સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 6

અસ્તિ શ્રી-સ્તન-પત્ર-ભઙ્ગમ્ અકરી-મુદ્રાઙ્કિતોરઃ-સ્થલી દેવઃ સર્વ-જગત્-પતિર્ મધુ-વધૂ-વક્ત્રાબ્જ-ચન્દ્રોદયઃ
ક્રીડા-ક્રોડ-તનોર્ નવેન્દુ-વિશદે દંષ્ટ્રાઙ્કુરે યસ્ય ભૂર્ ભાતિ સ્મ પ્રલયાબ્ધિ-પલ્વલ-તલોત્ખાતૈક-મુસ્તાકૃતિઃ ॥

પૃષ્ઠ-ભ્રામ્યદ્ અમન્દ-મન્દર-ગિરિ-ગ્રાવાગ્ર-કણ્ડૂયનાન્ નિદ્રાલોઃ કમઠાકૃતેર્ ભગવતઃ શ્વાસાનિલાઃ પાન્તુ વઃ
યત્-સંસ્કાર-કલાનુવર્તન-વશાદ્ વેલા-છલેનામ્ભસાં યાતાયાતમ્ અયન્ત્રિતં જલ-નિધેર્ નાદ્યાપિ વિશ્રામ્યતિ ॥

નિષ્પ્રત્યૂહમ્ ઉપાસ્મહે ભગવતઃ કૌમોદકી-લક્ષ્મણઃ કોક-પ્રીતિ-ચકોર-પારણ-પટૂ જ્યોતિષ્મતી લોચને
યાભ્યામ્ અર્ધ-વિબોધ-મુગ્ધ-મધુર-શ્રીર્ અર્ધ-નિદ્રાયિતો નાભી-પલ્વલ-પુણ્ડરીક-મુકુલઃ કમ્બોઃ સપત્ની-કૃતઃ ॥

વિરમતિ મહા-કલ્પે નાભી-પથૈક-નિકેતનસ્ ત્રિભુવન-પુરઃ-શિલ્પી યસ્ય પ્રતિક્ષણમ્ આત્મભૂઃ
કિમ્ અધિકરણા કીદૃક્ કસ્ય વ્યવસ્થિતિર્ ઇત્ય્ અસા વુદરમ્ અવિશદ્ દ્રષ્ટું તસ્મૈ જગન્-નિધયે નમઃ ॥

રાધે ત્વં કુપિતા ત્વમ્ એવ કુપિતા રુષ્ટાસિ ભૂમેર્ યતો માતા ત્વં જગતાં ત્વમ્ એવ જગતાં માતા ન વિજ્ઞો ઽપરઃ
દેવિ ત્વં પરિહાસ-કેલિ-કલહે ઽનન્તા ત્વમ્ એવેત્ય્ અસૌ સ્મેરો વલ્લવ-સુન્દરીમ્ અવનમચ્ છૌરિઃ શ્રિયઃ વઃ ક્રિયાત્ ॥

કો ઽયં દ્વારિ હરિઃ પ્રયાહ્ય્ ઉપવનં શાખામૃગેણાત્ર કિં કૃષ્ણો ઽહં દયિતે બિભેમિ સુતરાં કૃષ્ણઃ કથં વાનરઃ
મુગ્ધે ઽહં મધુસૂદનો વ્રજ લતાં તામ્ એવ પુષ્પાસવામ્ ઇત્થં નિર્વચનીકૃતો દયિતયા હ્રીણો હરિઃ પાતુ વઃ ॥

મન્દ્ર-ક્વાણિત-વેણુર્ અહ્નિ શિથિલે વ્યાવર્તયન્ ગોકુલં બર્હાપીડકમ્ ઉત્તમાઙ્ગ-રચિતં ગોધૂલિ-ધુમ્રં દધત્
મ્લાયન્ત્યા વન-માલયા પરિગતઃ શ્રાન્તો ઽપિ રમ્યાકૃતિર્ ગોપ-સ્ત્રી-નયનોત્સવો વિતરતુ શ્રેયાંસિ વઃ કેશવઃ ॥

