સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.29
અથાતો વિપરીતાવિપરીતસ્વપ્નનિદર્શનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥
દૂતદર્શનસંભાષા વેષાશ્ચેષ્ટિતમેવ ચ ।
ઋક્ષં વેલા તિથિશ્ચૈવ નિમિત્તં શકુનોઽનિલઃ ॥
દેશો વૈદ્યસ્ય વાગ્દેહમનસાં ચ વિચેષ્ટિતમ્ ।
કથયન્ત્યાતુરગતં શુભં વા યદિ વાશુભમ્ ॥
પાખણ્ડાશ્રમવર્ણાનાં સપક્ષાઃ કર્મસિદ્ધયે ।
ત એવ વિપરીતાઃ સ્યુર્દૂતાઃ કર્મવિપત્તયે ॥
નપુંસકં સ્ત્રી બહવો નૈકકાર્યા અસૂયકાઃ ।
ગર્દભોષ્ટ્રરથપ્રાપ્તાઃ પ્રાપ્તા વા સ્યુઃ પરમ્પરાઃ ॥
વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તિ દૂતાસ્તે ચાપિ ગર્હિતાઃ ।
પાશદણ્ડાયુધધરાઃ પાણ્ડુરેતરવાસસઃ ॥
આર્દ્રજીર્ણાપસવ્યૈકમલિનોદ્ધ્વસ્તવાસસઃ ।
ન્યૂનાધિકાઙ્ગા ઉદ્વિગ્ના વિકૃતા રૌદ્રરૂપિણઃ ॥
રૂક્ષનિષ્ઠુરવાદાશ્ચાપ્યમાઙ્ગલ્યાભિધાયિનઃ ।
છિન્દન્તસ્તૃણકાષ્ઠાનિ સ્પૃશન્તો નાસિકાં સ્તનમ્ ॥
વસ્ત્રાન્તાનામિકાકેશનખરોમદશાસ્પૃશઃ ।
સ્રોતોવરોધહૃદ્ગણ્ડમૂર્ધોરઃકુક્ષિપાણયઃ ॥
કપાલોપલભસ્માસ્થિતુષાઙ્ગારકરાશ્ચ યે ।
વિલિખન્તો મહીં કિંચિન્મુઞ્ચન્તો લોષ્ટભેદિનઃ ॥
તૈલકર્દમદિગ્ધાઙ્ગા રક્તસ્રગનુલેપનાઃ ।
ફલં પક્વમસારં વા ગૃહીત્વાન્યચ્ચ તદ્વિધમ્ ॥
નખૈર્નખાન્તરં વાપિ કરેણ ચરણં તથા ।
ઉપાનચ્ચર્મહસ્તા વા વિકૃતવ્યાધિપીડિતાઃ ॥
વામાચારા રુદન્તશ્ચ શ્વાસિનો વિકૃતેક્ષણાઃ ।
યામ્યાં દિશં પ્રાઞ્જલયો વિષમૈકપદે સ્થિતાઃ ॥
વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તિ દૂતાસ્તે ચાપિ ગર્હિતાઃ ।
દક્ષિણાભિમુખં દેશે ત્વશુચૌ વા હુતાશનમ્ । ^
જ્વલયન્તં પચન્તં વા ક્રૂરકર્મણિ ચોદ્યતમ્ ॥
નગ્નં ભૂમૌ શયાનં વા વેગોત્સર્ગેષુ વાશુચિમ્ ।
પ્રકીર્નાકેશમભ્યક્તં સ્વિન્નં વિક્લવમેવ વા ॥
વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તિ દૂતાસ્તે ચાપિ ગર્હિતાઃ ।
વૈદ્યસ્ય પૈત્ર્યે દૈવે વા કાર્યે ચોત્પાતદર્શને ॥
મધ્યાહ્ને ચાર્ધરાત્રે વા સન્ધ્યયોઃ કૃત્તિકાસુ ચ ।
આર્દ્રાશ્લેષામઘામૂલપૂર્વાસુ ભરણીષુ ચ ॥
ચતુર્થ્યાં વા નવમ્યાં વા ષષ્ઠ્યાં સન્ધિદિનેષુ ચ ।
વૈદ્યં ય ઉપસર્પન્તિ દૂતાસ્તે ચાપિ ગર્હિતાઃ ॥
સ્વિન્નાભિતપ્તા મધ્યાહ્ને જ્વલનસ્ય સમીપતઃ ।
ગર્હિતાઃ પિત્તરોગેષુ દૂતા વૈદ્યમુપાગતાઃ ॥
ત એવ કફરોગેષુ કર્મસિદ્ધિકરાઃ સ્મૃતાઃ ।
એતેન શેષં વ્યાખ્યાતં બુદ્ધ્વા સંવિભજેત્તુ તત્ ॥
રક્તપિત્તાતિસારેષુ પ્રમેહેષુ તથૈવ ચ ।
પ્રશસ્તો જલરોધેષુ દૂતવૈદ્યસમાગમઃ ॥
વિજ્ઞાયૈવં વિભાગં તુ શેષં બુધ્યેત પણ્ડિતઃ ।
શુક્લવાસાઃ શુચિર્ગૌરઃ શ્યામો વા પ્રિયદર્શનઃ ॥
સ્વસ્યામ્ જાતૌ સ્વગોત્રો વા દૂતઃ કાર્યકરઃ સ્મૃતઃ ।
ગોયાનેનાગતસ્તુષ્ટઃ પાદાભ્યાં શુભચેષ્ટિતઃ ॥
સ્મૃતિમાન્ વિધિકાલજ્ઞઃ સ્વતન્ત્રઃ પ્રતિપત્તિમાન્ ।
અલઙ્કૃતો મઙ્ગલવાન્ દૂતઃ કાર્યકરઃ સ્મૃતઃ ॥
સ્વસ્થં પ્રાઙ્નુખમાસીનં સમે દેશે શુચૌ શુચિમ્ ।
ઉપસર્પતિ યો વૈદ્યં સ ચ કાર્યકરઃ સ્મૃતઃ ॥
માંસોદકુમ્ભાતપત્રવિપ્રવારણગોવૃષાઃ ।
શુક્લવર્ણાશ્ચ પૂજ્યન્તે પ્રસ્થાને દર્શનં ગતાઃ ॥
સ્ત્રી પુત્રિણી સવત્સા ગૌર્વર્ધમાનમલઙ્કૃતા ।
કન્યા મત્સ્યાઃ ફલં ચામં સ્વસ્તિકં મોદકા દધિ ॥
હિરણ્યાક્ષતપાત્રં વા રત્નાનિ સુમનો નૃપઃ ।
અપ્રશાન્તોઽનલો વાજી હંસશ્ચાષઃ શિખી તથા ॥
બ્રહ્મદુન્દુભિજીમૂતશઙ્ખવેણુરથસ્વનાઃ ।
સિંહગોવૃષનાદાશ્ચ હ્રેષિતં ગજબૃંહિતમ્ ॥
શસ્તં હંસરુતં ન્ણ્ણાં કૌશિકં ચૈવ વામતઃ ।
પ્રસ્થાને યાયિનઃ શ્રેષ્ઠા વાચશ્ચ હૃદયઙ્ગમાઃ ॥
પત્રપુષ્પફલોપેતાન્ સક્ષીરાન્નીરુજો દ્રુમાન્ ।
આશ્રિતા વા નભોવેશ્મધ્વજતોરણવેદિકાઃ ॥
દિક્ષુ શાન્તાસુ વક્તારો મધુરં પૃષ્ઠતોઽનુગાઃ ।
