શૃઙ્ગારતિલક · અધ્યાય 1
શૃઙ્ગારી ગિરિજાનને સકરુણો રત્યાં પ્રવીરઃ સ્મરે બીભત્સોઽસ્થિભિર્ ઉત્ફણી ચ ભય-કૃન્ મૂર્ત્યાદ્ભુતસ્ તુઙ્ગયા
રૌદ્રો દક્ષ-વિમર્દને ચ હસકૃન્ નગ્નઃ પ્રશાન્તશ્ ચિરાદ્ ઇત્થં સર્વ-રસાશ્રયઃ પશુપતિર્ ભૂયાત્ સતાં ભૂતયે ॥
આખ્યાત-નામ-રચના-ચતુરસ્ર-સન્ધિ સદ્-વાગ્-અલઙ્કૃતિ-ગુણં સરસં સુવૃત્તમ્
આસેદુષામ્ અપિ દિવં કવિ-પુઙ્ગવાનાં તિષ્ઠત્ય્ અખણ્ડમ્ ઇહ કાવ્ય-મયં શરીરમ્ ॥
કાવ્યે શુભેઽપિ રચિતે ખલુ નો ખલેભ્યઃ કશ્ચિદ્ ગુણો ભવતિ યદ્યપિ સમ્પ્રતીહ
કૃપાં તથાપિ સુજનાર્થમ્ ઇદં યતઃ કિં યૂકાભયેન પરિધાન-વિમોક્ષણં સ્યાત્ ॥
સાનન્દ-પ્રમદા-કટાક્ષ-વિશિખૈર્ યેષાં ન ભિન્નં મનો યૈઃ સંસાર-સમુદ્ર-પાત-વિધુર્ એષ્વ્ અન્યેષુ પોતયિતમ્
યૈર્ નિઃસીમ-સરસ્વતી-વિલસિતં દ્વિત્રૈઃ પદૈઃ સંહૃતં તેષામ્ અપ્ય્ ઉપરિ સ્ફુરન્તિ મતયઃ કસ્યાપિ પુણ્યાત્મનઃ ॥
પ્રાયો નાટ્યં પ્રતિ પ્રોક્તા ભરતાદ્યૈ રસ-સ્થિતિઃ
યથામતિ મયાપ્ય્ એષા કાવ્યં પ્રતિ નિગદ્યતે ॥
યામિનીવેન્દુના મુક્તા નારીવ રમણં વિના
લક્ષ્મીર્ ઇવ ઋતે ત્યાગાન્ નો વાણી ભાતિ નીરસા ॥
સત્યં સન્તિ ગૃહે ગૃહે સુકવયો યેષાં વચશ્ ચાતુરી સ્વે હર્મ્યે કુલ-કન્યકેવ લભતે જાતૈર્ ગુણૈર્ ગૌરવમ્
દુષ્પ્રાપઃ સ તુ કોઽપિ કોવિદ-પતિર્ યદ્ વાગ્-રસ-ગ્રાહિણાં પુણ્ય-સ્ત્રીવ કલાકલાપ-કુશલા ચેતાંસિ હર્તું ક્ષમા ॥
તસ્માદ્ યત્નેન કર્તવ્યં કાવ્યં રસ-નિરન્તરમ્
અન્યથા શાસ્ત્ર-વિદ્ ગોષ્ઠ્યાં તત્ સ્યાદ્ ઉદ્વેગ-દાયકમ્ ॥
શૃઙ્ગાર-હાસ્ય-કરુણા રૌદ્ર-વીર-ભયાનકાઃ
બીભત્સાદ્ભુત-શાન્તાશ્ ચ નવ કાવ્યે રસાઃ સ્મૃતાઃ ॥
રતિર્ હાસશ્ ચ શોકશ્ ચ ક્રોધોત્સાહૌ ભયં તથા
જુગુપ્સાવિસ્મય-શમાઃ સ્થાયિ-ભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
નિર્વેદોઽથ તથા ગ્લાનિઃ શઙ્કાસૂયા મદઃ શ્રમઃ
આલસ્યં ચૈવ દૈન્યં ચ ચિન્તા મોહો ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ॥
વ્રીડા ચપલતા હર્ષ આવેગો જડતા તથા
ગર્વો વિષાદ ઔત્સુક્યં નિદ્રાપસ્માર એવ ચ ॥
સુપ્તં પ્રબોધોઽમર્ષશ્ ચાપ્ય્ અવહિત્થા તથોગ્રતા
મતિર્ વ્યાધિસ્ તથોન્માદસ્ તથા મરણમ્ એવ ચ ॥
ત્રાસશ્ ચૈવ વિતર્કશ્ ચ વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ
ત્રયસ્ત્રિંશદ્ ઇમે ભાવાઃ પ્રયાન્તિ ચ રસ-સ્થિતિમ્ ॥
સ્તમ્ભઃ સ્વેદોઽથ રોમાઞ્ચઃ સ્વર-ભઙ્ગોઽથ વેપથુઃ
વૈવર્ણ્યમ્ અશ્રુ પ્રલય ઇત્ય્ અષ્ટૌ સાત્ત્વિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥
ભાવા એવાતિસમ્પન્નાઃ પ્રયાન્તિ રસતામ્ અમી
યથા દ્રવ્યાણિ ભિન્નાનિ મધુરાદિ-રસાત્મનામ્ ॥
સમ્ભવન્તિ યથા વૃક્ષે પુષ્પ-પત્ર-ફલાદયઃ
તદ્વદ્ રસેઽપિ રુચિરા વિશેષા ભાવ-રૂપિણઃ ॥
પ્રાયો નૈકરસં કાવ્યં કિઞ્ચિદ્ અત્રોપલભ્યતે
બાહુલ્યેન ભવેદ્ યસ્ તુ સ તદ્-વૃત્ત્યા નિગદ્યતે ॥
કૈશિક્ય્-આરભટી ચૈવ સાત્વતી ભારતી તથા
ચતસ્રો વૃત્તયો જ્ઞેયા રસાવસ્થાન-સૂચકાઃ ॥
ધર્માદ્ અર્થોઽર્થતઃ કામઃ કામાત્ સુખ-ફલોદયઃ
સાધીયાન્ એષ તત્-સિદ્ધ્યૈ શૃઙ્ગારો નાયકો રસઃ ॥
ચેષ્ટા ભવતિ પું-નાર્યોર્ યા રત્ય્-ઉત્થાતિરિક્તયોઃ
સંયોગો વિપ્રલમ્ભશ્ ચ શૃઙ્ગારો દ્વિવિધો મતઃ ॥
સંયુક્ત્યોશ્ ચ સંયોગો વિપ્રલમ્ભો વિયુક્તયોઃ
પ્રચ્છન્નશ્ ચ પ્રકાશશ્ ચ પુનર્ એષ દ્વિધા યથા ॥
મદન-કુઞ્જર-કુમ્ભ-તટોપમે સ્તન-યુગે પરિતઃ સ્ફુરિતાઙ્ગુલિમ્
સકરજ-ક્ષત-વામમ્ અપિ પ્રિયા દયિત-પાણિમ્ અમન્યત દક્ષિણમ્ ॥
