સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.44

અથાતો વિરેચનદ્રવ્યવિકલ્પવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

અરુણાભં ત્રિવૃન્મૂલં શ્રેષ્ઠં મૂલવિરેચને ।

પ્રધાનં તિલ્વકસ્ત્વક્ષુ ફલેષ્વપિ હરીતકી ॥

તૈલેષ્વેરણ્ડજં તૈલં સ્વરસે કારવેલ્લિકા ।

સુધાપયઃ પયઃસૂક્તમિતિ પ્રાધાન્યસંગ્રહઃ ।

તેષાં વિધાનં વક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥

વૈરેચનદ્રવ્યરસાનુપીતં મૂલં મહત્ત્રૈવૃતમસ્તદોષમ્ ।

ચૂર્ણીકૃતમ્ સૈન્ધવનાગરાઢ્યમમ્લૈઃ પિબેન્મારુતરોગજુષ્ટઃ ॥

ઇક્ષોર્વિકારૈર્મધુરૈ રસૈસ્તત્ પૈત્તે ગદે ક્ષીરયુતં પિબેચ્ચ ।

ગુડૂચ્યરિષ્ટત્રિફલારસેન સવ્યોષમૂત્રં કફજે પિબેત્તત્ ॥

ત્રિવર્ણકત્ર્યૂષણયુક્તમેતદ્ગુડેન લિહ્યાદનવેન ચૂર્ણમ્ ।

પ્રસ્થે ચ તન્મૂલરસસ્ય દત્ત્વા તન્મૂલકલ્કં કુડવપ્રમાણમ્ ॥

કર્ષોન્મિતે સૈન્ધનાગરે ચ વિપાચ્ય કલ્કીકૃતમેતદદ્યાત્ ।

તત્કલ્કભાગઃ સમહૌષધાર્ધઃ સસૈન્ધવો મૂત્રયુતશ્ચ પેયઃ ॥

સમાસ્ત્રિવૃન્નાગરકાભયાઃ સ્યુર્ભાગાર્ધકં પૂગફલં સુપક્વમ્ ।

વિડઙ્ગસારો મરિચં સદારુ યોગઃ સસિન્ધૂદ્ભવમૂત્રયુક્તઃ ॥

વિરેચનદ્રવ્યભવં તુ ચૂર્ણં રસેન તેષાં ભિષજા વિમૃદ્ય ।

તન્મૂલસિદ્ધેન ચ સર્પિષાક્તં સેવ્યં તદાજ્યે ગુટિકીકૃતં ચ ॥

ગુડે ચ પાકાભિમુખે નિધાય ચૂર્ણીકૃતં સમ્યગિદં વિપાચ્ય ।

શીતં ત્રિજાતાક્તમથો વિમૃદ્ય યોગાનુરૂપા ગુટિકાઃ પ્રયોગ્યાઃ ॥

વૈરેકીયદ્રવ્યચૂર્ણસ્ય ભાગં સિદ્ધં સાર્ધં ક્વાથભાગૈશ્ચતુર્ભિઃ ।

આમૃદ્નીયાત્ સર્પિષા તચ્છૃતેન તત્ક્વાથોષ્મસ્વેદિતં સામિતં ચ ॥

પાકપ્રાપ્તે ફાણિતે ચૂર્ણિતં તત્ ક્ષિપ્તં પક્વં ચાવતાર્ય પ્રયત્નાત્ ।

શીતીભૂતા મોદકા હૃદ્યગન્ધાઃ કાર્યાસ્ત્વેતે ભક્ષ્યકલ્પાઃ સમાસાત્ ॥

રસેન તેષાં પરિભાવ્ય મુદ્ગાન્ યૂષઃ સસિન્ધૂદ્ભવસર્પિરિષ્ટઃ ।

વૈરેચનેઽન્યૈરપિ વૈદલૈઃ સ્યાદેવં વિદધ્યાદ્વમનૌષધૈશ્ચ ॥

ભિત્ત્વા દ્વિધેક્ષું પરિલિપ્ય કલ્કૈસ્ત્રિભણ્ડિજાતૈઃ પ્રતિબધ્ય રજ્જ્વા ।

પક્વં ચ સમ્યક્ પુટપાકયુક્ત્યા ખાદેત્તુ તં પિત્તગદી સુશીતમ્ ॥

સિતાજગન્ધાત્વક્ક્ષીરીવિદારીત્રિવૃતાઃ સમાઃ ।

લિહ્યાન્મધુઘૃતાભ્યાં તુ તૃડ્દાહજ્વરશાન્તયે ॥

શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુક્તં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણાવચૂર્ણિતમ્ ।

