સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 8

આરક્તાઙ્કુર-દન્તુરા કમલિની નાયામિની યામિની સ્તોકોન્મુક્ત-તુષારમ્ અમ્બર-મણેર્ ઈષત્ પ્રગલ્ભં મહઃ
અપ્ય્ એતે સહકાર-સૌરભ-મુચો વાચાલિતાઃ કોકિલૈર્ આયાન્તિ પ્રિય-વિપ્રયુક્ત-યુવતી-મર્મ-ચ્છિદો વાસરાઃ ॥

નૈવૈકે વયમ્ એવ કોકિલ-વધૂ-કણ્ઠોચ્ચરત્-પઞ્ચમ સ્થાનોદ્બોધિત-પઞ્ચ-માર્ગણ-ગુણાસ્ફાલેન રોમાઞ્ચિતાઃ
પશ્યૈતે તરવો ઽપિ સુન્દરિ જરત્-પત્ર-વ્યયાનન્તરોદ્ ભિન્ન-પાટલ-કોટિ-સંપુટ-દલ-પ્રાદુર્ભવત્-કુડ્મલાઃ ॥

મલય-મહી-ધર-પવનઃ કલ-કણ્ઠ-કલ-ધ્વનિર્ નિકુઞ્જ-લતાઃ ।
ઉત્કલિકા ઉત્કલિકાશ્ ચેતસિ જનયન્તિ લોકસ્ય ॥

કાન્તેન પ્રહિતો નવઃ પ્રિય-સખી-વર્ગેણ બદ્ધ-સ્પૃહશ્ ચિત્તેનોપહૃતઃ સ્મરાય ન સમુત્સ્રષ્ટું ગતઃ પાણિના
આમૃષ્ટો મુહુર્ ઈક્ષિતો મુહુર્ અભિઘ્રાતો મુહુર્ લોઠિતઃ પ્રત્યઙ્ગં ચ મુહુઃ કૃતો મૃગદૃશા કિં કિં ન ચૂતાઙ્કુરઃ ॥

દ્વિસ્ ત્રિઃ કોકિલયા રુતં ત્રિ-ચતુરૈશ્ ચૂતાઙ્કુરૈર્ ઉદ્ગતં કોષાદ્ બોભ્રતિ કિંશુકા મધુકર-શ્રેણી-જુષઃ પઞ્ચષાન્
ક્વાપિ ક્વાપિ મદાકુલાકુલતયા કાન્તાપરાધ-ગ્રહ ગ્રન્થિ-ચ્છેદ-સમુદ્યતં ચ હૃદયં દોલાયતે સુભ્રુવામ્ ॥

જમ્બૂનાં કુસુમોદરેષ્વ્ અતિરસાદાબદ્ધ-પાનોત્સવાઃ કીરાઃ પક્વ-ફલાશયા મધુ-કરીશ્ ચુમ્બન્તિ મુઞ્ચન્તિ ચ
એતેષામ્ અપિ પશ્ય કિંશુકતરોઃ પત્રૈર્ અભિન્ન-ત્વિષાં પુષ્પ-ભ્રાન્તિભિર્ આપતન્તિ સહસા ચઞ્ચૂષુ ભૃઙ્ગાઙ્ગનાઃ ॥

દૃશ્યન્તે મધુમત્ત-કોકિલ-વધૂ-નિર્ધૂત-ચૂતાઙ્કુર પ્રાગ્-ભાર-પ્રસરત્-પરાગ-સિકતા-દુર્ગાસ્ તટી-ભૂમયઃ
યાઃ કૃચ્છ્રાદ્ અભિલઙ્ઘ્ય લુબ્ધક-ભયાત્ તૈર્ એવ રેણૂત્કરૈર્ ધારા-વાહિભિર્ અસ્તિ લુપ્ત-પદવી-નિઃશઙ્કમ્ એણી-કુલમ્ ॥

