સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 50
સુબન્ધૌ ભક્તિર્ નઃ ક ઇહ રઘુકારે ન રમતે ધૃતિર્ દાક્ષી-પુત્રે હરતિ હરિચન્દ્રો ઽપિ હૃદયમ્
વિશુદ્ધોક્તિઃ શૂરઃ પ્રકૃતિ-સુભગા ભાવ-વિગિરસ્ તથાપ્ય્ અન્તર્ મોદં કમ્ અપિ ભવભૂતિર્ વિતનુતે ॥
તાતઃ સૃષ્ટિમ્ અપૂર્વ-વસ્તુ-વિષયામ્ એકો ઽત્ર નિર્વ્યૂઢવાન્ નિષ્ણાતઃ કવિ-કુઞ્જરેન્દ્ર-ચરિતે માર્ગે ગિરાં વાગુરઃ
રેવા વિન્ધ્ય-પુલીન્દ્ર-પામર-વધૂ-ઝઞ્ઝાનિલ-પ્રેષિત પ્રાયે ઽર્થે વચનાનિ પલ્લવયિતું જાનાતિ યોગેશ્વરઃ ॥
પાતુ કર્ણ-રસાયનં રચયિતું વાચઃ સતાં સંમતાં વ્યુત્પત્તિં પરમામ્ અવાપ્તુમ્ અવધિં લબ્ધું રસ-સ્રોતસઃ
ભોક્તું સ્વાદુ ફલં ચ જીવિત-તરોર્ યદ્ય્ અસ્તિ તે કૌતુકં તદ્ ભ્રાતઃ શૃણુ રાજશેખર-કવેઃ સૂક્તીઃ સુધા-સ્યન્દનીઃ ॥
દેવીં વાચમ્ ઉપાસતે હિ બહવઃ સારં તુ સારસ્વતં જાનીતે નિતરામ્ અસૌ ગુરુકુલ-ક્લિષ્ટો મુરારિઃ કવિઃ
આબ્ધર્ લઙ્ઘિત એવ વાનર-ભટૈઃ કિં ત્વ્ અસ્ય ગમ્ભીરતામ્ આપાતાલ-વિલગ્ન-પીવર-વપુર્ જાનાતિ મન્થાચલઃ ॥
તત્ તાદૃગ્-ઉજ્જ્વલ-કકુત્સ્થ-કુલ-પ્રશસ્તિ સૌરભ્ય-નિર્ભર-ગભીર-મનો-હરાણિ
વાલ્મીકિ-વાગ્-અમૃત-કૂપ-નિપાત-લક્ષ્મીમ્ એતાનિ બિભ્રતિ મુરારિ-કવેર્ વચાંસિ ॥
ધિગ્ ધિક્ તાન્ સમયાન્ પરિશ્રમ-રુજો ધિક્ તા ગિરો નિષ્ફલા યત્રામૂર્ નિભવન્તિ વલ્લણ-ગુણોત્ખાતામૃત-પ્રીતયઃ
રોમ્ણાં નૃત્ય-ભુવો વિલોચન-પયઃ-પૂરાબ્ધિ-ચન્દ્રોદયાઃ સાહિત્ય-પ્રતિગણ્ડ-ગર્વ-ગલનં ગ્લાનિ-ક્રિયા-હેતવઃ ॥
ઉત્તાનોલ્લપિત-પ્રતારિત-નવ-શ્રોત્રૈઃ કથં ભાવ્યતાં વાક્-પ્રત્યંશ-નિવેશિતાખિલ-જગત્-તત્ત્વા કવીનાં કલા
રથ્યા-ગર્ત-વિગાહનાદ્ભુત-કૃતૈર્ ગાહ્યઃ ક્વ રત્નાકરો યસ્યાન્તઃ-શફરાવમાનન-તટી-મજ્જદ્-ગિરીન્દ્રાઃ શ્રિયઃ ॥
અનુદ્ઘુષ્ટઃ શબ્દૈર્ અથ ચ ઘટનાતઃ સ્ફુટ-રસઃ પદાનામ્ અર્થાત્મા રમયતિ ન તૂત્તાનિત-રસઃ
યથા કિંચિત્ કિંચિત્ પવન-ચલ-ચીનાંશુકતયા સ્તનાભોગઃ સ્ત્રીણાં હરતિ ન તથોન્મુદ્રિત-તનુઃ ॥