રેચનં સુકુમારાણાં ત્વક્પત્રમરિચાંશકમ્ ॥

પચેલ્લેહં સિતાક્ષૌદ્રપલાર્ધકુડવાન્વિતમ્ ।

ત્રિવૃચ્ચૂર્ણયુતં શીતં પિત્તઘ્નં તદ્વિરેચનમ્ ॥

ત્રિવૃચ્છ્યામાક્ષારશુણ્ઠીપિપ્પલીર્મધુનાપ્નુયાત્ ।

સર્વશ્લેષ્મવિકારાણાં શ્રેષ્ઠમેતદ્વિરેચનમ્ ॥

બીજાઢ્યપથ્યાકાશ્મર્યધાત્રીદાડિમકોલજાન્ ।

તૈલભૃષ્ટાન્ રસાનમ્લફલૈરાવાપ્ય સાધયેત્ ॥

ઘનીભૂતં ત્રિસૌગન્ધ્યં ત્રિવૃત્ક્ષૌદ્રસમન્વિતમ્ ।

લેહ્યમેતત્કફપ્રાયૈઃ સુકુમારૈર્વિરેચનમ્ ॥

નીલીતુલ્યં ત્વગેલં ચ તૈસ્ત્રિવૃત્સસિતોપલા ।

ચૂર્ણં સંતર્પણં ક્ષૌદ્રફલામ્લં સન્નિપાતનુત્ ॥

ત્રિવૃચ્છ્યામાસિતાકૃષ્ણાત્રિફલામાક્ષિકૈઃ સમૈઃ ।

મોદકાઃ સન્નિપાતોર્ધ્વરક્તપિત્તજ્વરાપહાઃ ॥

ત્રિવૃદ્ભાગાસ્ત્રયઃ પ્રોક્તાસ્ત્રિફલા તત્સમા તથા ।

ક્ષારકૃષ્ણાવિડઙ્ગાનિ સંચૂર્ણ્ય મધુસર્પિષા ॥

લિહ્યાદ્ગુડેન ગુટિકાઃ કૃત્વા વાપ્યથ ભક્ષયેત્ ।

કફવાતકૃતાન્ ગુલ્માન્ પ્લીહોદરહલીમકાન્ ॥

હન્ત્યન્યાનપિ ચાપ્યેતન્નિરપાયં વિરેચનમ્ ।

ચૂર્ણં શ્યામાત્રિવૃન્નીલી કટ્વી મુસ્તા દુરાલભા ॥

ચવ્યેન્દ્રબીજં ત્રિફલા સર્પિર્માંસરસામ્બુભિઃ ।

પીતં વિરેચનં તદ્ધિ રૂક્ષાણામપિ શસ્યતે ॥

વૈરેચનિકનિઃક્વાથભાગાઃ શીતાસ્ત્રયો મતાઃ ।

દ્વૌ ફાણિતસ્ય તચ્ચાપિ પુનરગ્નાવધિશ્રયેત્ ॥

તત્ સાધુસિદ્ધં વિજ્ઞાય શીતં કૃત્વા નિધાપયેત્ ।

કલસે કૃતસંસ્કારે વિભજ્યર્તૂ હિમાહિમૌ ॥

માસાદૂર્ધ્વં જાતરસં મધુગન્ધં વરાસવમ્ ।

પિબેદસાવેવ વિધિઃ ક્ષારમૂત્રાસવેષ્વપિ ॥

વૈરેચનિકમૂલાણાં ક્વાથે માષાન્ સુભાવિતાન્ ।

સુધૌતાંસ્તત્કષાયેણ શાલીનાં ચાપિ તણ્ડુલાન્ ॥

અવક્ષુદ્યૈકતઃ પિણ્ડાન્ કૃત્વા શુષ્કાન્ સુચૂર્ણિતાન્ ।