વિષ્ણોર્ દાનવ-વાહિની-પ્રમથ-નેષ્ટ્યાપૂરણાયાદરાદ્ આત્તઃ પાણિ-યુગોદરેણ કરજ-શ્રેણ્યા શ્રિયાલમ્ભિતઃ
નિર્યાતો વદનેન કુક્ષિ-વસતેઃ પત્યુસ્ તલાદ્ અર્ણસાં શઙ્ખો ઽપત્ય-પરમ્પરાવૃત ઇવ શ્રેયાંસિ પુણાતુ વઃ ॥

સ જયત્ય્ આદિ-વરાહો દંષ્ટ્રાનિષ્પિષ્ટ-કુલ-ગિરિ-કસેરુઃ ।
યસ્ય પુરઃ સુર-કરિણઃ સાઙ્કુર-માષોપમા જાતાઃ ॥

જીયાસુઃ શકુલાકૃતેર્ ભગવતઃ પુચ્છ-ચ્છટાચ્છોટનાદ્ ઉદ્યન્તઃ શત-ચન્દ્રિતામ્બર-તલં તે બિન્દવઃ સૈન્ધવાઃ
યૈર્ વ્યાવૃત્ય પતદ્ભિર્ ઔર્વ-શિખિનસ્ તેજો-જટાલં વપુઃ પાનાધ્માન-વશાદ્ અરોચક-રુજશ્ ચક્રે ચિરસ્યાસ્પદમ્ ॥

કુતસ્ ત્વમ્ અણુકઃ સ્વતઃ સ્વમ્ ઇતિ કિં ન યત્ કસ્યચિત્ કિમ્ ઇચ્છસિ પદ-ત્રયં નનુ ભુવા કિમ્ ઇત્ય્ અલ્પયા
દ્વિજસ્ય શમિનો મમ ત્રિભુવનં તદ્ ઇત્ય્ આશયો હરેર્ જયતિ નિહ્નુતઃ પ્રકટિતશ્ ચ વક્રોક્તિભિઃ ॥

શ્રેયો ઽસ્યાશ્ ચિરમ્ અસ્તુ મન્દર-ગિરેર્ માઘાનિ પાશ્ર્વૈર્ ઇયં માવષ્ટમ્ભિ મહોર્મિભિઃ ફણિપતેર્ માલે ઽપિ લાલા-વિષૈઃ
ઇત્ય્ આકૂત-જુષઃ શ્રિયં જલ-નિધેર્ અર્ધોત્થિતાં પશ્યતો વાચોન્તઃ-સ્ફુરિતા બહિર્ વિકૃતિભિર્ વ્યક્તા હરેઃ પાતુ વઃ ॥

ચટચ્-ચટિનિ ચર્મણિ ચ્છમ્ ઇતિ ચોચ્છલ-ચ્છોણિતે ધગદ્-ધગ્ ઇતિ મેદસિ સ્ફુટતરો ઽસ્થિષુ ષ્ઠાદ્ ઇતિ
પુનાતુ ભવતો હરેર્ અમર-વૈરિ-નાથોરસિ ક્વણત્કરજ-પઞ્જર-ક્રકચ-કાષ-જન્માનલઃ ॥

વન્દે ભુજ-ભ્રમિત-મન્દર-મથ્યમાન દુગ્ધાબ્ધિ-દુગ્ધ-કણ-વિચ્છુરિત-ચ્છવીકમ્
નક્ષત્ર-કર્બુર-વિયત્-પ્રતિરોધિ-નિન્દદ્ ઉન્નિદ્ર-કૈરવ-તડાગમ્ ઉરો મુરારેઃ ॥

ભ્રમતિ ગિરિરાટ્ પૃષ્ઠે ગર્જત્ય્ ઉપશ્રુતિ સાગરો દહતિ વિતત-જ્વાલા-જાલો જગન્તિ વિષાનલઃ
સ તુ વિનિહિત-ગ્રીવાકાણ્ડઃ કટાહ-પુટાન્તરે સ્વપિતિ ભગવાન્ કૂર્મો નિદ્રાભરાલસ-લોચનઃ ॥

