાં ચ વસામેદોમજ્જાનો ગુરૂષ્ણમધુરા વાતઘ્નાઃ જાઙ્ગલૈકશફક્રવ્યાદાદીનાં લઘુશીતકષાયા રક્તપિત્તઘ્નાઃ પ્રતુદવિષ્કિરાણાં શ્લેષ્મઘ્નાઃ । તત્ર ઘૃતતૈલવસામેદોમજ્જાનો યથોત્તરં ગુરુવિપાકા વાતહરાશ્ચ ॥

અથ મધુવર્ગઃ ।

મધુ તુ મધુરં કષાયાનુરસં રૂક્ષં શીતમગ્નિદીપનં વર્ણ્યં સ્વર્યં લઘુ સુકુમારં લેખનં હૃદ્યં વાજીકરણં સન્ધાનં શોધનં રોપણં સંગ્રાહિ ચક્ષુષ્યં પ્રસાદનં સૂક્ષ્મમાર્ગાનુસારિ પિત્તશ્લેષ્મમેદોમેહહિક્કાશ્વાસકાસાતિસારચ્છર્દિતૃષ્ણાકૃમિવિષપ્રશમનં હ્લાદિ ત્રિદોષપ્રશમનં ચ તત્તુ લઘુત્વાત્કફઘ્નં પૈચ્છિલ્યાન્માધુર્યાત્કષાયભાવાચ્ચ વાતપિત્તઘ્નમ્ ॥

પૌત્તિકં ભ્રામરં ક્ષૌદ્રં માક્ષિકં છાત્રમેવ ચ ।

આર્ઘ્યમૌદ્દાલકં દાલમિત્યષ્ટૌ મધુજાતયઃ ॥

વિશેષાત્પૌત્તિકં તેષુ રૂક્ષોષ્ણં સવિષાન્વયાત્ ।

વાતાસૃક્પિત્તકૃચ્છેદિ વિદાહિ મદકૃન્મધુ ॥

પૈચ્છિલ્યાત્ સ્વાદુભૂતસ્ત્વાદ્ભ્રામરં ગુરુસંજ્ઞિતમ્ ।

ક્ષૌદ્રં વિશેષતો જ્ઞેયં શીતલં લઘુ લેખનમ્ ॥

તસ્માલ્લઘુતરં રૂક્ષં માક્ષિકં પ્રવરં સ્મૃતમ્ ।

શ્વાસાદિષુ ચ રોગેષુ પ્રશસ્તં તદ્વિશેષતઃ ॥

સ્વાદુપાકં ગુરુ હિમં પિચ્છિલં રક્તપિત્તજિત્ ।

શ્વિત્રમેહકૃમિઘ્નં ચ વિદ્યાચ્છાત્રં ગુણોત્તરમ્ ॥

આર્ઘ્યં મધ્વતિચક્ષુષ્યં કફપિત્તહરં પરમ્ ।

કષાયં કટુ પાકે ચ બલ્યં તિક્તમવાતકૃત્ ॥

ઔદ્દાલકં રુચિકરં સ્વર્યં કુષ્ઠવિષાપહમ્ ।

કષાયમુષ્ણમમ્લં ચ પિત્તકૃત્ કટુપાકિ ચ ॥

છર્દિમેહપ્રશમનં મધુ રૂક્ષં દલોદ્ભવમ્ ।

બૃંહણીયં મધુ નવં નાતિશ્લેષ્મહરં સરમ્ ॥

મેદઃસ્થૌલ્યાપહં ગ્રાહિ પુરાણમતિલેખનમ્ ।

દોષત્રયહરં પક્વમામમમ્લં ત્રિદોષકૃત્ ॥

તદ્યુક્તં વિવિધૈર્યોગૈર્નિહન્યાદામયાન્ બહૂન્ ।

નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વાચ્ચ યોગવાહિ પરં મધુ ॥

તત્તુ નાનાદ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકવિરુદ્ધાનાં પુષ્પરસાનાં સવિષમક્ષિકાસંભવત્વાચ્ચાનુષ્ણોપચારમ્ ॥

