સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.14

અથાતઃ શોણિતવર્ણનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

તત્ર પાઞ્ચભૌતિકસ્ય ચતુર્વિધસ્ય ષડ્રસસ્ય દ્વિવિધવીર્યસ્યાષ્ટવિધાવીર્યસ્ય વાનેકગુણસ્યોપયુક્તસ્યાહારસ્ય સમ્યક્પરિણતસ્ય યસ્તેજોભૂતઃ સારઃ પરમસૂક્ષ્મઃ સ રસ ઇત્યુચ્યતે તસ્ય ચ હૃદયં સ્થાનં સ હૃદયાચ્ચતુર્વિંશ્તિંધમનીરનુપ્રવિશ્યોર્ધ્વગા દશ દશ ચાધોગામિન્યશ્ચતસ્રશ્ચ તિર્યગ્ગાઃ કૃત્સ્નં શરીરમહરહસ્તર્પયતિ વર્ધયતિ ધારયતિ યાપયતિ ચાદૃષ્ટહેતુકેન કર્મણા । તસ્ય શરીરમનુસરતોઽનુમાનાદ્ગતિરુપલક્ષયિતવ્યા ક્ષયવૃદ્ધિવૈકૃતૈઃ । તસ્મિન્ સર્વશરીરાવયવદોષધાતુમલાશયાનુસારિણિ રસે જિજ્ઞાસા કિમયં સૌમ્યસ્તૈજસ ઇતિ । અત્રોચ્યતે સ ખલુ દ્રવાનુસારી સ્નેહનજીવનતર્પણધારણાદિભિર્વિશેષૈઃ સૌમ્ય ઇત્યવગમ્યતે ॥

સ ખલ્વાપ્યો રસો યકૃત્પ્લીહાનૌ પ્રાપ્ય રાગમુપૈતિ ॥

ભવતશ્ચાત્ર ।

રઞ્જિતાસ્તેજસા ત્વાપઃ શરીરસ્થેન દેહિનામ્ ।

અવ્યાપન્નાઃ પ્રસન્નેન રક્તમિત્યભિધીયતે ॥

રસાદેવ સ્ત્રિયા રક્તં રજઃસંજ્ઞં પ્રવર્તતે ।

તદ્વર્ષાદ્દ્વ્યાદશાદૂર્ધ્વં યાતિ પઞ્ચાશતઃ ક્ષયમ્ ॥

આર્તવં શોણિતં ત્વાગ્નેયં અગ્નીષોમીયત્વાદ્ગર્ભસ્ય ॥

પાઞ્ચભૌતિકં ત્વપરે જીવરક્તમાહુરાચાર્યાઃ ॥

વેસ્રતા દ્રવતા રાગઃ સ્પન્દનં લઘુતા તથા ।

ભૂમ્યાદીનાં ગુણા હ્યેતે દૃશ્યન્તે ચાત્ર શોણિતે ॥

રસાદ્રક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદઃ પ્રજાયતે ।

મેદસોઽસ્થિ તતો મજ્જા મજ્જ્ઞઃ શુક્રં તુ જાયતે ॥

તત્રૈષાં ( સર્વ ) ધાતૂનામન્નપાનરસઃ પ્રીણયિતા ॥

રસજં પુરુષં વિદ્યાદ્રસં રક્ષેત્પ્રયત્નઃ ।

અન્નાત્પાનાચ્ચ મતિમાનાચારાચ્ચાપ્યતન્દ્રિતઃ ॥

તત્ર રસ ગતૌ ધાતુઃ અહરહર્ગચ્છતીત્યતો રસઃ ॥

સ ખલુ ત્રીણિ ત્રીણિ કલાસહસ્રાણિ પઞ્ચદશ ચ કલા એકૈકસ્મિન્ ધાતાવવતિષ્ઠતે એવં માસેન રસઃ શુક્રીભવતિ સ્ત્રીણાં ચાર્તવમ્ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

અષ્ટાદશસહસ્રાણિ સઙ્ખ્યા હ્યસ્મિન્ સમુચ્ચયે ।

કલાનાં નવતિઃ પ્રોક્તા સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રયોઃ ॥