સન્તપ્તઃ સ્મ્ર-સંનિવેશ-વિવશૈઃ શ્વાસૈર્ મુહુઃ પઞ્ચમો દ્ગારાવર્તિભિર્ આપતદ્ભિર્ અભિતઃ સિક્તશ્ ચ નેત્રામ્બુભિઃ
એતસ્યાઃ પ્રિય-વિપ્રયોગ-વિધુરસ્ ત્યક્ત્વાધરો રાગિતાં સમ્પ્રત્ય્ ઉદ્ધત-વહ્નિ-વારિ-વિષમં મન્યે વ્રતં સેવતે ॥
કાન્તે વિચિત્ર-સુરત-ક્રમ-બદ્ધ-રાગ્ સઙ્કેતકેઽપિ મૃગ-શાવક-લોચનાયાઃ
તત્-કૂજિતં કિમ્ અપિ યેન તદીય-તલ્પં નાલ્પૈઃ પરીતમ્ અનુશબ્દિતલાવકૌઘૈઃ ॥
કિઞ્ચિદ્ વક્રિત-કણ્ઠ-કન્દલ-દલત્-પીન-સ્તનાવર્તન વ્યાયાં ચિત-કઞ્ચુકં મૃગ-દૃશસ્ તસ્યાસ્ તદ્-આલોકિતમ્
વાચસ્ તાશ્ ચ વિદગ્ધ-ભાવ-ચતુરાઃ સ્ફારીભવન્ મન્મથા હંહો માનસ કિં સ્મરસ્ય્ અભિમતાઃ સિદ્ધ્યન્તિ પુણ્યૈઃ ક્રિયાઃ ॥
ત્યાગી કુલીનઃ કુશલો રતેષુ કલ્પઃ કલાવિત્ તરુણો ધનાઢ્યઃ
ભવ્યઃ ક્ષમાવાન્ સુભગોઽભિમાની સ્ત્રીણામ્ અભીષ્ટસ્ ત્વ્ ઇહ નાયકઃ સ્યાત્ ॥
તસ્યાનુકૂલ-દક્ષિણ-શઠ-ધૃષ્ટા ઇત્થમ્ અત્ર ચત્વારઃ &
ભેદાઃ ક્રિયયોચ્યન્તે તદ્-ઉદાહૃતયશ્ રમણીયાઃ ॥
અતિરક્તતયા નાર્યા સદા ત્યક્ત-પરાઙ્ગનઃ &
સીતાયાં રામવત્ સોઽયમ્ અનુકૂલઃ સ્મૃતો યથા ॥
અસ્માકં સખિ વાસસી ન રુચિરે ગ્રૈવેયકં નોજ્જ્વલં નો વક્ત્રા ગતિર્ ઉદ્ધતં ન હસિતં નૈવાસ્તિ કશ્ચિન્ મદઃ
કિં ત્વ્ અન્યેઽપિ જના વદન્તિ સુભગોઽપ્ય્ અસ્યાઃ પ્રિયો નાન્યતો દૃષ્ટિં નિઃક્ષિપતીતિ વિશ્વમ્ ઇયતા મન્યામહે દુઃખિતમ્ ॥
યો ગૌરવં ભયં પ્રેમ સદ્-ભાવં પૂર્વ-યોષિતિ
ન મુઞ્ચત્ય્ અન્ય-ચિત્તોઽપિ જ્ઞેયોઽસૌ દક્ષિણો યથા ॥
સૈવાસ્ય પ્રણતિસ્ તદ્ એવ વચનં તા એવ કેલિ-ક્રિયા ભીતિઃ સૈવ તદ્ એવ નર્મ-મધુરં પૂર્વાનુરાગોચિતમ્
કાન્તસ્યાપ્રિય-કારિણીતિ ભવતી તં વક્તિ દોષાબિલં કિં સ્યાદ્ ઇત્થમ્ અહર્નિશં સખિ મનો દોલાયતે ચિન્તયા ॥
પ્રિયં વક્તિ પુરોઽન્યત્ર વિપ્રિયં કુરુતે ભૃશમ્
જ્ઞાતાપરાધ-ચેષ્ટશ્ ચ કુટિલોઽસૌ શઠો યથા ॥
સહજ-તરલે આવાં તાવદ્-બહુ-શ્રુતિ-શાલિનૌ પુનર્ ઇહ યુવાં સત્યં શિષ્ટં તદ્ અત્ર કૃતાગસિ
પ્રણયિનિ પુનર્ યુક્તં રન્તું ન વેતિ બતાવયો ર્ધ્રુવમ્ ઉપગતે કર્ણૌ પ્રષ્ટું કુરઙ્ગ-દૃશૌ દૃશૌ ॥
કોપાત્ કિઞ્ચિદ્ ઉપાનતોઽપિ રભસાદ્ આકૃષ્ય કેશેષ્વ્ અલં નીત્વા મોહન-મન્દિરં દયિતયા હારેણ બહ્વા દૃઢમ્
ભૂયો યાસ્યસિ તદ્-ગૃહાન્ ઇતિ મુહુઃ કણ્ઠારુદ્ધાક્ષરં જલ્પન્ત્યા શ્રવણોત્પલેન સુકૃતી કશ્ચિદ્ રહસ્ તાડ્યતે ॥
નિઃશઙ્કઃ કૃત-દોષોઽપિ વિલક્ષસ્ તર્જિતોઽપિ નો
મિથ્યા-વાગ્-દૃષ્ટ-દોષોઽપિ ધૃષ્ટોઽસૌ કથિતો યથા ॥
જલ્પન્ત્યાઃ પરુષં રુષા મમ બલાચ્ ચુમ્બત્ય્ અસાવ્ આનનં મૃદ્-ગાત્યાશુ કરં કરેણ બહુશઃ સન્તાડ્યમાનોઽપિ સન્
આલીનાં પુરતો દધાતિ શિરસા પાદ-પ્રહારાંસ્ તતો નો જાને સખિ સામ્પ્રતં પ્રણયિએન્ કુપ્યામિ તસ્મૈ કથમ્ ॥
ધિક્ ત્વામ્ ધૂર્ત ગત-ત્રપ પ્રણયિની સૈવ ત્વયારાધ્યતા યસ્યાઃ પાદ-તલાહતિં તવ હૃદિ વ્યાખ્યાત્ય્ અસૌ યાવકઃ
ઇત્ય્ ઉક્તોઽપિ ન નામ મુઞ્ચતિ યદા પાદાવ્ અયં દુર્જનો મિથ્યાવાદ-વિચક્ષણઃ કિમ્ અપરં કુર્યાં વયસ્યે તદા ॥
ગૂઢ-મન્ત્રઃ શુચિર્ વાગ્મી ભક્તો નર્મ-વિચક્ષણઃ
સ્યાન્ નર્મ-સચિવસ્ તસ્ય કુપિતસ્-સ્ત્રી-પ્રસાદકઃ ॥
પીઠ-મર્દો વિટશ્ ચેતિ વિદૂષક ઇતિ ત્રિધા
સ ભવેત્ પ્રથમસ્ તત્ર નાયિકા-નાયકાનુગઃ ॥
એકવિદ્યો વિટઃ પ્રોક્તઃ ક્રીડા-પ્રાયો વિદૂષકઃ
સ્વ-વપુર્-વેષ-ભાષાભિર્ હાસ્યકારી ચ નર્મવિત્ ॥
એષાં પ્રબન્ધ-વિષયો વ્યવહારઃ પ્રાયશો ભવેત્ પ્રચુરઃ &
પ્રત્યેકમ્ ઉદાહૃતસ્ તથાપિ કાશ્ચિન્ નિગદ્યન્તે ॥