ઉષ્ણૈર્વિરુધ્યતે સર્વં વિષાન્વયતયા મધુ ।

ઉષ્ણાર્તમુષ્ણૈરુષ્ણે વા તન્નિહન્તિ યથા વિષમ્ ॥

તત્સૌકુમાર્યાચ્ચ તથૈવ શૈત્યાન્નાનૌષધીનાં રસસંભવાચ્ચ ।

ઉષ્ણૈર્વિરુધ્યેત વિશેષતશ્ચ તથાન્તરીક્ષેણ જલેન ચાપિ ॥

ઉષ્ણેન મધુ સંયુક્તં વમનેષ્વવચારિતમ્ ।

અપાકાદનવસ્થાનાન્ન વિરુધ્યેત પૂર્વવત્ ॥

મધ્વામાત્પરતસ્ત્વન્યદામં કષ્ટં ન વિદ્યતે ।

વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્તત્ સર્વં હન્તિ યથા વિષમ્ ॥

અથેક્ષુવર્ગઃ ।

ઇક્ષવો મધુરા મધુરવિપાકા ગુરવઃ શીતાઃ સ્નિગ્ધા બલ્યા વૃષ્યા મૂત્રલા રક્તપિત્તપ્રશમનાઃ કૃમિકફકરાશ્ચેતિ ॥

તે ચાનેકવિધાઃ । તદ્યથા

પૌણ્ડ્રકો ભીરુકશ્ચૈવ વંશકઃ શ્વેતપોરકઃ ।

કાન્તારસ્તાપસેક્ષુશ્ચ કાષ્ઠેક્ષુઃ સૂચિપત્રકઃ ॥

નેપાલો દીર્ઘપત્રશ્ચ નીલપોરોથ કોશકૃત્ ।

ઇત્યેતા જાતયઃ સ્થૌલ્યાદ્ ગુણાન્ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ॥

સુશીતો મધુરઃ સ્નિગ્ધો બૃંહણઃ શ્લેષ્મલઃ સરઃ ।

અવિદાહી ગુરુર્વૃષ્યઃ પૌણ્ડ્રકો ભીરુકસ્તથા ॥

આભ્યાં તુલ્યગુણઃ કિંચિત્સક્ષારો વંશકો મતઃ ।

વંશવચ્છ્વેતપોરસ્તુ કિંચિદુષ્ણઃ સ વાતહા ॥

કાન્તારતાપસાવિક્ષૂ વંશકાનુગતૌ મતૌ ।

એવંગુણસ્તુ કાષ્ઠેક્ષુઃ સ તુ વાતપ્રકોપણઃ ॥

સૂચીપત્રો નીલપોરૌ નૈપાલો દીર્ઘપત્રકઃ ।

વાતલાઃ કફપિત્તઘ્નાઃ સકષાયા વિદાહિનઃ ॥

કોશકારો ગુરુઃ શીતો રક્તપિત્તક્ષયાપહઃ ।

અતીવ મધુરો મૂલે મધ્યે મધુર એવ તુ ॥

અગ્રેષ્વક્ષિષુ વિજ્ઞેય ઇક્ષૂણાં લવણો રસઃ ॥

અવિદાહી કફકરો વાતપિત્તનિવારણઃ ।

વક્ત્રપ્રહ્લાદનો વૃષ્યો દન્તનિષ્પીડિતો રસઃ ॥

ગુરુર્વિદાહી વિષ્ટમ્ભી યાન્ત્રિકસ્તુ પ્રકીર્તિતઃ ।

પક્વો ગુરુઃ સરઃ સ્નિગ્ધઃ સતીક્ષ્ણઃ કફવાતનુત્ ॥

ફાણિતં ગુરુ મધુરમભિષ્યન્દિ બૃંહણમવૃષ્યં ત્રિદોષકૃચ્ચ ॥

ગુડઃ સક્ષારમધુરો નાતિશીતઃ સ્નિગ્ધો મૂત્રરક્તશોધનો નાતિપિત્તજિદ્વાતઘ્નો મેદઃ(આ.કૃમિ)કફકરો બલ્યો વૃષ્યશ્ચ ॥