વામા વા દક્ષીણા વાપિ શકુનાઃ કર્મસિદ્ધયે ॥
શુષ્કેઽશનિહતેઽપત્રે વલ્લીનદ્ધે સકણ્ટકે ।
વૃક્ષેઽથવાશ્મભસ્માસ્થિવિટ્તુષાઙ્ગારપાંશુષુ ॥
ચૈત્યવલ્મીકવિષમસ્થિતા દીપ્તખરસ્વરાઃ ।
પુરતો દિક્ષુ દીપ્તાસુ વક્તારો નાર્થસાધકાઃ ॥
પુન્નામાનઃ ખગા વામાઃ સ્ત્રીસંજ્ઞા દક્ષિણાઃ શુભાઃ ।
દક્ષિણાદ્વામગમનં પ્રશસ્તં શ્વશૃગાલયોઃ । ^
વામં નકુલચાષાણાં નોભયં શશસર્પયોઃ ॥
ભાસકૌશિકયોશ્ચૈવ ન પ્રશસ્તં કિલોભયમ્ ।
દર્શનં વા રુતં ચાપિ ન ગોધાકૃકલાસયોઃ ॥
દૂતૈરનિષ્ટૈસ્તુલ્યાનામશ્ચસ્તં દર્શનં નૃણામ્ ।
કુલત્થતિલકાર્પાસતુષપાષાણભસ્મનામ્ ॥
પાત્રં નેષ્ટં તથાઙ્ગારતૈલકર્દમપૂરિતમ્ ।
પ્રસન્નેતરમદ્યાનાં પૂર્ણં વા રક્તસર્ષપૈઃ ॥
શવકાષ્ઠપલાશાનાં શુષ્કાણાં પથિ સઙ્ગમાઃ ।
નેષ્યન્તે પતિતાન્તસ્થદીનાન્ધરિપવસ્તથા ॥
મૃદુઃ શીતોઽનુકૂલશ્ચ સુગન્ધિશ્ચાનિલઃ શુભઃ ।
ખરોષ્ણોઽનિષ્ટગન્ધશ્ચ પ્રતિલોમશ્ચ ગર્હિતઃ ॥
ગ્રન્થ્યર્બુદાદિષુ સદા છેદશબ્દસ્તુ પૂજિતઃ ।
વિદ્રધ્યુદરગુલ્મેષુ ભેદશબ્દસ્તથૈવ ચ ॥
રક્તપિત્તાતિસારેષુ રુદ્ધશબ્દઃ પ્રશસ્યતે ।
એવં વ્યાધિવિશેષેણ નિમિત્તમુપધારયેત્ ॥
તથૈવાક્રુષ્ટહાકષ્ટમાક્રન્દરુદિતસ્વનાઃ ।
છર્દ્યાં વાતપુરીષાણાં શબ્દો વૈ ગર્દભોષ્ટ્રયોઃ ॥
પ્રતિષિદ્ધં તથા ભગ્નં ક્ષુતં સ્ખલિતમાહતમ્ ।
દૌર્મનસ્યં ચ વૈદ્યસ્ય યાત્રાયાં ન પ્રશસ્યતે ॥
પ્રવેશેઽપ્યેતદુદ્દેશાદવેક્ષ્યં ચ તથાતુરે ।
પ્રતિદ્વારં ગૃહે વાસ્ય પુનરેતન્ન ગણ્યતે ॥
કેશભસ્માસ્થિકાષ્ઠાશ્મતુષકાર્પાસકણ્ટકાઃ ।
ખટ્વોર્ધ્વપાદા મદ્યાપો વસા તૈલં તિલાસ્તૃણમ્ ॥
નપુંસકવ્યઙ્ગભગ્નનગ્નમુણ્ડાસિતામ્બરાઃ ।
પ્રસ્થાને વા પ્રવેશે વા નેષ્યન્તે દર્શનં ગતાઃ ॥
ભાણ્ડાનાં સંકરસ્થાનાં સ્થાનાત્ સંચરણં તથા ।
નિખાતોત્પાટનં ભઙ્ગઃ પતનં નિર્ગમસ્તથા ॥
વૈદ્યાસનાવસાદો વા રોગી વા સ્યાદધોમુખઃ ।