અસ્તંગત-ભાર-વિરવિ કાલ-વશાત્ કાલિ-દાસ-વિધુ-વિધુરમ્ ।
નિર્વાણ-બાણ-દીપં જગદ્ ઇદમ્ અદ્યોતિ રત્નેન ॥
જાનકી-હરણં કર્તું રઘુવંશે પુરઃ-સ્થિતે
કવિઃ કુમાર-દાસો વા રાવણો વા યદિ ક્ષમઃ ॥
શબ્દાસ્ તે ન તથા-વિધાઃ પથિ ધિયાં લોકસ્ય યે નાસતે નાર્થાત્માપિ સ કો ઽપિ ધાવતિ ગિરાં ભૂપાલ-માર્ગે ન યઃ
અસ્ત્ય્ અન્યસ્ તુ સ સંનિવેશ-શિશિરઃ શબ્દાર્થયોઃ સંગમો યેનામી સ્વ-વશેન દગ્ધ-કવયો મથ્નન્તિ ચેતાંસિ નઃ ॥
જયતિ કવિ-કણ્ઠ-હરઃ શ્રી-રઘુ-કારઃ પ્રમેય-કેદારે ।
યન્-મતિ-દાત્ર-વિલૂને શિલોઞ્છમ્ ઇવ કુર્વતે કવયઃ ॥
કવીનામ્ અગલદ્ દર્પો નૂનં વાસવ-દત્તયા
શક્ત્યેવ પાણ્ડુ-પુત્રાણાં ગતયા કર્ણ-ગોચરમ્ ॥
કીર્તિઃ પ્રવર-સેનસ્ય પ્રયાતા કુસુમોજ્જ્વલા
સમુદ્રસ્ય પરં પારં કપિસેનેવ સેતુના ॥
સન્તિ શ્વાન ઇવાસંખ્યા જાતિભાજો ગૃહે ગૃહે
ઉત્પાદકા ન બહવઃ કવયઃ શરભા ઇવ ॥
કવયઃ કાલિ-દાસાદ્યાઃ કવયો વયમ્ અપ્ય્ અમી
પર્વતે પરમાણૌ ચ વસ્તુત્વમ્ ઉભયોર્ અપિ ॥
સૌજન્યાઙ્કુર-કન્દ-સુન્દર-કથા-સર્વસ્વ સીમન્તિની ચિત્તાકર્ષણ-મન્ત્ર-મન્મથ-સરિત્-કલ્લોલ-વાગ્-વલ્લભ
સૌભાગ્યૈક-નિવેશ પેશલ-ગિરામ્ આધાર ધૈર્યામ્બુધે ધર્માદ્રિ-દ્રુમ રાજશેખર-સખે દૃષ્ટો ઽસિ યામો વયમ્ ॥
યદ્ એતદ્ વાગ્-અર્થ-વ્યતિકર-મયં કિંચિદ્ અમૃતં પ્રમોદ-પ્રસ્યન્દૈઃ સહૃદય-મનાંસિ સ્નપયતિ
ઇદં કાવ્યં તત્ત્વં સ્ફુરતિ તુ યદ્ અત્રાણુ પરમં તદ્ અન્તર્-બુદ્ધીનાં સ્ફુટમ્ અથ ચ વાચામ્ અવિષયઃ ॥
સુવર્ણાલંકારા પ્રકટિતરસાશ્લેષ-નિપુણા સ્ફુરદ્-વૈદર્ભોક્તિર્ લલિત-પદ-બન્ધ-ક્રમ-ગતિઃ
લસદ્ ભૂયો ભાવા મૃદુર્ અપિ વિમર્દોચિત-તનુઃ કવીન્દ્ર ત્વદ્-વાણી હરતિ હરિણાક્ષીવ હૃદયમ્ ॥
અમ્બા યેન સરસ્વતી સુતવતી તસ્યાર્પયન્તી રસાન્ નાના-ચાટુ-મુખી સ દુર્લડિતવાન્ ખેલાભિર્ ઉચ્છૃઙ્ખલઃ
જિહ્વા-દુર્વ્યસનૈર્ ઉપદ્રવ-રુજઃ કુર્વન્તિ યે દુઃસુતાઃ તાન્ દૃષ્ટ્વાર્થમ્ ઇતસ્ તતો નિખનતિ સ્વં નિઃસ્વમ્ આતન્વતી ॥