અશિથિલ-પરિસ્પન્દઃ કુન્દે તથૈવ મધુવ્રતો નયન-સુહૃદો વૃક્ષાશ્ ચૈતે ન કુડ્મલ-શાલિનઃ
દલતિ કલિકા ચૌતી નાસ્મિન્ તથા મૃગ-ચક્ષુષાં અથ ચ હૃદયે માન-ગ્રન્થિઃ સ્વયં શિથિલાયતે ॥

કાન્તાં હિત્વા વિરહ-વિધુરારમ્ભ-ખેદાલસાઙ્ગીં માં ઉલ્લઙ્ઘ્ય વ્રજતુ પથિકઃ કાપિ યદ્ય્ અસ્તિ શક્તિઃ
ઇત્ય્ આશોકી જગતિ સકલે વલ્લરી ચીરિકેવ પ્રાપ્તારમ્ભે કુસુમ-સમયે કાલ-દેવેન દત્તા ॥

મન્દં દક્ષિણમ્ આહ્વયન્તિ પવનં પુંસ્કોકિલ-વ્યાહૃતૈઃ સંસ્કુર્વન્તિ વન-સ્થલીઃ કિસલયોત્તંસિર્ નિષણ્ણાલિભિઃ
ચન્દ્રં સુન્દરયન્તિ મુક્ત-તુહિન-પ્રાવારયા જ્યોત્સ્નયા વર્ધન્તે ચ વિવર્ધયન્તિ ચ મુહુસ્ તે ઽમી સ્મરં વાસરાઃ ॥

હૃદ્ય-સ્નિગ્ધૈઃ પરભૃત-રુતૈર્ મુક્ત-દીર્ઘ-પ્રવાસઃ પ્રત્યાવૃત્તો મધુર્ ઇતિ વદન્ દક્ષિણો ગન્ધવાહઃ
શિઞ્જલ્-લોલ-ભ્રમર-વલયઃ કાનનાલી-વધૂનાં સદ્યઃ કુન્દ-સ્મિત-બૃહતિકાઃ પૂર્ણ-પાત્રી-કરોતિ ॥

લોલૈઃ કોકિલ-મણ્ડલૈર્ મધુ-લિહાં ચઞ્ચૂર્યમાણૈર્ ગણૈર્ નીરન્ધ્રૈર્ ગૃહ-વાટિકા-પરિસરેષ્વ્ અઙ્ગારિતૈઃ કિંશુકૈઃ
પ્રારબ્ધે તિમિરે વસન્ત-સમય-ક્ષોણીપતેર્ ભ્રામ્યતઃ પ્રસ્નિગ્ધા પરિતો ધૃતેવ કલિકા-દીપાવલિશ્ ચમ્પકૈઃ ॥

ચ્યુત-સુમનસઃ કુન્દાઃ પુષ્પોદ્ગમેષ્વ્ અલસા દ્રુમા મનસિ ચ ગિરં ગ્રથ્નન્તીમે કિરન્તિ ન કોકિલાઃ
અથ ચ સવિતુઃ શીતોલ્લાસં લુનન્તિ મરીચયો ન ચ જઠરતામ્ આલમ્બન્તે ક્લમોદય-દાયિનીમ્ ॥

સામ્યં સંપ્રતિ સેવતે વિચકિલં ષાણ્માસિકૈર્ મૌક્તિકૈર્ વાહ્લીકી-દશન-વ્રણારુણ-તલૈઃ પત્રૈર્ અશોકોર્ચિતઃ
ભૃઙ્ગા-લઙ્ઘિત-કોટિ કિંશુકમ્ ઇદં કિંચિદ્ વિવૃન્તાયતે માઞ્જિષ્ઠૈર્ મુકુલૈશ્ ચ પાટલિતરોર્ અન્યૈવ કાચિલ્ લિપિઃ ॥