વૈદ્યં સંભાષમાણોઽઙ્ગં કુડ્યમાસ્તરણાનિ વા ॥
પ્રમૃજ્યાદ્વા ધુનીયાદ્વા કરૌ પૃષ્ઠં શિરસ્તથા ।
હસ્તં ચાકૃષ્ય વૈદ્યસ્ય ન્યસેચ્છિરસિ ચોરસિ ॥
યો વૈદ્યમુન્મુખઃ પૃચ્છેદુન્માર્ષ્ટિ સ્વાઙ્ગમાતુરઃ ।
ન સ સિધ્યતિ વૈદ્યો વા ગૃહે યસ્ય ન પૂજ્યતે ॥
ભવને પૂજ્યતે વાપિ યસ્ય વૈદ્યઃ સ સિધ્યતિ ।
શુભં શુભેષુ દૂતાદિષ્વશુભં હ્યશુભેષુ ચ ॥
આતુરસ્ય ધ્રુવં તસ્માદ્દૂતાદીન્ લક્ષયેદ્ભિષક્ ।
સ્વપ્નાનતઃ પ્રવક્ષ્યામિ મરણાય શુભાય ચ ॥
સુહૃદો યાં શ્ચ પશ્યન્તિ વ્યાધિતો વા સ્વયં તથા ।
સ્નેહાભ્યક્તશરીરસ્તુ કરભવ્યાલગર્દભૈઃ ॥
વરાહૈર્મહિષૈર્વાપિ યો યાયાદ્દક્ષિણામુખઃ ।
રક્તામ્બરધરા કૃષ્ણા હસન્તી મુક્તમૂર્ધજા ॥
યં વા કર્ષતિ બદ્ધ્વા સ્ત્રી નૃત્યન્તી દક્ષિણામુખમ્ ।
અન્તાવસાયિભિર્યો વાકૃષ્યતે દક્ષિણામુખઃ ॥
પરિષ્વજેરન્ યં વાપિ પ્રેતાઃ પ્રવ્રજિતાસ્તથા ।
મુહુરાઘ્રાયતે યસ્તુ શ્વાપદૈર્વિકૃતાનનૈઃ ॥
પિબેન્મધુ ચ તૈલં ચ યો વા પઙ્કેઽવસીદતિ ।
પઙ્કપ્રદિગ્ધગાત્રો વા પ્રનૃત્યેત્ પ્રહસેત્તથા ॥
નિરમ્બરશ્ચ યો રક્તાં ધારયેચ્છિરસિ સ્રજમ્ ।
યસ્ય વંશો નલો વાપિ તાલો વોરસિ જાયતે ॥
યં વા મત્સ્યો ગ્રસેદ્યો વા જનનીં પ્રવિશેન્નરઃ ।
પર્વતાગ્રાત્ પતેદ્યો વા શ્વભ્રે વા તમસાવૃતે ॥
હ્રિયતે સ્રોતસા યો વા યો વા મૌણ્ડ્યમવાપ્નુયાત્ ।
પરાજીયેત બધ્યેત કાકાદ્યૈર્વાભિભૂયતે ॥
પતનં તારકાદીનાં પ્રણાશં દીપચક્ષુષોઃ ।
યઃ પશ્યેદ્દેવતાનાં ચ (આ.વા) પ્રકમ્પમવનેસ્તથા ॥
યસ્ય છર્દિર્વિરેકો વા દશનાઃ પ્રપતન્તિ વા ।
શાલ્મલીં કિંશુકં યૂપં વલ્મીકં પારિભદ્રકમ્ ॥
પુષ્પાઢ્યં કોવિદારં વા ચિતાં વા યોઽધિરોહતિ ।
કાર્પાસતૈલપિણ્યાકલોહાનિ લવણં તિલાન્ ॥
લભેતાશ્નીત વા પક્વમન્નં યશ્ચ પિબેત્ સુરામ્ ।
સ્વસ્થઃ સ લભતે વ્યાધિં વ્યાધિતો મૃત્યુમૃચ્છતિ ॥