શાલિતણ્ડુલચૂર્ણં ચ તત્કષાયોષ્મસાધિતમ્ ॥

તસ્ય પિષ્ટસ્ય ભાગાંસ્ત્રીન્ કિણ્વભાગવિમિશ્રિતાન્ ।

મણ્ડોદકાર્થે ક્વાથં ચ દદ્યાત્તત્સર્વમેકતઃ ॥

નિદધ્યાત્કલસે તાં તુ સુરાં જાતરસાં પિબેત્ ।

એષ એવ સુરાકલ્પો વમનેષ્વપિ કીર્તિતઃ ॥

મૂલાનિ ત્રિવૃદાદીનાં પ્રથમસ્ય ગણસ્ય ચ ।

મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય મૂર્વાશાર્ઙ્ગષ્ટયોરપિ ॥

સુધાં હૈમવતીં ચૈવ ત્રિફલાતિવિષે વચામ્ ।

સંહૃત્યૈતાનિ ભાગૌ દ્વૌ કારયેદેકમેતયોઃ ॥

કુર્યાન્નિઃક્વાથમેકસ્મિન્નેકસ્મિંશ્ચૂર્ણમેવ તુ ।

ક્ષુણ્ણાંસ્તસ્મિંસ્તુ નિઃક્વાથે ભાવયેદ્બહુશો યવાન્ ॥

શુષ્કાણાં મૃદુભૃષ્ટાનાં તેષાં ભાગાસ્ત્રયો મતાઃ ।

ચતુર્થં ભાગમાવાપ્ય ચૂર્ણાનામનુ(આ.ત્ર)કીર્તિતમ્ ॥

પ્રક્ષિપ્ય કલસે સમ્યક્ સમસ્તં તદનન્તરમ્ ।

તેષામેવ કષાયેણ શીતલેન સુયોજિતમ્ ॥

પૂર્વવત્સન્નિદધ્યાત્તુ જ્ઞેયં સૌવીરકં હિ તત્ ।

પૂર્વોક્તં વર્ગમાહૃત્ય દ્વિધા કૃત્વૈકમેતયોઃ ॥

ભાગં સંક્ષુદ્ય સંસૃજ્ય યવૈઃ સ્થાલ્યામધિશ્રયેત્ ।

અજશૃઙ્ગ્યાઃ કષાયેણ તમભ્યાસિચ્ય સાધયેત્ ॥

સુસિદ્ધાંશ્ચાવતાર્યૈતાનૌષધિભ્યો વિવેચયેત્ ।

વિમૃદ્ય સતુષાન્ સમ્યક્ તતસ્તાન્ પૂર્વવન્મિતાન્ ॥

પૂર્વોક્તૌષધભાગસ્ય ચૂર્ણં દત્ત્વા તુ પૂર્વવત્ ।

તેનૈવ સહ યૂષેણ કલસે પૂર્વવત્ક્ષિપેત્ ॥

જ્ઞાત્વા જાતરસં ચાપિ તત્તુષોદકમાદિશેત્ ।

તુષામ્બુસૌવીરકયોર્વિધિરેષ પ્રકીર્તિતઃ ॥

ષડ્રાત્રાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા તે ચ પેયે પ્રકીર્તિતે ।

વૈરેચનેષુ સર્વેષુ ત્રિવૃન્મૂલવિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