ભક્તિ-પ્રહ્વ-વિલોકન-પ્રણયિની નીલોત્પલ-સ્પર્ધિની ધ્યાનાલમ્બનતાં સમાધિ-નિરતૈર્ નીતે હિત-પ્રાપ્તયે
લાવણ્યસ્ય મહા-નિધી રસિકતાં લક્ષ્મી-દૃશોસ્ તન્વતી યુષ્માકં કુરુતાં ભવાર્તિ-શમનં નેત્રે તનુર્ વા હરેઃ ॥

પુચ્છોદસ્ત-વિસારિણો જલનિધેઃ સ્વર્-ગઙ્ગયા સંગમ શ્રદ્ધાહૂત-ખલત્-પુરાતન-મુનિર્ મીનો હરિઃ પાતુ વઃ
યસ્મિન્ન્ ઉદ્ધરતિ શ્રુતીઃ પૃથુતરાદ્ ઓઙ્કાર-સાર-ધ્વનેર્ મધ્યે-સિન્ધુ વિયન્-મયો જલ-મયઃ સ્તમ્ભસ્ ત્વ્ અભૂદ્ અમ્બરે ॥

જૃમ્ભાવિજૃમ્ભિત-દૃશઃ પ્રથમ-પ્રબુદ્ધ લક્ષ્મી-કરામ્બુરુહ-લાલન-લાલસસ્ય
ગાત્રાપવૃત્તિ-ભર-ખર્વિત-શેષમ્ અવ્યાદ્ અવ્યાહતં મુરજિતઃ કૃતક-પ્રસુપ્તમ્ ॥

મયાન્વિષ્ટો ધૂર્તઃ સ સખિ નિખિલામ્ એવ રજનીમ્ ઇહ સ્યાદ્ અત્ર સ્યાદ્ ઇતિ નિપુણમ્ અન્યામ્ અભિસૃતઃ
ન દૃષ્ટો ભાણ્ડીરે તટ-ભુવિ ન ગોવર્ધન-ગિરેર્ ન કાલિન્દ્યાઃ કૂલે ન ચ નિચુલ-કુઞ્જે મુરરિપુઃ ॥

શ્યામોચ્ચન્દ્રા સ્વપિતિ ન શિશો નૈતિ મામ્ અમ્બ નિદ્રા નિદ્રાહેતોઃ શૃણુ સુત કથાં કામ્ અપૂર્વાં કુરુષ્વ
વ્યક્તઃ સ્તમ્ભાન્ નરહરિર્ અભૂદ્ દાનવં દારયિષ્યન્ન્ ઇત્ય્ ઉક્તસ્ય સ્મિતમ્ ઉદયતે દેવકી-નન્દનસ્ય ॥

ખર્વ-ગ્રન્થિ-વિમુક્ત-સન્ધિ-વિકસદ્-વક્ષઃ-સ્ફુરત્-કૌસ્તુભં નિર્યન્ નાભિ-સરોજ-કુડ્મલ-કુટી-ગમ્ભીર-સામએધ્વનિ
પાત્રાવાપ્તિ-સમુત્સુકેન બલિના સાનન્દમ્ આલોકિતં પાયાદ્ વઃ ક્રમ-વર્ધમાન-મહિમાશ્ચર્યં મુરારેર્ વપુઃ ॥

ઉત્તિષ્ઠન્ત્યા રતાન્તે ભરમ્ ઉરગપતૌ પાણિનૈકેન કૃત્વા ધૃત્વા ચાન્યેન વાસો વિગલિત-કબરી-ભારમ્ અંશં વહન્ત્યાઃ
ભૂયસ્ તત્-કાલ-કાન્તિ-દ્વિગુણિત-સુરત-પ્રીતિના શૌરિણા વઃ શય્યામ્ આલમ્બ્ય નીતં વપુર્ અલસ-લસદ્-બાહુ લક્ષ્મ્યાઃ પુનાતુ ॥