અવિદિત-ગુણાપિ સત્-કવિ-ભણિતિઃ કર્ણેષુ વમતિ મધુ-ધારામ્ ।
અનધિગત-પરિમલાપિ હિ હરતિ દૃશં માલતી-માલા ॥
બભૂવ વલ્મીક-ભવઃ પુરા કવિસ્ તતઃ પ્રપેદે ભુવિ ભર્તૃ-મેઠતામ્
પુનઃ સ્થિતો યો ભવ-ભૂતિ-રેખયા સ વર્તતે સંપ્રતિ રાજશેખરઃ ॥
ઉચ્છ્વાસો ઽપિ ન નિર્યાતિ બાણે હૃદય-વર્તિનિ
કિં પુનર્ વિકટાટોપ પદ-બન્ધા સરસ્વતી ॥
યલ્ લગ્નં હૃદિ પુંસાં ભૂયો ભૂયઃ શિરો ન ઘૂર્ણયતિ ।
તદ્ અપિ કવેઃ કિમ્ ઉ કાવ્યં કાણ્ડો વા ધન્વિનાં કિમ્ અસૌ ॥
કથંચિત્ કાલિદાસસ્ય કાલેન બહુના મયા
અવગાઢેવ ગમ્ભીર મસૃણૌઘા સરસ્વતી ॥
કશ્ચિદ્ વાચં રચયિતુમ્ અલં શ્રોતુમ્ એવાપરસ્ તાં કલ્યાણી તે મતુર્ ઉભયતો વિસ્મયં નસ્ તનોતિ
ન હ્ય્ એકસ્મિન્ અતિશયવતાં સંનિપાતો ગુણાનાં એકઃ સૂતે કનકમ્ ઉપલસ્ તત્-પરીક્ષા-ક્ષમો ઽન્યઃ ॥
પ્રયોગ-વ્યુત્પત્તૌ પ્રતિપદ-વિશેષાર્થ-કથને પ્રસત્તૌ ગામ્ભીર્યે રસવતિ ચ વાક્યાર્થ-ઘટને
અગમ્યાયામ્ અન્યૈર્ દિશિ પરિણતેશ્ ચાર્થ-વચસોર્ મતં ચેદ્ અસ્માકં કવિર્ અમર-સિંહો વિજયતે ॥
ઇયં ગૌર્ ઉદ્દામા તવ નિવિડ-બન્ધાપિ હિ કથં ન વૈદર્ભાદ્ અન્યત્ ચરતિ સુલભત્વે ઽપિ હિ કથમ્
અવન્ધ્યા ચ ખ્યાતા ભુવિ કથમ્ અગમ્યા કવિ-વૃષૈઃ કથં વા પીયૂષં સ્રવતિ બહુ દુગ્ધાપિ બહુભિઃ ॥
શૈલૈર્ બન્ધયતિ સ્મ વાનર-હૃતૈર્ વાલ્મીકિર્ અમ્ભોનિધિં વ્યાસઃ પાર્થ-શરૈસ્ તથાપિ ન તયોર્ અત્યુક્તિર્ ઉદ્ભાવ્યતે
વાગ્ અર્થૌ ચ તુલાધૃતાવ્ ઇવ તથાપ્ય્ અસ્મન્-નિબન્ધાનયં લોકો દૂષયિતું પ્રસારિત-મુખસ્ તુભ્યં પ્રતિષ્ઠે નમઃ ॥
હા કષ્ટં કવિ-ચક્ર-મૌલિ-મણિના દક્ષેણ યન્ નેક્ષિતઃ શ્રીમાન્ ઉત્પલ-રાજ-દેવ-નૃપતિર્ વિદ્યા-વધૂ-વલ્લભઃ
તસ્યાપ્ય્ અર્થિ-જનૈકરોહણ-ગિરેર્ લક્ષ્મીર્ વૃથૈવાભવદ્ દક્ષસ્યાસ્ય ન યેન સુન્દર-ગિરઃ કર્ણાવતંસી-કૃતાઃ ॥
યસ્ય યથા વિજ્ઞાનં તાદૃક્ તસ્યેહ હૃદય-સદ્-ભાવઃ ।
ઉન્મીલતિ કવિ-પુઙ્ગ-વચને ચ પુરાણ-પુરુષે ચ ॥
વહતિ ન પુરઃ કશ્ચિત્ પશ્ચાન્ ન કો ઽપ્ય્ અનુયાતિ માં ન ચ નવ-પદ-ક્ષુણ્ણો માર્ગઃ કથં ન્વ્ અહમ્ એકકઃ