વિમુઞ્ચામું માનં સફલય વચઃ સાધુ સુહૃદાં મુધા સન્તાપેન ગ્લપયસિ કિમ્ અઙ્ગં સ્મર-ભુવા
પ્રિયં પાદ-પ્રાન્ત-પ્રણતમ્ અધુના માનય ભૃશં ન મુગ્ધે પ્રેત્યેતું પ્રભવતિ ગતઃ કાલ-હરિણઃ ॥
પ્રણયિનિ ભૃશં તસ્મિન્ માનં મનસ્વિનિ મા કૃથાઃ કિમ્ અપરમ્ ઇતો યુક્તાયુક્તૈર્ વિના હ્ય્ અમુના તવ
અયમ્ અપિ ભવેત્ સમ્પ્રત્ય્ અપિ ક્ષયાનલ-સંનિભઃ સરસ-વિસિની-કન્દ-ચ્છેદ-ચ્છવિર્ મૃગ-લાઞ્છનઃ ॥
દૂરાત્ કન્દલિતૈર્ હૃદિ પ્રવિતતૈઃ કણ્ઠે લુઠદ્ભિર્ હઠા વક્ત્રે સઙ્કટ-નાસિકા-તરલિતૈર્ નિર્યદ્ભિર્ અત્યૂષ્મભિઃ
નિઃશ્વાસૈઃ પૃથુ-મન્મથોત્થ-દવથુર્ વ્યક્તં તવાવેદિતો મ્થ્યાલમ્બિત-સૌષ્ઠવેન કિમ્ અતઃ કોપેન કાન્તં પ્રતિ ॥
સ્વકીયા પરકીયા ચ સામાન્ય-વનિતા તથા
કલાકલાપ-કુશલાસ્ તિસ્રસ્ તસ્યેહ નાયિકાઃ ॥
પૌરાચારરતા સાધ્વી ક્ષમાર્જવ-વિભૂષિતા
મુગ્ધા મધ્યા પ્રગલ્ભા ચ સ્વકીયા ત્રિવિધા મતા ॥
મુગ્ધા નવ-વધૂસ્ તત્ર નવ-યૌવન-ભૂષિતા
નવાનઙ્ગ-રહસ્યાપિ લજ્જા-પ્રાય-રતિર્ યથા ॥
ગતં કર્ણાભ્યર્ણે પ્રસરતિ તથાપ્ય્ અક્ષિ-યુગલં કુચૌ કુમ્ભારમ્ભૌ તદ્ અપિ ચિબુકોત્તમ્ભન-રુચી
નિતમ્બ-પ્રાગ્-ભારો ગુરુર્ અપિ ગુરુત્વં મૃગયતે કથંચિન્ નો તૃપ્તિસ્ તરુણિમનિ મન્યે મૃગ-દૃશઃ ॥
યથા રોમાઞ્ચોઽયં સ્તન-ભુવિ લસત્-સ્વેદ-કણિકો યથા દૃષ્ટિસ્ તિર્યક્ પતતિ સહસા સઙ્કુચતિ ચ
તથા શઙ્કેઽમુષ્યાઃ પ્રણયિનિ દરાસ્વાદિત-રસં ન મધ્યસ્થં ચેતઃ પ્રગુણ-રમણીયં ન ચ દૃઢમ્ ॥
વિરમ નાથ વિમુઞ્ચ મમાઞ્ચલં શમય દીપમ્ ઇયં સમયા સખી
ઇતિ નવોઢ-વધૂ-વચસા યુવા મુદમ્ અગાદ્ અધિકાં સુઅરતાદ્ અપિ ॥
સ-કમ્પા ચુમ્બને વક્ત્રં હરત્ય્ એષોપગૂહિતા
પરાવૃત્ય ચિરં તલ્પ આસ્તે રન્તું ચ વાઞ્છતિ ॥
અપહરતિ યદાસ્યં ચુમ્બને શ્લિષ્યમાણા વલતિ ચ શયનીયે કમ્પતે ચ પ્રકામમ્
વદતિ ચ યદ્ અલક્ષ્યં કિઞ્ચિદ્ ઉક્તાપિ ભૂયો રમયતિ સુતરાં તચ્-ચિત્તમ્ અન્તર્ નવોઢા ॥
મુગ્ધામ્ આવર્જયત્ય્ એષ મૃદૂપાયેન સાન્ત્વયન્
નાતિભીતિકરૈર્ ભાવઐર્ નિબન્ધૈર્ બાલ-ભીષકૈઃ ॥
સરતિ સરસ્-તીરાદ્ એષા ભ્રમદ્-ભ્રમરાવલી સુમુખિ વિમુખી પદ્મે મન્યે તવાસ્યપિપાસયા
ઇતિ નિગદિતે કિઞ્ચિદ્ ભીત્યા વિવર્તિત-કન્ધરા વદન-કમલે ભર્ત્રા બાલા ચિરં પરિચુમ્બિતા ॥
અન્યાં નિષેવમાણેઽપિ યદિ કુપ્યતિ સા પ્રિયે
રોદિત્ય્ અસ્યાગ્રતઃ સ્વલ્પમ્ અનુનીતા ચ તુષ્યતિ ॥
મન્યૌ કૃતે પ્રથમમ્ એવ વિકારમ્ અન્યં નો જાનતી નવ-વધૂ રુદતી પરં સા
ધૂર્તેન લોચન-જલં પરિમૃજ્ય ગાઢં સંચુમ્બ્ય ચાધર-દલે ગમિતા પ્રસાદમ્ ॥
આરૂઢ-યૌવના મધ્યા પ્રાદુભૂત-મનોભવા
પ્રગલ્ભ-વચના કિઞ્ચિદ્ વિચિત્ર-સુરતા યથા ॥
તરત્-તારં ચક્ષુઃ ક્ષપયતિ મુનીનામ્ અપિ દૃશઃ કુચ-દ્વન્દ્વાક્રાન્તં હૃદયમ્ અહૃદઃ કાન્ન કુરુતે
ગતિર્ મન્દીભૂતા હરતિ ગમનં મન્મથવતા મહો તન્વ્યાસ્ તુલ્યં તરુણિમનિ સર્વં વિજયતે ॥
દૃષ્ટિઃ સ્નિહ્યતિ નિર્ભરં પ્રિયતમે વૈદગ્ધ્ય-ભાજો ગિરઃ પાણિઃ કુન્તલ-માલિકા-વિરચને ત્યક્તાન્ય-કાર્ય-ગ્રહઃ
વક્ષઃ સંવ્રિયતે પુનઃ પુનર્ ઇદં ભારાલસં ગમ્યતે જાતા સુભ્રુ મનોરમા તવ દશા કસ્માદ્ અકસ્માદ્ ઇયમ્ ॥
સુભગ કુરવકસ્ ત્વં નો કિમ્ આલિઙ્ગનોક્તિઃ કિમ્ ઉ મુખમદિરેચ્છુઃ કેસરો નો હૃદિસ્થઃ
ત્વયિ નિયતમ્ અશોકે યુજ્યતે પાદઘાતઃ પ્રિયમ્ ઇતિ પરિહાસાત્ પેશલં કાચિદ્ ઊચે ॥
કાન્તે તથા કથમ્ અપિ પ્રથિતં મૃગાક્ષ્યા ચાતુર્યમ્ ઉદ્ધત-મનોભવયા રતેષુ
તત્-કૂજિતાન્ય્ અનુવદદ્ભિર્ અનેક-વારં શિષ્યાયિતં ગૃહ-કપોત-શતૈર્ યથાસ્યાઃ ॥
