શ્રાવકભૂમિ · ભાગ 120

રિઙ્ બ યિન્ તે । દે નિ સ્ગ્રિબ્ પ źએસ્ બ્યઽઓ ॥
ર્ગ્યુ ગઙ્ દગ્ ગિસ્ યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બઽઇ છોસ્ ચન્ ર્નમ્સ્ યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ મ ઽદસ્ પઽઇ ર્ગ્યુ નિ બ્źઇ પો દે દગ્ યિન્ નો ॥ દે દગ્ ક્યઙ્ ગઙ્ ગિ ત્સ્હે સઙ્સ્ ર્ગ્યસ્ ઽબ્યુઙ્ બ દઙ્ દમ્ પઽઇ છોસ્ ઙન્ પ દઙ્ ર્જેસ્ સુ મ્થુન્ પઽઇ ગ્દમ્સ્ ઙગ્ ર્જેસ્ સુ બ્સ્તન્ પ ર્ઞેદ્ ચિઙ્ ર્ગ્યુ દે દગ્ ક્યઙ્ મેદ્ પર્ ગ્યુર્ પ, દેઽઇ ત્સ્હે ન દ્ગે બઽઇ ર્ત્સ બ દગ્ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ ચિઙ્ રિમ્ ગ્યિસ્ યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બર્ યઙ્
ઽગ્યુર્ રો ॥
યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ મિ ઽદઽ બઽઇ છોસ્ ચન્ ર્નમ્સ્ નિ ઙેસ્ પઽઇ ત્સ્હોગ્સ્ લ ગ્નસ્ પ યિન્ પસ્ । દે દગ્ નિ ર્ક્યેન્ ર્ઞેદ્ ક્યઙ્ રુઙ્ મ ર્ઞેદ્ ક્યઙ્ રુઙ્ સ્તે । ર્નમ્ પ થમ્સ્ ચદ્ ક્યિ થમ્સ્ ચદ્ દુ યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બઽઇ સ્કલ્ બ મેદ્ પ ખો ન યિન્ નો ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4 મ્સ્.-, સ્હ્.-, w.*60-10, પ્.3બ્6, દ્.3બ્1, ન્.4બ્3, ચો.3બ્2, છ્.396બ્7
દે લ યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બઽઇ છોસ્ ચન્ ર્નમ્સ્ ક્યિ ગઙ્ દગ્ મ ત્સ્હઙ્ źઇઙ્ મેદ્ લ ઞે બર્ મ ગ્યુર્ ન યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ મિ ઽદઽ બઽઇ ર્ક્યેન્ ર્નમ્સ્ ગઙ્ źએ ન । સ્મ્રસ્ પ । ર્ક્યેન્ ગ્ઞિસ્ તે । ગ્ઞિસ્ ગઙ્ źએ ન। ગ્ત્સો બો દઙ્ દ્મન્ પઽઓ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-અ મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.3બ્7, દ્.3બ્2, ન્.4બ્4, ચો.3બ્3, છ્.396બ્10
ર્ક્યેન્ ગ્ત્સો બો ગઙ્ źએ ન । સ્મ્રસ્ પ । ઽદિ લ્ત સ્તે । દમ્ પઽઇ છોસ્ ક્યિ દ્બઙ્ દુ બ્યસ્ પઽઇ ગ્źઅન્ ગ્યિ સ્ગ્ર દઙ્ । નઙ્ ગિ ત્સ્હુલ્ બ્źઇન્ યિદ્ લ બ્યેદ્ પઽઓ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્ મ્સ્.-, સ્હ્.-, w.*60-28, પ્.3બ્8, દ્.3બ્2, ન્.4બ્5, ચો.3બ્3, છ્.396બ્11
ર્ક્યેન્ દ્મન્ પ ગઙ્ źએ ન । સ્મ્રસ્ પ । ર્ક્યેન્ દ્મન્ પ નિ મઙ્ સ્તે । ઽદિ લ્ત સ્તે । આત્મસમ્પત્, પરસમ્પત્, કુશલો ધર્મચ્છન્દહ્, પ્રવ્રજ્યા, શીલસંવરઃ, ઇન્દ્રિયસંવરઃ, ભોજને માત્રજ્ઞતા, પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં, જાગરિકાનુયોગઃ, સંપ્રજાનદ્વિહારિતા, પ્રાવિવેક્યં, નિવરણવિશુદ્ધિઃ, સમાધિસંનિશ્રયશ્ ચ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(1) મ્સ્.2અ1લ્, સ્હ્.5-3, w.*60-33, પ્.4અ2, દ્.3બ્4, ન્.4બ્6, ચો.3બ્5, છ્.396બ્15
દે લ બ્દગ્ ગિ ઽબ્યોર્ પ ગઙ્ źએ ન । મિર્ ગ્યુર્ પ દઙ્ । યુલ્ દ્બુસ્ સુ સ્ક્યેસ્ પ દઙ્ ।] ઇન્દ્રિયૈર્ અવિકલતા, આયતનગતઃ પ્રસાદઃ, અપરિવૃત્તકર્માન્તતા ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(1)-ઇ મ્સ્-2અ1લ્, સ્હ્.5-3, પ્.4અ3, દ્.3બ્5, ન્.4બ્7, ચો.3બ્6, છ્.396બ્17
તત્ર મનુષ્યત્વં કતમત્ । યથાપીહૈકત્યો મનુષ્યાણાં સભાગતાયાં પ્રત્યાજાતો ભવતિ । પુરુષશ્ ચ પુરુષેન્દ્રિયેણ સમન્વાગતઃ સ્ત્રીશ્ ચ । ઇદમ્ ઉચ્યતે મનુષ્યત્વમ્ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(1)-ઇઇ મ્સ્.2અ1ર્, સ્હ્.5-8, પ્.4અ4, દ્.3બ્5, ન્.5અ1, ચો.3બ્6, છ્.396બ્19
આર્યાયતને પ્રત્યાજાતિઃ કતમા । યથાપીહૈકત્યો મધ્યેષુ જનપદેષુ પ્રત્યાજાતો ભવતિ, પૂર્વવદ્ યાવદ્ યત્ર ગતિઃ સત્પુરુષાણામ્ । ઇયમ્ ઉચ્યતે આર્યાયતને પ્રત્યાજાતિઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(1)-ઇઇઇ મ્સ્-2અ2લ્, સ્હ્.6-1, w.*60-33, પ્.4અ5, દ્.3બ્6, ન્.5અ2, ચો.4અ1, છ્.396બ્21
ઇન્દ્રિયૈર્ અવિકલતા કતમા । યથાપીહૈકત્યો ઽજડો ભવત્ય્ અનેડક ઇતિ વિસ્તરઃ । અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાવિકલો વા યદ્રૂપેણાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાવૈકલ્યેન શ્રોત્રાવૈકલ્યાદિકેન ભવ્યઃ કુશલપક્ષસમુદાગમાય । ઇદમ્ ઉચ્યતે ઇન્દ્રિયાવૈકલ્યમ્ ॥
(।)-અ-ઇઇ-4-બ્-(1)-ઇવ્ મ્સ્.2અ3લ્, સ્હ્.6-6, પ્.4અ7, દ્.3બ્7, ન્.5અ3, ચો.4અ2, છ્.396બ્25
આયતનગતઃ પ્રસાદઃ કતમઃ । યથાપીહૈકત્યેન તથાગતપ્રવેદિતે ધર્મવિનયે શ્રદ્ધા પ્રતિલબ્ધા ભવતિ ચેતસઃ પ્રસાદઃ । અયમ્ ઉચ્યતે આયતનગતઃ પ્રસાદઃ । તત્રાયતનં તથાગતપ્રવેદિતો ધર્મવિનયઃ સર્વેષાં લૌકિકલોકોત્તરાણાં શુક્લધર્માણામ્ ઉત્પત્તયે । યા પુનર્ અત્ર શ્રદ્ધા તેન પૂર્વઙ્ગમેનાધિપત્યેન સ આયતનગતઃ પ્રસાદઃ । સર્વક્લેશમલકલુષ્યાપનયનત્ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(1)-વ્ મ્સ્.2અ4લ્, સ્હ્.6-13, w.*60-35, પ્.4બ્1, દ્.4અ2, ન્.5અ6, ચો.4અ5, છ્.396ચ્2
અપરિવૃત્તકર્માન્તતા કતમા। યેન પઞ્ચાનામ્ આનન્તર્યાણાં કર્મણાં, તદ્યથા માતૃવધાત્ પિતૃવધાદ્ અર્હદ્વધાત્ સંઘભેદાત્ તથાગતસ્યાન્તિકે દુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદાદ્ અન્યતમાન્યતમાદ્ આનન્તર્યં કર્મ દૃષ્ટ એવ ધર્મે ન કૃતં ભવતિ નાધ્યાચરિતમ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે ઽપરિવૃત્તકર્માન્તતેતિ । ઇમાનિ પઞ્ચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ કૃતોપચિતાનિ દૃષ્ટ એવ ધર્મે પરિવર્ત્યાભવ્યો ભવતિ પરિનિર્વાણાયાર્યમાર્ગસ્યોત્પત્તયે । તસ્માદ્ એતાનિ પરિવૃત્તકર્માન્તતેત્ય્ ઉચ્યતે ॥
સ્વયમ્ એવાનેન સ આત્મભાવ એભિઃ પઞ્ચભિર્ અઙ્ગૈઃ સંપાદિતો ભવતિ । તસ્માદ્ આત્મસંપદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(2) મ્સ્.2અ6લ્, સ્હ્.7-1, w.*61-2, પ્.4બ્5, દ્.4અ5, ન્.5બ્5, ચો,4બ્1, છ્.396ચ્9
પરસમ્પત્ કતમા । તદ્યથા બુદ્ધાનામ્ ઉત્પાદઃ, સદ્ધર્મદેશના, દેશિતાનાં ધર્માણામ્ અવસ્થાનમ્, અવસ્થિતાનાં ચ ધર્માણામ્ અનુપ્રવર્તનમ્, પરતશ્ ચ પ્રત્યનુકમ્પા ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(2)-ઇ મ્સ્.2અ6મ્, સ્હ્.7-4, પ્.4બ્6, દ્.4અ6, ન્.5બ્3, ચો.4બ્2, છ્.396ચ્11
તત્ર બુદ્ધાનામ્ ઉત્પાદઃ કતમઃ । યથાપીહૈકત્યઃ સર્વસત્ત્વેષુ કલ્યાણહિતાધ્યાશયમ્ ઉત્પાદ્ય પ્રભૂતૈર્ દુષ્કરસહસ્રૈર્ મહતા ચ પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારેણ [બ્સ્કલ્ પ ગ્રઙ્સ્ મેદ્ પ ગ્સુમ્ ગ્યિસ્ થ મઃઇ લુસ્ ફ્યિ મ]-આત્મભાવપ્રતિલમ્ભે બોધિમણ્ડે નિષદ્ય, પઞ્ચ નિવરણાનિ પ્રહાય, ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સૂપસ્થિતચિત્તઃ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ભાવયિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે । અયમ્ ઉચ્યતે બુદ્ધાનામ્ ઉત્પાદઃ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વ્ અધ્વસુ એવમ્ એવ [સઙ્સ્ ર્ગ્યસ્ બ્ચોમ્ લ્દન્ ઽદસ્ થમ્સ્ ચદ્ દે ખો ન બ્źઇન્ દુ ઽબ્યુઙ્ બ યિન્ નો ॥]
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(2)-ઇઇ મ્સ્-2અ8લ્, સ્હ્.7-12, પ્.5અ2, દ્.4બ્2, ન્.5બ્5, ચો.4બ્5, છ્.396ચ્18
સદ્ધર્મદેશના કતમા । ત એવં બુદ્ધા ભગવન્તો લોક ઉત્પદ્ય તસ્યૈવ ચ શ્રાવકા લોકાનુકમ્પામ્ ઉપાદાય ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાન્ય્ આરભ્ય દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાન્ ધર્મદેશનાં વર્તયન્તિ, યદ્ ઉત સૂત્રગેયવ્યાકરણગાથોદાનનિદાનાવદાનેતિવૃત્તકજાતકવૈપુલ્યાદ્ભુતધર્મોપદેશાન્ । ઇયમ્ ઉચ્યતે સદ્ધર્મસ્ય દેશના । સદ્ભિર્ અયં ધર્મો નિર્યાતો દેશિતઃ પ્રશસ્તો બુદ્ધૈશ્ ચ બુદ્ધશ્રવકૈશ્ ચ । [દેઽઇ ફ્યિર્ દમ્ પઽઇ છોસ્ તે । દે બ્શદ્ પ ગઙ્ યિન્ પ દેસ્ નિ દમ્ પઽઇ છોસ્ સ્તોન્ પ źએસ્ બ્યઽઓ ॥]
(1)-અ-ઇઇ-4-બ્-(2)-ઇઇઇ મ્સ્-2બ્1લ્, સ્હ્.7-17, પ્.5અ6, દ્.4બ્5, ન્.6અ2, ચો.5અ1, છ્.396ચ્27
દેશિતાનાં ધર્માણામ્ અવસ્થાનં કતમત્ । દેશિતે સદ્ધર્મે પ્રવર્તિતે ધર્મચક્રે યાવચ્ ચ બુદ્ધો ભગવાન્ જીવતિ તિષ્ઠતિ ચ પરિનિર્વૃતે ચ બુદ્ધે ભગવતિ યાવતા કાલેન પ્રતિપત્તિર્ ન હીયતે સદ્ધર્મશ્ ચ નાન્તર્ધીયતે । ઇદમ્ ઉચ્યતે સદ્ધર્મસ્યાવસ્થાનં । [ગ્નસ્ પ દે યઙ્ દોન્ દમ્ પઽઇ છોસ્ મ્ઙોન્ સુમ્ દુ બ્ય બઽઇ ત્સ્હુલ્ ગ્યિસ્ યિન્ પર્ રિગ્ પર્ બ્યઽઓ ॥]
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(2)-ઇવ્ મ્સ્.2બ્2લ્, સ્હ્.8-5, પ્.5અ8, દ્.4બ્7, ન્.6અ4, ચો.5અ3, છ્.397અ1
