સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.36

અથાતો ભૂમિપ્રવિભાગીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

શ્વભ્રશર્કરાશ્મવિષમવલ્મીકશ્મશાનાઘાતનદેવતાયતનસિકતાભિરનુપહતામનૂષરામભઙ્ગુરામદૂરોદકાં સ્નિગ્ધાં પ્રરોહવતીં મૃદ્વીં સ્થિરાં સમાં કૃષ્ણાં ગૌરીં લોહિતાં વા ભૂમિમૌષધાર્થં પરીક્ષેત । તસ્યાં જાતમપિ કૃમિવિષશસ્ત્રાતપપવનદહનતોયસમ્બાધમાર્ગૈરનુપહતમેકરસં પુષ્ટં પૃથ્વવગાઢમૂલમુદીચ્યાં ચૌષધમાદદીતેત્યેષ ભૂમિપરીક્ષાવિશેષઃ સામાન્યઃ ॥

વિશેષતસ્તુ તત્ર અશ્મવતી સ્થિરા ગુર્વી શ્યામા કૃષ્ણા વા સ્થૂલવૃક્ષશસ્યપ્રાયા સ્વગુણભૂયિષ્ઠા સ્નિગ્ધા શીતલાસન્નોદકા સ્નિગ્ધશસ્યતૃણકોમલવૃક્ષપ્રાયા શુક્લામ્બુગુણભૂયિષ્ઠા નાનાવર્ણા લઘ્વશ્મવતી પ્રવિરલાલ્પપાણ્ડુવૃક્ષપ્રરોહાગ્નિગુણભૂયિષ્ઠા રૂક્ષા ભસ્મરાસભવર્ણા તનુરૂક્ષકોટરાલ્પરસવૃક્ષપ્રાયાનિલગુણભૂયિષ્ઠા મૃદ્વી સમા શ્વભ્રવત્યવ્યક્તરસજલા સર્વતોઽસારવૃક્ષા મહાપર્વતવૃક્ષપ્રાયા શ્યામા ચાકાશગુણભૂયિષ્ઠા ॥

અત્ર કેચિદાહુરાચાર્યાઃ પ્રાવૃડ્વર્ષાશરદ્ધેમન્તવસન્તગ્રીષ્મેષુ યથાસંખ્યં મૂલપત્રત્વક્ક્ષીરસારફલાન્યાદદીતેતિ તત્તુ ન સમ્યક્ સૌમ્યાગ્નેયત્વાજ્જગતઃ । સૌમ્યાન્યૌષધાનિ સૌમ્યેષ્વૃતુષ્વાદદીતાગ્નેયાન્યાગ્નેયેષુ એવમવ્યાપન્નગુણાનિ ભવન્તિ । સૌમ્યાન્યૌષધાનિ સૌમ્યેષ્વૃતુષુ ગૃહીતાનિ સોમગુણભૂયિષ્ઠાયાં ભૂમૌ જાતાન્યતિમધુરસ્નિગ્ધશીતાનિ જાયન્તે । એતેન શેષં વ્યાખ્યાતમ્ ॥

તત્ર પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠાયાં ભૂમૌ જાતાનિ વિરેચનદ્રવ્યાણ્યાદદીત અગ્ન્યાકાશમારુતગુણભૂયિષ્ઠાયાં વમનદ્રવ્યાણિ ઉભયગુણભૂયિષ્ઠાયામુભયતોભાગાનિ આકાશગુણભૂયિષ્ઠાયાં સંશમનાનિ એવં બલવત્તરાણિ ભવન્તિ ॥

સર્વાણ્યેવ ચાભિનવાન્યન્યત્ર મધુઘૃતગુડપિપ્પલીવિડઙ્ગેભ્યઃ (આ.સર્વાણ્યેવ સક્ષીરાણિ વીર્યવન્તિ ) તેષામસમ્પત્તાવ(આ.ન)તિક્રાન્તસંવત્સરાણ્યાદદીતેતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

ગોપાલાસ્તાપસા વ્યાધા યે ચાન્યે વનચારિણઃ ।

મૂલાહારાશ્ચ યે તેભ્યો ભેષજવ્યક્તિરિષ્યતે ॥

સર્વાવયવસાધ્યેષુ પલાશલવણાદિષુ ।

વ્યવસ્થિતો ન કાલોઽસ્તિ તત્ર સર્વો વિધીયતે ॥

ગન્ધવર્ણરસોપેતા ષડ્વિધા ભૂમિરિષ્યતે ।

તસ્માદ્ભૂમિસ્વભાવેન બીજિનઃ ષડ્રસાયુતાઃ ॥

અવ્યક્તઃ કિલ તોયસ્ય રસો નિશ્ચયનિશ્ચિતઃ ।

રસઃ સ એવ ચાવ્યક્તો વ્યક્તો ભૂમિરસાદ્ભવેત્ ॥

સર્વલક્ષણસંપન્ના ભૂમિઃ સાધારણા સ્મૃતા ।

દ્રવ્યાણિ યત્ર તત્રૈવ તદ્ગુણાનિ વિશેષતઃ ॥

વિગન્ધેનાપરામૃષ્ટમવિપન્નં રસાદિભિઃ ।

નવં દ્રવ્યં પુરાણં વા ગ્રાહ્યમેવ વિનિર્દિશેત્ ॥

વિડઙ્ગં પિપ્પલી ક્ષૌદ્રં સર્પિશ્ચાપ્યનવં હિતમ્ ।

શેષમન્યત્ત્વભિનવં ગૃહ્ણીયાદ્દોષવર્જિતમ્ ॥

જઙ્ગમાનાં વયઃસ્થાનાં રક્તરોમનખાદિકમ્ ।

ક્ષીરમૂત્રપુરીષાણિ જીર્ણાહારેષુ સંહરેત્ ॥

પ્લોતમૃદ્ભાણ્ડફલકશઙ્કુવિન્યસ્તભેષજમ્ ।

પ્રશસ્તાયાં દિશિ શુચૌ ભેષજાગારમિષ્યતે ॥