ગાઢં વ્યાપ્રિયતે કાન્તં ઇબતીવ રતાવ્ ઇયમ્
વિશતીવ તદ્-અઙ્ગેષુ મુહ્યતીવ સુખે યથા ॥
કૃત્વાનેક-વિધાં રસેન સુરતે કેલિં કથઞ્ચિચ્ ચિરા ત્પ્રાપ્તાન્તઃ સુખ-મીલિતાક્ષિ-યુગલા સ્વિદ્યત્ કપોલ-સ્થલી
સુપ્તેયં કિલ સુન્દરીતિ સુભગઃ સ્વૈરં તથૈવાસ્વજ દ્ગાઢાનઙ્ગ-વિમર્દ-નિઃસહ-વપુર્-નિદ્રાં સહૈવાગતઃ ॥
સા ધીરા વક્તિ વક્રોક્ત્યા પ્રિયં કોપાત્ કૃતાગસમ્
મધ્યા રોદિત્ય્ ઉપાલમ્ભૈર્ અધીરા પરુષં યથા ॥
ઉપેત્ય તાં દૃઢ-પરિરમ્ભ-લાલસ શ્ચિરાદ્ અભૂઃ પ્રમુપિત-ચારુ-ચન્દનઃ
ધૃતાઞ્જનઃ સપદિ તદ્-અક્ષિ-ચુમ્બના દિહૈવ તે પ્રિય વિદિતા કૃતાર્થતા ॥
યત્રાર્કાયિતમ્ ઇન્દુના સરસિજૈર્ અઙ્ગાર-પુઞ્જાયિતં ક્રુદ્ધાયાં મયિ નાથ તે કદલિકાકાણ્ડૈર્ અલાતાયિતમ્
કાલોઽન્યઃ ખલુ કોઽપિ સોઽમૃતમયો જાતો વિષાત્માધુના ધિક્ ત્વાં ધૂર્ત વિનિર્યદ્-અશ્રુર્ અબલા મોહં રુદન્તી ગતા ॥
સાર્ધં મનોરથ-શતૈસ્ તવ ધૂર્ત કાન્તા સૈવ સ્થિતા મનસિ કૃત્રિમ-ભાવ-રમ્યા
અસ્માકમ્ અસ્તિ ન હિ કશ્ચિદ્ ઇહાવકાશસ્ તસ્માત્ કૃતં ચરણ-પાત-વિડમ્બનાભિઃ ॥
લબ્ધાયતિઃ પ્રગલ્ભા સ્યાત્ સમસ્ત-રતિ-કોવિદા
આક્રાન્ત-નાયિકા બાઢં વિરાજદ્-વિભ્રમા યથા ॥
સેયં પરઙ્ગિની મૃણાલ-લતિકામ્ આદાય યસ્યાઃ પ્રિયો હારં મે કુરુતે પયોધર-તટે પ્રત્યગ્ર-તારા-રુચમ્
બન્ધૂકં ચ તદ્ એતદ્ આલિ વિદલદ્ યત્ તેન સીમન્તિતં સર્વાશા-વિજિગીષુ-પુષ્પ-ધનુષો બાણ-શ્રિયં ધાસ્યતિ ॥
યત્ર સ્વેદ-લવૈર્ અલં વ્લુલિતૈર્ વ્યાલુપ્યતે ચન્દનં સ્વચ્છન્દૈર્ મણિતૈશ્ ચ યત્ર રણિતં નિહ્નૂયતે નૂપુરમ્
યત્રાયાન્ત્ય્ અચિરેણ સર્વ-વિષયાઃ કામં તદ્-એકાગ્રતાં સખ્યસ્ તત્-સુરતં ભણામિ રતયે શેષા તુ લોક-સ્થિતિઃ ॥
સ્વામિન્ ભઙ્ગુરયાલકં સ-તિલકં ભાલં વિલાસિન્ કુરુ પ્રાણેશ ત્રુટિતં પયોધર-તટે હારં પુનર્ યોજય
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સુરતાવસાન-સુખિતા સમ્પૂર્ણ-ચદ્ન્રાનના સ્પૃષ્ટા તેન તથેતિ જાત-પુલકા પ્રાપ્તા પુનર્ મોહનમ્ ॥
મધુર-વચનૈઃ સ-ભ્રૂ-ભઙ્ગૈઃ કૃતાઙ્ગુલિ-તર્જનૈ રલસ-વલિતૈર્ અઙ્ગ-ન્યાસૈર્ મહોત્સવ-બન્ધુભિઃ
અસકૃદ્ અસકૃત્ સ્ફાર-સ્ફારૈર્ અપાઙ્ગ-વિલોકિતૈ સ્ત્રિભુવન-જયે સા પઞ્ચેષોઃ કરોતિ સહાયતામ્ ॥
નિરાકુલા રતાવ્ એષા દ્રવતીવ પ્રિયાઙ્ગકે
કોઽયં કાસ્મિ રતં કિં વા ન વેત્તિ ચ રસાદ્ યથા ॥
ધન્યાસ્ તાઃ સખિ યોષિતઃ પ્રિયતમે સર્વાઙ્ગ-લગ્નેઽપિ યાઃ પ્રાગલ્ભ્યં પ્રથયન્તિ મોહન-વિધાવ્ આલમ્બ્ય ધૈર્યં મહત્
અસ્માકં તુ તદીય-પાણિ-કમલેઽપ્ય્ ઉન્મોચયત્ય્ અંશુકં કોઽયં કા વયમ્ અત્ર કિં નુ સુરતં નૈવ સ્મૃતિર્ જાયતે ॥
કૃત-દોષેઽપિ સાધીરા તસ્મિન્ નાદ્રિયતે રુષા
આકાર-સંવૃતિં ચાપિ કૃત્વોદાસ્તે રતૌ યથા ॥
યદ્ વાચઃ પ્રચુરોપચાર-ચતુરા યત્ સાદરં દૂરતઃ પ્રત્યુત્થાનમ્ ઇદં સ્વહસ્ત-નિહિતં યદ્-ભિન્નમ્ અપ્ય્ આસનમ્
ઉત્પશ્યામિ યદ્ એવમ્ એવ ચ મુહુર્ દૃષ્ટિં સખી-સંમુખીં તચ્ છઙ્કે તવ પઙ્કજાક્ષિ બલવાન્ કોઽપ્ય્ અપ્રસાદો મયિ ॥
યત્ પાણિર્ ન નિવારિતો નિવસન-ગ્રન્થિં સૌમુદ્ગ્રન્થય ન્ભ્રૂ-ભેદો ન કૃતો મનાગ્ અપિ મુહુર્ યત્-ખણ્ડ્યમાનેઽધરે
યન્ નિઃશઙ્કમ્ ઇવાર્પિતં વપુર્ અહો પત્યુઃ સમાલિઙ્ગને માનિન્યા કથિતોઽનુકૂલ-વિધિના તેનૈવ મન્યુર્ મહાન્ ॥
મધ્યા પ્રતિભિનત્ત્ય્ એનં સોલ્લુણ્ઠં સાધુ-ભાષિતૈઃ
અધીરા પુરુષૈર્ હન્તિ સન્તર્જ્ય દયિતં યથા ॥
કૃતં મિથ્યા-જલ્પૈર્ વિરમ વિદિતં કામુક ચિરાત્ પ્રિયાં તામ્ એવોચ્ચૈર્ અભિસર યદીયૈર્ નખ-પદૈઃ