અવસ્થિતાનાં ધર્માણામ્ અનુપ્રવર્તનં કતમત્ । યત્ ત એવાધિગન્તારઃ સદ્ધર્મસ્ય સદ્ધર્મસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ ભવ્યાં પ્રતિબલતાં જનાનાં વિદિત્વા યથાધિગતામ્ એવાનુલોમિકીમ્ અવવાદાનુશાસનીમ્ અનુપ્રવર્તયન્તિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે ઽવસ્થિતાનાં ધર્માણામ્ અનુપ્રવર્તનમ્ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(2)-વ્ મ્સ્.2બ્2ર્, સ્હ્.8-10, પ્.5બ્2, દ્.5અ1, ન્.6અ5, ચો.5અ3, છ્.397અ4

પરતઃ પ્રત્યનુકમ્પા કતમા । પર ઉચ્યન્તે દાયકદાનપતયહ્ તે યાનિ તસ્યાનુલોમિકાનિ જીવિતોપકરણાનિ તૈઃ પ્રત્યનુકમ્પન્તે, યદુત ( શ્ભ્ ઇ 16 ) ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્, ઇયમ્ ઉચ્યતે પરતઃ પ્રત્યનુકમ્પા ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(3) મ્સ્.2બ્3મ્, સ્હ્.8-15, w.*61-8, પ્.5બ્4, દ્.5અ2, ન્.6અ5, ચો.5અ6, છ્.397અ7
કુશલો ધર્મચ્છન્દઃ કતમઃ । યથાપીહૈકત્યસ્ તથાગતસ્ય વા તથાગતશ્રાવકસ્ય વાન્તિકાદ્ ધર્મં શ્રુત્વા શ્રદ્ધાં પ્રતિલભતે । સ તાં પ્રતિલભ્ય, ઇદં પ્રતિસંશિક્ષતે । "સંબાધો ગૃહાવાસો રજસામ્ આવાસઃ । અભ્યવકાશં પ્રવ્રજ્ય યન્ ન્વ્ અહં સર્વં કડત્રવર્ગં ધનધાન્યહિરણ્યં ચોત્સૃજ્ય સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે સમ્યગ્ એવાગારાદ્ અનગારિકાં પ્રવ્રજેયં, પ્રવ્રજિત્વા ચ પ્રતિપત્ત્યા સંપાદયેયમ્" ઇતિ । ય એવ સમુત્પન્નશ્ છન્દઃ કુશલેષુ ધર્મેષુ, અયમ્ ઉચ્યતે કુશલો ધર્મચ્છન્દઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(4) મ્સ્.2બ્5લ્, સ્હ્.9-4, w.*66-10, પ્.5બ્8, દ્.5અ5, ન્.6બ્2, ચો.5બ્2, છ્.397અ14
પ્રવ્રજ્યા કતમા । યા તમ્ એવ કુશલં ધર્મચ્છન્દમ્ અધિપતિં કૃત્વા જ્ઞપ્તિચતુર્થેન વા કર્મણોપસંપચ્ છ્રામણેરશીલસમાદાનં વા । ઇયમ્ ઉચ્યતે પ્રવ્રજ્યા ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(5) મ્સ્.2બ્5મ્, સ્હ્.9-8, w.*61-12, પ્.6અ1, દ્.5અ6, ન્.6બ્5, ચો.5બ્3, છ્.397અ16

શીલસંવરઃ કતમઃ । સ તથા પ્રવ્રજિતઃ શીલવાન્ વિહરતિ, પ્રાતિમોક્ષસંવરસંવૃતઃ, આચારગોચરસંપન્નઃ, અણુમાત્રેષ્વ્ અવદ્યેષુ ભયદર્શી, સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષુ । અયમ્ ઉચ્યતે શીલસંવરઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(6) મ્સ્.2બ્6લ્, સ્હ્.9-13, w.*61-20, પ્.6અ3, દ્.5અ7, ન્.6બ્5, ચો.5બ્5, છ્.397અ19
ઇન્દ્રિયસંવરઃ કતમઃ । સ તમ્ એવ શીલસંવરં નિશ્રિત્યારક્ષિતસ્મૃતિર્ ભવતિ નિપકસ્મૃતિઃ સ્મૃત્યારક્ષિતમાનસઃ સમાવસ્થાવચારકઃ । સ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ, નાનુવ્યંજનગ્રાહી, યતો ઽધિકરણમ્ અસ્ય પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ ચિત્તમ્ અનુસ્રવેયુઃ, તેષાં સંવરાય ( શ્ભ્ ઇ 18 ) પ્રતિપદ્યતે, રક્ષતિ ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્, ચક્ષુરિન્દ્રિયેણ સંવરમ્ અપદ્યતે । સ શ્રોત્રેણ શબ્દાન્, ઘ્રાણેન ગન્ધાન્, જિહ્વયા રસાન્, કાયેન સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ, મનસા ધર્માન્ વિજ્ઞાય ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ નાનુવ્યંજનગ્રાહી, યતો ઽધિકરણમ્ અસ્ય પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ ચિત્તમ્ અનુસ્રવેયુઃ, તેષાં સંવરાય પ્રતિપદ્યતે, રક્ષતિ મન-ઇન્દ્રિયં, મન-ઇન્દ્રિયેણ સંવરમ્ આપદ્યતે । અયમ્ ઉચ્યતે ઇન્દ્રિયસંવરઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(7) મ્સ્.2બ્8મ્, સ્હ્.10-4, w.*62-7, પ્.6અ8, દ્.5બ્4, ન્.7અ2, ચો.6અ2, છ્.397બ્1
ભોજને માત્રજ્ઞતા કતમા । સ તથા સંવૃતેન્દ્રિયઃ પ્રતિસંખ્યાયાહારમ્ આહરતિ, ન દર્પાર્થં ન મદાર્થં ન મણ્ડનાર્થં ન વિભૂષણાર્થં, યાવદ્ એવાસ્ય કાયસ્ય સ્થિતયે યાપનાયૈ જિઘત્સોપરતયે બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાય ઇતિ । પૌરાણાં ચ વેદનાં પ્રહાસ્યામિ, નવાં ચ નોત્પાદયિષ્યામિ । યાત્રા ચ મે ભવિષ્યતિ બલં ચ સુખં ચાનવદ્યતા ચ સ્પર્શવિહારતા ચ । ઇયમ્ ઉચ્યતે ભોજને માત્રજ્ઞતા ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(8) મ્સ્.3અ1મ્, સ્હ્.10-11, w.*62-10, પ્.6બ્3, દ્.5બ્6, ન્.7અ4, ચો.6અ5, છ્.397બ્7
પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાનુયોગઃ કતમઃ । સ તથા ભોજને માત્રજ્ઞો દિવા ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ । સ રાત્ર્યાઃ પ્રથમે યામે ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધ્ય, તતો વિહારાન્ નિર્ગમ્ય બહિર્ વિહારસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય, દક્ષિણેન પાર્શ્વેન સિંહશય્યાં કલ્પયત્ય્ પાદે પાદમ્ આધાય, આલોકસંજ્ઞી સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ન્ ઉત્થાનસંજ્ઞામ્ એવ મનસિકુર્વન્, સ રાત્ર્યાઃ પશ્ચિમે યામે લઘુ લઘ્વ્ એવ પ્રતિવિબુધ્ય, ( શ્ભ્ ઇ 20 ) ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ. ઇયમ્ ઉચ્યતે પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાનુયુક્તતા ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(9) મ્સ્.3અ3મ્, સ્હ્.11-10, w.*62-34, પ્.6બ્7, દ્.6અ3, ન્.7બ્1, ચો.6બ્2, છ્.397બ્16
સંપ્રજાનદ્વિહારિતા કતમા । સ તથા જાગરિકાનુયુક્તો ઽભિક્રમપ્રતિક્રમે સંપ્રજાનદ્વિહારી ભવતિ, આલોકિતવ્યવલોકિતે સંમિઞ્જિતપ્રસારિતે સાંઘાટીચીવરપાત્રધારણે ઽશિતપીતખાદિતસ્વાદિતે નિદ્રાક્લમવિનોદને ગતે સ્થિતે નિષણ્ણે શયિતે જાગૃતે ભાષિતે તૂષ્ણીંભાવે સંપ્રજાનદ્વિહારી ભવતિ । ઇયમ્ ઉચ્યતે સંપ્રજાનદ્વિહારિતા ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(10) મ્સ્.3અ4મ્, સ્હ્.12-4, w.*63-9, પ્.7અ2, દ્.6અ5, ન્.7બ્3, ચો.6બ્4, છ્.397બ્22
પ્રાવિવેક્યં કતમત્ । સ એભિર્ ધર્મૈઃ પરિકર્મભૂમિં શોધયિત્વા વિવિક્તાનિ શયનાસનાન્ય્ અધ્યાવસત્ય્ અરણ્યાનિ વૃક્ષમૂલાનિ શૂન્યાગારાણિ પર્વતકન્દરગિરિગુહાપલાલપુંજાભ્યવકાશશ્મશાનવનપ્રસ્થાનિ પ્રાન્તાનિ શયનાસનાનિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે પ્રાવિવેક્યમ્ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(11) મ્સ્.3અ5લ્, સ્હ્.13-1, w.*63-11, પ્.7અ4, દ્.6અ7, ન્.7બ્5, ચો.6બ્5, છ્.397બ્26
નિવરણવિશુદ્ધિઃ કતમા । સો ઽરણ્યગતો વા વૃક્ષમૂલગતો વા શૂન્યાગારગતો વા પઞ્ચભ્યો નિવરણેભ્યશ્ ચિત્તં વિશોધયતિ, કામચ્છન્દાદ્ વ્યાપાદાત્ સ્ત્યાનમિદ્ધાદ્ ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યાદ્ વિચિકિત્સાયાઃ । સ એભ્યો નિવરણેભ્યશ્ ચિત્તં વિશોધ્ય વિનિવરણમ્ સમાધિકલ્યતાયામ્ અવસ્થાપયતિ । ઇયમ્ ઉચ્યતે નિવરણવિશુદ્ધિઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇ-4-બ્-(12)-(ઇ),(ઇઇ),(ઇઇઇ),(ઇવ્) મ્સ્.3અ6લ્, સ્હ્.14-1, w.*63-16, પ્.7અ6, દ્.6બ્2, ન્.7બ્7, ચો.6બ્7, છ્.397ચ્2
સમાધિસંનિશ્રયઃ કતમઃ । સ પઞ્ચ નિવરણાનિ પ્રહાય ચેતસ ઉપક્લેશકરાણિ સંક્લેશકરાણિ ।
વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિઅહરતિ ।
સ વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદ્ અધ્યાત્મસંપ્રસાદાચ્ ચેતસ એકોતીભાવાદ્ અવિતર્કમ્ અવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ ।
સ પ્રીતેર્ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ સુખં ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયતે યત્ તદ્ આર્યા આચક્ષતે "ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારીતિ તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ ।
સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્ દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમ્ એવ ચ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ અસ્તંગમાદ્ અદુઃખાસુખમ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । અયમ્ ઉચ્યતે સમાધિસંનિશ્રયઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇઽ મ્સ્.3અ8ર્, સ્હ્.15-10, w.ઽ63-21, પ્.7બ્4, દ્.6બ્6, ન્.8અ5, ચો.7અ6, છ્.397ચ્11
સો ઽનયાનુપૂર્વ્યા-ઉત્તરોત્તરાન્ વિશિષ્ટાન્ વિશિષ્ટતરાન્ વિશિષ્ટતમાન્ પ્રત્યયાન્ આત્મસમ્પત્પૂર્વાન્ સમાધિસંનિશ્રયપર્યવસાનાન્ સમુદાનયતિ । એવં પરિશુદ્ધે ચિત્તે પર્યવદાતે અનંગણે વિગતોપક્લેશે ઋજુભૂતે કર્મણ્યે સ્થિતે આનિંજ્યપ્રાપ્તે, સચેત્ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાન્ય્ આરભ્ય તેષાં પરિજ્ઞાયૈ પ્રહાણાય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ ભાવનાયૈ પરતો ઘોષમ્ અવવાદાનુશાસનીં લભતે, એવમ્ અસૌ ભવ્યો ભવતિ પ્રતિબલશ્ ચ યોગવિહિતસ્ય મનસ્કારસ્યોત્પાદનાય તત્પૂર્વિકાયાશ્ ચ સમ્યગ્દૃષ્ટેઃ, યયા ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાન્ય્ અભિસમાગચ્છતિ, વિમુક્તિઞ્ ચ પરિપૂરયતિ, નિરુપધિશેષે ચ નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાતિ । તત્ર યા સમ્યગ્દર્શનમ્ ઉપાદાય વિમુક્તિપરિપૂરિઃ નિરુપધિશેષપરિનિર્વાણં ચાયં ગોત્રસમુદાગમો વેદિતવ્યઃ । તત્રાત્મસંપદમ્ ઉપાદાય યાવત્ સમાધિસંનિશ્રયો ઽયં હીનઃ સમુદાગમપ્રત્યયો વેદિતવ્યઃ । તત્ર યશ્ ચતુઃસત્યદેશનાવવાદાધિપતેયઃ પરતો ઘોષો યશ્ ચ યોનિશો મનસ્કારઃ, અયં પ્રધાનઃ સમુદાગમપ્રત્યયો વેદિતવ્યઃ । ઇદમ્ ઉચ્યતે ગોત્રવ્યવસ્થાનમ્ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇઇ મ્સ્.3બ્3ર્, સ્હ્.16-7, w.*63-36, પ્.8અ4, દ્.7અ5, ન્.8બ્4, ચો.7બ્5, છ્.397ચ્25
ગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્ય કતમાનિ લિઙ્ગાનિ । આહ । યાન્ય્ અપરિનિર્વાણધર્મકસ્ય લિઙ્ગાનિ તદ્વિપર્યયેણ ગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇઇઽ મ્સ્.3બ્4મ્, સ્હ્.16-11, પ્.8અ5, દ્.7અ6, ન્.8બ્5, ચો.7બ્6, છ્.397ચ્27
કાનિ પુનર્ અપરિનિર્વાણધર્મકલિઙ્ગાનિ યૈઃ સમન્વાગતો ઽપરિનિર્વાણધર્મકઃ પુદ્ગલઃ "અપરિનિર્વાણધર્મકો ઽયમ્" ઇતિ વિજ્ઞેયઃ । આહ । બહૂન્ય્ અપરિનિર્વાણધર્મકલિઙ્ગાનિ પ્રદેશમાત્રં તુ નિર્દેક્ષ્યામિ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇલ્-અ મ્સ્.3બ્5લ્, સ્હ્.16-15, પ્.8અ7, દ્.7અ7, ન્.8બ્6, ચો.7બ્7, છ્.398અ1
ઇહાપરિનિર્વાણધર્મકસ્ય પુદ્ગલસ્યાદિત એવાલયતૃષ્ણા સર્વેણ સર્વં સર્વથા ચ સર્વબુધ્ધૈર્ આશ્રયસંનિવિષ્ટા અપ્રહાણધર્મિણી ભવત્ય્ અનુત્પીડ્યા દૂરાગતા પ્રગાઢસંનિવિષ્ટા । ઇદં પ્રથમમ્ અગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥

(ઇ)-અ-ઇઇલ્-બ્ મ્સ્.3બ્6લ્, સ્હ્.16-19, પ્.8બ્1, દ્.7બ્2, ન્.9અ1, ચો.8અ2, છ્.398અ6
પુનર્ અપરમ્ અગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ । અનેકપર્યાયેણ સંસારદોષાન્ વિચિત્રાન્ પ્રભૂતાંશ્ ચ શ્રુત્વા, નિર્વાણગુણાંશ્ ચાનેકપર્યાયેણ વિચિત્રાન્ પ્રભૂતાંશ્ ચ શ્રુત્વા, પરીત્તમ્ અપિ પ્રપઞ્ચે સંસારે દોષદર્શનમ્ આદીનવદર્શનં સંવેગમાત્રકં નોત્પાદિતવાન્ અતીતમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાય, નોત્પાદયિષ્યત્ય્ અનાગતમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાય, નોત્પાદયતિ વર્તમાનમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાય, પરીત્તકલામાત્રકમ્ અવરમાત્રકં નિર્વાણે તૃષ્ણાક્ષયે વિરાગે નિરોધે ગુણદર્શનમ્ અનુશંસદર્શનં પ્રસાદમાત્રકમ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાય નોત્પાદિતવાન્ નોત્પાદયિષ્યતિ નોત્પાદયતિ । ઇદં દ્વિતીયમ્ અગોત્રસ્થં લિઙ્ગમ્ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇલ્-ચ્ મ્સ્.3બ્7ર્, સ્હ્.17-9, પ્.8બ્4, દ્.7બ્5, ન્.9અ4, ચો.8અ6, છ્.398અ17
પુનર્ અપરમ્ અગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ । આદિત એવાધિમાત્રેણાહ્રિક્યાનપત્રાપ્યેણ સમન્વાગતો ભવતિ । યેનાયમ્ અઘૃણચિત્તશ્ ચાસંકુચિતચિત્તશ્ ચ પ્રહૃષ્ટચિત્તશ્ ચ સર્વં પાપમ્ અધ્યાચરતિ । ન ચ કદાચિત્ તન્ નિદાનં વિપ્રતિસારી ભવતિ । [ગ્źઇ દેસ્ ત્સ્હે ઽદિઽઇ zઅઙ્ zઇઙ્ દઙ્ બ્ચસ્ પઽઇ બ્દગ્ ઞિદ્ ઞમ્સ્ પ ખો ન ત્સમ્ દુ મ્થોઙ્ બર્ zઅદ્ દે ।] ઇદં તૃતીયમ્ અગોત્રસ્થં લિઙ્ગમ્ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇલ્-દ્ મ્સ્.4અ1લ્, સ્હ્.17-14, પ્.8બ્7, દ્.7બ્6, ન્.9અ5, ચો.8બ્1, છ્.398અ23
પુનર્ અપરમ્ અગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ । સર્વાકારપરિપૂર્ણે સ્ફુટે યુક્તે ચિત્રે ગમકે દુઃખં વારભ્ય સમુદયં વા નિરોધં વા માર્ગં વા સદ્ધર્મે દેશ્યમાને ન લભતે ચેતસ આવર્જનમાત્રકમ્ અધિમુક્તિમાત્રકં ચ । [સ્પુ zઇઙ્ źએસ્ બ્યેદ્ પઽઅમ્ । મ્છિ મ બ્ક્રુગ્ ચેસ્ બ્યેદ્ પ થોબ્ પર્ ગ્યુર્ પ લ્ત ચિ સ્મોસ્ તે ।] અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાય । ઇદં ચતુર્થમ્ અગોત્રસ્થં લિઙ્ગમ્ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇલ્-એ મ્સ્.4અ2મ્, સ્હ્.18-7, પ્.9અ2, દ્.8અ1, ન્.9બ્1, ચો.8બ્3, છ્.398બ્1
પુનર્ અપરમ્ અગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ । સચેત્ કદાચિત્ કર્હિચિત્ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજતિ, સ રાજાભિનિર્ણીતો વા, ચોરાભિનિર્ણીતો વા, ઋણાર્તો વા ભયાર્તો વાજીવિકાભયભીતો વા, નાત્મદમાય, નાત્મશમાય, નાત્મપરિનિર્વાણાય, ( શ્ભ્ ઇ 28 ) ન શ્રામણ્યાય, ન બ્રાહ્મણ્યાય, તથા પ્રવર્જિતો ઽપિ સાર્ધં ગૃહસ્થપ્રવર્જિતૈઃ સ્થિતઃ, પ્રણિધાય બ્રહ્મચર્યં ચરતિ, "દેવો વા સ્યાં દેવાન્યતરો વે"તિ, શિક્ષાં વા પ્રત્યાખ્યાય પ્રહાણાય વર્ત્તતે । દુઃશીલો વા ભવત્ય્ અન્તઃપૂતિર્ અવસ્રુતઃ કશંબકજાતઃ શંખસ્વરસમાચારઃ, અશ્રમણઃ શ્રમણપ્રતિજ્ઞઃ, અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપ્રતિજ્ઞઃ. અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વ્ અધ્વસ્વ્ અગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્યૈવમ્ એવ પ્રવ્રજ્યા વેદિતવ્યા । ન ચાશિક્ષાકામસ્ય પુદ્ગલસ્ય પ્રવ્રજ્યોપસંપદ્ભિક્ષુભાવઃ । તદ્ અનેન પર્યાયેણાનેનાભિસન્ધિનાર્થતો [રબ્ તુ બ્યુઙ્ બ મ યિન્ ગ્યિ રબ્ તુ બ્યુઙ્ બઽઇ ર્તગ્સ્ દઙ્ છ લુગ્સ્ ઽદ્zઇન્ પ ત્સમ્ ગ્યિસ્ રબ્ તુ બ્યુઙ્ બ] ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । ઇદં પઞ્ચમમ્ અગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
(ઇ)-અ-ઇઇલ્-f મ્સ્.4અ4મ્, સ્હ્.18-17, પ્.9બ્2, દ્.8અ7, ન્.9બ્7, ચો.9અ3, છ્.398બ્18
પુનર્ અપરમ્ અગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ । યત્ કિંચિત્ કુશલં કર્મ કરોતિ કાયેન વાચા મનસા વા, તત્ સર્વં ભવાભિપ્રાયો વા વિશિષ્ટમ્ આયતિપુનર્ભવમ્ અભિપ્રાર્થયમાનઃ, ભોગાભિપ્રાયો વા વિશિષ્ટં ભોગમ્ અભિપ્રાર્થયમાનો કરોતિ । ઇદં સષ્ઠમ્ અગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
એવંભાગીયાનિ ચાસ્ય બહૂનિ લિઙ્ગાનિ સંવિદ્યન્તે યૈઃ સમન્વાગતો ઽપરિનિર્વાણધર્મકો ઽપરિનિર્વાણધર્મક ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્ મ્સ્.4અ5મ્, સ્હ્. 19-7, w.*64-6, પ્.9બ્5, દ્.8બ્3, ન્. 10અ2, ચો.9અ5, છ્.398બ્25
તત્ર કતમે ગોત્રસ્થાઃ પુદ્ગલાઃ । આહ । અસ્તિ ગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ । ગોત્ર એવ સ્થિતો નાવતીર્ણો ન નિષ્ક્રાન્તઃ, ગોત્રસ્થો ઽવતીર્ણો ન નિષ્ક્રાન્તઃ, ગોત્રસ્થો ઽવતીર્ણો નિષ્ક્રાન્તઃ, મૃદ્વિન્દ્રિયઃ, મધ્યેન્દ્રિયઃ, તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ, રાગચરિતઃ, ( શ્ભ્ ઇ 30 ) દ્વેષચરિતઃ, મોહચરિતઃ, અક્ષણ્યોપપન્નઃ, ક્ષણ્યોપપન્નઃ, પ્રમત્તઃ, અપ્રમત્તઃ, મિથ્યાપ્રતિપન્નઃ, અમિથ્યાપ્રતિપન્નઃ આવૃતઃ, અનાવૃતઃ, દૂરે, અન્તિકે, પરિપક્વશ્ ચાપરિપક્વશ્ ચ, વિશુદ્ધશ્ ચાવિશુદ્ધશ્ ચ ॥

(ઇ)-અ-ઇવ્-અ મ્સ્.(4અ7લ્), સ્હ્.19-15, પ્.10અ1, દ્.8બ્6, ન્.10અ6, ચો.9બ્2, છ્.398ચ્4
તત્ર કતમો ગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલો ગોત્ર એવ સ્થિતો નાવતીર્ણો ન નિષ્ક્રાન્તઃ । યથાપીહૈકત્યઃ પુદ્ગલો લોકોત્તરધર્મબીજૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ । ન ચ પુનર્ અદ્યાપિ લભતે સત્પુરુષસંસેવાં વાગમ્ય સદ્ધર્મશ્રવણં વા તથાગતપ્રવેદિતે ધર્મવિનયે શ્રદ્ધાં, ન શીલં સમાદદાતિ, ન શ્રુતમ્ ઉદ્ગૃહ્ણાતિ, ન ત્યાગં બૃંહયતિ, ન દૃષ્ટિમ્ ઋજૂકરોતિ । અયં ગોત્ર એવ સ્થિતો નાવતીર્ણો ન નિષ્ક્રાન્તઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-બ્ મ્સ્.(4બ્1લ્), સ્હ્.19-22, પ્.10અ4, દ્.9અ1, ન્.10બ્1, ચો.9બ્4, છ્.398ચ્11
કતમો ગોત્રસ્થો ઽવતીર્ણો ન નિષ્ક્રાન્તઃ । [સ્ઙર્ બ્શદ્ પઽઇ નગ્ પોઽઇ ફ્યોગ્સ્ લસ્] વિપર્યયેણ શુક્લપક્ષેણ ગોત્રસ્થશ્ ચાવતીર્ણશ્ ચ વેદિતવ્યઃ । અયં તુ વિશેષો નો તુ લાભી ભવત્ય્ આર્યમાર્ગસ્ય તત્ફલસ્ય ચ ક્લેશવિસંયોગસ્ય ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-ચ્ મ્સ્.4બ્1મ્, સ્હ્.20-4, પ્.10અ6, દ્.9અ2, ન્.10બ્2, ચો.9બ્5, છ્.398ચ્15
કતમો ગોત્રસ્થશ્ ચાવતીર્ણશ્ ચ નિષ્ક્રાન્તશ્ ચ । એતદ્ એવોક્ત્વાયં વિશેષો લાભી ભવત્ય્ આર્યમાર્ગસ્ય તત્ફલસ્ય ચ ક્લેશવિસંયોગસ્ય ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-દ્ મ્સ્.(4બ્2લ્), સ્હ્.20-7, પ્.10અ7, દ્.9અ3, ન્.10બ્3, ચો.9બ્6, છ્.398ચ્17