દન્તીદ્રવન્ત્યોર્મૂલાનિ વિશેષાન્મૃત્કુશાન્તરે ।

પિપ્પલીક્ષૌદ્રયુત્કાનિ સ્વિન્નાન્યુદ્ધૃત્ય શોષયેત્ ॥

તતસ્ત્રિવૃદ્વિધાનેન યોજયેચ્છ્લેષ્મપિત્તયોઃ ।

તયોઃ કલ્કકષાયાભ્યાં ચક્રતૈલં વિપાચયેત્ ॥

સર્પિશ્ચ પક્વં વીસર્પકક્ષાદાહાલજીર્જયેત્ ।

મેહગુલ્માનિલશ્લેષ્મવિબન્ધાંસ્તૈલમેવ ચ ॥

ચતુઃસ્નેહં શકૃચ્છુક્રવાતસંરોધજા રુજઃ ।

દન્તીદ્રવન્તીમરિચકનકાહ્વયવાસકૈઃ ॥

વિશ્વભેષજમૃદ્વીકાચિત્રકૈર્મૂત્રભાવિતમ્ ।

સપ્તાહં સર્પિષા ચૂર્ણં યોજ્યમેતદ્વિરેચનમ્ ॥

જીર્ણે સન્તર્પણં ક્ષૌદ્રં પિત્તશ્લેષ્મરુજાપહમ્ ।

અજીર્ણપાર્શ્વરુક્પાણ્ડુપ્લીહોદરનિબર્હણમ્ ॥

ગુડસ્યાષ્ટપલે પથ્યા વિંશતિઃ સ્યુઃ પલં પલમ્ ।

દન્તીચિત્રકયોઃ કર્ષૌ પિપ્પલીત્રિવૃતોર્દશ ॥

કૃત્વૈતાન્મોદકાનેકં દશમે દશમેઽહનિ ।

તતઃ ખાદેદુષ્ણતોયસેવી નિર્યન્ત્રણાસ્ત્વિમે ॥

દોષઘ્ના ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાર્શઃકુષ્ઠનાશનાઃ ।

વ્યોષં ત્રિજાતકં મુસ્તા વિડઙ્ગામલકે તથા ॥

નવૈતાનિ સમાંશાનિ ત્રિવૃદષ્ટગુણાનિ વૈ ।

શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતાનીહ દન્તીભાગદ્વયં તથા ॥

સર્વાણિ ચૂર્ણિતાનીહ ગાલિતાનિ વિમિશ્રયેત્ ।

ષડ્ભિશ્ચ શર્કરાભાગૈરીષત્સૈન્ધવમાક્ષિકૈઃ ॥

પિણ્ડિતમ્ ભક્ષયિત્વા તુ તતઃ શીતામ્બુ પાયયેત્ ।

બસ્તિરુક્તૃડ્જ્વરચ્છર્દિશોષપાણ્ડુભ્રમાપહમ્ ॥

નિર્યન્ત્રણમિદં સર્વં વિષઘ્નં તુ વિરેચનમ્ ।

રિવૃદષ્ટકસંજ્ઞોઽયં પ્રશસ્તઃ પિત્તરોગિણામ્ ॥

ભક્ષ્યઃ ક્ષીરાનુપાનો વા પિત્તશ્લેષ્માતુરૈર્નરૈઃ ।

ભક્ષ્યરૂપસધર્મત્વાદાઢ્યેષ્વેવ વિધીયતે ॥

તિલ્વક્સ્ય ત્વચં બાહ્યામન્તર્વલ્કવિવર્જિતામ્ ।

ચૂર્ણયિત્વા તુ દ્વૌ ભાગૌ તત્કષાયેણ ગાલયેત્ ॥

તૃતીયં ભાવિતં તેન ભાગં શુષ્કં તુ ભાવિતમ્ ।

દશમૂલીકષાયેણ ત્રિવૃદ્વત્સંપ્રયોજયેત્ ॥

વિધાનં ત્વક્ષુ નિર્દિષ્ટં ફલાનામથ વક્ષ્યતે ।

હરીતક્યાઃ ફલં ત્વસ્થિવિમુક્તં દોષવર્જિતમ્ ॥

યોજ્યં ત્રિવૃદ્વિધાનેન સર્વવ્યાધિનિબર્હણમ્ ।

રસાયનં પરં મેધ્યં દુષ્ટાન્તર્વ્રણશોધનમ્ ॥

હરીતકી વિડઙ્ગાનિ સૈન્ધવં નાગરં ત્રિવૃત્ ।

મરિચાનિ ચ તત્સર્વં ગોમૂત્રેણ વિરેચનમ્ ॥

હરીતકી ભદ્રદારુ કુષ્ઠં પૂગફલં તથા ।

સૈન્ધવં શૃઙ્ગવેરં ચ ગોમૂત્રેણ વિરેચનમ્ ॥

નીલિનીફલચૂર્ણં ચ નાગરાભયયોસ્તથા ।

લિહ્યાદ્ગુડેન સલિલં પશ્ચાદુષ્ણં પિબેન્નરઃ ॥

પિપ્પલ્યાદિકષાયેણ પિબેત્પિષ્ટાં હરીતકીમ્ ।

સૈન્ધવોપહિતાં સદ્ય એષ યોગો વિરેચયેત્ ॥

હરીતકી ભક્ષ્યમાણા નાગરેણ ગુડેન વા ।

સૈધવોપહિતા વાપિ સાતત્યેનાગ્નિદીપની ॥

વાતાનુલોમની વૃષ્યા ચેન્દ્રિયાણાં પ્રસાદની ।