વિલાસૈશ્ ચ પ્રાપ્તં તવ હૃદિ પદં રગ-બહુલૈર્ મયા કિં તે કૃત્યં ધ્રુવમ્ અકુટિલાચાર-પરયા ॥
સા બાઢં ભવતેક્ષિતેતિ નિવિડં સંયમ્ય બાહ્વોઃ સ્રજા ભૂયો દ્રક્ષ્યસિ તાં શઠેતિ દયિતં સંતર્જ્ય સંતર્જ્ય ચ
આલીનાં પુર એવ નિહ્નુતિ-પરઃ કોપાદ્ રણન્-નૂપુરં માનિન્યા ચરણ-પ્રહાર-વિધિના પ્રેયાન્ અશોકીકૃતઃ ॥
એકાકારા મતા મુગ્ધા પુનર્ભૂશ્ ચ યતોઽનયોઃ
અતિસૂક્ષ્મતયા ભેદઃ કવિભિર્ ન પ્રદર્શિતઃ ॥
મધ્યા પુનઃ પ્રગલ્ભા ચ દ્વિધા સા પરિભિદ્યતે
એકા જ્યેષ્ઠા કનિષ્ઠાન્યા નાયક-પ્રણયં પ્રતિ ॥
ઉપરોધાત્ તથા સ્નેહાત્ સાનુરાગોઽપિ નાયકઃ
ચેષ્ટતે તાં પ્રતિ પ્રાયઃ કલાસુ કુશલો યથા ॥
ત્વદ્-અક્ષિણી કુવલય-બુદ્ધિર્ અત્યલી રુણધ્મ્ય્ અહં તદ્ ઇતિ નિમીય લોચને
તતો ભૃશં પુલકિત-ગણ્ડ-મણ્ડલાં યુવા પરાં નિભૃતમ્ અચુમ્બદ્ અઙ્ગનામ્ ॥
સમ્પત્તૌ ચ વિપત્તૌ ચ મરણેઽપિ ન મુઞ્ચતિ
યા સ્વીયા તાં પ્રતિ પ્રેમ જાયતે પુણ્ય-કારિણઃ ॥
અન્યદીયા દ્વિધા પ્રોક્તા કન્યોઢા ચેતિ તે પ્રિયે
દર્શનાચ્ છ્રવણાદ્ વાપિ કામાર્તે ભવતો યથા ॥
કિમ્ અપિ લલિતૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ કિઞ્ચિત્ કિમ્ અપ્ય્ અતિકુઞ્ચિતૈઃ કિમ્ અપિ વલિતૈઃ કન્દર્પેષૂન્ હસદ્ભિર્ ઇવેક્ષણૈઃ
અભિમત-મુખં વીક્ષાં ચક્રે નવાઙ્ગનયા તથા લલિત-કુશલોઽપ્ય્ આલીલોકો યથાતિવિસિસ્મયે ॥
નિશમય્ય બહિર્ મનોહરં સ્વરમ્ ઐક્ષિષ્ટ તથાપરા યા &
તિલ-માત્રકમ્ અપ્ય્ અભૂન્ નહિ શ્રવેણેન્દીવર-લોચનાનન્તરમ્ ॥
કસ્યાશ્ચિત્ સુભગ ઇતિ શ્રુતશ્ ચિરં યસ્ તં દૃષ્ટ્વાધિગત-રતેર્ નિર્મીલિતાક્ષ્યાઃ
નિસ્પન્દં વપુર્ અવલોક્ય સૌવિદલ્લાઃ સન્તેપુર્ વિધુરધિયો નિશાન્ત-વધ્વાઃ ॥
કાર્શ્ય-જાગર-તાપાન્યઃ કરોતિ શ્રુતોઽપ્ય્ અલમ્
તમ્ એવ દુર્લભં કાન્તં ચેતઃ કસ્માદ્ દિદૃક્ષસે ॥
સાક્ષાચ્ ચિત્રે તથા સ્વપ્ને તસ્ય સ્યાદ્ દર્શનં ત્રિધા
દેશે કાલે ચ ભઙ્ગ્યા ચ શ્રવણં ચાસ્ય તદ્ યથા ॥
સત્યં સન્તિ ગૃહે ગૃહે પ્રિયતમા યેષાં ભુજાલિઙ્ગન વ્યાપારોચ્છલદ્-અચ્છ-મોહન-જલા જાયન્ત એણીદૃશઃ
પ્રેયાન્ કોઽપ્ય્ અપરોઽયમ્ અત્ર સુકૃતી દૃષ્ટેઽપિ યસ્મિન્ વપુઃ સ્વેદોજ્જૃમ્ભણ-કમ્પ-સાધ્વસ-મુખૈઃ પ્રાપ્નોતિ કાઞ્ચિદ્ દૃશામ્ ॥
ચિત્રં ચિત્ર-ગતોઽપ્ય્ એષ મમાલિ મદનોપમઃ
સમુન્મૂલ્ય બલાલ્ લજ્જામ્ ઉત્કણ્ઠયતિ માનસમ્ ॥
મુગ્ધા સ્વપ્ન-સમાગતે પ્રિયતમે તત્-પાણિ-સંસ્પર્શના દ્રોમાઞ્ચાર્ચિતયા શરીર-લતયા સંસૂચ્ય કોપાત્ કિલ
મા માં વલ્લભ સંસ્પૃશેતિ સહસા શૂન્યં વદન્તી મુહુઃ સખ્યા નો હસિતા સચિન્તમ્ અસકૃત્ સંશોચિતા પ્રત્યુત ॥
સ્ફાર-સ્ફુરત્-પ્રદીપં સૌધં મધુ સોત્પલં કલં ગીતમ્
પ્રિય-સખિ સકલમ્ ઇદં તવ સફલં ખલુ યદિ ભવેત્ સોઽત્ર ॥
વિકસતિ કૈરવ-નિકરે સરતિ ચ સરસી-સમીરણો સુતનુ &
ચમ્બત્ય્ અમ્બરમ્ ઇન્દૌ તવ તેન વિના રતિઃ કીદૃક્ ॥
અજનનિર્ અસ્તુ દૃશોસ્ તવ કુચયોર્ અભવ-નિરલં ભવતુ &
યદિ દૃશ્યતે ન સ યુવા નિર્ભરમ્ આલિઙ્ગ્યતે નો વા ॥
દ્રષ્ટું વક્તું ચ નો કન્યા રક્તા શક્નોત્ય્ અમું સ્ફુટમ્
પશ્યન્તમ્ અભિજલ્પન્તં વિવિક્તેઽપિ હ્રિયા યથા ॥
કામં ન પશ્યતિ દિદૃક્ષત એવ ભૂમ્ના નોક્તાપિ જલ્પતિ વિવક્ષતિ ચાદરેણ
લજ્જા-સ્મર-વ્યતિકરેણ મનોઽધિનાથે બાલા રસાન્તરમ્ ઇદં લલિતં બિભર્તિ ॥
વિજ્ઞાત-નાયિકા-ચિત્તા સખી વદતિ નાયકમ્
નાયકો વા સખીં તસ્યાઃ પ્રેમાભિવ્યક્તયે યથા ॥
કણ્ટકિત-તનુ-શરીરા લજ્જા-મુકુલાયમાન-નયનેયમ્ &
તવ કુમુદિનીવ વાઞ્છતિ નૃ-ચન્દ્ર બાલા કર-સ્પૃશમ્ ॥
