સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.11

અથાતઃ ક્ષારપાકવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

શસ્ત્રાનુશસ્ત્રેભ્યઃ ક્ષારઃ પ્રધાનતમઃ છેદ્યભેદ્યલેખ્યકરણાત્ત્રિદોષઘ્નવાદ્વિશેષક્રિયાવચારણાચ્ચ ॥

તત્ર ક્ષરણાત્ ક્ષણનાદ્વા ક્ષારઃ ॥

નાનૌષધિસમવાયાત્ત્રિદોષઘ્નઃ શુક્લત્વાત્ સૌમ્યઃ તસ્ય સૌમ્યસ્યાપિ સતો દહનપચનદારણાદિશક્તિરવિરુદ્ધા સ ખલ્વાગ્નેયૌષધિગુણભૂયિષ્ઠત્વાત્ કટુક ઉષ્ણસ્તીક્ષ્ણઃ પ(આ.પા)ચનો વિલયનઃ શોધનો રોપણઃ શોષણઃ સ્તમ્ભનો લેખનઃ કૃમ્યામકફકુષ્ઠવિષમેદસામુપહન્તા પુંસ્ત્વસ્ય ચાતિસેવિતઃ ॥

સ દ્વિવિધઃ પ્રતિસારણીયઃ પાનીયશ્ચ ॥

તત્ર પ્રતિસારણીયઃ કુષ્ઠકિટિભદદ્રુમણ્ડલકિલાસભગન્દરાર્બુદાર્શોદુષ્ટવ્રણનાડીચર્મકીલતિલકાલકન્યચ્છવ્યઙ્ગમશકબાહ્યવિદ્રધિકૃમિવિષાદિષૂપદિશ્યતે સપ્તસુ ચ મુખરોગેષૂપજિહ્વાધિજિહ્વોપકુશદન્તવૈદર્ભેષુ તિસૃષુ ચ રોહિણીષુ એતેષ્વેવાનુશસ્ત્રપ્રણિધાનમુક્તમ્ ॥

પાનીયસ્તુ ગરગુલ્મોદરાગ્નિસઙ્ગાજીર્ણારોચકાનાહશર્કરાશ્મર્યાભ્યન્તરવિદ્રધિકૃમિવિષાર્શઃસૂપયુજ્યતે ॥

અહિતસ્તુ રક્તપિત્ત(આ.ત્તિ)જ્વરિતપિત્તપ્રકૃતિબાલવૃદ્ધદુર્બલભ્રમમદમૂર્ચ્છાતિમિરપરીતેભ્યોઽન્યેભ્યશ્ચૈવંવિધેભ્યઃ ॥