તત્ર મૃદ્વિન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યસ્ય પુદ્ગલસ્ય જ્ઞેયે વસ્તુન્ય્ ( શ્ભ્ ઇ 32 ) આલમ્બને ઽત્યર્થં ધન્ધવાહીનીન્દ્રિયણિ ભવન્તિ મન્દવહીનિ વા શ્રુતમયેન વા ચિન્તામયેન વા ભાવનામયેન વા મનસિકારેણ સંપ્રયુક્તાનિ, યદુત શ્રદ્ધા વીર્યં સ્મૃતિઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા વા ન સમર્થાનિ ન પ્રતિબલાનિ ધર્મસ્ય વા પ્રતિવેધાયાર્થસ્ય વાશુ ચ પ્રતિવેધાય તત્ત્વસ્ય । અયમ્ ઉચ્યતે મૃદ્વિન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-એ મ્સ્.4બ્3લ્, સ્હ્.20-15, પ્.10બ્1, દ્.9અ5, ન્.10બ્5, ચો.10અ1, છ્.398ચ્23
તત્ર મધ્યેન્દ્રિયઃ કતમઃ । યસ્ય નાત્યર્થં જ્ઞેયે વસ્તુન્ય્ આલમ્બને ધન્દવાહીનીન્દ્રિયાણીતિ સર્વં પૂર્વવદ્ વિસ્તરેણ વક્તવ્યમ્ । અયમ્ ઉચ્યતે મધ્યેન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-f મ્સ્.4બ્3મ્, સ્હ્.20-18, પ્.10બ્3, દ્.9અ5, ન્.10બ્6, ચો.10અ2, છ્.398ચ્26
તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યસ્ય પુદ્ગલસ્ય જ્ઞેયે વસ્તુન્ય્ આલમ્બને ઽધન્ધવાહીનીન્દ્રિયાણિ ભવન્ત્ય્ અમન્દવાહીનિ, શ્રુતમયેન વા ચિન્તામયેન વા ભાવનામયેન વા મનસિકારેણ સંપ્રયુક્તાનિ, યદુત શ્રદ્ધા વિર્યં સ્મૃતિઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા વા શક્તાનિ ભવન્તિ ધર્મસ્ય પ્રતિવેધાયાર્થસ્ય વાશુ ચ પ્રતિવેધાય તત્ત્વસ્ય । અયમ્ ઉચ્યતે તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-ગ્ મ્સ્.4બ્4મ્, સ્હ્.21-6, પ્.10બ્5, દ્.9અ7, ન્.11અ1, ચો.10અ4, છ્.399અ3
રાગચરિતઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યો રંજનીય આલમ્બને તીવ્રરાગશ્ ચ ભવત્ય્ આયતરાગશ્ ચ । અયમ્ ઉચ્યતે રાગચરિતઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-હ્ મ્સ્.4બ્5લ્, સ્હ્.21-6, પ્.10બ્7, દ્.9બ્1, ન્.11અ2, ચો.10અ5, છ્.399અ3 દ્વેષચરિતઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ દૂષણીયે પ્રતિઘસ્થાનીય આલમ્બને ( શ્ભ્ ઇ 34 )
તીવ્રદ્વેષશ્ ચ ભવત્ય્ આયતદ્વેષશ્ ચ । અયમ્ ઉચ્યતે દ્વેષચરિતઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-ઇ મ્સ્.4બ્5મ્, સ્હ્.21-12, પ્.10બ્7, દ્.9બ્2, ન્.11અ2, ચો.10અ6, છ્.399અ8
મોહચરિતઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યો જ્ઞેયે વસ્તુનિ તીવ્રમોહશ્ ચ ભવત્ય્ આયતમોહશ્ ચ । અયમ્ ઉચ્યતે મોહચરિતઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-જ્,ક્,લ્,મ્,ન્,ઓ,પ્,q મ્સ્.4બ્5ર્, સ્હ્.21-15, પ્.10બ્8, દ્.9બ્3, ન્.11અ2, ચો.10અ7, છ્.399અ11
અક્ષણ્યોપપન્નપ્રમત્તમિથ્યાપ્રતિપન્નાવૃતાઃ પૂર્વવદ્ વેદિતવ્યાઃ । તદ્વિપર્યયેણ ક્ષણ્યોપપન્નાપ્રમત્તામિથ્યાપ્રતિપન્નાનાવૃતા વેદિતવ્યાઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-ર્-(1),-(2) મ્સ્.4બ્6મ્, સ્હ્.21-18, પ્.11અ2, દ્.9બ્4, ન્.11અ3, ચો.10બ્1, છ્.399અ14
દૂરે પુદ્ગલઃ કતમઃ । અસ્તિ પુદ્ગલઃ કાલદૂરતયા નિર્વાણસ્ય દૂરે, અસ્તિ પ્રયોગદૂરતયા ।
તત્ર કતમઃ કાલદૂરતયા દૂરે । અનેકૈર્ જાતિશતૈર્ અનેકૈર્ જાતિસહસ્રૈર્ અનેકૈર્ જાતિશતસહસ્રૈસ્ તતઃ પશ્ચાદ્ ભવ્યો [ગ્દોદ્ ર્ક્યેન્ ર્ઞેદ્ નસ્ યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બઽઇ સ્કલ્ પ યોદ્ પર્ ઽગ્યુર્ રો ।]
કતમઃ પ્રયોગદૂરતયા દૂરે । પુદ્ગલો ગોત્ર એવ કેવલે સ્થિતો ભવતિ નાવતીર્ણઃ, સ ભવ્યો ભવત્ય્ આશુ પ્રત્યયલાભાય પરિનિર્વાણાય । સ નિર્વાણાયાનારબ્ધપ્રયોગત્વાત્ પ્રયોગદૂરતયા દૂરે ન કાલદૂરતયા । અયમ્ ઉચ્યતે દૂરે પુદ્ગલઃ ॥
(1)-અ-ઇવ્-સ્-(1),-(2) મ્સ્.4બ્7ર્, સ્હ્.22-7, પ્.11અ7, દ્.9બ્7, ન્.11બ્1, ચો.10બ્4, છ્.399અ25
આસન્ને પુદ્ગલઃ કતમઃ । ગઙ્ zઅગ્ દુસ્ થગ્ ઞે બસ્ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ ( શ્ભ્ ઇ 36 ) થગ્ ઞે બ યઙ્ યોદ્ દો ॥ સ્બ્યોર્ બ થગ્ ઞે બસ્ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ થગ્ ઞે બ યઙ્ યોદ્ દો ॥
દે લ દુસ્ થગ્ ઞે બસ્ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ થગ્ ઞે બ ગઙ્ źએ ન । લુસ્ દઙ્ ગ્નસ્ ક્યિ દ્ઙોસ્ પો થ મ લ ગ્નસ્ શિઙ્ દે લુસ્ દે ઞિદ્ ક્યિસ્ યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બર્ બ્યેદ્ પ દઙ્ । સ્કદ્ ચિગ્ દે લ બર્ છદ્ મેદ્ પર્ ઞોન્ મોઙ્સ્ પ સ્પોઙ્ પ મ્ઙોન્ સુમ્ દુ બ્યેદ્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે । દે નિ દુસ્ થગ્ ઞે બસ્ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ થગ્ ઞે બ યિન્ નો ॥
સ્બ્યોર્ બ થગ્ ઞે બસ્ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ થગ્ ઞે બ ગઙ્ źએ ન । દે નિ રિગ્સ્ લ ગ્નસ્ શિઙ્ źઉગ્સ્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે । દે દગ્ ગ્ચિગ્ તુ બ્સ્દુસ્ પ નિ ગઙ્ zઅગ્ થગ્ ઞે બ źએસ્ બ્યઽઓ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-ત્ મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.11બ્2, દ્.10અ3, ન્.11બ્4, ચો.10બ્7, છ્.399બ્5
અપરિપક્વઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । ગઙ્ zઅગ્ ગઙ્ લ ગ્નસ્ નસ્ યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ દઙ્ યઙ્ દગ્ પ ઞિદ્ દુ ઙેસ્ પ લ ઽજુગ્ પર્ ઽગ્યુર્ બઽઇ થ મઽઇ લુસ્ ફ્યિ મ મ થોબ્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે । અયમ્ ઉચ્યતે ઽપરિપક્વઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-ઉ મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.11બ્3, દ્.10અ4, ન્.11બ્5, ચો.11અ1, છ્.399બ્8
પરિપક્વઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । ગઙ્ zઅગ્ ગઙ્ લ ગ્નસ્ નસ્ યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ દઙ્ યઙ્ દગ્ પ ઞિદ્ દુ ઙેસ્ પ લ ઽજુગ્ પર્ ઽગ્યુર્ બઽઇ થ મઽઇ લુસ્ ફ્યિ મ થોબ્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે । અયમ્ ઉચ્યતે પરિપક્વઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-વ્ મ્સ્.-,સ્હ્.-,પ્.11બ્4, દ્.10અ4, ન્.11બ્6, ચો.11અ2, છ્.399બ્11
અવિશુદ્ધઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । ગઙ્ zઅગ્ ઽફગ્સ્ પઽઇ લમ્ મ બ્સ્ક્યેદ્ ચિઙ્, દેઽઇ ઽબ્રસ્ બુ ઞોન્ મોઙ્સ્ પ દઙ્ બ્રલ્ બ મ્ઙોન્ સુમ્ દુ મ બ્યસ્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે । અયમ્ ઉચ્યતે ઽવિશુદ્ધઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-અ-ઇવ્-w મ્સ્.-,સ્હ્.-,પ્.11બ્5, દ્.10અ5, ન્.11બ્6, ચો.11અ3, છ્.399બ્13 ઌ
વિશુદ્ધઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । દે લસ્ બ્zલોગ્ પ યિન્ પર્ રિગ્ પર્ બ્યઽઓ ॥
દે દગ્ નિ રિગ્સ્ લ ગ્નસ્ પઽઇ ગઙ્ zઅગ્ ર્નમ્સ્ શેસ્ બ્ય સ્તે । ઽદિ લ્ત સ્તે । મ źઉગ્સ્ પ ર્નમ્સ્ ગ્źઉગ્ પર્ બ્ય બ દઙ્ । યોઙ્સ્ સુ મ સ્મિન્ પર્ ર્નમ્સ્ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ ( શ્ભ્ ઇ 38 ) બ્ય બ દઙ્ । ર્નમ્ પર્ મ દગ્ પ ર્નમ્સ્ ર્નમ્ પર્ દગ્ પર્ બ્ય બ ગઙ્ દગ્ ગિ દોન્ દુ સઙ્સ્ ર્ગ્યસ્ બ્ચોમ્ લ્દન્ ઽદસ્ ર્નમ્સ્ ઽજિગ્ ર્તેન્ દુ બ્યુઙ્ źઇઙ્ । છોસ્ ક્યિ ઽખોર્ લો દગ્ બ્સ્કોર્ બર્ મ્દ્zઅદ્ પ દઙ્ । બ્સ્લબ્ પઽઇ ગ્źઇ ર્નમ્સ્ ઽછઽ બર્ મ્દ્zઅદ્ પ દગ્ યિન્ નો ॥
(બર્ ગ્યિ સ્દોમ્ નિ ।
રઙ્ બ્źઇન્ દઙ્ નિ દે ર્નમ્સ્ ગ્źઅગ્ ॥ ર્તગ્સ્ ર્નમ્સ્ દઙ્ નિ ગઙ્ zઅગ્ દગ્ ॥
દે દગ્ થમ્સ્ ચદ્ મ્દોર્ બ્સ્દુસ્ તે ॥ રિગ્સ્ ક્યિ સર્ નિ શેસ્ પર્ બ્ય ॥)

ઞન્ થોસ્ ક્યિ સ લસ્ રિગ્સ્ ક્યિ સ ર્દ્zઓગ્સ્ સો ॥ ॥
(ઇ)-બ્ મ્સ્.-, સ્હ્.-, w.*65-1, પ્.12અ1, દ્.10બ્1, ન્.12અ2, ચો.11અ6, છ્.399બ્19
[દે લ ઽજુગ્ પઽઇ સ ગઙ્ źએ ન । સ્મ્રસ્ પ । યશ્ ચાયમ્ અવતારસ્ય સ્વભાવો યચ્ ચ વ્યવસ્થાનં યાનિ ચેમાન્ય્ અવતીર્ણાનાં લિઙ્ગાનિ યે ચેમે ઽવતીર્ણાઃ પુદ્ગલાસ્ તત્ સર્વમ્ અભિસંક્ષિપ્યાવતારભૂમિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇ)-બ્-ઇ મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.12અ2, દ્.10બ્2, ન્.12અ3, ચો.11અ7, છ્.399બ્27
દે લ ઽજુગ્ પઽઇ રઙ્ બ્źઇન્ ગઙ્ źએ ન । ઽદિ લ રિગ્સ્ લ ગ્નસ્ પઽઇ ગઙ્ zઅગ્ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બઽઇ સ બોન્ ગ્યિ છોસ્ દઙ્ લ્દન્ પ દે નિ । ગઙ્ ગિ ત્સ્હે સઙ્સ્ ર્ગ્યસ્ ઽબ્યુઙ્ બ યોદ્ ચિઙ્ યુલ્ દ્બુસ્ ક્યિ મિ ર્કુન્ મ મ યિન્ પ દગ્ દઙ્ ક્લ ક્લો મ યિન્ પ ર્નમ્સ્ સુ ર્ગ્યસ્ પર્ સ્ઙ મ બ્źઇન્ દુ સ્ક્યેસ્ પર્ ગ્યુર્ ન । દઙ્ પો ખો નર્ સઙ્સ્ ર્ગ્યસ્ ર્નમ્સ્ દઙ્ સઙ્સ્ ર્ગ્યસ્ ક્યિ ઞન્ થોસ્ ર્નમ્સ્ લ બ્લ્ત બ દઙ્ દ્રુઙ્ દુ ઽગ્રો બ દઙ્ બ્સ્ઞેન્ બ્કુર્ બ્ય બ ર્ઞેદ્ પર્ ઽગ્યુર્ źઇઙ્ । દે દગ્ લસ્ છોસ્ થોસ્ નસ્ દઙ્ પોર્ દદ્ પ થોબ્ પ દઙ્ ત્સ્હુલ્ ખ્રિમ્સ્ યઙ્ દગ્ પર્ લેન્ પ દઙ્ થોસ્ પ ઽદ્zઇન્ પ દઙ્ ગ્તોઙ્ બ સ્પેલ્ બ દઙ્ લ્ત બ સ્બ્યોઙ્ બર્ બ્યેદ્ દો ॥