ગર્ભ-ગ્રન્થિષુ વીરુધાં સુમનસો મધ્યે ઽઙ્કુરં પલ્લવા વાઞ્છા-માત્ર-પરિગ્રહઃ પિક-વધૂ-કણ્ઠોદરે પઞ્ચમઃ
કિં ચ ત્રીણિ જગન્તિ જિષ્ણુ-દિવસૈર્ દ્વિત્રૈર્ મનોજન્મનો દેવસ્યાપિ ચિરોજ્ઝિતં યદિ ભવેદ્ અભ્યાસ-વશ્યં ધનુઃ ॥

શીતાસ્ તૈર્ ઇવ ભગ્ન-શૈશિર-નિશા-ભાગૈર્ અહઃ સ્ફાયતે ગર્ભં બિભ્રતિ કિંશુકા ઇવ દિશાં તાપાય વહ્ન્ય્-અઙ્કુરમ્
કિં ચ સ્વાશ્રય-સંભૃત-પ્રથિમસુ ચ્છાયાતપાઙ્ગેષ્વ્ અયં લોકઃ સ્તોક-રસો ઽદ્ય ન ક્વચિદ્ અપિ સ્વચ્છન્દમ્ આનન્દતિ ॥

ઉદ્ભિન્ન-સ્તવકાવતંસ-સુભગાઃ પ્રેઙ્ખન્-મરુન્-નર્તિતાઃ પુષ્પોદ્ગીર્ણ-પરાગ-પાંશુલ-લસત્-પત્ર-પ્રકાણ્ડ-ત્વિષઃ
ગમ્ભીર-ક્રમ-પઞ્ચમોન્મદ-પિક-ધ્વાનોચ્છલદ્-ગીતયઃ પ્રત્યુજ્જીવિત-મન્મથોત્સવ ઇવ ક્રીડન્ત્ય્ અમૂ ભૂરુહઃ ॥

પ્રાગ્ એવ જૈત્રમ્ અસ્ત્રં સહકાર-લતા સ્મરસ્ય ચાપભૃતઃ ।
કિં પુનર્ અનલ્પ-નિપતિત-મધુકર-વિષ-કલ્ક-લેપેન ॥

સ્વસ્તિ શ્રી-મલયાચલાત્ સ્મર-સખઃ શ્રીમાન્ વસન્તાનિલઃ ક્રીડા-વેશ્મસુ કામિનઃ કુશલયત્ય્ એતચ્ ચ વક્તીતરત્
એષો ઽહં મુદિતાલિ-કોકિલ-કુલં કુર્વન્ વનં પ્રાપ્તવાન્ યુષ્માભિઃ પ્રિય-કામિની-પરિગતૈઃ સ્થાતવ્યમ્ અસ્માદ્ ઇતિ ॥

એતે નૂતન-ચૂત-કોરક-ઘન-ધ્વાનાતિરેકી-ભવત્ કણ્ઠ-ધ્વાન-જુષો હરન્તિ હૃદયં મધ્યે વનં કોકિલાઃ
યેષામ્ અક્ષિ-નિભેન ભાન્તિ ભગવદ્-ભૂતેશ-નેત્રાનલ જ્વાલા-જાલ-કરાલિ-તાસમશરાઙ્ગાર-સ્ફુલિઙ્ગા ઇવ ॥

કિંશુક-કલિકાન્તર્-ગત-ચન્દ્ર-કલા-સ્ફર્ધિ કેશરં ભાતિ ।
રક્ત-નિચોલક-પિહિતં ધનુર્ ઇવ જતુ-મુદ્રિતં વિતનોઃ ॥

વાપી દન્તુરિતોદરા કમલિની પત્રાઙ્કુર-ગ્રન્થિભિશ્ ચૂતાનાં કલિકામિલન્ મધુલિહાં કાપિ સ્થિતિર્ વર્તતે
કિં ચાન્યત્ કુસુમાયુધો ઽદ્ય ભગવાન્ ધત્તે સ-ગર્વં ધનુર્ જ્યામ્ ઉન્માર્ષ્ટિ ચ પઞ્ચભિશ્ ચ વિશિખૈર્ જેતું જગદ્ વાઞ્છતિ ॥