પિત્તઘ્નો મધુરઃ શુદ્ધો વાતઘ્નોઽસૃક્પ્રસાદનઃ ।

સ પુરાણોઽધિકગુણો ગુડઃ પથ્યતમઃ સ્મૃતઃ ॥

મત્સ્યણ્ડિકાખણ્ડશર્કરા વિમલજાતા ઉત્તરોત્તરં શીતાઃ સ્નિગ્ધાઃ ગુરુતરા મધુરતરા વૃષ્યા રક્તપિત્તપ્રશમનાસ્તૃષ્ણાપ્રશમનાશ્ચ ॥

યથા યથૈષાં વૈમલ્યં મધુરત્વં તથા તથા ।

સ્નેહગૌરવશૈત્યાનિ સરત્વં ચ તથા તથા ॥

યો યો મત્સ્યણ્ડિકાખણ્ડશર્કરાણાં સ્વકો ગુણઃ ।

તેન તેનૈવ નિર્દેશ્યસ્તેષાં વિસ્રાવણો ગુણઃ ॥

સારસ્થિતા સુવિમલા નિઃક્ષારા ચ યથા યથા ।

તથા તથા ગુણવતી વિજ્ઞેયા શર્કરા બુધૈઃ ॥

મધુશર્કરા પુનશ્છર્દ્યતીસારહરી રૂક્ષા છેદની પ્રસાદની કષાયમધુરા મધુરવિપાકા ચ ॥

યવાસશર્કરા મધુરકષાયા તિક્તાનુરસા શ્લેષ્મહરી સરા ચેતિ ॥

યાવત્યઃ શર્કરાઃ પ્રોક્તાઃ સર્વા દહપ્રણાશનાઃ ।

રક્તપિત્તપ્રશમનાશ્છર્દિમૂર્ચ્છાતૃષાપહાઃ ॥

રૂક્ષં મધૂકપુષ્પોત્થં ફાણિતં વાતપિત્તકૃત્ ।

કફઘ્નં મધુરં પાકે કષાયં બસ્તિદૂષણમ્ ॥

અથ મદ્યવર્ગઃ ।

સર્વં પિત્તકરં મદ્યમમ્લં રોચનદીપનમ્ ।

ભેદનં કફવાતઘ્નં હૃદ્યં બસ્તિવિશોધનમ્ ॥

પાકે લઘુ વિદાહ્યુષ્ણં તીક્ષ્ણમિન્દ્રિયબોધનમ્ ।

વિકાસિ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રં શ્ર્ણુ તસ્ય વિશેષણમ્ ॥