તં ચેતરક્ષારવદ્દગ્ધ્વા પરિસ્રાવયેત્ તસ્ય વિસ્તરોઽન્યત્ર ॥

અથેતરસ્ત્રિવિધો મૃદુર્મધ્યસ્તીક્ષ્ણશ્ચ । તં ચિકીર્ષુઃ શરદિ ગિરિસાનુજં શુચિરુપોષ્ય પ્રશસ્તેઽહનિ પ્રશસ્તદેશજાતમનુપહતં મધ્યમવયસં મહાન્તમસિતમુષ્કકમધિવાસ્યાપરેદ્યુઃ પાટયિત્વા સ્વણ્ડશઃ પ્રકલ્પ્યાવપાટ્ય નિર્વાતે દેશે નિચિતિં કૃત્વા સુધાશર્કરાશ્ચ પ્રક્ષિપ્ય નિલનાલૈરાદીપયેત્ । અથોપશાન્તેઽગ્નૌ તદ્ભસ્મ પૃથગ્ગૃહ્ણીયાદ્ભસ્મશર્કરાશ્ચ । અથાનેનૈવ વિધાનેન કુટજપલાશાશ્વકર્ણપારિભદ્રકબિભીતકારગ્વધતિલ્વકાર્કસ્નુહ્યપામાર્ગપાટલાનક્તમાલવૃષકદલીચિત્રકપૂતીકેન્દ્રવૃક્ષાસ્ફોતાશ્વમારકસપ્તચ્છદાગ્નિમન્થગુઞ્જાશ્ચતસ્રશ્ચ કોશાતકીઃ સમૂલફલપત્રશાખા દહેત્ । તતઃ ક્ષારદ્રોણમુદકદ્રોણૈઃ ષડ્ભિરાલોડ્ય મૂત્રૈર્વા યથોક્તૈરેકવિંશતિકૃત્વઃ પરિસ્રાવ્ય મહતિ કટાહે શનૈર્દર્વ્યાવઘટ્ટયન્ વિપચેત્ । સ યદા ભવત્યચ્છો રક્તસ્તીક્ષ્ણઃ પિચ્છિલશ્ચ તમાદાય મહતિ વસ્ત્રે પરિસ્રાવ્યેતરં વિભજ્ય પુનરગ્નાવિધિશ્રયેત્ । તત એવ ચક્ષારોદકાત્ કુડવમધ્યર્ધં વાપનયેત્ । તતઃ કટશર્કરાભસ્મશર્કરાક્ષીરપાકશઙ્ખનાભીરગ્નિવર્ણાઃ કૃત્વાયસે પાત્રે તસ્મિન્નેવ ક્ષારોદકે નિષિચ્ય પિષ્ટ્વા તેનૈવ દ્વિદ્રોણેઽષ્ટપલસંમિતં શઙ્ખાનાભ્યાદીનાં પ્રમાણં પ્રતિવાપ્ય સતતમપ્ર્મત્તશ્ચૈનમવઘટ્ટયન્ વિપચેત્ । સ યથા નાતિસાન્દ્રો નાતિદ્રવશ્ચ ભવતિ તથા પ્રયતેત । અથૈનમાગતપાકમવતાર્યાનુગુપ્તમાયસે કુમ્ભે સંવૃતમુખે નિદધ્યાદેષ મધ્યમઃ ॥

એષ એવાપ્રતીવાપઃ પક્વઃ સંવ્યૂહિમો સૃદુઃ ॥

પ્રતીવાપે યથાલાભં દન્તીદ્રવન્તીચિત્રકલાઙ્ગલકીપૂતિકપ્રવાલતાલપત્રીવિડસુવર્ચિકાકનકક્ષીરીહિઙ્ગુવચાતિવિષાઃ સમાઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણાઃ શુક્તિપ્રમાણાઃ પ્રતીવાપઃ । સ એવ સપ્રતીવાપઃ પક્વઃ પાક્યસ્તીક્ષ્ણઃ ॥

તેષાં યથાવ્યાધિબલમુપયોગઃ ॥

ક્ષીણબલે તુ ક્ષારોદકમાવપેદ્બલકરણાર્થમ્ ॥

ભવતશ્ચાત્ર ।

નૈવાતિતીક્ષ્ણો ન મૃદુઃ શુક્લઃ શ્લક્ષ્ણોઽથ પિચ્છિલઃ ।

અવિષ્યન્દી શિવઃ શીઘ્રઃ ક્ષારો હ્યષ્ટગુણઃ સ્મૃતઃ ॥

અતિમાર્દવશ્વૈત્યૌષ્ણ્યતૈક્ષ્ણ્યપૈચ્છિલ્યસર્પિતાઃ ।

સાન્દ્રતાપક્વતા હીનદ્રવ્યતા દોષ ઉચ્યતે ॥

તત્ર ક્ષારસાધ્યવ્યાધિવ્યાધિતમુપવેશ્ય નિવાતાતપે દેશેઽસંબાધેઽગ્રોપહરણીયોક્તેન વિધાનેનોપસંભૃતસંભારં તતોઽસ્ય તમવકાશં નિરીક્ષ્યાવઘૃષ્યાવલિખ્ય પ્રચ્છયિત્વા શલાકયા ક્ષારં પ્રતિસારયેત્ દત્ત્વા વાક્શતમાત્રમુપેક્ષેત ॥