સન્તર્પણકૃતાન્ રોગાન્ પ્રાયો હન્તિ હરીતકી ॥

શીતમામલકં રૂક્ષં પિત્તમેદઃકફાપહમ્ ।

બિભીતકમનુષ્ણં તુ કફપિત્તનિબર્હણમ્ ॥

ત્રીણ્યપ્યમ્લકષાયાણિ સતિક્તમધુરાણિ ચ ।

ત્રિફલા સર્વરોગઘ્ની ત્રિભાગઘૃતમૂર્ચ્છિતા ॥

વયસઃ સ્થાપનં ચાપિ કુર્યાત્ સંતતસેવિતા ।

હરીતકીવિધાનેન ફલાન્યેવં પ્રયોજયેત્ ॥

વિરેચનાનિ સર્વાણિ વિશેષાચ્ચતુરઙ્ગુલાત્ ।

ફલં કાલે સમુદ્ધૃત્ય સિકતાયાં નિધાપયેત્ ॥

સપ્તાહમાતપે શુષ્કં તતો મજ્જાનમુદ્ધરેત્ ।

તૈલં ગ્રાહ્યં જલે પક્ત્વા તિલવદ્વા પ્રપીડ્ય ચ ॥

તસ્યોપયોગો બાલાનાં યાવદ્વર્ષાણિ દ્વાદશ ।

લિહ્યાદેરણ્ડતૈલેન કુષ્ઠત્રિકટુકાન્વિતમ્ ॥

સુખોદકં ચાનુપિબેદેષ યોગો વિરેચયેત્ ।

એરણ્ડતૈલં ત્રિફલાક્વાથેન ત્રિગુણેન તુ ॥

યુક્તં પીતં તથા ક્ષીરરસાભ્યાં તુ વિરેચયેત્ ।

બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણસુકુમારેષુ યોજિતમ્ ॥

ફલાનાં વિધિરુદ્દિષ્ટઃ ક્ષીરાણાં શૃણુ સુશ્રુત ।

વિરેચનાનાં તીક્ષ્ણાનાં પયઃ સૌધં પરં મતમ્ ॥

અજ્ઞપ્રયુક્તં તદ્ધન્તિ વિષવત્ કર્મવિભ્રમાત્ ।

વિજાનતા પ્રયુક્તં તુ મહાન્તમપિ સંચયમ્ ॥

ભિનત્ત્યાશ્વેવ દોષાણાં રોગાન્ હન્તિ ચ દુસ્તરાન્ ।

મહત્યાઃ પઞ્ચમૂલ્યાસ્તુ બૃહત્યોશ્ચૈકશઃ પૃથક્ ॥

કષાયૈઃ સમભાગં તુ તદઙ્ગારૈર્વિશોષિતમ્ ।

અમ્લાદિમિઃ પૂર્વવત્તુ પ્રયોજ્યં કોલસંમિતમ્ ॥

મહાવૃક્ષપયઃ પીતૈર્યવાગૂસ્તણ્ડુલૈઃ કૃતા ।

પીતા વિરેચયત્યાશુ ગુડેનોત્કારિકા કૃતા ॥

લેહો વા સાધિતઃ સમ્યક્ સ્નુહીક્ષીરપયોઘૃતૈઃ ।

ભાવિતાસ્તુ સ્નુહીક્ષીરે પિપ્પલ્યો લવણાન્વિતાઃ ॥

ચૂર્ણં કામ્પિલ્લકં વાપિ તત્પીતં ગુટિકીકૃતમ્ ।

સપ્તલા શઙ્ખિની દન્તી ત્રિવૃદારગ્વધં ગવામ્ ॥

મૂત્રેણાપ્લાવ્ય સપ્તાહં સ્નુહીક્ષીરે તતઃ પરમ્ ।

કીર્ણં તેનૈવ ચૂર્ણેન માલ્યં વસનમેવ ચ ॥

આઘ્રાયાવૃત્ય વા સમ્યઙ્નૃદુકોષ્ઠો વિરિચ્યતે ।

ક્ષીરત્વકદ્ફલમૂલાનાં વિધાનૈઃ પરિકીર્તિતૈઃ ।

અવેક્ષ્ય સમ્યગ્રોગાદીન્ યથાવદુપયોજયેત્ ॥

ત્રિવૃચ્છાણમિતાસ્તિસ્રસ્તિસ્રશ્ચ ત્રિફલાત્વચઃ ।

વિડઙ્ગપિપ્પલીક્ષરશાણાસ્તિસ્રશ્ચ ચૂર્ણિતાઃ ॥

લિહ્યાત્ સર્પિર્મધુભ્યાં ચ મોદકં વા ગુડેન વા ।

ભક્ષયેન્નિષ્પરીહારમેતચ્છ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્ ॥

ગુલ્માન્ પ્લીહોદરમ્ કાસં હલીમકમરોચકમ્ ।

કફવાતકૃતાંશ્ચાન્યાન્ વ્યાધીનેતદ્વ્યપોહતિ ॥

ઘૃતેષુ તૈલેષુ પયઃસુ ચાપિ મદ્યેષુ મૂત્રેષુ તથા રસેષુ ।

ભક્ષ્યાન્નલેહ્યેષુ ચ તેષુ તેષુ વિરેચનાન્યગ્રમતિર્વિદધ્યાત્ ॥

ક્ષીરં રસઃ કલ્કમથો કષાયઃ શૃતશ્ચ શીતશ્ચ તથૈવ ફાણ્ટમ્ ।

કલ્પાહ્ ષડેતે ખલુ ભેષજાનાં યથોત્તરં તે લઘવઃ પ્રદિષ્ટાઃ ॥