માર્દ્વીકમવિદાહિત્વાન્મધુરાન્વયતસ્તથા ।

રક્તપિત્તેઽપિ સતતં બુધૈર્ન પ્રતિષિધ્યતે ॥

મધુરં તદ્ધિ રૂક્ષં ચ કષાયાનુરસં લઘુ ।

લઘુપાકિ સરં શોષવિષમજ્વરનાશનમ્ ॥

માર્દ્વીકાલ્પાન્તરં કિંચિત્ ખાર્જૂરં વાતકોપનમ્ ।

તદેવ વિશદં રુચ્યં કફઘ્નં કર્શનં લઘુ ॥

કષાયમધુરં હૃદ્યં સુગન્ધીન્દ્રિયબોધનમ્ ।

કાસાર્શોગ્રહણીદોષમૂત્રઘાતાનિલાપહા ॥

સ્તન્યરક્તક્ષયહિતા સુરા બૃંહણદીપની ।

કાસાર્શોગ્રહણીશ્વાસપ્રતિશ્યાયવિનાશની ॥

શ્વેતા મૂત્રકફસ્તન્યરક્તમાંસકરી સુરા ।

છર્દ્યરોચકહૃત્કુક્ષિતોદશૂલપ્રમર્દની ॥

પ્રસન્ના કફવાતાર્શોવિબન્ધાનાહનાશની ।

પિત્તલાલ્પકફા રૂક્ષા યવૈર્વાતપ્રકોપણી ॥

વિષ્ટમ્ભિની સુરા ગુર્વી શ્લેષ્મલા તુ મધૂલિકા ।

રૂક્ષા નાતિકફા વૃષ્યા પાચની ચાક્ષિકી સ્મૃતા ॥

ત્રિદોષો ભેદ્યવૃષ્યશ્ચ કોહલો વદનપ્રિયઃ ।

ગ્રાહ્યુષ્ણો જગલઃ પક્તા રૂક્ષસ્તૃટ્કફશોફકૃત્ ॥

હૃદ્યઃ પ્રવાહિકાટોપદુર્નામાનિલશોષહૃત્ ।

બક્વ(આ.ક્ક)સો હૃતસારત્વાદ્વિષ્ટમ્ભી વાતકોપનઃ ॥

દીપનઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રો વિશદોઽલ્પમદો ગુરુઃ ।