સંપૂર્ણઃ પુનર્ અભ્યુદેતિ કિરણૈર્ ઇન્દુસ્ તતો દન્તિનઃ કુમ્ભ-દ્વન્દ્વમ્ ઇદં પુનઃ સુરતરોર્ અગ્રોલ્લસન્-મઞ્જરી
ઇત્થં યદ્-વદન-સ્તન-દ્વય-વલદ્-રોમાવલીષુ ભ્રમઃ ક્ષીરાબ્ધેર્ મથને ઽભવદ્-દિવિષદાં લક્ષ્મીર્ અસાવ્ અસ્તુ વઃ ॥

ભ-ભ-ભ્રમતિ મેદિની લ-લ-લ-લન્દતે ચન્દ્રમાઃ કૃ-કૃષ્ણ વવદ દ્રુતં હ-હ-હસન્તિ કિં વૃષ્ણયઃ
સિસીધુ મુ-મુ-મુઞ્ચ મે પ-પ-પ-પાન-પાત્રે સ્થિતઃ મદ-સ્ખલિતમ્ આલપન્ હલ-ધરઃ શ્રિયઃ વઃ ક્રિયાત્ ॥

કિં કિં સિંહસ્ તતઃ કિં નર-સદૃશ-વપુર્ દેવ ચિત્રં ગૃહીતો નૈવં તત્ કો ઽત્ર જીવ દ્રુતમ્ ઉપનય તં નન્વ્ અયં પ્રાપ્ત એવ
ચાપં ચાપં ન ખડ્ગં ત્વરિતતરમ્ અહો કર્કશત્વં નખાનામ્ ઇત્થં દૈત્યાધિરાજં નિજ-નખ-કુલિશૈર્ જઘ્નિવાન્ યસ્ સ વો ઽવ્યાત્ ॥

દેવસ્ ત્વામ્ એક-જઙ્ઘાવલયિત-લગુડો મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્ત-બાહુર્ ગાયન્ ગો-યુદ્ધ-ગીતીર્ ઉપરચિત-શિરઃ-શેખરઃ પ્રગ્રહેણ
દર્પ-સ્ફૂર્જન્-મહોક્ષ-દ્વય-સમર-રસાબદ્ધ-દીર્ઘાનુરાગઃ ક્રીડા-ગોપાલ-મૂર્તિર્ મુરરિપુર્ અવતાદ્ આત્ત-ગોરક્ષ-લીલઃ ॥

જયન્તિ નિર્દારિત-દૈત્ય-વક્ષસો નૃસિંહ-રૂપસ્ય હરેર્ નખાઙ્કુરાઃ
વિચિન્ત્ય યેષાં ચરિતં સુરારયઃ પ્રિયા-નખેભ્યો ઽપિ રતેષુ બિભ્યતિ ॥

એતે લક્ષ્મણ જાનકી-વિરહિણં માં ખેદયન્ત્ય્ અમ્બુદા મર્માણીવ ચ ઘટ્ટયન્ત્ય્ અલમ્ અમી ક્રૂરાઃ કદમ્બાનિલાઃ
ઇત્થં વ્યાહૃત-પૂર્વ-જન્મ-વિરહો યો રાધયા વીક્ષિતઃ સેર્ષ્યં શઙ્કિતયા સ વઃ સુખયતુ સ્વપ્નાયમાનો હરિઃ ॥

મિથ્યા-કણ્ડૂતિ-સાચીકૃત-ગલ-સરણિર્ યેષુ જાતો ગરુત્માન્ યે નિદ્રાં નાટયદ્ભિઃ શયન-ફણિ-ફણૈર્ લક્ષિતા ન શ્રુતાશ્ ચ
યે ચ ધ્યાનાનુબન્ધ-ચ્છલ-મુકુલ-દૃશા વેધસા નૈવ દૃષ્ટાસ્ તે લક્ષ્મીં નર્મયન્તો નિધુવન-વિધયઃ પાન્તુ વો માધવસ્ય ॥

પ્રત્યગ્રોન્મેષ-જિહ્મા ક્ષણમ્ અનભિમુખી રત્ન-દીપ-પ્રભાણાં આત્મ-વ્યાપાર-ગુર્વી જનિત-જલલવા જૃમ્ભિતૈઃ સાઙ્ગ-ભઙ્ગૈઃ
નાગાઙ્ગં મોક્તુમ્ ઇચ્છોઃ શયનં ઉરુ-ફણા-ચક્રવાલોપધાનં નિદ્રા-ચ્છેદાભિતામ્રા ચિરમ્ અવતુ હરેર્ દૃષ્ટિર્ આકેકરા વઃ ॥