તસ્મિન્નિપતિતે વ્યાધૌ કૃષ્ણતા દગ્ધલક્ષણમ્ ।

તત્રામ્લવર્ગઃ શમનઃ સર્પિર્મધુકસંયુતઃ ॥

અથ ચેત્ સ્થિરમૂલત્વાત્ ક્ષારદગ્ધં ચ શીર્યતે ।

ઇદમાલેપનં તત્ર સમગ્રમવચારયેત્ ॥

અમ્લકાઞ્જિકબીજાનિ તિલાન્ મધુકમેવ ચ ।

પ્રપેષ્ય સમભાગાનિ તેનૈનમનુલેપયેત્ ॥

તિલકલ્કઃ સમધુકો ઘૃતાક્તો વ્રણરોપણઃ ।

રસેનામ્લેન તીક્ષ્ણેન વીર્યોષ્ણેન ચ યોજિતઃ ॥

આગ્નેયેનાગ્નિના તુલ્યઃ કથં ક્ષારઃ પ્રશામ્યતિ ।

એવં ચેન્મન્યસે વત્સ પ્રોચ્યમાનં નિબોધ મે ॥

કટુકસ્તત્ર ભૂયિષ્ઠો લવણોઽનુરસસ્તથા ।

અમ્લેન સહ સંયુક્તઃ સતીક્ષ્ણલવણો રસઃ ॥

માધુયં ભજતેઽત્યર્થં તીક્ષ્ણભાવં વિમુઞ્ચતિ ।

માધુર્યાચ્છમમાપ્નોતિ વહ્નિરદ્ભિરિવાપ્લુતઃ ॥

તત્ર સમ્યગ્દગ્ધે વિકારોપશમો લાઘવમનાસ્રાવશ્ચ ॥ હીનદગ્ધે તોદકણ્ડુજાડ્યાનિ વ્યાધિવૃદ્ધિશ્ચ ॥ અતિદગ્ધે દાહપાકરાગસ્રાવાઙ્ગમર્દક્લમપિપાસામૂર્ચ્છાઃ સ્યુર્મરણં વા ॥

ક્ષારદગ્ધવ્રણં તુ યથાદોષં યથાદોષં યથાવ્યાધિ ચોપક્રમેત્ ॥

અથ નૈતે ક્ષારકૃત્યાઃ તદ્યથા દુર્બલબાલસ્થવિરભીરુસર્વાઙ્ગશૂનોદરિરક્તપિત્તિગર્ભિણ્યૃતુમતીપ્રવૃદ્ધજ્વરિપ્રમેહિરૂક્ષક્ષતક્ષીણતૃષ્ણામૂર્ચ્છોપદ્રુતક્લીબાપવૃત્તોદ્વૃત્તફલયોનયઃ ॥

તથા મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધિતરુણાસ્થિસેવનીધમનીગલનાભિનખાન્તઃશેફઃસ્રોતઃસ્વલ્પમાંસેષુ ચ પ્રદેશેષ્વક્ષ્ણોશ્ચ ન દદ્યાદન્યત્ર વર્ત્મરોગાત્ ॥

તત્ર ક્ષારસાધ્યેષ્વપિ વ્યાધિષુ શૂનગાત્રમસ્થિશૂલિનમન્નદ્વેષિણં હૃદયસન્ધિપીડોપદ્રુતં ચ ક્ષારો ન સાધયતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

વિષાગ્નિશસ્ત્રાશનિમૃત્યુકલ્પઃ ક્ષારો ભવત્યલ્પમતિપ્રયુક્તઃ ।

સ ધીમતા સમ્યગનુપ્રયુક્તો રોગાન્નિહન્યાદચિરેણ ઘોરાન્ ॥