દેઽઇ ઽઓગ્ તુ છોસ્ યઙ્ દગ્ પર્ બ્લઙ્સ્ પઽઇ ર્ગ્યુ દે દઙ્ ર્ક્યેન્ દેસ્ । લુસ્ źઇગ્ ચિઙ્ ત્સ્હે દે યઙ્ દગ્ પર્ ઽદસ્ નસ્ ક્યઙ્ । ર્નમ્ પર્ સ્મિન્ પઽઇ સ્ક્યે મ્છેદ્ દ્રુગ્ ગિસ્ zઇન્ પઽઇ દ્બઙ્ પો ખ્યદ્ પર્ દુ ઽફગ્સ્ પ દગ્ ઽથોબ્ પર્ ઽગ્યુર્ źઇઙ્ । દેઽઇ દે દગ્ ક્યઙ્ દદ્ પ શિન્ તુ મ્છોગ્ ર્નમ્સ્ દઙ્ શિન્ તુ ગ્ત્સો બો દગ્ સ્ક્યે બઽઇ ર્તેન્ દુ ઽગ્યુર્ બ દઙ્ । ત્સ્હુલ્ ખ્રિમ્સ્ યઙ્ દગ્ પર્ બ્લઙ્સ્ પ દઙ્ થોસ્ પ ગ્zઉઙ્ બ દઙ્ ગ્તોઙ્ બ સ્પેલ્ બ દઙ્ લ્ત બ સ્બ્યઙ્સ્ પ શિન્ તુ મ્છોગ્ દઙ્ ગ્ત્સો બો દઙ્ દમ્ પર્ ગ્યુર્ પ દગ્ ગિ ર્તેન્ દુ ગ્યુર્ પર્ યઙ્ ઽગ્યુર્ રો ॥ દદ્ પ લ સોગ્સ્ પઽઇ છોસ્ શિન્ તુ મ્છોગ્ દઙ્ ગ્ત્સો બો દઙ્ દમ્ પર્ ગ્યુર્ પ ગઙ્ દગ્ યિન્ પ દે દગ્ ક્યઙ્ યઙ્ ર્નમ્ પર્ સ્મિન્ પ ગ્źઅન્ ગ્યિ ર્તેન્ દુ ઽગ્યુર્ źઇઙ્ । ર્નમ્ પર્ સ્મિન્ પ દે યઙ્ ઽજિગ્ ર્તેન્ લસ્ ઽદસ્ પઽઇ છોસ્ દઙ્ ર્જેસ્ સુ મ્થુન્ પઽઇ દ્ગે બ ગ્źઅન્ દગ્ ગિ ર્તેન્ દુ ઽગ્યુર્ તે ।
દે લ્તર્ ગ્ચિગ્ ગિ ર્ગ્યુ દઙ્ ર્તેન્ દુ ગ્ચિગ્ ગ્યુર્ પઽઇ સ્બ્યિન્ પઽઇ સ્તોબ્સ્ બ્સ્ક્યેદ્ પસ્ । ગોઙ્ નસ્ ગોઙ્ દુ ગઙ્ લ ગ્નસ્ ન । યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ દઙ્ યઙ્ દગ્ પ ઞિદ્ દુ ઙેસ્ પ લ ઽજુગ્ પર્ ઽગ્યુર્ બઽઇ થ મઽઇ લુસ્ ફ્યિ મ થોબ્ પઽઇ બર્ ગ્યિ સ્ક્યે બ ખ્યદ્ પર્ ચન્ દુ ઽગ્રો બ ગઙ્ યિન્ પ દે નિ ઽજુગ્ પ źએસ્ બ્યઽઓ ॥
દે ચિઽઇ ફ્યિર્ źએ ન । દે દેઽઇ ત્સ્હે ન । મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ થોબ્ પર્ બ્ય બ દઙ્ ( શ્ભ્ ઇ 42 ) મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ ઽગ્રો બર્ બ્ય બ દઙ્ રિમ્ ગ્યિસ્ ઽગ્રો બર્ બ્ય બ દઙ્ શિન્ તુ મ્થર્ થુગ્ પર્ બ્ય બઽઇ ફ્યિર્ લમ્ ગઙ્ યિન્ પ દઙ્ લમ્ સ્રઙ્ ગઙ્ યિન્ પ દઙ્ સ્ગ્રુબ્ પ ગઙ્ યિન્ પ દેર્ źઉગ્સ્ પ દઙ્ યઙ્ દગ્ પર્ źઉગ્સ્ પ દઙ્ રબ્ તુ źઉગ્સ્ પ યિન્ પસ્ ન । દેઽઇ ફ્યિર્ źઉગ્સ્ પ źએસ્ બ્ય સ્તે । દે નિ ઽજુગ્ પઽઇ રઙ્ બ્źઇન્ źએસ્ બ્યઽઓ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.12બ્5, દ્.11અ3, ન્.12બ્5, ચો.12અ2 છ્.399ચ્17
ઽજુગ્ પઽઇ ર્નમ્ પર્ ગ્źઅગ્ પ ગઙ્ źએ ન । રિગ્સ્ યોદ્ પ દઙ્ । ઽજુગ્ પ યોદ્ પ દઙ્ । યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ યોદ્ પ દઙ્ । યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ યોદ્ પ સ્તે । źઉગ્સ્ પ ખો ન યિન્ લ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ ક્યઙ્ મ યિન્ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ યઙ્ મ યિન્ પ યઙ્ યોદ્ દો । źઉગ્સ્ પ યઙ્ યિન્ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ ક્યઙ્ યિન્ લ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ મ યિન્ પ યઙ્ યોદ્ દો । źઉગ્સ્ પ યઙ્ યિન્ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ યઙ્ યિન્ લ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ મ યિન્ પ યઙ્ યોદ્ દો । źઉગ્સ્ પ યઙ્ મ યિન્ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ ક્યઙ્ મ યિન્ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ યઙ્ મ યિન્ પ યઙ્ યોદ્ દો ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-1 મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.12બ્8, દ્.11અ5, ન્.12બ્7, ચો.12અ4, છ્.399ચ્21
દે લ રિગ્સ્ ગઙ્ źએ ન । સ્મ્રસ્ પ । સ્ઙ મ બ્źઇન્ નો ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-2 મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.13અ1, દ્.11અ5, ન્.12બ્7, ચો.12અ5, છ્.399ચ્22
દે લ źઉગ્સ્ પ ગઙ્ źએ ન । રિગ્સ્ લ ગ્નસ્ પઽઇ ગઙ્ zઅગ્ ગિસ્ સ્ઙોન્ દે બ્źઇન્ ગ્શેગ્સ્ પસ્ ગ્સુઙ્સ્ પઽઇ છોસ્ ઽદુલ્ બ લ દદ્ પ મ થોબ્ પ લસ્ । દઙ્ પોર્ થોબ્ પર્ ગ્યુર્ ચિઙ્ ત્સ્હુલ્ ખ્રિમ્સ્ યઙ્ દગ્ પર્ લેન્ પ દઙ્ થોસ્ પ ઽદ્zઇન્ પ દઙ્ ગ્તોઙ્ બ સ્પેલ્ બ દઙ્ લ્ત બ સ્બ્યોઙ્ બર્ બ્યેદ્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે । દે નિ źઉગ્સ્ પ źએસ્ બ્યઽઓ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-3 મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.13અ2, દ્.11અ6, ન્.13અ1, ચો.12અ6, છ્.399ચ્24
યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ ગઙ્ źએ ન । દે લ્તર્ źઉગ્સ્ પઽઇ ગઙ્ zઅગ્ દે ઞિદ્ ગઙ્ લ ગ્નસ્ ન । યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ દઙ્ યઙ્ દગ્ પ ઞિદ્ દુ ઙેસ્ પ લ ઽજુગ્ પર્ ઽગ્યુર્ બઽઇ થ મઽઇ લુસ્ ફ્યિ મ થોબ્ પ મ ગ્તોગ્સ્ પ । źઉગ્સ્ પઽઇ ગોઙ્ યન્ છદ્ નસ્ સ્ક્યે બ ગોઙ્ નસ્ ગોઙ્ મ દગ્ તુ દ્બઙ્ પો શિન્ તુ મ્છોગ્ દઙ્ ગ્ત્સો બો દઙ્ દમ્ પ દઙ્ શિન્ તુ ખ્યદ્ પર્ દુ ઽફગ્સ્ પ દગ્ યઙ્ દગ્ પર્ સ્ગ્રુબ્ પર્ ( શ્ભ્ ઇ 44 ) બ્યેદ્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે । દે નિ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ ચેસ્ બ્યઽઓ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-4 મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.1335, દ્. 11 બ્ 1, ન્. 13અ3, ચો.12બ્1, છ્.399ચ્29
દે લ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ ગઙ્ źએ ન । દેસ્ ગઙ્ લ ગ્નસ્ ન । યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ દઙ્ યઙ્ દગ્ પ ઞિદ્ દુ ઙેસ્ પ લ ઽજુગ્ પર્ ઽગ્યુર્ બઽઇ થ મઽઇ લુસ્ ફ્યિ મ થોબ્ પર્ ગ્યુર્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે । દે નિ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ źએસ્ બ્યઽઓ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-5 મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.13અ6, દ્.11બ્2, ન્.13અ4, ચો.12બ્2, છ્.400અ3
દે લ źઉગ્સ્ પ ખો ન યિન્ લ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ ક્યઙ્ મ યિન્ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ યઙ્ મ યિન્ પ ગઙ્ źએ ન । દે બ્źઇન્ ગ્શેગ્સ્ પસ્ ગ્સુઙ્સ્ પઽઇ છોસ્ ઽદુલ્ બ લ દઙ્ પોર્ દદ્ પ દઙ્ લ્ત બ સ્બ્યોઙ્ બર્ બ્યેદ્ પઽઇ બર્ નિ થોબ્ પર્ ગ્યુર્ લ । દેઽઇ ગોઙ્ દુ નિ સ્ક્યે બ ગ્ચિગ્ ત્સમ્ યઙ્ મ્ઙોન્ પર્ બ્સ્ગ્રુબ્ પર્ મિ બ્યેદ્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે । દે નિ źઉગ્સ્ પ ખો ન યિન્ લ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ ક્યઙ્ મ યિન્ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ યઙ્ નિઅ યિન્ પ źએસ્ બ્યઽઓ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-6 મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.13અ8, દ્.11બ્3, ન્.13અ6, ચો.12બ્4, છ્.400અ6
દે લ źઉગ્સ્ પ યઙ્ યિન્ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ ક્યઙ્ યિન્ લ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ મ યિન્ પ ગઙ્ źએ ન । દે બ્źઇન્ ગ્શેગ્સ્ પસ્ ગ્સુઙ્સ્ પઽઇ છોસ્ ઽદુલ્ બ લ દઙ્ પોર્ દદ્ પ દઙ્ લ્ત બ સ્બ્યોઙ્ બર્ બ્યેદ્ પઽઇ બર્ યઙ્ થોબ્ પર્ ગ્યુર્ લ । દેઽઇ ગોઙ્ દુ સ્ક્યે બ ગ્ચિગ્ ગમ્ ગ્ઞિસ્ સમ્ રબ્ તુ મઙ્ પો દગ્ ક્યઙ્ મ્ઙોન્ પર્ સ્ગ્રુબ્ પર્ બ્યેદ્ મોદ્ ક્યિ । ગઙ્ લ ગ્નસ્ ન । યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ દઙ્ યઙ્ દગ્ પ ઞિદ્ દુ ઙેસ્ પ લ ઽજુગ્ પર્ ઽગ્યુર્ બઽઇ થ મઽઇ લુસ્ ફ્યિ મ મ થોબ્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે । દે નિ źઉગ્સ્ પ યઙ્ યિન્ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ ક્યઙ્ યિન્ લ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ મ યિન્ પ źએસ્ બ્યઽઓ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-7 મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.13બ્4, દ્.11બ્6, ન્.13બ્1, ચો.12બ્7, છ્.400અ12
દે લ źઉગ્સ્ પ યઙ્ યિન્ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ યઙ્ યિન્ લ યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ મ યિન્ પ ગઙ્ źએ ન । ઽદિ લ્ત સ્તે । દે લ્તર્ źઉગ્સ્ પઽઇ ગઙ્ zઅગ્ દે ઞિદ્ ક્યિસ્ ( શ્ભ્ ઇ 46 ) ગઙ્ લ ગ્નસ્ ન । યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બ દઙ્ યઙ્ દગ્ પ ઞિદ્ દુ ઙેસ્ પ લ ઽજુગ્ પર્ ઽગ્યુર્ બઽઇ થ મઽઇ લુસ્ ક્યિ ફ્યિ મ થોબ્ ચિઙ્ ર્ઞેદ્ પર્ ગ્યુર્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે । દે નિ źઉગ્સ્ પ યઙ્ યિન્ । યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પ યઙ્ યિન્ લ । યોઙ્સ્ સુ સ્મિન્ પર્ બ્યેદ્ પ ઞિદ્ મ યિન્ પ źએસ્ બ્યઽઓ ॥