સન્તાપયન્તિ શિશિરાંશુ-રુચો યદ્ એતે સંમોહયન્તિ ચ વિનિદ્ર-સરોજ-વાતાઃ
યત્ ખિદ્યતે તનુર્ ઇયં ચ તદ્ એષ દોષઃ સખ્યાસ્ તવૈવ સુતનુ પ્રચુર-ત્રપાયાઃ ॥
અપશ્યન્તં ચ સા કાન્તં સ્ફારિતાક્ષી નિરીક્ષ્યતે
દૂરાદ્ આલોકયત્ય્ એવ સખીં સ્વજનિ નિર્ભરમ્ ॥
નિર્નિમિત્તં હસન્તી ચ સખીં વદતિ કિંચન
સવ્યાજં સુન્દરં કિઞ્ચિદ્ ગાત્રમ્ આવિષ્કરોતિ ચ ॥
સખ્યાદિ સ્થાપિતાં માલાં કાઞ્ચ્યાદિ રચયેત્ પુનઃ
ચેષ્ટાં ચ કુરુતે રમ્યામ્ અઙ્ગ-ભઙ્ગૈઃ શુભૈર્ યથા ॥
અભિમુખ-ગતે યસ્મિન્ન્ એવ પ્રિયે બહુશો વદ ત્યવનત-મુખં તૂષ્ણીમ્ એવ સ્થિતં મૃગ-નેત્રયા
અથ કિલ વલલ્-લીલાલોકં સ એષ તથેક્ષિતઃ કથમ્ અપિ યથા દૃષ્ટા મન્યે કૃતં શ્રુતિ-લઙ્ઘનમ્ ॥
તિર્યગ્-વર્તિત-ગાત્ર-યષ્ટિ-વિષમોદ્વૃત્ત-સ્તનાસ્ફાલન ત્રુટ્યન્-મૌક્તિક-માલયા સ-પુલક-સ્વેદોલ્લસદ્-ગણ્ડયા
દૂરાદ્ એવ વિલોકયેત્ય્ અભિમતે તદ્ વક્ત્ર-દત્તેક્ષણં દુર્વાર-સ્મરયા તયા સહચરી ગાઢં સમાલિઙ્ગિતા ॥
અનિમિત્તં યદ્ વિહસતિ નિષ્કારણમ્ એવ યત્ સખીં વદતિ &
દયિતં વિલોક્ય તદ્ ઇયં શંસતિ તદ્ અધીનમ્ આત્માનમ્ ॥
પ્રાદુષ્યદ્-રુજ-મૂલ-કાન્તિ-લલિતામ્ ઉદ્યમ્ય દોર્-વલ્લરીં વલ્ગત્-પીન-પયોધર-સ્થલ-લુલન્-મુક્તાવલી-સુન્દરમ્
અઙ્ગુલ્યા પ્રચલત્-કરાગ્ર-વલય-સ્વાનોપહૂત-સ્મરં તન્વ્યાઃ કુઞ્ચિત-લોચનં વિજયતે તત્-કર્ણ-કણ્ડૂયનમ્ ॥
સ્રહોઽવતંસં રશનાં ચ કિઞ્ચિ પ્રિયં સમાલોક્ય સમાસજન્તી
પુનસ્તરાં સા સુહૃદો દદાતિ પ્રત્યઙ્ગમ્ આવાસમ્ ઇવ સ્મરસ્ય ॥
વ્યાજૃમ્ભણોન્નમિત-દન્ત-મયૂખ-જાલ વ્યાલમ્બિ-મૌક્તિક-ગુણં રમણે મુદેવ
ઊર્ધ્વં મિલદ્-ભુજ-લતા-વલય-પ્રપઞ્ચ સત્-તોરણં હૃદિ વિશત્ય્ અપરા વ્યુદાસે ॥
અન્યોઢાપિ કરોત્ય્ એવ સર્વમ્ ઉદ્ધત-મન્મથા
દુરવસ્થા પુનઃ કાન્તમ્ અભિયુઙ્ક્તે સ્વયં યથા ॥
ઉલ્લઙ્ઘ્યાૡ સખી-વચઃ સમુચિતામ્ ઉત્સૃજ્ય લજ્જામ્ અલં હિત્વા ભીતિભરં નિરસ્ય ચ નિજં સૌભાગ્ય-ગર્વં મનાક્
આજ્ઞાં કેવલમ્ એવ મન્મથ-ગુરોર્ આદાય નૂનં મયા ત્વં નિઃશેષ-વિલાસિ-વર્ગ-ગણના-ચૂડામણે સંશ્રિતઃ ॥
ચક્ષુર્ મીલતિ સાનન્દં નિતમ્બઃ પ્રસ્રવત્ય્ અપિ
વેપતે ચ તનુસ્ તન્વી તસ્યાસ્ તદ્-દર્શને યથા ॥
મીલન્ મન્થર-ચક્ષુષા પરિપતત્ કાઞ્ચી-ગ્રહ-વ્યગ્રયા ગાડાનન્ઙ્ગ-ભર-સ્રવત્રવનયા કમ્પોપરુદ્ધાઙ્ગયા
સર્વાઙ્ગં ચટુકારકોઽપ્ય્ અબલયા સઙ્કેતકે કૌતુકા દાસ્તાં રન્તુમ્ અહો નિરીક્ષિતુમ્ અપિ પ્રેયાન્ ન સમ્ભાવિતઃ ॥
નાભિયુઙ્ક્તે સ્વયં કન્ત્યા મુગ્ધત્વાદ્ દુઃસ્થિતાપિ તમ્
તદ્-અવસ્થાં તુ કાન્તાય તત્-સખી કથયેદ્ યથા ॥
નિઃશ્વાસેષુ સ્ખલતિ કદલી-બીજનં તાપ-સમ્પ ન્નેત્રામ્ભોભિશ્ છમ્ ઇતિ પતિતૈઃ સિચ્યતે ચ સ્તનાન્તઃ
તસ્યાઃ કિઞ્ચિત્ સુભગ તદ્ અભૂત્ તાનવં ત્વદ્-વિયોગે યેનાકસ્માદ્ વલય-પદવીમ્ અઙ્ગુલીયં પ્રયાતિ ॥
અનન્ય-શરણા સ્વીયા ધનાહાર્યા પરાઙ્ગના
અસ્યાસ્ તુ કેવલં પ્રેમ તેનૈષા રાગિણાં મતા ॥
સામાન્યા વનિતા વેશ્યા સા દ્રવ્યં પરમ્ ઇચ્છતિ
નિર્ગુણેઽપિ ન વિદ્વેષો ન રાગોઽસ્યા ગુણિન્ય્ અપિ ॥
તત્-સ્વરૂપમ્ ઇદં પ્રોક્તં કૈશ્ચિદ્ બ્રૂમો વયં પુનઃ
વર્ણયન્ત્ય્ અનયા યુક્ત્યા તાસામ્ અપ્ય્ અનુરાગિતામ્ ॥
શૃઙ્ગારાભાસ એતાસુ ન શૃઙ્ગારઃ કદાચન
તદ્-વ્યાપારોઽથવા તાસાં સ્મરઃ કિં ભક્ષિતો બકૈઃ ॥
તસ્માત્ તાસામ્ અપિ ક્વાપિ રાગઃ સ્યાત્ કિં નુ સર્વથા
ધનાર્થં કૃત્રિમૈર્ ભાવૈર્ ગ્રામ્યં વ્યામોહયન્તિ તાઃ ॥
લિઙ્ગી પ્રચ્છન્ન-કામશ્ ચ નરંમન્યશ્ ચ ષણ્ડકઃ
