सुश्रुतसंहिता · अध्याय 1.36

अथातो भूमिप्रविभागीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥

श्वभ्रशर्कराश्मविषमवल्मीकश्मशानाघातनदेवतायतनसिकताभिरनुपहतामनूषरामभङ्गुरामदूरोदकां स्निग्धां प्ररोहवतीं मृद्वीं स्थिरां समां कृष्णां गौरीं लोहितां वा भूमिमौषधार्थं परीक्षेत । तस्यां जातमपि कृमिविषशस्त्रातपपवनदहनतोयसम्बाधमार्गैरनुपहतमेकरसं पुष्टं पृथ्ववगाढमूलमुदीच्यां चौषधमाददीतेत्येष भूमिपरीक्षाविशेषः सामान्यः ॥

विशेषतस्तु तत्र अश्मवती स्थिरा गुर्वी श्यामा कृष्णा वा स्थूलवृक्षशस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा स्निग्धा शीतलासन्नोदका स्निग्धशस्यतृणकोमलवृक्षप्राया शुक्लाम्बुगुणभूयिष्ठा नानावर्णा लघ्वश्मवती प्रविरलाल्पपाण्डुवृक्षप्ररोहाग्निगुणभूयिष्ठा रूक्षा भस्मरासभवर्णा तनुरूक्षकोटराल्परसवृक्षप्रायानिलगुणभूयिष्ठा मृद्वी समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला सर्वतोऽसारवृक्षा महापर्वतवृक्षप्राया श्यामा चाकाशगुणभूयिष्ठा ॥

अत्र केचिदाहुराचार्याः प्रावृड्वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मेषु यथासंख्यं मूलपत्रत्वक्क्षीरसारफलान्याददीतेति तत्तु न सम्यक् सौम्याग्नेयत्वाज्जगतः । सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाददीताग्नेयान्याग्नेयेषु एवमव्यापन्नगुणानि भवन्ति । सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुषु गृहीतानि सोमगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातान्यतिमधुरस्निग्धशीतानि जायन्ते । एतेन शेषं व्याख्यातम् ॥

तत्र पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातानि विरेचनद्रव्याण्याददीत अग्न्याकाशमारुतगुणभूयिष्ठायां वमनद्रव्याणि उभयगुणभूयिष्ठायामुभयतोभागानि आकाशगुणभूयिष्ठायां संशमनानि एवं बलवत्तराणि भवन्ति ॥

सर्वाण्येव चाभिनवान्यन्यत्र मधुघृतगुडपिप्पलीविडङ्गेभ्यः (आ.सर्वाण्येव सक्षीराणि वीर्यवन्ति ) तेषामसम्पत्ताव(आ.न)तिक्रान्तसंवत्सराण्याददीतेति ॥

भवन्ति चात्र ।

गोपालास्तापसा व्याधा ये चान्ये वनचारिणः ।

मूलाहाराश्च ये तेभ्यो भेषजव्यक्तिरिष्यते ॥

सर्वावयवसाध्येषु पलाशलवणादिषु ।

व्यवस्थितो न कालोऽस्ति तत्र सर्वो विधीयते ॥

गन्धवर्णरसोपेता षड्विधा भूमिरिष्यते ।

तस्माद्भूमिस्वभावेन बीजिनः षड्रसायुताः ॥

अव्यक्तः किल तोयस्य रसो निश्चयनिश्चितः ।

रसः स एव चाव्यक्तो व्यक्तो भूमिरसाद्भवेत् ॥

सर्वलक्षणसंपन्ना भूमिः साधारणा स्मृता ।

द्रव्याणि यत्र तत्रैव तद्गुणानि विशेषतः ॥

विगन्धेनापरामृष्टमविपन्नं रसादिभिः ।

नवं द्रव्यं पुराणं वा ग्राह्यमेव विनिर्दिशेत् ॥

विडङ्गं पिप्पली क्षौद्रं सर्पिश्चाप्यनवं हितम् ।

शेषमन्यत्त्वभिनवं गृह्णीयाद्दोषवर्जितम् ॥

जङ्गमानां वयःस्थानां रक्तरोमनखादिकम् ।

क्षीरमूत्रपुरीषाणि जीर्णाहारेषु संहरेत् ॥

प्लोतमृद्भाण्डफलकशङ्कुविन्यस्तभेषजम् ।

प्रशस्तायां दिशि शुचौ भेषजागारमिष्यते ॥