દંષ્ટ્રાપિષ્ટેષુ સદ્યઃ શિખરિષુ ન કૃતઃ સ્કન્ધ-કણ્ડૂ-વિનોદઃ સિન્ધુષ્વ્ અઙ્ગાવગાહઃ ખુર-કુહર-વિશત્-તોય-તુચ્છેષુ નાપ્તઃ
પ્રાપ્તાઃ પાતાલ-પઙ્કે ન લુઠનરતયઃ પોત્રમાત્રોપયુક્તે યેનોદ્ધારે ધરિત્ર્યાઃ સ જયતિ વિભુતા-વિઘ્નિતેચ્છો વરાહઃ ॥

પાતુ ત્રીણિ જગન્તિ પાર્શ્વ-કષણ-પ્રક્ષુણ્ણ-દિઙ્-મણ્ડલો નૈકાબ્ધિ-સ્તિમિતોદરઃ સ ભગવાન્ ક્રીડા-ઝષઃ કેશવઃ
ત્વઙ્ગન્-નિષ્ઠુર-પૃષ્ઠ-રોમ-ખચિત-બ્રહ્માણ્ડ-ભાણ્ડ-સ્થિતે યસ્યોત્સ્ફાલ-કુતૂહલેન કથમ્ અપ્ય્ અઙ્ગેષુ જીર્ણાયિતમ્ ॥

યે સંતાપિત-નાભિ-પદ્મ-મધવો યે સ્નાપિતોરઃ-સ્રજો યે તાપાત્ તરલેન તલ્પ-ફણિના પ્રીત-પ્રતીપોજ્ઝિતાઃ
યે રાધા-સ્મૃતિ-સાક્ષિણઃ કમલયા સાસૂયમ્ આકર્ણિતા ગાઢાન્તર્-દવથોઃ પ્રતપ્ત-સરલાઃ શ્વાસા હરેઃ પાન્તુ વઃ ॥

સેયં દ્યોસ્ તદ્ ઇદં શશાઙ્ક-દિન-કૃચ્-ચિહ્નં નભઃ સા ક્ષિતિસ્ તત્-પાતાલ-તલં ત એવ ગિરયસ્ તે ઽમ્ભોધરાસ્ તા દિશઃ
ઇત્થં નાભિ-વિનિર્ગતેન સ-શિરઃ-કમ્પાદ્ભુતં વેધસા યસ્યાન્તશ્ ચ બહિશ્ ચ દૃષ્ટમ્ અખિલં ત્રૈલોક્યમ્ અવ્યાત્ સ વઃ ॥

યુક્તં માનદ મામ્ અનન્ય-મનસં વક્ષઃ-સ્થલસ્થાયિનીં ભક્તામ્ અપ્ય્ અવધૂય કર્તુમ્ અધુના કાન્તા-સહસ્રં તવ
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ફણ-ભૃત્ ફણામણિ-ગતાં સ્વામ્ એવ મત્વા તનું નિદ્રા-ચ્છેદ-કરં હરેર્ અવતુ વો લક્ષ્મ્યા વિલક્ષ-સ્મિતમ્ ॥

અગ્રે ગચ્છત ધેનુ-દુગ્ધ-કલશાન્ આદાય ગોપ્યો ગૃહં દુગ્ધે વસ્કયણી-કુલે પુનર્ ઇયં રાધા શનૈર્ યાસ્યતિ
ઇત્ય્ અન્ય-વ્યપદેશ-ગુપ્ત-હૃદયઃ કુર્વન્ વિવિક્તં વ્રજં દેવઃ કારણ-નન્દ-સૂનુર્ અશિવં કૃષ્ણઃ સ મુષ્ણાતુ વઃ ॥