(ઇ)-બ્-ઇઇ-8 મ્સ્.6અ1લ્, સ્હ્.-, પ્.13બ્6, દ્.11બ્7, ન્.13બ્3, ચો.13અ1, છ્.400અ19
તત્ર કતમો નાવતીર્ણો ન પરિપચ્યમાનો ન પરિપક્વઃ. [ઽદિ લ્ત સ્તે । યોઙ્સ્
સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બઽઇ છોસ્ ચન્ ગ્યિ ગઙ્ zઅગ્ રિગ્સ્ ખો ન લ ગ્નસ્ લ] નાવતીર્ણઃ, અયમ્ ઉચ્યતે નૈવાવતીર્ણઃ પુદ્ગલો ન પરિપચ્યમાનો ન પરિપક્વઃ ।
અપિ તુ ભવ્ય એવ સો ઽવતારાય પરિપાકાય । અસ્તિ પુનઃ પુદ્ગલો યો ઽભવ્ય એવાવતારાય પરિપાકાય વા, તદ્ યથા ગોત્રવિરહિતો ઽપરિનિર્વાણધર્મકો યઃ પુદ્ગલઃ, અયમ્ અત્યન્તાદ્ એવાભવ્યો ઽવતારાય પરિપાકાય વા, કિં પુનઃ પરિનિર્વાણાય ભવ્યો ભવિષ્યતિ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-9 મ્સ્.6અ2લ્।13બ્7મ્, સ્હ્.25-3, w.* 65-6, પ્.14અ3, દ્.12અ4, ન્.13બ્7, ચો.13અ5, છ્.400અ23
તત્ર સર્વેષામ્ એવ પુદ્ગલાનાં ષડ્ભિઃ સ્થાનૈઃ સંગ્રહો ભવતિ । કતમૈઃ) ષડ્ભિઃ । ભવ્યો મૃદુકુશલમૂલસમન્વાગતો મધ્યકુશલમૂલસમન્વાગતો ઽધિમાત્રકુશલમૂલસમન્વાગતો નિષ્ઠાપ્રાયોગિકો નિષ્ઠાગતશ્ ચ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-9-અ મ્સ્.13બ્7ર્, સ્હ્.25-7, પ્.14અ4, દ્.12અ5, ન્.14અ1, ચો.13અ6, છ્.400અ28
તત્ર કતમો ભવ્ય એવ પુદ્ગલઃ । યો ગોત્રસ્થો ન ચાદ્યાપિ તત્પ્રથમતસ્ તથાગતપ્રવેદિતે ધર્મવિનયે શ્રદ્ધાં પ્રતિલભતે ( શ્ભ્ ઇ 48 ) યાવદ્ દૃષ્ટિં ઋજૂકરોતિ । અયમ્ ઉચ્યતે ભવ્ય એવ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-9-બ્ મ્સ્.14અ1લ્, સ્હ્.25-4, પ્.14અ6, દ્.12અ6, ન્.14અ2, ચો.13અ7, છ્.400બ્2
તત્ર કતમો મૃદુકુશલમૂલસમન્વાગતઃ । યો ગોત્રસ્થસ્ તેન તથાગતપ્રવેદિતે ધર્મવિનયે તત્પ્રથમતઃ શ્રદ્ધા પ્રતિલબ્ધા ભવતિ યાવદ્ દ્ર્સ્તિર્ ઋજૂકૃતા । અયમ્ ઉચ્યતે મૃદુકુશલમૂલસમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-9-ચ્ મ્સ્.14અ1ર્, સ્હ્.26-1, પ્.14અ7, દ્.12અ7, ન્.14અ3, ચો.13બ્1, છ્.400બ્6
તત્ર કતમો મધ્યકુશલમૂલસમન્વાગતઃ । યો ગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલસ્ તત્પ્રથમતસ્ તથાગતપ્રવેદિતે ધર્મવિનયે શ્રદ્ધાં પ્રતિલભ્ય યાવદ્ દૃષ્ટિમ્ ઋજું કૃત્વા, તતઃ પરેણૈકં વા દ્વે વા સંબહુલાનિ વા જન્માન્ય્ અભિનિર્વર્તયતિ વિશેષાય પરૈતિ । નો ચરમમ્ આત્મભાવં પ્રતિલભતે, યત્ર સ્થિતઃ પરિનિર્વાતિ સમ્યક્ત્વં ચ ન્યામમ્ અવક્રામતિ । અયમ્ ઉચ્યતે મધ્યકુશલમૂલસમન્વાગતહ્પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-9-દ્ મ્સ્.14અ2લ્, સ્હ્.26-6, પ્.14બ્2, દ્.12બ્3, ન્.14અ6, ચો.13બ્3, છ્.400બ્12
તત્ર કતમો ઽધિમાત્રકુશલમૂલસમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ । યઃ પુદ્ગલો વિશેષાય પરૈતિ સ ચરમમ્ આત્મભાવં પ્રતિલભતે । યત્ર સ્થિતઃ પરિનિર્વાતિ સમ્યક્ત્વં ચ ન્યામમ્ અવક્રામતિ । અયમ્ ઉચ્યતે ઽધિમાત્રકુશલમૂલસમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-9-એ મ્સ્.14અ3લ્, સ્હ્.26-9, પ્.14બ્3, દ્.12બ્3, ન્.14અ7, ચો.13બ્5, છ્.400બ્16
તત્ર કતમો નિષ્ઠાપ્રાયોગિકઃ પુદ્ગલઃ । યઃ પુદ્ગલશ્ ચરમમ્ આત્મભાવં પ્રતિલભ્યાસ્રવક્ષયાય સમ્યગવવાદાનુશાસનીં સદ્ધર્મશ્રવણં વા પ્રતિલભ્ય સમ્યગ્ એવ પ્રયુજ્યતે, ન ચાદ્યાપિ સર્વેણ સર્વં સર્વથા પ્રતિપદ્યત આસ્રવક્ષયમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, ન નિષ્ઠાં ગચ્છતિ । અયમ્ ઉચ્યતે નિષ્ઠાપ્રાયોગિકઃ પુદ્ગલઃ ॥

(ઇ)-બ્-ઇઇ-9-f મ્સ્.14અ4લ્, સ્હ્.26-15, પ્.14બ્6, દ્.12બ્5, ન્.14બ્2, ચો.13બ્7, છ્.400બ્20
તત્ર નિષ્ઠાગતઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ સમ્યગવોદિતઃ સમ્યગનુશિષ્ટો યદુતાસ્રવક્ષયાય, તથા તથા પ્રતિપદ્યતે । યત્ સર્વેણ સર્વં સર્વથાસ્રવક્ષયમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, કૃતકૃત્યો ભવતિ પરમશીતીભાવપ્રાપ્તઃ । અયમ્ ઉચ્યતે નિષ્ઠાગતઃ પુદ્ગલઃ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-9ઽ મ્સ્.14અ5લ્, સ્હ્.26-20, w.*65-14, પ્.14બ્8, દ્.12બ્6, ન્.14બ્6, ચો.14અ2, છ્.400બ્25
તત્ર ભવ્યજાતીયઃ પુદ્ગલો ગોત્રં નિશ્રિત્ય ગોત્રં પ્રતિષ્ઠાય મૃદૂનિ કુશલમૂલાનિ પ્રતિલભતે, અવતીર્ણશ્ ચ ભવતિ । સો ઽવતીર્ણો મૃદૂનિ કુશલમૂલાનિ નિશ્રિત્ય પ્રતિષ્ઠાય મધ્યાનિ કુશલમૂલાનિ પ્રતિલભતે, તૈશ્ ચાત્માનં પરિપાચયતિ । સ તથા પરિપચ્યમાનો મધ્યાનિ કુશલમૂલાનિ નિશ્રિત્ય પ્રતિષ્ઠાયાધિમાત્રાણિ કુશલમૂલાનિ પ્રતિલભતે, પરિપક્વશ્ ચ ભવતિ । સો ઽધિમાત્રકુશલમૂલહેતુસમુદાગતેનાત્મભાવપ્રતિલમ્ભેન યદા સંભારઞ્ ચ સમુદાનયતિ, ચિત્તૈકાગ્રતાઞ્ ચ સ્પૃશતિ, સમ્યક્ત્વઞ્ ચ ન્યામમ્ અવક્રામતિ, સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વાનાગામિફલં વા સાક્ષાત્કરોતિ । નો ત્વ્ અગ્રફલમ્ અર્હત્ત્વમ્ સાક્ષાત્કરોતિ । તદા નિષ્ઠાપ્રાયોગિક ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યદા તુ સર્વક્લેશપ્રહાણમ્ અર્હત્ત્વમ્ સાક્ષાત્કરોતિ, તદા નિષ્ઠાગતો ભવતિ ।
સૈષાદિમધ્યપર્યવસાના સર્વશ્રાવકચર્યા ષડ્ભિઃ પુદ્ગલવ્યવસ્થાનૈઃ સંદર્શિતા ભવતિ । તત્ર ગોત્રેણાદિઃ શ્રાવકચર્યાયાઃ ( શ્ભ્ ઇ 52 ) સંદર્શિતઃ । નિષ્ઠયા પર્યવસાનમ્ । તદન્યેન મધ્યં સંદર્શિતમ્ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇ-10 મ્સ્.14અ8લ્, સ્હ્.27-2, પ્.15અ7, દ્.13અ4, ન્.15અ2, ચો.14અ7, છ્.400ચ્12
તત્રાવતીર્ણાનાં પુદ્ગલાનાં કિં પરિમાણનિયતસ્ તુલ્યશ્ ચ સર્વેષાં કાલો ભવતિ પરિનિર્વાણાય, આહોસ્વિદ્ અપરિમાણનિયતો ઽતુલ્યનિશ્ચયઃ સર્વેષાં કાલો ભવતિ પરિનિર્વાણાય । આહ । નૈષાં પરિમાણનિયતઃ કાલો નાપિ ચ તુલ્યઃ સર્વેષાં પરિનિર્વાણાય । અપિ તુ યથાયોગમ્ એષાં યથાપ્રત્યયલાભં પરિનિર્વાણં વેદિતવ્યમ્ । કેષાંચિચ્ ચિરેણ, કેષાંચિન્ નાતિચિરેણ, કેષાંચિત્ પુનઃ ક્ષિપ્રમ્ એવ પરિનિર્વાણં ભવતિ । અપિ તુ યો ગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલઃ સર્વઃ ક્ષિપ્રં પરિનિર્વાતિ, સો ઽવશ્યં ત્રીણિ જન્માન્ય્ અભિનિર્વર્તયતિ । એકસ્મિન્ન્ અવતરતિ, એકસ્મિન્ પરિપચ્યતે, એકસ્મિન્ જન્મનિ પરિપક્વો ભવતિ, તત્રૈવ ચ પરિનિર્વાતિ । નો ચેત્ પરિનિર્વાતિ સો ઽવશ્યં શૈક્ષઃ કાલં કરોતિ । પરઞ્ ચ સપ્તભવાન્ અભિનિર્વર્તયતિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે ઽવતારવ્યવસ્થાનમ્ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇઇ-1 મ્સ્.14બ્2ર્, સ્હ્.28-14, w.*66-8, પ્.15બ્5, દ્.13બ્2, ન્.15અ7, ચો.14બ્5, છ્.400ચ્24
અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય કતમાનિ લિઙ્ગાનિ । ઇહ ગોત્રસ્થઃ પુદ્ગલો ઽવતીર્ણમાત્ર એવ યદા જન્માન્તરપરિવર્તેનાપિ સ્મૃતિસંપ્રમોષં પ્રતિલભતે । સ્વશાસ્તરિ ધર્મવિનયે વા સતિ, સંવિદ્યમાને ઽપિ દુરાખ્યાતે ધર્મવિનયે સ્વાખ્યાતે ઽપ્ય્ અનેકપર્યાયેણ દુરાખ્યાતસ્ય ધર્મવિનયસ્ય વર્ણમ્ સ્તુતિમ્ આનુશંસં શ્રુત્વા નાવતરતિ, ન પ્રવ્રજતિ । પ્રવ્રજિતો ઽપ્ય્ અવતીર્ણો લઘુ લઘ્વ્ એવ પ્રત્યુદાવર્તતે । પ્રકૃત્યૈવ ચાસ્ય તત્રારોચકઃ સંતિષ્ઠતે । મધુનિ જાતસ્યેવ ચ પ્રાણકસ્ય શુક્તે પ્રક્ષિપ્તસ્ય, કામોપભોગિનો વા કર્દમે સ્યન્દનિકાયાં પ્રક્ષિપ્તસ્ય, યથાપિ તત્ પૂર્વકેણૈવ હેતુબલાધાનેન ॥ સ્વાખ્યાતસ્ય વા પુનર્ ધર્મવિનયસ્ય નૈવ વર્ણસ્તુતિમ્ આનુશંસં શૃણોતિ વા । અલ્પમાત્રમ્ અવરમાત્રં વા શ્રુત્વા, અશ્રુત્વા વા, ( શ્ભ્ ઇ 54 ) લઘુ લઘ્વ્ એવાવતરતિ પ્રવ્રજતિ વા । તથા પ્રવ્રજિતશ્ ચાવતીર્ણો ન પ્રત્યુદાવર્તતે । પ્રકૃત્યૈવ ચાસ્ય તત્ર રુચિઃ સંતિષ્ઠતે । મધુપ્રાણકસ્યેવ મધુનિ, કામોપભોગિનો વા પ્રણીતાયાં કામચર્યાયામ્ । યથાપિ તત્ પૂર્વકેણૈવ હેતુબલાધાનેન । ઇદં પ્રથમમ્ અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇલ્-2 મ્સ્.14બ્5ર્, સ્હ્.29-14, w.*66-12, પ્.16અ4, દ્.13બ્7, ન્.15બ્6, ચો.15અ5, છ્.401અ11
પુનર્ અપરમ્ અવતીર્ણઃ પુદ્ગલો ન ચ તાવદ્ વિસંયુક્તો ભવત્ય્ અપાયાક્ષણગમનીયૈઃ ક્લેશૈઃ, ન ચ પુનર્ અક્ષણેષૂપપદ્યતે । અવતીર્ણં ચ પુદ્ગલં સન્ધાયોક્તં ભગવતા ।
સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ અધિમાત્રા લૌકિકી યસ્ય વિદ્યતે ।
અપિ જાતિસહસ્રાણિ નાસૌ ગચ્છતિ દુર્ગતિમ્ ॥
સ પુનર્ યદાધિમાત્રેષુ કુશલમૂલેષુ પ્રવિષ્ટો ભવત્ય્ અનુપૂર્વેણ પરિપાકગમનીયેષુ તદા નાક્ષણેષૂપપદ્યતે, ન ત્વ્ અન્યેષુ । ઇદં દ્વિતીયમ્ અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇલ્-3 મ્સ્.14બ્7લ્, સ્હ્.30-3, પ્.16અ8, દ્.14અ3, ન્.16અ2, ચો.14અ7, છ્.401અ18