આરક્તૈર્ નવ-પલ્લવૈર્ વિટપિનો નેત્રોત્સવં તન્વતે તાન્ ધુન્વન્ન્ અયમ્ અભ્યુપૈતિ મધુરામોદો મરુદ્ દક્ષિણઃ
તેનાલિઙ્ગિત-માત્ર એવ વિધિવત્ પ્રાદુર્-ભવન્ નિર્ભર ક્રીડા-કૂત-કષાયિતેન મનસા લોકો ઽયમ્ ઉન્માદ્યતે ॥

કાપ્ય્ અન્યા મુકુલાધિકાર-મિલિતા લક્ષ્મીર્ અશોકદ્રુમે માકન્દસ્ સમયોચિતેન વિધિના ધત્તે ઽભિજાતં વપુઃ
કિં ચાષાઢ-ગિરેર્ અનઙ્ગ-વિજય-પ્રસ્તાવના-પણ્ડિતઃ સ્વૈરં સર્પતિ બાલ-ચન્દન-લતા-લીલા-સખો મારુતઃ ॥

વહ્નિર્ મન્યે હિમ-જલ-ભયાત્ સંશ્રિતઃ કિંશુકેષુ શ્યામં ધૂમૈઃ સ ખલુ કુરુતે કાનનં કોરકાખ્યૈઃ
સંતાપાર્થં કથમ્ ઇતરથા પાન્થ-સીમન્તિનીનાં પુષ્પ-વ્યાજાદ્ વિસૃજતિ શિખા-શ્રેણિમ્ ઉદ્ગાઢ-શોણામ્ ॥

શ્રોણ્યાં ચિત્રઃ કુરુ-બક-ગુણઃ કર્ણયોર્ મુગ્ધચૂતં રક્તાશોકં પ્રણયિ કુચયોર્ માધવી મૂર્ધજેષુ
સર્વાઙ્ગીણો બકુલ-રજસા પિઞ્જરેણોપરાગઃ સ્ત્રૈણો યૂનાં ભવતુ રતયે વેશ-સર્વાભિસારઃ ॥

મુઘાતામ્રૈર્ નવ-કિશલયૈઃ સંભૃતોદાર-શોભં પ્રાદુર્-ભૂત-ભ્રમર-સરણી-યૌવનોદ્ભેદ-ચિહ્નમ્
સીમન્તિન્યઃ કુસુમ-ધનુષા બદ્ધ-સખ્યસ્ય માસઃ સ્નિગ્ધ-સ્મેરૈર્ મુખમ્ અધિગુણં દૃષ્ટિપાતૈઃ પિબન્તિ ॥

શિકી-મુખૈર્ અદ્ય મનોજ્ઞ-પક્ષૈર્ વિષોપલેપાદ્ ઇવ કજ્જલાભૈઃ ।
નિતાન્ત-પૂર્ણા મુચકુન્દકોષા વિભાન્તિ તૂણા ઇવ મન્મથસ્ય ॥

સ્નેહં સ્રવન્તિ તરવઃ પઞ્ચાપિ ક્ષિપતિ માર્ગણાન્ મદનઃ ।
પરિમુક્ત-કણ્ઠ-રોધઃ પર-પુષ્ટઃ ક્ષરતિ માધુર્યમ્ ॥

સંકુચિતા ઇવ પૂર્વં દુર્વાર-તુષાર-જનિત-જડિ-માનઃ ।
સંપ્રત્ય્ ઉપરમતિ હિમે ક્રમશો દિવસાઃ પ્રસાર-જુષઃ ॥

દુઃશ્લિષ્ટ-દુર્લક્ષ્ય-પલાશ-સંધીન્ય્ આપાટલાગ્રાણિ હરિન્તિ મૂલે ।
કુશેશયાનાં શુકશાવભાંસિ પ્રાદુર્બભૂવુર્ નવકુડ્મલાનિ ॥

