Sushruta Samhita · Chapter 1.29

athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

dūtadarśanasaṃbhāṣā veṣāśceṣṭitameva ca /

ṛkṣaṃ velā tithiścaiva nimittaṃ śakuno'nilaḥ //

deśo vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam /

kathayantyāturagataṃ śubhaṃ vā yadi vāśubham //

pākhaṇḍāśramavarṇānāṃ sapakṣāḥ karmasiddhaye /

ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye //

napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ /

gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ //

vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ /

pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ //

ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ /

nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ //

rūkṣaniṣṭhuravādāścāpyamāṅgalyābhidhāyinaḥ /

chindantastṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam //

vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ /

srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ //

kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāśca ye /

vilikhanto mahīṃ kiṃcinmuñcanto loṣṭabhedinaḥ //

tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ /

phalaṃ pakvamasāraṃ vā gṛhītvānyacca tadvidham //

nakhairnakhāntaraṃ vāpi kareṇa caraṇaṃ tathā /

upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ //

vāmācārā rudantaśca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ /

yāmyāṃ diśaṃ prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ //

vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ /

dakṣiṇābhimukhaṃ deśe tvaśucau vā hutāśanam / ^

jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi codyatam //

nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vāśucim /

prakīrnākeśamabhyaktaṃ svinnaṃ viklavameva vā //

vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ /

vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane //

madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu ca /

ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca //

caturthyāṃ vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhyāṃ sandhidineṣu ca /

vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ //

svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ /

garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyamupāgatāḥ //

ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ /

etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ buddhvā saṃvibhajettu tat //

raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca /

praśasto jalarodheṣu dūtavaidyasamāgamaḥ //

vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta paṇḍitaḥ /

śuklavāsāḥ śucirgauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ //

svasyām jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ /

goyānenāgatastuṣṭaḥ pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ //

smṛtimān vidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān /

alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ //

svasthaṃ prāṅnukhamāsīnaṃ same deśe śucau śucim /

upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ //

māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ /

śuklavarṇāśca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ //

strī putriṇī savatsā gaurvardhamānamalaṅkṛtā /

kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi //

hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano nṛpaḥ /

apraśānto'nalo vājī haṃsaścāṣaḥ śikhī tathā //

brahmadundubhijīmūtaśaṅkhaveṇurathasvanāḥ /

siṃhagovṛṣanādāśca hreṣitaṃ gajabṛṃhitam //

śastaṃ haṃsarutaṃ nṇṇāṃ kauśikaṃ caiva vāmataḥ /

prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaśca hṛdayaṅgamāḥ //

patrapuṣpaphalopetān sakṣīrānnīrujo drumān /

āśritā vā nabhoveśmadhvajatoraṇavedikāḥ //

dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato'nugāḥ /

vāmā vā dakṣīṇā vāpi śakunāḥ karmasiddhaye //

śuṣke'śanihate'patre vallīnaddhe sakaṇṭake /

vṛkṣe'thavāśmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu //

caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ /

purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ //

punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ /

dakṣiṇādvāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ / ^

vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ //

bhāsakauśikayoścaiva na praśastaṃ kilobhayam /

darśanaṃ vā rutaṃ cāpi na godhākṛkalāsayoḥ //

dūtairaniṣṭaistulyānāmaścastaṃ darśanaṃ nṛṇām /

kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām //

pātraṃ neṣṭaṃ tathāṅgāratailakardamapūritam /

prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ //

śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ /

neṣyante patitāntasthadīnāndharipavastathā //

mṛduḥ śīto'nukūlaśca sugandhiścānilaḥ śubhaḥ /

kharoṣṇo'niṣṭagandhaśca pratilomaśca garhitaḥ //

granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdastu pūjitaḥ /

vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdastathaiva ca //

raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate /

evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittamupadhārayet //

tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ /

chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai gardabhoṣṭrayoḥ //

pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ kṣutaṃ skhalitamāhatam /

daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate //

praveśe'pyetaduddeśādavekṣyaṃ ca tathāture /

pratidvāraṃ gṛhe vāsya punaretanna gaṇyate //

keśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ /

khaṭvordhvapādā madyāpo vasā tailaṃ tilāstṛṇam //

napuṃsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ /

prasthāne vā praveśe vā neṣyante darśanaṃ gatāḥ //

bhāṇḍānāṃ saṃkarasthānāṃ sthānāt saṃcaraṇaṃ tathā /

nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamastathā //

vaidyāsanāvasādo vā rogī vā syādadhomukhaḥ /

vaidyaṃ saṃbhāṣamāṇo'ṅgaṃ kuḍyamāstaraṇāni vā //

pramṛjyādvā dhunīyādvā karau pṛṣṭhaṃ śirastathā /

hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasecchirasi corasi //

yo vaidyamunmukhaḥ pṛcchedunmārṣṭi svāṅgamāturaḥ /

na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate //

bhavane pūjyate vāpi yasya vaidyaḥ sa sidhyati /

śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣvaśubhaṃ hyaśubheṣu ca //

āturasya dhruvaṃ tasmāddūtādīn lakṣayedbhiṣak /

svapnānataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca //

suhṛdo yāṃ śca paśyanti vyādhito vā svayaṃ tathā /

snehābhyaktaśarīrastu karabhavyālagardabhaiḥ //

varāhairmahiṣairvāpi yo yāyāddakṣiṇāmukhaḥ /

raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā //

yaṃ vā karṣati baddhvā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham /

antāvasāyibhiryo vākṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ //

pariṣvajeran yaṃ vāpi pretāḥ pravrajitāstathā /

muhurāghrāyate yastu śvāpadairvikṛtānanaiḥ //

pibenmadhu ca tailaṃ ca yo vā paṅke'vasīdati /

paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā //

nirambaraśca yo raktāṃ dhārayecchirasi srajam /

yasya vaṃśo nalo vāpi tālo vorasi jāyate //

yaṃ vā matsyo grasedyo vā jananīṃ praviśennaraḥ /

parvatāgrāt patedyo vā śvabhre vā tamasāvṛte //

hriyate srotasā yo vā yo vā mauṇḍyamavāpnuyāt /

parājīyeta badhyeta kākādyairvābhibhūyate //

patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoḥ /

yaḥ paśyeddevatānāṃ ca (ā.vā) prakampamavanestathā //

yasya chardirvireko vā daśanāḥ prapatanti vā /

śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam //

puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ vā yo'dhirohati /

kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān //

labhetāśnīta vā pakvamannaṃ yaśca pibet surām /

svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyumṛcchati //

yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatastathā /

cintākṛto divā dṛṣto bhavantyaphaladāstu te //

jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām /

unmāde rākṣasaiḥ pretairapasmāre pravartanam //

mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām /

gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji //

śaṣkulībhakṣaṇaṃ chardyāmadhvā śvāsapipāsayoḥ /

haridraṃ bhojanaṃ vāpi yasya syāt pāṇḍurogiṇaḥ //

raktapittī pibedyastu śoṇitaṃ sa vinaśyati /

svapnānevaṃvidhān dṛṣṭvā prātarutthāya yatnavān //

dadyānmāṣāṃstilāṃllohaṃ viprebhyaḥ kāñcanaṃ tathā /

japeccāpi śubhān mantrān gāyatrīṃ tripadāṃ tathā //

dṛṣṭvā tu prathame yāme svapyād dhyātvā punaḥ śubham /

japedvānyatamaṃ vede brahmacārī samāhitaḥ //

devatāyatane caiva vasedrātritrayaṃ tathā /

viprāṃśca pūjayennityaṃ duḥsvapnāt pravimucyate //

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi praśastaṃ svapnadarśanam /

devān dvijāngovṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān //

samiddhamagniṃ sādhūṃśca nirmalāni jalāni ca /

paśyet kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca //

māṃsaṃ matsyān srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca phalāni ca /

labhante dhanalābhāya vyādherapagamāya ca //

mahāprāsādasaphalavṛkṣavāraṇaparvatān /

āroheddravyalābhāya vyādherapagamāya ca //

nadīnadasamudrāṃśca kṣubhitān kaluṣodakān /

taret kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca //

urago vā jalauko vā bhramaro vāpi yaṃ daśet /

ārogyaṃ nirdiśettasya dhanalābhaṃ ca buddhimān //

evaṃrūpān śubhān svapnān yaḥ paśyedvyādhito naraḥ /

sa dīrghāyuriti jñeyastasmai karma samācaret //