સુખ-પ્રાપ્ત-ધનો મૂર્ખઃ પિતૃ-વિત્તેન ગર્વિતઃ ॥
ઇત્ય્ આદીન્ પ્રથમં ગ્રામ્યાન્ જ્ઞાત્વાકૃષ્ય ચ તદ્-ધનમ્
અપૂર્વા ઇવ મુઞ્ચન્તિ તાન્ એતાસ્ તાપયન્તિ ચ ॥
કિન્તુ તાસાં કલાકેલિ કુશલાનાં મનોરમમ્
વિસ્મારિતાપર-સ્ત્રીકં સુરતં જાયતે યથા ॥
ગાઢાલિઙ્ગન-પીડિત-સ્તન-તટં સ્વિદ્યત્-કપોલ-સ્થલં સન્દષ્ટાધર-મુક્ત-સીત્કૃતમ્ અતિભ્રામ્યદ્-ભ્રુ-નૃત્યત્-કરમ્
ચાટુ-પ્રાય-વચો-વિચિત્ર-ભણિતૈર્ યાતૈ રુતૈશ્ ચાઙ્કિતં વેશ્યાનાં ધૃતિ-ધામ પુષ્પ-ધનુષઃ પ્રાપ્નોતિ ધન્યો રતમ્ ॥
ઈર્ષ્યા કુલ-સ્ત્રીષુ ન નાયકસ્ય નિઃશઙ્ક-કેલિર્ ન પરાઙ્ગનાસુ
વેશ્યાસુ ચૈતદ્ દ્વિતયં પ્રરૂઢં સર્વસ્વમ્ એતાસ્ તદ્ અહો સ્મરસ્ય ॥
કુપ્યત્ પિનાકિ-નેત્રાગ્નિ જ્વાલા-ભસ્મીકૃતઃ પુરા
ઉજ્જીવતિ પુનઃ કામો મન્યે વેશ્યાવલોકિતૈઃ ॥
આનન્દયન્તિ યુક્ત્યા તાં સેવિતા ઘ્નન્તિ ચાન્યથા
દુર્વિજ્ઞેયાઃ પ્રકૃત્યૈવ તસ્માદ્ વેશ્યા વિષોપમાઃ ॥
સ્વાધીન-પતિકોત્કા ચ તથા વાસક-સજ્જિકા
સન્ધિતા વિપ્રલબ્ધા ચ ખણ્ડિતા ચાભિસારિકા ॥
પ્રોષિત-પ્રેયસી ચૈવં નાયિકાઃ પૂર્વ-સૂચિતાઃ
તા એવાત્ર ભવન્ત્ય્ અષ્ટાવ્ અવસ્થાભિઃ પુનર્ યથા ॥
યસ્યા રતિ-ગુણાકૃષ્ટઃ પતિઃ પાર્શ્વં ન મુઞ્ચતિ
વિચિત્ર-વિભ્રમાસક્તા સ્વાધીન-પતિકા યથા ॥
લિખતિ કુચયોઃ પત્રં કણ્ઠે નિયોજયતિ સ્રજં તિલકમ્ અલિકે કુર્વન્ ગણ્ડાદ્ ઉદસ્યતિ કુન્તલાન્
ઇતિ ચટુ-શતૈર્ વારં વારં વપુઃ પરિતઃ સ્પૃશન્ વિરહ-વિધુરો નાસ્યાઃ પાર્શ્વં વિમુઞ્ચતિ વલ્લભઃ ॥
ઉત્કા ભવતિ સા યસ્યાઃ સઙ્કેતં નાગતઃ પ્રિયઃ
તસ્યાનાગમને હેતું ચિન્તયન્ત્ય્ આકુલા યથા ॥
કિં રુદ્ધઃ પ્રિયયા કયાચિદ્ અથવા સખ્યા તયોદ્વેજિતઃ કિં વા કારણ-ગૌરવં કિમ્ અપિ યન્ નાદ્યાગતો વલ્લભઃ
ઇત્ય્ આલોચ્ય મૃગીદૃશા કરતલે સંસ્થાપ્ય વક્ત્રામ્બુજં દીર્ઘે નિઃશ્વસિતં ચિરં ચ રુદિતં ક્ષિપ્તાશ્ ચ પુષ્પ-સ્રજઃ ॥
ભવેદ્ વાસક-સજ્જાસૌ સજ્જિતાઙ્ગરતાલયા
નિશિત્યાગમનં ભર્તુર્ દ્વારેક્ષણ-પરા યથા ॥
દૃષ્ટ્વા દર્પણ-મણ્ડલે નિજ-મુખં ભૂષાં મનોહારિણીં દીપાર્ચિઃ-કપિશં ચ મોહન-ગૃહં ત્રસ્યાત્-કુરઙ્ગી-દૃશા
એવં નૌ સુરતં ભવિષ્યતિ ચિરાદ્ અદ્યેતિ સાનન્દયા મન્દં કાન્ત-દિદૃક્ષયાતિલલિતં દ્વારે દૃગ્-આરોપિત્ં ॥
નિરસ્તો મન્યુના કાન્તો નમન્ન્ અપિ યયા પુનઃ
દુઃસ્થિતા તં વિના સાતિ સન્ધિતાભિમતા યથા ॥
યત્-પાદ-પ્રણતઃ પ્રિયઃ પરુષયા વાચા સ નિર્વારિતો યત્-સખ્યા ન કૃતં વચો જડતયા યન્-મન્યુર્ એકો ધૃતઃ
પાપસ્યાસ્ય ફલં તદ્ એતદ્ અધુના યચ્ ચન્દનેન્દુ-દ્યુતિ પ્રાલેયામ્બુ-સમીર-પઙ્કજ-વિસૈર્ ગાત્રં મુહુર્ દહ્યતે ॥
પ્રેષ્ય દૂતીં સ્વયં દત્ત્વા સઙ્કેતં નાગતઃ પ્રિયઃ
યસ્યાસ્તેન વિના દુઃસ્થા વિપ્રલબ્ધા તુ સા યથા ॥
યત્ સઙ્કેત-ગૃહં પ્રિયેણ કથિતં સમ્પ્રેષ્ય દૂતીં સ્વયં તચ્ છૂન્યં સુચિરં નિષેવ્ય સુદૃશા પશ્ચાચ્ ચ ભગ્નાશયા
સ્થાનોપાસન-સૂચનાય વિગલત્-સાન્દ્રાઞ્જનૈર્ લોચનૈર્ ભૂમાવ્ અક્ષરમાલિકેવ લિખિતા દીર્ઘં રુદત્યા શનૈઃ ॥
કુતશ્ચિન્ નાગતો યસ્યા ઉચિતે વાસકે પ્રિયઃ
તદ્-અનાગમ્ અસન્તપ્તા ખણ્ડિતા સા મતા યથા ॥
સોત્કણ્ઠં રુદિતં સકમ્પમ્ અસકૃદ્ યાતં સ-બાષ્પં ચિરં ચક્ષુર્ દિક્ષુ નિવેશિતં સ-કરુણં સખ્યા સમં જલ્પિતમ્
નાગચ્છત્ય્ ઉચિતેઽપિ વાસક-વિધૌ કાન્તે સમુદ્વિગ્નયા તત્ તત્ કિંચિદ્ અનુષ્ઠિતં મૃગદૃશા નો યત્ર વાચાં ગતિઃ ॥
યા નિર્લજ્જીકૃતા બાઢં મદને મદનેન ચ
અભિયાતિ પ્રિયં સાભિ સારિકેતિ મતા યથા ॥