કષાયો મધુરઃ સીધુર્ગૌડઃ પાચનદીપનઃ ॥

શાર્કરો મધુરો રુચ્યો દીપનો બસ્તિશોધનઃ ।

વાતઘ્નો મધુરઃ પાકે હૃદ્ય ઇન્દ્રિયબોધનઃ ॥

તદ્વત્ પક્વરસઃ સીધુર્બલવર્ણકરઃ સરઃ ।

શોફઘ્નો દીપનો હૃદ્યો રુચ્યઃ શ્લેષ્માર્શસાં હિતઃ ॥

કર્શનઃ શીતરસિકઃ શ્વયથૂદરનાશનઃ ।

વર્ણકૃજ્જરણઃ સ્વર્યો વિબન્ધઘ્નોઽર્શસાં હિતઃ ॥

આક્ષિકઃ પાણ્ડુરોગઘ્નો વ્રણ્યઃ સંગ્રાહકો લઘુઃ ।

કષાયમધુરઃ સીધુઃ પિત્તઘ્નોઽસૃક્પ્રસાદનઃ ॥

જામ્બવો બદ્ધનિસ્યન્દસ્તુવરો વાતકોપનઃ ।

તીક્ષ્ણઃ સુરાસવો હૃદ્યો મૂત્રલઃ કફવાતનુત્ ॥

મુખપ્રિયઃ સ્થિરમદો વિજ્ઞેયોઽનિલનાશનઃ ।

લઘુર્મધ્વાસવશ્છેદી મેહકુષ્ઠવિષાપહઃ ॥

તિક્તઃ કષાયઃ શોફઘ્નસ્તીક્ષ્ણઃ સ્વાદુરવાતકૃત્ ।

તીક્ષ્ણઃ કષાયો મદકૃદ્દુર્નામકફગુલ્મહૃત્ ॥

કૃમિમેદોનિલહરો મૈરેયો મધુરો ગુરુઃ ।

બલ્યઃ પિત્તહરો વર્ણ્યો હૃદ્યશ્ચેક્ષુરસાસવઃ ॥

શીઘુર્મધૂકપુષ્પોત્થો વિહાહ્યગ્નિબલપ્રદઃ ।

રૂક્ષઃ કષાયકફહૃદ્વાતપિત્તપ્રકોપણઃ ॥

નિર્દિશેદ્રસતશ્ચાન્યાન્કન્દમૂલફલાસવાન્ ।

નવં મદ્યમભિષ્યન્દિ ગુરુ વાતાદિકોપનમ્ ॥

અનિષ્ટગન્ધિ વિરસમહૃદ્યં ચ વિદાહિ ચ ।

સુગન્ધિ દીપનં હૃદ્યં રોચિષ્ણુ કૃમિનાશનમ્ ॥

સ્ફુટસ્રોતસ્કરં જીર્ણં લઘુ વાતકફાપહમ્ ।

અરિષ્ટો દ્રવ્યસંયોગસંસ્કારાદધિકો ગુણૈઃ ॥

બહુદોષહરશ્ચૈવ દોષાણાં શમનશ્ચ સઃ ।

દીપનઃ કફવાતઘ્નઃ સરઃ પિત્તાવિરોધનઃ ॥

શૂલાધ્માનોદરપ્લીહજ્વરાજીર્ણાર્શસાં હિતઃ ।

પિપ્પલ્યાદિકૃતો ગુલ્મકફરોગહરઃ સ્મૃતઃ ॥

ચિકિત્સિતેષુ વક્ષ્યન્તેઽરિષ્ટા રોગહરાઃ પૃથક્ ।

અરિષ્ટાસવસીધૂનાં ગુણાન્ કર્માણિ ચાદિશેત્ ॥

બુદ્ધ્યા યથાસ્વં સંસ્કારમવેક્ષ્ય કુશલો ભિષક્ ।

સાન્દ્રં વિદાહિ દુર્ગન્ધં વિરસં કૃમિલં ગુરુ ॥

અહૃદ્યં તરુણં તીક્ષ્ણમુષ્ણં દુર્ભાજનસ્થિતમ્ ।

અલ્પૌષધં પર્યુષિતમત્યચ્છં પિચ્છિલં ચ યત્ ॥

તદ્વર્જ્યં સર્વદા મદ્યં કિંચિચ્છેષં ચ યદ્ભવેત્ ।

તત્ર યત્ સ્તોકસમ્ભારં તરુણં પિચ્છિલં ગુરુ ॥

કફપ્રકોપિ તન્મદ્યં દુર્જરં ચ વિશેષતઃ ।

પિત્તપ્રકોપિ બહલં તીક્ષ્ણમુષ્ણં વિદાહિ ચ ॥

અહૃદ્યં પેલવં પૂતિ કૃમિલં વિરસં ચ યત્ ।

તથા પર્યુષિતં ચાપિ વિદ્યાદનિલકોપનમ્ ॥

સર્વદોષૈરુપેતં તુ સર્વદોષપ્રકોપણમ્ ।

ચિરસ્થિતં જાતરસં દીપનં કફવાતજિત્ ॥

રુચ્યં પ્રસન્નં સુરભિ મદ્યં સેવ્યં મદાવહમ્ ।

તસ્યાનેકપ્રકારસ્ય મદ્યસ્ય રસવીર્યતઃ ॥

સૌક્ષ્મયાદૌષ્ણ્યાચ્ચ તૈક્ષ્ણ્યાચ્ચ વિકાસિત્વાચ્ચ વહ્નિના ।

સમેત્ય હૃદયં પ્રાપ્ય ધમનીરૂર્ધ્વમાગતમ્ ॥

વિક્ષોભ્યેન્દ્રિયચેતાંસિ વીર્યં મદયતેઽચિરાત્ ।

ચિરેણ શ્લૈષ્મિકે પુંસિ પાનતો જાયતે મદઃ ।