ઉપનયતિ કપોલે લોલ-કર્ણ-પ્રવાલ ક્ષણ-મુકુલ-નિવેશાન્દોલનવ્યાપૃતાનામ્
પરિમલિત-હરિદ્રાન્ સંપ્રતિ દ્રાવિડીનાં નવ-નખ-પદ-તિક્તાન્ આતપઃ સ્વેદબિન્દૂન્ ॥

સદ્યસ્ તપ્તો ભ્રમતિ રજનીં વાસરઃ ખણ્ડયિત્વા ક્ષીણ-ક્ષીણા તદ્ અનુ ભજતે સાપિ સંયક્-પ્રસાદમ્
એકો લોકે કથયતિ નરસ્યેષ્ટ-જાતે નિસર્ગં નાર્યાઃ પુંસિ સ્થિતિમ્ અનુગુણાં શંસતિ સ્પષ્ટમ્ અન્યા ॥

ઇદાનીં પ્લક્ષાણાં જઠર-દલ-વિશ્લેષ-ચતુરઃ સ્થિતીનામ્ આબન્ધઃ સ્ફુટતિ શુક-ચઞ્ચૂ-પુટ-નિભઃ
તતઃ સ્ત્રીણાં હન્ત ક્ષમમ્ અધર-કાન્તિં કલયિતું સમન્તાન્ નિર્યાતિ સ્ફુટ-સુભગ-રાગં કિસલયમ્ ॥

ઉદ્ગચ્છત્ય્ અલિ-ઝંકૃતિઃ સ્મર-ધનુર્ જ્યા-મઞ્જુ-ગુઞ્જા-રવૈર્ નિર્યાતા વિષ-લિપ્ત-ભલ્લિ-વિષમાઃ કઙ્કેલ્લિ-ફુલ્લ-ચ્છટાઃ
રે સંપ્રત્ય્ અપવિત્રમ્ અત્ર પથિકાઃ સારમ્ભમ્ ઉજ્જૃમ્ભતે ચૂતો દૂત ઇવાન્તકસ્ય કલિકા-જાલ-સ્ફુરત્-પલ્લવઃ ॥

મિથઃ ક્રીડા-લોલ-ભ્રમર-ભર-ભઙ્ગાઙ્કુર-રસ પ્રેસેક-પ્રોન્મીલત્-પરિમલ-સમાલબ્ધ-પવનઃ
ઇતો ઽસ્ત્ય્ એષ શ્રીમાન્ અવિરલમ્ ઇદાનીં મુકુલિતઃ પ્રયચ્છત્ય્ ઉન્માદાન્ અહહ સહકાર-દ્રુમ-યુવા ॥

અઙ્કુરિતે પલ્લવિતે કોરકિતે વિકસિતે ચ સહકરે ।
અઙ્કુરિતઃ પલ્લવિતઃ કોરકિતો વિકસિતશ્ ચ મદનો ઽસૌ ॥

ઉત્ફુલ્લા નવ-માલિકા મદયતિ ઘ્રાણેન્દ્રિયાહ્લાદિની જાતં ધૂસરમ્ એવ કિંશુક-તરોર્ આશ્યામલં જાલકમ્
આચિન્વન્તિ કદમ્બકાનિ મધુનઃ પાણ્ડૂનિ મત્તાલયઃ સ્ત્રીણાં પીન-ઘન-સ્તનેષુ કણવાન્ સ્વેદઃ કરોત્ય્ આસ્પદમ્ ॥

સપદિ સખીભિર્ નિભૃતં વિરહવતીસ્ ત્રાતુમ્ અત્ર ભજ્યન્તે ।
સહકાર-મઞ્જરીણાં શિખોદ્ગમ-ગ્રન્થયઃ પ્રથમે ॥