સત્રાસર્તિ યશોદયા પ્રિય-ગુણ-પ્રીતેક્ષણં રાધયા લગ્નૈર્ વલ્લવ-સૂનુભિઃ સરભસં સંભાવિતાત્મોર્જિતૈઃ
ભીતાનન્દિત-વિસ્મિતેન વિષમં નન્દેન ચાલોકિતઃ પાયાદ્ વઃ કર-પદ્મ-સુસ્થિત-મહા-શૈલઃ સલીલો હરિઃ ॥

દંષ્ટ્રાસંકટ-વક્ત્ર-ઘર્ઘર-લલજ્-જિહ્વાભૃતો હવ્ય-ભુગ્ જ્વાલા-ભાસુર-ભૂરિ-કેશરિ-સટાભારસ્ય દૈત્ય-દ્રુહઃ
વ્યાવલ્ગદ્-વલવદ્ ધિરણ્યકશિપુ-ક્રોડ-સ્થલી-પાટન સ્પષ્ટ-પ્રસ્ફુટદ્-અસ્થિ-પઞ્જર-રવ-ક્રૂરા નખાઃ પાન્તુ વઃ ॥

લક્ષ્મ્યાઃ કેશ-પ્રસવ-રજસાં બિન્દુભિઃ સાન્દ્ર-પાતૈર્ ઉદ્વર્ણ-શ્રીર્ ઘન-નિધુવન-ક્લાન્તિ-નિદ્રાન્તરેષુ
દોર્-દણ્ડો ઽસૌ જયતિ જયિનઃ શાર્ઙ્ગિણો મન્દરાદ્રિ ગ્રાવ-શ્રેણિનિકષમસૃણ-ક્ષુણ્ણકેયૂર-પત્રઃ ॥

નખ-ક્રકચ-દારણ-સ્ફુટિત-દૈત્ય-વક્ષઃ-સ્થલ ક્ષરત્-ક્ષત-જનિર્ ઝર-પ્રતિવિભાવિત-સ્વાકૃતેઃ
હરેર્ અપર-કેશરિ-ક્ષુભિત-ચેતસઃ પાતુ વઃ સરોષ-લલિતાધર-ભ્રુકુટિ-ભઙ્ગ-ભીમં મુખમ્ ॥

વત્સ ક્ષ્માધર-ગહ્વરેષુ વિચરન્ ચાર-પ્રચારે ગવાં હિંસ્રાન્ વીક્ષ્ય પુરઃ પુરાણ-પુરુષં નારાયણં ધ્યાસ્યસિ
ઇત્ય્ ઉક્તસ્ય યશોદયા મુરારિપોર્ અવ્યાજ્ જગન્તિ સ્ફુરદ્ બિમ્બોષ્ઠ-દ્વય-ગાઢ-પીડન-વશાદ્ અવ્યક્ત-ભાવં સ્મિતમ્ ॥

દેવો હરિર્ જયતિ યજ્ઞ-વરાહ-રૂપઃ સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય-કારણમ્ એક એવ
યસ્યોદર-સ્થિત-જગત્-ત્રય-બીજ-કોશ નિર્ગચ્છદ્-અઙ્કુર-શિખેવ વિભાતિ દંષ્ટ્રા ॥

બીજં બ્રહ્મૈવ દેવો મધુજલ-નિધયઃ કર્ણિકા સ્વર્ણ-શૈલઃ કન્દો નાગાધિરાજો વિયદ્ અપિ વિપુલઃ પત્રકોશાવકાશઃ
દ્વીપાઃ પત્રાણિ મેઘા મધુપકુલમ્ અભૂત્ તારકા-ગર્ભ-ધૂલિર્ યસ્યૈતન્-નાભિ-પદ્મં ભુવનમ્ ઇતિ સ વઃ શર્મ દેવો દધાતુ ॥

કનક-નિકષ-સ્વચ્છે રાધા-પયોધર-મણ્ડલે નવ-જલધર-શ્યામામ્ આત્મ-દ્યુતિં પ્રતિબિમ્બિતામ્
અસિત-સિચય-પ્રાન્ત-ભ્રાન્ત્યા મુહુર્ મુહુર્ ઉત્ક્ષિપન્ જયતિ જનિત-વ્રીડા-નમ્ર-પ્રિયા-હસિતો હરિઃ ॥