અચિરાદ્વાતિકે દૃષ્ટઃ પૈત્તિકે શીઘ્રમેવ તુ ॥

સાત્ત્વિકે શૌચદાક્ષિણ્યહર્ષમણ્ડનલાલસઃ ।

ગીતાધ્યયનસૌભાગ્યસુરતોત્સાહકૃન્મદઃ ॥

રાજસે દુઃખશીલત્વમાત્મત્યાગં સસાહસમ્ ।

કલહં સાનુબન્ધં તુ કરોતિ પુરુષે મદઃ ॥

અશૌચનિદ્રામાત્સર્યાગમ્યાગમનલોલતાઃ ।

અસત્યભાષણં ચાપિ કુર્યાદ્ધિ તામસે મદઃ ॥

રક્તપિત્તકરં શુક્તં છેદિ ભુક્તવિપાચનમ્ ।

વૈસ્વર્યં જરણં શ્લેષ્મપાણ્ડુક્રિમિહરં લઘુ ॥

તીક્ષ્ણોષ્ણં મૂત્રલં હૃદ્યં કફઘ્નં કટુપાકિ ચ ।

તદ્વત્તદાસુતં સર્વં રોચનમ્ ચ વિશેષતઃ ॥

ગૌડાનિ રસશુક્તાનિ મધુશુક્તાનિ યાનિ ચ ।

યથાપૂર્વં ગુરુતરાણ્યભિષ્યન્દકરાણિ ચ ॥

તુષામ્બુ દીપનં હૃદ્યં હૃત્પાણ્ડુકૃમિરોગનુત્ ।

ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્નં ભેદિ સૌવીરકં તથા ॥

ધાન્યામ્લં ધાન્યયોનિત્વાજ્જીવનં દાહનાશનમ્ ।

સ્પર્શાત્પાનાત્તુ પવનકફતૃષ્ણાહરં લઘુ ॥

તૈક્ષ્ણ્યાચ્ચ નિર્હરેદાશુ કફં ગણ્ડૂષધારણાત્ ।

મુખવૈરસ્યદૌર્ગન્ધ્યમલશોષક્લમાપહમ્ ॥

દીપનં જરણં ભેદિ હિતમાસ્થાપનેષુ ચ ।

સમુદ્રમાશ્રિતાનાં ચ જનાનાં સાત્મ્યમુચ્યતે ॥

અથ મૂત્રાણિ ।

અથ મૂત્રાણિ ગોમહિષાજાવિગજહયખરોષ્ટ્રાણાં તીક્ષ્ણાન્યુષ્ણાનિ કટૂનિ તિક્તાનિ લવણાનુરસાનિ લઘૂનિ શોધનાનિ કફવાતકૃમિમેદોવિષગુલ્માર્શ ઉદરકુષ્ઠશોફારોચકપાણ્ડુરોગહરાણિ હૃદ્યાનિ દીપનાનિ ચ સામાન્યતઃ ॥

ભવતશ્ચાત્ર ।

તત્સર્વં કટુ તીક્ષ્ણોષ્ણં લવણાનુરસં લઘુ ।

શોધનં કફવાતઘ્નં કૃમિમેદોવિષાપહમ્ ॥

અર્શોજઠરગુલ્મઘ્નં શોફારોચકનાશનમ્ ।

પાણ્ડુરોગહરં ભેદિ હૃદ્યં દીપનપાચનમ્ ॥

ગોમૂત્રં કટુ તીક્ષ્ણોષ્ણં સક્ષારત્વાન્ન વાતલમ્ ।

લઘ્વગ્નિદીપનં મેધ્યં પિત્તલં કફવાતજિત્ ॥

શૂલગુલ્મોદરાનાહવિરેકાસ્થાપનાદિષુ ।

મૂત્રપ્રયોગસાધ્યેષુ ગવ્યં મૂત્રં પ્રયોજયેત્ ॥

દુર્નામોદરશૂલેષુ કુષ્ઠમેહાવિશુદ્ધિષુ ।

આનાહશોફગુલ્મેષુ પાણ્ડુરોગે ચ માહિષમ્ ॥

કાસશ્વાસાપહં શોફકામલાપાણ્ડુરોગનુત્ ।

કટુતિક્તાન્વિતં છાગમીષન્મારુતકોપનમ્ ॥

કાસપ્લીહોદરશ્વાસશોષવર્ચોગ્રહે હિતમ્ ।

સક્ષારં તિક્તકટુકમુષ્ણં વાતઘ્નમાવિકમ્ ॥

દીપનં કટુ તીક્ષ્ણોષ્ણં વાતચેતોવિકારનુત્ ।

આશ્વં કફહરં મૂત્રં કૃમિદદ્રુષુ શસ્યતે ॥

સતિક્તં લવણં ભેદિ વાતઘ્નં પિત્તકોપનમ્ ।

તીક્ષ્ણં ક્ષારે કિલાસે ચ નાગં મૂત્રં પ્રયોજયેત્ ॥

ગરચેતોવિકારઘ્નં તીક્ષ્ણં ગ્રહણિરોગનુત્ ।

દીપનં ગાર્દભં મૂત્રં કૃમિવાતકફાપહમ્ ॥

શોફકુષ્ઠોદરોન્માદમારુતક્રિમિનાશનમ્ ।

અર્શોઘ્નં કારભં મૂત્રં માનુષં ચ વિષાપહમ્ ॥

દ્રવદ્રવ્યાણિ સર્વાણિ સમાસાત્ કીર્તિતાનિ તુ ।

કાલદેશવિભાગજ્ઞો નૃપતેર્દાતુમર્હતિ ॥