સ શબ્દાર્ચિર્જલસન્તાનવદણુના વિશેષેણાનુધાવત્યેવં શરીરં કેવલમ્ ॥

વાજીકરણ્યસ્ત્વોષધયઃ સ્વબલગુણોત્કર્ષાદ્વિરેચનવદુપયુક્તાઃ શુક્રં વિરેચયન્તિ ॥

યથાહિ પુષ્પમુકુલસ્થો ગન્ધો ન શક્યમિહાસ્તીતિ વક્તુમથો નૈવા(આ.નૈવ ચા)સ્તીતિ અથવા( ચ)સ્તિ સતાં ભાવાનામભિવ્યક્તિરિતિ કૃ(આ.જ્ઞા)ત્વા કેવલં સૌક્ષ્મ્યાન્નાભિવ્યજ્યતે સ એવ પુષ્પે વિવૃતપત્રકેશરે કાલાન્તરેણાભિવ્યક્તિં ગચ્છતિ એવં બાલાનામપિ વયઃપરિણામાચ્છુક્રપ્રાદુર્ભાવો ભવતિ રોમરાજ્યાદયશ્ચ વિશેષા નારીણામ્ । ( રજસિ ચોપચીયમાને શનૈઃ શનૈઃ સ્તનગર્ભાશયયોન્યભિવૃદ્ધિર્ભવતિ ॥

સ એવાન્નરસો વૃદ્ધાનાં ( જરા)પરિપક્વશરીરત્વાદપ્રીણનો ભવતિ ॥

ત એતે શ્રીરધારણાદ્ધાતવ ઇત્યુચ્યન્તે ॥

તેષાં ક્ષયવૃદ્ધી શોણિતનિમિત્તે તસ્માત્તદધિકૃત્ય વક્ષ્યામઃ । તત્ર ફનિલમરુણં કૃષ્ણં પરૂષં તનુ શીઘ્રગમસ્કન્દિ ચ વાતેન દુષ્ટં નીલં પીતં હરિતં શ્યાવં વિસ્રમનિષ્ટં પિપીલિકામક્ષિકાણામસ્કન્દિ ચ પિત્તદુષ્ટં ગૈરિકોદકપ્રતીકાશં સ્નિગ્ધં શીતલં બહલં પિચ્છિલં ચિરસ્રાવિ માંસપેશીપ્રભં ચ શ્લેષ્મદુષ્ટં સર્વલક્ષણસંયુક્તં કાઞ્જિકાભં વિશેષતો દુર્ગન્ધિ ચ સન્નિપાતદુષ્ટં ( પિત્તવદ્રક્તેનાતિકૃષ્ણં ચ) દ્વિદોષલિઙ્ગં સંસૃષ્ટં । ( જીવશોણિતમન્યત્ર વક્ષ્યામઃ )॥

ઇન્દ્રગોપકપ્રતીકાશમસંહતમવિવર્ણં ચ પ્રકૃતિસ્થં જાનીયાત્ ॥

વિસ્રાવ્યાણ્યન્યત્ર વક્ષ્યામઃ ॥

અથાવિસ્રાવ્યાઃ સર્વાઙ્ગશોફઃ ક્ષીણસ્ય ચામ્લભોજનનિમિત્તઃ પાણ્દુરોગ્યર્શસોદરિશોષિગર્ભિણીનાં ચ શ્વયથવઃ ॥

તત્ર શસ્ત્રવિસ્રાવણં દ્વિવિધં પ્રચ્છાનં સિરાવ્યધનં ચ ॥

તત્ર ઋજ્વસંકીર્ણં સૂક્ષ્મં સમમનવગાઢમનુત્તાનમાશુ ચ શસ્ત્રં પાતયેન્મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધીનાં ચાનુપઘાતિ ॥

તત્ર દુર્વિને દુર્વિદ્ધે શીતવાતયોરસ્વિન્ને ભુક્તમાત્રે સ્કન્દત્વાચ્છોણિતં ન સ્રવત્યલ્પં વા સ્રવતિ ॥

મદમૂર્ચ્છાશ્રમાર્તાનાં વાતવિણ્મૂત્રસંગિનામ્ ।

નિદ્રાભિભૂતભીતાનાં નૃણાં નાસૃક્ પ્રવર્તતે ॥

તદ્દુષ્ટં શોણિતમનિર્હ્રિયમાણં કણ્ડૂશોફરાગદાહપાકવેદના જનયેત્ ॥

અત્યુષ્ણેઽતિસ્વિન્નેઽતિવિદ્ધેઽજ્ઞૈર્વસ્રાવિતમતિપ્રવર્તતે તદતિપ્રવૃત્તં શિરોઽભિતાપમાન્ધ્યમધિમન્થતિમિરપ્રાદુર્ભાવં ધાતુક્ષયમાક્ષેપકં પક્ષાઘાતમેકાઙ્ગવિકારં તૃષ્ણાદાહૌ હિક્કાં કાસં શ્વાસં પાણ્ડુરોગં મરણં ચાપાદયતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