નો ભીતં તડિતો દૃશા જલમુચા તદ્-દર્શનાકાઙ્ક્ષયા નો ગર્જિર્ ગણિતા ભૃશં શ્રુતિ-મુખં તદ્-વાચિ સંચિન્ત્ય ચ
ધારાપાતસમુદ્ભવા ન ચ મતા પીડા તદ્-આલિઙ્ગનં વાઞ્છન્ત્યા દયિતાભિસારણ-વિધૌ તન્વ્યા પરં તત્-પરમ્ ॥
કુતશ્ચિત્ કારણાદ્યસ્યાઃ પતિર્ દેશાન્તરં ગતઃ
દત્ત્વાવધિં ભૃશાર્તા સા પ્રોષિત-પ્રેયસી યથા ॥
ઉત્ક્ષિપ્યાલક-માલિકાં વિલુલિતામ્ આપાણ્ડુ-ગણ્ડ-સ્થલા દ્વિશ્લિષ્યદ્-વલય-પ્રપાત-ભયતઃ પ્રોદ્યમ્ય કિઞ્ચિત્ કરૌ
દ્વાર-સ્તમ્ભ-નિષણ્ણ-ગાત્ર-લતિકા કેનાપિ પુણ્યાત્મના માર્ગાલોકન-દત્ત-દૃષ્ટિર્ અબલા તત્-કાલમ્ આલિઙ્ગ્યતે ॥
નિઃશ્વાસ-સન્તાપ-સખી-વચોર્તિ ચિન્તાશ્રુ-પાતાદિ-યુતાઃ સખેદાઃ
વાચ્યા પ્રલબ્ધાગત-ભર્તૃકોત્કા તિસન્ધિતાઃ ખણ્ડિતયા સહાત્ર ॥
વિચિત્ર-મણ્ડના હૃષ્ટા ભવેત્ સ્વાધીન-ભર્તૃકા
તથા વાસક-સજ્જાપિ સા કિં ત્વ્ આગન્તુક-પ્રિયા ॥
કુલજાન્યાઙ્ગના વેશ્યા ત્રિધા સ્યાદ્ અભિસારિકા
યથૈવોક્તાસ્ તથૈવાન્યાઃ સ્વાધીન-પતિકાદયઃ ॥
કુલજા સંવૃતા ત્રસ્તા સવ્રીડા ચ દ્રુતં વ્રજેત્
નાયકં પર-નારી ચ સમન્તાદ્ અનવેક્ષિતા ॥
સખી-યુક્તા મદાધિક્યાત્ સ્ફારિતાક્ષી ન શઙ્કિતા
સ-શબ્દાભરણા કામં વેશ્યા સરતિ નાયકમ્ ॥
ત્રયોદશ-વિધા સ્વીયા દ્વિવિધા ચ પરાઙ્ગના
એકા વેશ્યા પુનશ્ ચાષ્ટાવ્ અવસ્થા-ભેદતોઽત્ર તાઃ ॥
પુનશ્ ચ તાસ્ ત્રિધા સર્વા ઉત્તમા મધ્યમાધમા
ઇત્થં શતત્રયં તાસામ્ અશીતિશ્ ચતુર્-ઉત્તરા ॥
દોષાનુરૂપ-કોપા યા [અ]નુનીતા ચ પ્રસીદતિ
રજ્યતે ચ ભૃશં નાથે ગુણ-હાર્યોત્તમેતિ સા ॥
કાન્તે કિં કુપિતાસિ કઃ પર-જને પ્રાણેશ કોપો ભવેત્ કોઽયં સુભ્રુ પરસ્ ત્વમ્ એવ દયિતે દાસોઽસ્મિ કસ્ તે પરઃ
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રણતઃ પ્રિયઃ ક્ષિતિતલાદ્ ઉત્થાપ્ય સાનન્દયા નેત્રામ્ભઃ-કણિકાઙ્કિતે સ્તન-તટે તન્વ્યા સમારોપિતઃ ॥
દોષે સ્વલ્પેઽપિ યા કોપં ધત્તે કષ્ટેન મુઞ્ચતિ
પ્રયાતિ કરુણાદ્ રાગં મધ્યમા સા મતા યથા ॥
વિસ્ફાર-સ્ફુરિતાધરાપિ વિકસદ્-ગણ્ડ-સ્થલ-પ્રસ્ખલ દ્ઘર્મામ્ભઃ-કણિકાપિ ભઙ્ગુરતર-ભ્રૂ-ભેદ-ભૂષાપ્ય્ અલમ્
પાદાન્તઃ-પ્રણતે પ્રિયે પ્રકટયત્ય્ અન્તઃ પ્રસાદં પ્રિયા કેશારમન્રૂપુણ્ડલીષુ વલિતાનુન્મોચયન્તી શનૈઃ ॥
યા કુપ્યતિ વિના દોષં સ્નિહ્યત્ય્ અનુનયં વિના
નિર્હેતુક-પ્રવૃત્તિશ્ ચ ચલ-ચિત્તાપિ સાધમા ॥
યત્રાધઃ-કૃત-કામ-કાર્મુક-કથો ભ્રામ્યદ્-ભુવોર્ વિભ્રમઃ સદ્યઃ પ્રોદ્ગત-ચન્દ્રકાન્તિ-જયિની યસ્મિન્ કપોલ-ચ્છવિઃ
યત્ર સ્વેદ-કણાવલુપ્ત-મહિમા હારોઽપ્ય્ ઉરોજ-સ્થલે કોઽયં માનિનિ મત્-પ્રણામ-વિમુખઃ પ્રત્યગ્ર-માન-ગ્રહઃ ॥
જાતિ-કાલ-વયોવસ્થા ભાવ-કન્દર્પ-નાયકૈઃ
ઇતરા પય્ અસઙ્ખ્યાઃ સ્યુર્ નોક્તા વિસ્તર-ભીતિતઃ ॥
ઇત્ય્ આદિ સકલં જ્ઞાત્વા સ્વયં ચાલોક્ય તદ્-વિદામ્
કવીનાં ચ વિશેષોક્ત્યા જ્ઞાતવ્યાઃ સકલા ઇમાઃ ॥
રોમાઞ્ચ-વેપથુ-સ્તમ્ભ સ્વેદ-નેત્રામ્બુ-વિભ્રમાઃ
વાચ્યાઃ સંયોગ-શૃઙ્ગારે કવિના નાયિકાશ્રિતાઃ ॥
સમ્બન્ધિ-મિત્ર-દ્વિજ-રાજ-તીક્ષ્ણ વર્ણાધિકાનાં પ્રમદા ન ગમ્યાઃ
વ્યઙ્ગાસ્ તથા પ્રવ્રજિતા વિભિન્ન મન્ત્રાશ્ ચ ધર્માર્થ-મનોભવ-જ્ઞૈઃ ॥
અનેન માર્ગેણ વિશેષ-રમ્યં સમ્ભોગ-શૃઙ્ગારમ્ ઇમં વિતન્વન્
ભવેત્ કવિર્ ભાવ-રસાનુરક્તો વિદગ્ધ-ગોષ્ઠી-વનિતા-મનોજ્ઞૈઃ ॥
મૂળ પાઠ: Śṛṅgāratilaka · Edition: Kavyamala (1st series), vol. III (Calcutta, 1887), pp. 111-152. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0