પુનર્ અપરમ્ અવતીર્ણપુદ્ગલો બુદ્ધસ્ય વા ધર્મસ્ય વા સંઘસ્ય વા ગુનાઞ્ છ્રુત્વા, અનુસ્મૃત્યા વા લભતે ચેતસઃ પ્રસાદમ્ ઉદારં કુશલં નૈષ્ક્રમ્યોપસંહિતં, ભૂયો ભૂયસ્ તેનાલમ્બનેન પ્રસાદદ્રવચિત્તતયા અશ્રુપ્રપાતાન્ રોમાંચાંશ્ ચ પ્રતિલભતે । ઇદં તૃતીયમ્ અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇલ્-4 મ્સ્.14બ્8લ્, સ્હ્.30-9, પ્.16બ્2, દ્.14અ4, ન્.16અ3, ચો.15બ્2, છ્.401અ22
પુનર્ અપરમ્ અવતીર્ણઃ પુદ્ગલઃ પ્રકૃત્યૈવ તીવ્રેણ હ્રીવ્યપત્રાપ્યેણ સમન્વાગતો ભવતિ, યદુત સર્વસાવદ્યસ્થાનસમુદાચારેષુ । ઇદં ચતુર્થમ્ અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇલ્-5 મ્સ્.15અ1લ્, સ્હ્.30-13, પ્.16બ્3, દ્.14અ5, ન્.16અ4, ચો.15બ્3, છ્.401અ26
પુનર્ અપરમ્ અવતીર્ણઃ પુદ્ગલઃ છન્દિકો ભવતિ । તીવ્રચ્છન્દ ઉદ્દેશે ( શ્ભ્ ઇ 56 ) સ્વાધ્યાયે પરિપૃચ્છાયાં યોગે મનસિકારે, કિંકુશલગવેષી ચ ભવતિ । ઇદં પઞ્ચમમ્ અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇલ્-6 મ્સ્.15અ1મ્, સ્હ્.30-17, પ્.16બ્4, દ્.14અ6, ન્.16અ5, ચો.15બ્4, છ્.401અ29
પુનર્ અપરમ્ અવતીર્ણઃ પુદ્ગલઃ સર્વકર્માન્તેષ્વ્ અનવદ્યેષુ સર્વસમાદાનેષુ કુશલપક્ષપ્રયોગેષુ દૃઢારમ્ભશ્ ચ ભવતિ સ્થિરારમ્ભશ્ ચ નિશ્ચિતારમ્ભશ્ ચ, યદુત સમાગમાય । ઇદં ષષ્ઠમ્ અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇલ્-7 મ્સ્.15અ2લ્, સ્હ્.31-1, પ્.16બ્6, દ્.14અ7, ન્.16અ6, ચો.15બ્6, છ્.401બ્4
પુનર્ અપરમ્ અવતીર્ણઃ પુદ્ગલો મન્દરજસ્કજાતીયો ભવતિ, મન્દમન્દં ક્લેશપર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પાદયતિ ન ચ પુનઃ પ્રબન્ધં સ્થાપયતિ, અશઠશ્ ચ ભવત્ય્ અમાયાવી નિહતમદમાનાહંકારો ગુણાભિનિવિષ્ટો દોષદ્વેષ્ટા । ઇદં સપ્તમમ્ અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
(ઇ)-બ્-ઇઇલ્-8 મ્સ્.15અ3લ્, સ્હ્.31-6, પ્.16બ્8, દ્.14બ્2, ન્.16બ્1, ચો.15બ્7, છ્.401બ્8
પુનર્ અપરમ્ અવતીર્ણઃ પુદ્ગલો ઽસંલીનચિત્તો ભવત્ય્ ઉદારેષ્વ્ અધિગમ્યેષુ સ્થાનેષુ નાત્માનં પરિભવતિ, નાપ્રતિબલતાયામ્ અવસ્થાપયતિ, અધિમુક્તિબહુલો ભવતિ । ઇદમ્ અષ્ટમમ્ અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગમ્ ॥
ઇમાન્ય્ એવંભાગીયાનિ પ્રભૂતાન્ય્ અવતીર્ણાનાં પુદ્ગલાનાં લિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ યેષામ્ એતત્ પ્રદેશમાત્રમ્ આખ્યાતમ્ ॥

પુનર્ એતાનિ લિઙ્ગાનિ મૃદુકુશલમૂલસ્થસ્યાવતીર્ણસ્ય મૃદૂનિ ભવન્તિ, સચ્છિદ્રાણ્ય્ અનિરન્તરાણ્ય્ અપરિશુદ્ધાનિ । મધ્યકુશલમૂલસ્થિતસ્ય મધ્યાનિ । અધિમાત્રકુશલમૂલસ્થિતસ્યાધિમાત્રાણિ, નિશ્છિદ્રાણિ નિરન્તરાણિ પરિશુદ્ધાનિ । ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે "અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ" યૈર્ લિઙ્ગૈઃ સમન્વાગતો ઽવતીર્ણો ઽવતીર્ણ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । તાનિ પુનર્ એતાનિ ગોત્રસ્થાનામ્ અવતીર્ણાનાં ચ પુદ્ગલાનામ્ આનુમાનિકાનિ લિઙ્ગાનિ ( શ્ભ્ ઇ 58 ) વેદિતવ્યાનિ । બુદ્ધા એવ તુ ભગવન્તઃ પરમપારમિપ્રપ્તાશ્ ચ શ્રાવકાસ્ તાયિનસ્ તત્ર પ્રત્યક્ષદર્શિનઃ, સુવિશુદ્ધેન જ્ઞાનદર્શનેન પ્રત્યનુભવન્તિ, યદુત ગોત્રં ચાવતારં ચ ॥
(ઇ)-બ્-ઇવ્ મ્સ્.15અ6લ્, સ્હ્.32-3, w.*66-18, પ્.17અ7, દ્.14બ્7, ન્.16બ્6, ચો.16અ6, છ્.401બ્26
અવતીર્ણાઃ પુદ્ગલાઃ કતમે । અસ્ત્ય્ અવતીર્ણઃ પુદ્ગલો ઽવતીર્ણ એવ ન પરિપચ્યમાનો ન પરિપક્વો ન નિષ્ક્રાન્તઃ, અસ્તિ પરિપચ્યમાનો ન પરિપક્વો ન નિષ્ક્રાન્તઃ, અસ્તિ પરિપક્વો ન નિષ્ક્રાન્તઃ, અસ્તિ નિષ્ક્રાન્તો ન પરિપક્વઃ । એષાં ચ પૂર્વવદ્ વિભાગો વેદિતવ્યઃ ॥ યે ઽપિ તદન્યે મૃદ્વિન્દ્રિયાદયઃ પુદ્ગલાઃ ગોત્રભૂમૌ નિર્દિષ્ટા । તેષામ્ ઇહાપિ યથાયોગં વિભાગો વેદિતવ્યઃ ॥
તત્ર યશ્ ચાયમ્ અવતારસ્ય સ્વભાવો યચ્ ચ વ્યવસ્થાનં યાનિ ચેમાન્ય્ અવતીર્ણાનાં લિઙ્ગાનિ યે ચેમે ઽવતીર્ણાઃ પુદ્ગલાસ્ તત્ સર્વમ્ અભિસંક્ષિપ્ય"અવતારભૂમિર્" ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
ઉદ્દાનમ્ ।
સ્વભાવસ્ તદ્વ્યવસ્થાનં લિઙ્ગં પુદ્ગલ એવ ચ ।
અવતારભૂમિર્ વિજ્ઞેયા સર્વમ્ એતત્ સમાસતઃ ॥
શ્રાવકભૂમાવ્ અવતારભૂમિઃ સમાપ્તા ॥
(ઇ)-ચ્ મ્સ્.15બ્1મ્, સ્હ્.33-1, w.*66-25, પ્.17બ્4, દ્.15અ4, ન્.17અ3, ચો.16બ્4, છ્.401ચ્11
નૈષ્ક્રમ્યભૂમિઃ કતમા । આહ । યચ્ ચ લૌકિકેન માર્ગેણ વૈરાગ્યગમનં, યચ્ ચ લોકોત્તરેણ માર્ગેણ વૈરાગ્યગમનં, યશ્ ચ તયોઃ સમ્ભારઃ, તદ્ એકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય નૈષ્ક્રમ્યભૂમિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇ મ્સ્.15બ્2લ્, સ્હ્.35-7, w.*66-33, પ્.17બ્6, દ્.15અ5, ન્17અ4, ચો.16બ્5, છ્.401ચ્18
લૌકિકેન માર્ગેણ વૈરાગ્યગમનં કતમત્ । યથાપીહૈકત્યઃ કામધાતાવ્ ઔદારિકદર્શી ભવતિ । પ્રથમ એવ સ સમાપત્ત્યુપપત્તિકે ધ્યાને વિવેકજે પ્રીતિસુખે શાન્તદર્શી ભવતિ । સ તથાદર્શી તદ્બહુલવિહારિ સન્ કામવૈરાગ્યમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, પ્રથમં ચ ધ્યાનમ્ સમાપદ્યતે । એવં પ્રથમધ્યાનાદ્ ઊર્ધ્વમ્ સર્વાસ્વ્ અધરિમાસુ ભૂમિષ્વ્ ઔદારિકદર્શિ ભવતિ, સર્વાસુ ચોપરિમાસુ ભૂમિષુ શાન્તદર્શી, સ તથાદર્શી તદ્બહુલવિહારી સમાનો યાવદ્ આકિઞ્ચન્યાયતનાદ્ વૈરાગ્યમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં ચ સમાપદ્યતે । ઇદમ્ ઉચ્યતે લૌકિકેન માર્ગેણ વૈરાગ્યગમનં, નાસ્ત્ય્ અત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇ મ્સ્.15બ્3ર્, સ્હ્.36-2, w.*67-25, પ્.18અ2, દ્.15બ્1, ન્.17અ7, ચો.17અ2, છ્.402અ2

લોકોત્તરેણ માર્ગેણ વૈરાગ્યગમનં કતમત્ । યથાપીહૈકત્યઃ સત્પુરુષાણાં દર્શી, આર્યધર્મેષુ કોવિદઃ, [ઽફગ્ પઽઇ છોસ્ ર્નમ્સ્ લ બ્zઓ બ લ લ], દુઃખં વા દુઃખતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, સમુદયં વા સમુદયતઃ, નિરોધં વા નિરોધતઃ, માર્ગં વા માર્ગતઃ, શૈક્ષેણ જ્ઞાનદર્શનેન સમન્વાગતઃ । તતશ્ ચોત્તરિ માર્ગં ભાવયંસ્ ત્રૈધાતુકેભ્યો દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યેભ્યો ધર્મેભ્ય આત્માનં વિસંયોજયતિ, વિમોચયત્ય્ એવં ચાસૌ ત્રૈધાતુકસમતિક્રાન્તો ભવતિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે લોકોત્તરેણ માર્ગેણ વૈરાગ્યગમનમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇઇ મ્સ્.15બ્5મ્।12અ1મ્, સ્હ્.36-11, w.*68-1, પ્.18અ6, દ્.15બ્4, ન્.17બ્3, ચો.17અ5, છ્.402અ10
તત્ર સંભારઃ કતમઃ । તદ્યથા, આત્મસંપત્, પરસંપત્, કુશલો ધર્મચ્છન્દઃ, શીલસંવરઃ, ઇન્દ્રિયસંવરઃ, ભોજને માત્રજ્ઞતા, પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાનુયુક્તતા, સંપ્રજાનદ્વિહારિતા, કલ્યાણમિત્રતા, સદ્ધર્મશ્રવણચિન્તના, અનન્તરાયઃ, ત્યાગઃ, શ્રમણાલંકારશ્ ચ, ઇતીમે ધર્મા લૌકિકલોકોત્તરવૈરાગ્યગમનાય સંભાર ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
1 (ઇ)-ચ્-ઇઇઇ-1,2,3 મ્સ્.12અ1ર્, સ્હ્.37-4, પ્.18બ્2, દ્.15બ્7, ન્.17બ્6, ચો.17બ્1, છ્.402અ19 ``
તત્ર યા ચાત્મસંપત્ પરસંપત્ કુશલશ્ ચ ધર્મચ્છન્દ એષાં પૂર્વવદ્ વિભાગો વેદિતવ્યઃ । યદ્ ઉક્તં નિહીને બીજસમુદાગમપ્રત્યયે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4 મ્સ્.12અ2લ્, સ્હ્.37-7, પ્.18બ્3, દ્.15બ્7, ન્.17બ્6, ચો.17બ્, છ્.402અ21
તત્ર શીલસંવરઃ કતમઃ । યથાપીહૈકત્યઃ શીલવાન્ વિહરતિ, યાવત્ સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષુ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(1)-ઇ મ્સ્.12અ2ર્, સ્હ્.37-10, પ્.18બ્4, દ્.16અ2, ન્.18અ1, ચો.17બ્3, છ્.402અ25
કથં શીલવાન્ વિહરતિ । યથાસમાત્તેષુ શિક્ષાપદેષ્વ્ અવિપન્નકાયકર્માન્તશ્ ચ ભવત્ય્ અવિપન્નવાક્કર્માન્તશ્ ચ, અખણ્ડચારી, અચ્છિદ્રચારિ । એવં શીલવાન્ ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(1)-ઇઇ મ્સ્.12અ3મ્, સ્હ્.37-14, પ્.18બ્6, દ્.16અ3, ન્.18અ2, ચો.17બ્4, છ્.402અ27
કથં પ્રાતિમોક્ષસંવરસંવૃતો ભવતિ । સપ્તનૈકાયિકં શીલં પ્રાતિમોક્ષસંવર ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ત એતે નિકાયભેદેન બહવઃ સંવરા ભવન્તિ । અસ્મિંસ્ ત્વ્ અર્થે ભિક્ષુસંવરમ્ અધિષ્ઠાયાહ પ્રાતિમોક્ષસંવરસંવૃતહ્॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(1)-ઇઇઇ મ્સ્.12અ4લ્, સ્હ્.38-2, પ્.18બ્8, દ્.16અ4, ન્.18અ3, ચો.17બ્6, છ્.402બ્2
કથમ્ આચારસંપન્નો ભવતિ । યથાપિ તદ્ ઈર્યાપથં વેતિકરણીયં વા કુશલપક્ષપ્રયોગં વાધિષ્ઠાય લોકાનુવર્તિના લોકાનુત્ક્રાન્તેન વિનયાનુવર્તિના વિનયાનુત્ક્રાન્તેન ચાચારેણ સમન્વાગતો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(1)-ઇઇઇ-(અ) મ્સ્.12અ4ર્, સ્હ્.38-6, પ્.19અ1, દ્.16અ5, ન્.18અ4, ચો.17બ્7, છ્.402બ્5