યથાસ્વં પ્રકૃતિસ્વપ્નો વિસ્મૃતો વિહતસ્તથા ।
ચિન્તાકૃતો દિવા દૃષ્તો ભવન્ત્યફલદાસ્તુ તે ॥
જ્વરિતાનાં શુના સખ્યં કપિસખ્યં તુ શોષિણામ્ ।
ઉન્માદે રાક્ષસૈઃ પ્રેતૈરપસ્મારે પ્રવર્તનમ્ ॥
મેહાતિસારિણાં તોયપાનં સ્નેહસ્ય કુષ્ઠિનામ્ ।
ગુલ્મેષુ સ્થાવરોત્પત્તિઃ કોષ્ઠે મૂર્ધ્નિ શિરોરુજિ ॥
શષ્કુલીભક્ષણં છર્દ્યામધ્વા શ્વાસપિપાસયોઃ ।
હરિદ્રં ભોજનં વાપિ યસ્ય સ્યાત્ પાણ્ડુરોગિણઃ ॥
રક્તપિત્તી પિબેદ્યસ્તુ શોણિતં સ વિનશ્યતિ ।
સ્વપ્નાનેવંવિધાન્ દૃષ્ટ્વા પ્રાતરુત્થાય યત્નવાન્ ॥
દદ્યાન્માષાંસ્તિલાંલ્લોહં વિપ્રેભ્યઃ કાઞ્ચનં તથા ।
જપેચ્ચાપિ શુભાન્ મન્ત્રાન્ ગાયત્રીં ત્રિપદાં તથા ॥
દૃષ્ટ્વા તુ પ્રથમે યામે સ્વપ્યાદ્ ધ્યાત્વા પુનઃ શુભમ્ ।
જપેદ્વાન્યતમં વેદે બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ ॥
દેવતાયતને ચૈવ વસેદ્રાત્રિત્રયં તથા ।
વિપ્રાંશ્ચ પૂજયેન્નિત્યં દુઃસ્વપ્નાત્ પ્રવિમુચ્યતે ॥
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રશસ્તં સ્વપ્નદર્શનમ્ ।
દેવાન્ દ્વિજાન્ગોવૃષભાન્ જીવતઃ સુહૃદો નૃપાન્ ॥
સમિદ્ધમગ્નિં સાધૂંશ્ચ નિર્મલાનિ જલાનિ ચ ।
પશ્યેત્ કલ્યાણલાભાય વ્યાધેરપગમાય ચ ॥
માંસં મત્સ્યાન્ સ્રજઃ શ્વેતા વાસાંસિ ચ ફલાનિ ચ ।
લભન્તે ધનલાભાય વ્યાધેરપગમાય ચ ॥
મહાપ્રાસાદસફલવૃક્ષવારણપર્વતાન્ ।
આરોહેદ્દ્રવ્યલાભાય વ્યાધેરપગમાય ચ ॥
નદીનદસમુદ્રાંશ્ચ ક્ષુભિતાન્ કલુષોદકાન્ ।
તરેત્ કલ્યાણલાભાય વ્યાધેરપગમાય ચ ॥
ઉરગો વા જલૌકો વા ભ્રમરો વાપિ યં દશેત્ ।
આરોગ્યં નિર્દિશેત્તસ્ય ધનલાભં ચ બુદ્ધિમાન્ ॥
એવંરૂપાન્ શુભાન્ સ્વપ્નાન્ યઃ પશ્યેદ્વ્યાધિતો નરઃ ।
સ દીર્ઘાયુરિતિ જ્ઞેયસ્તસ્મૈ કર્મ સમાચરેત્ ॥
મૂળ પાઠ: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0