તસ્માન્ન શિતે નાત્યુષ્ણે નાસ્વિન્ને નાતિતાપિતે ।

યવાગૂં પ્રતિપીતસ્ય શોણિતં મોક્ષયેદ્ભિષક્ ॥

સમ્યગ્ગત્વા યદા રક્તં સ્વયમેવાવતિષ્ઠતે ।

શુદ્ધં તદા વિજાનીયાત્ સમ્યગ્વિસ્રાવિતં ચ તત્ ॥

લાઘવં વેદનાશાન્તિર્વ્યાધેર્વેગપરિક્ષયઃ ।

સમ્યગ્વિસ્રાવિતે લિઙ્ગં પ્રસાદો મનસસ્તથા ॥

ત્વગ્દોષા ગ્રન્થયઃ શોફા રોગાઃ શોણિતજાશ્ચ યે ।

રક્તમોક્ષણશીલાનાં ન ભવન્તિ કદાચન ॥

અથ ખલ્વપ્રવર્તમાને રક્તે એલાશીતશિવકુષ્ઠતગરપાઠાભદ્રદારુવિડઙ્ગચિત્રકત્રિકટુકાગારધૂમહરિદ્રાર્કાઙ્કુરનક્તમાલફલૈર્યથાલાભં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિઃ સમસ્તૈર્વા ચૂર્ણીકૃતૈર્લવનાતૈલપ્રગાઢૈર્વ્રણમુખમવઘર્ષયેદેવં સમ્યક્ પ્રવર્તતે ॥

અથાતિપ્રવૃત્તે રોધ્રમધુકપ્રિયઙ્ગુપત્તઙ્ગગૈરિકસર્જરસરસાઞ્જનશાલ્મલીપુષ્પશઙ્ખશુક્તિમાષયવગોધૂમચૂર્ણૈઃ શનૈઃ શનૈર્વ્રણમુખમવચૂર્ણ્યાઙ્ગુલ્યગ્રેણાવપીડયેત્ સાલસર્જાર્જૂનારિમેદમેષશૃન્ઙ્ગધવધન્વન્ત્વગ્ભિર્વા ચૂર્ણિતાભિઃ ક્ષૌમેણ વા ધ્માપિતેન સમુદ્રફેનલાક્ષાચૂર્ણૈર્વા યથોક્તૈર્વ્રણબન્ધનદ્રવ્યૈર્ગાઢં બધ્નીયાત્ શીતાચ્ચ્છાદનભોજનાગારૈઃ શીતૈઃ પરિષેકપ્રદેહૈશ્ચોપાચરેત્ ક્ષારેનાગ્નિના વા દહેદ્યથોક્તં વ્યધનાદનન્તરં વા તામેવાતિપ્રવૃત્તાં સિરાં વિધ્યેત્ કાકોલ્યાદિક્વાથં વા શર્કરામધુમધુરં પાયયેત્ એણહરિણોરભ્રશશમહિષવરાહાણાં વા રુધિરં ક્ષિરયૂષરસૈઃ સુસ્નિગ્ધૈશ્ચાશ્નીયાત્ ઉપદ્રવાંશ્ચ યથાસ્વમુપચરેત્ ॥

ધાતુક્ષયાત્ સ્રુતે રક્તે મન્દઃ સંજાયતેઽનલઃ ।

પવનશ્ચ પરં લોપં યાતિ તસ્માત્ પ્રયત્નઃ ॥

તં નાતિશીતૈર્લઘુભિઃ સ્નિગ્ધૈઃ શોણિતવર્ધનૈઃ ।

ઈષદમ્લૈરનમ્લૈર્વા ભોજનૈઃ સમુપાચરેત્ ॥

ચતુર્વિધં યદેતદ્ધિ રુધિરસ્ય નિવારણમ્ ।

સંધાનં સ્કન્દનં ચૈવ પાચનં દહનં તથા ॥

વ્રણં કષાયઃ સંધત્તે રક્તં સ્કન્દયતે હિમમ્ ।

તથા સંપાચયેદ્ભસ્મ દાહઃ સંકોચયેત્ સિરાઃ ॥

અસ્કન્દમાને રુધિરે સંધાનાનિ પ્રયોજયેત્ ।

સંધાને ભ્રશ્યમાને તુ પાચનૈઃ સમુપાચરેત્ ।

કલ્પૈરેતૈસ્ત્રિભિર્વૈદ્યઃ પ્રયતેત યથાવિધિ ।

અસિદ્ધિમત્સુ ચૈતેષુ દાહઃ પરમ ઇષ્યતે ।

શેષદોષે યતો રક્તે ન વ્યાધિરતિવર્તતે ।

સાવશેષે તતઃ સ્થેયં ન તુ કુર્યાદતિક્રમમ્ ॥

દેહસ્ય રુધિરં મૂલં રુધિરેણૈવ ધાર્યતે ।

તસ્માદ્યત્નેન સંરક્ષ્યં રક્તં જીવ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

સ્રુતરક્તસ્ય સેકાદ્યૈઃ શીતૈઃ પ્રકુપિતેઽનિલે ।

શોફં સતોદં લોષ્ણેન સર્પિષા પરિષેચયેત્ ॥