ભવતિ વિદિતં પૂર્વ-વ્યૂઢો ઽધુના ખિલતાં ગતઃ સ ખલુ બહુલો વામઃ પન્થા મયા સ્ફુટમ્ ઉર્જિતઃ ॥
વિદ્યા-વધૂમ્ અપરિણીય કુલાનુરૂપાં શ્લાઘ્યાં સુતામ્ ઇવ તતઃ શ્રિયમ્ અપ્રસૂય
તાં ચાર્થિને પ્રણય-પેશલમ્ અપ્રદાય ધિક્ તં મનુષ્ય-પદમ્ આત્મનિ યઃ પ્રયુઙ્ક્તે ॥
યે નામ કેચિદ્ ઇહ નઃ પ્રથયન્ત્ય્ અવજ્ઞાં જાનન્તિ તે કિમ્ અપિ તાન્ પ્રતિ નૈષ યત્નઃ
ઉત્પત્સ્યતે તુ મમ કો ઽપિ સમાન-ધર્મા કાલો હ્ય્ અયં નિરવધિર્ વિપુલા ચ લક્ષ્મીઃ ॥
નિધાનં વિદ્યાનાં કુલ-ગૃહમ્ અપારસ્ય યશસઃ શુચિ ક્ષ્મા-પાલાનાં સુચરિત-કથા-દર્પણ-તલમ્
કલા-સંપદ્-રત્ન-વ્રતતિ-વિટપાનાં સુર-તરુઃ પ્રકૃત્યા ગમ્ભીરઃ કવિર્ ઇહ સ-શબ્દો વિજયતે ॥
ઉન્નીતો ભવ-ભૂતિના પ્રતિપદં બાણે ગતે યઃ પુરા યશ્ ચીર્ણઃ કમલાયુધેન સુચિરં યેનાગમત્ કેશટઃ
યઃ શ્રી-વાક્પતિરાજ-પાદ-રજસાં સંપર્ક-પૂતશ્ ચિરં દિષ્ટ્યા શ્લાઘ્ય-ગુણસ્ય કસ્યચિદ્ અસૌ માર્ગઃ સમુન્મીલતિ ॥
પરમાદ્ભુત-રસ-ધામન્ય્ ઉત્સલિતે જગતિ વલ્લનામ્ભોધૌ ।
વિશ્રાન્તો રસ-ભાગસ્ તિમિતયતિ યથા ગભીરિમા કો ઽપિ ॥
આઢ્ય-રાજ-કૃતારમ્ભૈર્ હૃદયસ્થૈઃ સ્મૃતૈર્ અપિ
જિહ્વાન્તઃ કૃષ્યમાણેવ ન કવિત્વે પ્રગલ્ભતે ॥
વાલ્મીકેર્ મુકુલીકૃતૈવ કવિતા કઃ સ્તોતુમ્ અસ્ત્ય્ આદરો વૈયાસાનિ વચાંસિ ભારવિ-ગિરાં ભૂતૈવ નિર્ભર્ત્સના
કાવ્યં ચેદ્ અવતંસ-ભૂપમ્ અભજદ્ ધર્માયણં કર્ણયોસ્ તાતઃ કિં બહુ વર્ણ્યતે સ ભગવાન્ વૈદર્ભ-ગર્ભેશ્વરઃ ॥
વામાઙ્ગં પૃથુલ-સ્તન-સ્તવકિતં યાવદ્ ભવાની-પતેર્ લક્ષ્મી-કણ્ઠ-હઠ-ગ્રહ-વ્યસનિતા યાવચ્ ચ દોષ્ણાં હરેઃ
યાવચ્ ચ પ્રતિ-સામ-સારણ-વિધિ-વ્યગ્રૌ કરૌ બ્રહ્મણઃ સ્થેયાસુઃ શ્રુતિ-શુક્તિ-લેહ્ય-મધવસ્ તાવત્ સતાં સૂક્તયઃ ॥
કીર્ત્યા સમં ત્રિદિવ-વાસમ્ ઉપસ્થિતાનાં મર્ત્યાવતીર્ણ-મરુતામ્ અપિ સત્-કવીનામ્
જગ્રન્થ દુર્લભ-સુભાષિત-રત્ન-કોષં વિદ્યાકરઃ સુકૃતિ-કણ્ઠ-વિભૂષણાય ॥
મૂળ પાઠ: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0