તત્રેર્યાપથાધિષ્ઠાન આચારઃ કથં ન લોકોત્ક્રાન્તો ન વિનયોત્ક્રાન્તઃ । યથાપિ તદ્ યત્ર ચંક્રમિતવ્યં યથા ચંક્રમિતવ્યં તત્ર તથા ચંક્રમ્યતે, યેન ન લોકગર્હિતો ભવતિ ન સતાં સમ્યગ્ગતાનાં સત્પુરુષાણાં સહધાર્મિકાણાં વિનયધરાણાં વિનયશિક્ષિતાનામ્ અવદ્યો ભવતિ ગર્હ્યસ્થાનીયઃ । યથા ચઙ્ક્રમ એવં સ્થાનં નિષદ્યા શય્યા વેદિતવ્યા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(1)-ઇઇઇ-(બ્) મ્સ્.12અ5ર્, સ્હ્.38-14, પ્.19અ4, દ્.16અ7, ન્.18અ7, ચો.18અ2, છ્.402બ્13
તત્રેતિકરણીયાધિષ્ઠાન આચારઃ કથં ન લોકોત્ક્રાન્તો ભવતિ ન વિનયોત્ક્રાન્તઃ । ઇતિકરણીયમ્ ઉચ્યતે ચીવરાચ્છાદનમ્ ઉચ્ચારપ્રસ્રાવમ્ ઉદકદન્તકાષ્ઠં ગ્રામપ્રવેશઃ પિણ્ડપાતનિર્હારપરિભોગઃ પાત્રનિર્માદનં સ્થાપનં ચ પાદપ્રક્ષાલનં શયનાસનપ્રજ્ઞપ્તિઃ । તસ્યૈવ ચાભિસંક્ષેપઃ પાત્રકર્મચીવરકર્મેતિ । યદ્ વા પુનર્ એવંભાગીયં કિંચિત્ તદ્ ઇતિકરણીયમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તચ્ ચ યથાયોગં યત્ર કલ્પયિતવ્યં, યથા ચ કલ્પયિતવ્યં તત્ર તથા કલ્પયતિ । યેન લૌકિકાનામ્ અનનુયોજ્યો ભવત્ય્ અવિગર્હિતઃ । વિનયધરાણાં વિનયશિક્ષિતાનામ્ અનપવાદ્યો ભવત્ય્ અવિગર્હિતઃ, સમ્યગ્ગતાનાં સહધાર્મિકાણામ્ । એવમ્ ઇતિકરણીયાધિષ્ઠાન આચારો લોકાનુત્ક્રાન્તો ભવતિ વિનયાનુત્ક્રાન્તશ્ ચ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(1)-ઇઇઇ-(ચ્) મ્સ્.12બ્1લ્, સ્હ્.39-6, પ્.19બ્2, દ્.16બ્4, ન્.18બ્4, ચો.18અ7, છ્.402બ્26
તત્ર કુશલપક્ષપ્રયોગાધિષ્ઠાન આચારઃ કથં લોકાનુત્ક્રાન્તશ્ ચ ભવતિ વિનયાનુત્ક્રાન્તશ્ ચ । કુશલપક્ષ ઉચ્યતે તદ્યથા સ્વાધ્યાયો ગુરૂણામ્ સામીચીકર્મોપસ્થાનં ચ, તથા ગ્લાનોપસ્થાનમ્, અન્યો ઽન્યમ્ અનુકમ્પાચિત્તમ્ ઉપસ્થાપ્ય ચ્છન્દદાનં, ઉદ્દેશઃ । પ્રયોગઃ પરિપૃચ્છા ધર્મશ્રવણદક્ષસ્યાનલસસ્ય, વિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણાં કાયેન વૈયાપૃત્યક્રિયા, પરેષાં ચ કુશલપક્ષસમાદાપના ધર્મદેશના । પ્રતિસંલયનપ્રવેશપર્યઙ્કનિબન્ધનિષદ્યા, ઇતિ ય એવંભાગીયા અપ્ય્ અન્યે ધર્મા અયમ્ ઉચ્યતે કુશલપક્ષપ્રયોગઃ । સ એવં કુશલપક્ષપ્રયોગો યથાયોગં યથા પરિકીર્તિતં, યત્ર કલ્પયિતવ્યં તત્ર તથ કલ્પયતિ । યેન નાનુયોજ્યો ભવતિ ગર્હિતો લૌકિકાનાં વિનયધરાણાં વિનયશિક્ષિતાનાં સતાં સમ્યગ્ગતાનામ્ સત્પુરુષાણાં સહધાર્મિકાણામ્ । અયમ્ ઉચ્યતે કુશલપક્ષપ્રયોગાધિષ્ઠાન આચારો લોકાનુત્ક્રાન્તો વિનયાનુત્ક્રાન્તશ્ ચ । ય એભિર્ આકારૈઃ સંપન્ન આચાર ઇયમ્ ઉચ્યત આચારસંપત્ । એવં ચાચારસંપન્નો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(1)-ઇવ્ મ્સ્.12બ્4લ્, સ્હ્.40-5, પ્.20અ1, દ્.17અ3, ન્.19અ2, ચો.18બ્6, છ્.402ચ્15
કથં ચ ગોચરસંપન્નો ભવતિ । પઞ્ચ ભિક્ષોર્ અગોચરાઃ । કતમે પઞ્ચ । તદ્યથા ઘોષો વેશ્યં પાનાગારો રાજકુલં ચણ્ડાલકઠિનમ્ એવ પઞ્ચમમ્ ઇતિ । ય એતાંસ્ તથાગતપ્રતિક્ષિપ્તાન્ અગોચરાન્ વર્જયિત્વાન્યત્ર ગોચરે ચરત્ય્ અનવદ્યે તત્ર કાલેનૈવં ગોચરસંપન્નો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(1)-વ્ મ્સ્.12બ્5લ્, સ્હ્.41-1, પ્.20અ4, દ્.17અ5, ન્.19અ4, ચો.19અ1, છ્.402ચ્20
કથમ્ અણુમાત્રેષ્વ્ અવદ્યેષુ ભયદર્શી ભવતિ । અણુમાત્રમ્ અવદ્યમ્ ઉચ્યતે ક્ષુદ્રાણુક્ષુદ્રાણિ શિક્ષાપદાનિ, યેષ્વ્ અધ્યાપત્તિર્ વ્યુત્થાનં ચ પ્રજ્ઞાયતે, તેષાં યાધ્યાપત્તિર્ ઇદમ્ અવદ્યમ્ અણુમાત્રમ્ । પુનસ્ તથા હિ તસ્યા અધ્યાપત્તેર્ અલ્પકૃચ્છ્રેણ વ્યુત્તિષ્ઠતે, યેન તદ્ અણુમાત્રમ્ ઇત્ય્ ( શ્ભ્ ઇ 68 ) ઉચ્યતે । તત્ર કથં ભયદર્શી ભવતિ । "મા હૈવાહમ્ એષામ્ અધ્યાપત્તિહેતોર્ અભવ્યો વા સ્યામ્ અપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે, અનધિગતસ્યાધિગમાય, અસાક્ષાત્કૃતસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ, અપાયગો વા સ્યામ્ અપાયગામી, આત્મા વા મે અપવદેત્, શાસ્તા વા દેવતા વા વિજ્ઞા વા સબ્રહ્મચારિણો ધર્મતયા વિગર્હેયુઃ, દિગ્વિદિક્ષુ ચ મે પાપકો વર્ણકીર્તિશબ્દશ્લોકો ઽભ્યુદ્ગચ્છેત્" । સ એભ્યો દૃષ્ટધર્મસાંપરાયિકેભ્યસ્ તદ્ધેતુકેભ્યો ઽનિષ્ટેભ્યો ધર્મેભ્યો ભયદર્શી ભવતિ । યેન તાનિ ક્ષુદ્રાણુક્ષુદ્રાણિ શિક્ષાપદાનિ જીવિતહેતોર્ અપિ ન સંચિન્ત્યાધ્યાપદ્યતે । કદાચિત્ કર્હિચિત્ સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્ અધ્યાપન્નો લઘુ લઘ્વ્ એવ યથાધર્મં પ્રતિકરોતિ વ્યુત્તિષ્ઠતે । એવમ્ અણુમાત્રેષ્વ્ અવદ્યેષુ ભયદર્શી ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(1)-વિ મ્સ્.12બ્8ર્, સ્હ્.41-19, પ્.20બ્3, દ્.17બ્4, ન્.19બ્3, ચો.19અ7, છ્.403અ5

કથં સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષુ । આહ । પૂર્વમ્ અનેન પ્રાતિમોક્ષસંવરસમાદાને જ્ઞપ્તિચતુર્થેન કર્મણોપસંપદ્યમાનેન કતિપયાનાં શિક્ષાપદાનાં શરીરં શ્રુતં, સાતિરેકં ચ તદન્યમ્ અર્ધતૃતીયં શિક્ષાપદશતં પ્રાતિમોક્ષસૂત્રોદ્દિષ્ટં પ્રતિજ્ઞયૈવોપગતં "સર્વત્ર શિક્ષિષ્યામી"તિ, આચાર્યોપાધ્યાયાનામ્ અન્તિકાચ્ છ્રુત્વા, આલપ્તકસંલપ્તકસંસ્તુતકસપ્રિયકાનામ્ । અર્ધાર્ધમાસં ચ પ્રાતિમોક્ષસૂત્રોદ્દેશતઃ, તતશ્ ચ તેન સર્વશિક્ષાપદસમાદાનાત્ પ્રાતિમોક્ષસંવરઃ પ્રતિલબ્ધઃ । તત ઉત્તરકાલં યેષુ શિક્ષાપદેષુ કુશલો ભવતિ તાનિ તાવન્ નાધ્યાપદ્યતે । અધ્યાપન્નશ્ ચ યથાધર્મં પ્રતિકરોતિ । યેષુ પુનઃ ( શ્ભ્ ઇ 70 ) શિક્ષાપદેષ્વ્ અકુશલો ભવતિ, અવ્યુત્પન્નબુદ્ધિઃ તાનિ પૂર્વં પ્રતિજ્ઞાસમાદાનેન સમાદત્તાન્ય્ એતર્હિ વ્યુત્પત્તિકૌશલ્યતયા સમાદદાતિ । તેભ્યઃ પૂર્વં યથાપરિકીર્તિતેભ્યઃ સ્થાનેભ્ય આચાર્યસ્ય વોપાધ્યાયસ્ય વા પૂર્વવત્, વ્યુત્પત્તિકૌશલ્યતયા ચ પુનઃ સમાદાય, યથાનુશિષ્ટો ઽન્યૂનમ્ અનધિકં શિક્ષતે તેષુ ગુરુગુરુસ્થાનીયવ્યપદિષ્ટેષુ શિક્ષાપદેષુ, અવિપરીતગ્રાહી ચ ભવત્ય્ અર્થસ્ય વ્યઞ્જનસ્ય ચ । એવં સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષ્વ્ અયમ્ । તાવદ્ વિભંગઃ શીલસંવરસ્ય વિસ્તરકૃતઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(2) મ્સ્.13અ4મ્, સ્હ્.42-21, w.*68-34, પ્.21અ3, દ્.18અ3, ન્.20અ2, ચો.19બ્7, છ્.403અ22
તત્ર કતમઃ સમાસાર્થઃ । તત્રાયં સમાસાર્થસ્ ત્રિલક્ષણ એવ શીલસ્કન્ધઃ પરિદીપિતો ભગવતા, તદ્યથાવિપ્રણાશલક્ષણઃ, સ્વભાવલક્ષણઃ, સ્વભાવગુણલક્ષણશ્ ચ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(2)-ઇ
યથા કથમ્ ઇતિ યત્ તાવદ્ આહ શીલવાન્ વિહરતીત્ય્ અનેન તાવદ્ અવિપ્રણાશલક્ષણં શીલસંવરસ્યાખ્યાતમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(2)-ઇઇ
યત્ પુનર્ આહ પ્રાતિમોક્ષસંવરસંવૃત ઇત્ય્ અનેન સ્વભાવલક્ષણમ્ આખ્યાતમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(2)-ઇઇઇ, ઇવ્, વ્, વિ
યત્ પુનર્ આહ । આચારગોચરસંપન્ન ઇતિ, અનેન પરમ્ ઉપનિધાય તથા સમાદત્તસ્ય પ્રાતિમોક્ષસંવરસ્ય ગુણલક્ષણમ્ આખ્યાતમ્ ॥
તથાપિ પરે તામ્ આચારગોચરસંપદમ્ ઉપલભ્યાપ્રસન્નાશ્ ચ પ્રસીદન્તિ, પ્રસન્નાનાં ચ ભવતિ ભૂયોભાવઃ, પ્રસન્નાશ્ ચ પ્રસન્નાધિકારં કુર્વન્તિ । ન ચ મનાંસિ પ્રદૂષયન્તિ, નાવર્ણં નિશ્ચારયન્તિ । અન્યથા શીલસંપન્નસ્યાચારગોચરસંપન્નસ્યાયં પરાધિપતેયો ગુણ આનુશંસા ન ભવેત્, ( શ્ભ્ ઇ 72 ) એતદ્વિપર્યયેણ વાસ્ય દોષ એવ ભવેત્ ॥
યત્ પુનર્ આહ । અણુમાત્રેષ્વ્ અવદ્યેષુ ભયદર્શી સમાદાય શિક્ષતે શીક્ષાપદેષ્વ્ ઇતિ, અનેનાધ્યાત્માધિપતેયગુણાનુશંસલક્ષણમ્ આખ્યાતમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । યદ્ અપ્ય્ એવમ્ આચારગોચરસંપન્નઃ પરાધિપતેયં ગુણાનુશંસં પ્રતિલભેત, અપિ તુ શીલં વિપાદયિત્વા તદ્ધેતોસ્ તત્પ્રત્યયમ્ અપાયેષૂપપદ્યતે । અભવ્યતાં વાપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે પૂર્વવત્ ॥
યત્ પુનર્ અણુમાત્રેષ્વ્ અવદ્યેષુ ભયદર્શી ભવતિ । પ્રાગ્ એવાધિમાત્રેષુ સમાદાય ચ શિક્ષતે શિક્ષાપદેષુ તસ્માત્ તદ્ધેતોસ્ તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાત્ સુગતાવ્ ઉપપદ્યતે । ભવ્યો વા ભવત્ય્ અપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે પૂર્વવદ્ । અનેન કારણેનાધ્યાત્માધિપતેયો ઽયં શીલસંવરસ્ય ગુણાનુશંસ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(2)-ઇઽ મ્સ્.13બ્2લ્, સ્હ્.44-4, પ્.21બ્7, દ્.18બ્4, ન્.20બ્3, ચો.20બ્1, છ્.403બ્15
અપરઃ પુનઃ પર્યાયઃ । સમાસતો ભગવતા સમાદત્તશીલતા પરિદીપિતા, નૈર્યાણિકશીલતા ચ, શીલભાવના ચ ।
તત્ર યત્ તાવદ્ આહ । "શીલવાન્ વિહરતી"ત્ય્ અનેન સમાદત્તશીલતાખ્યાતા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(2)-ઇઇઽ

યત્ પુનર્ આહ । "પ્રાતિમોક્ષસંવરસંવૃત" ઇત્ય્ અનેન નૈર્યાણિકશીલતાખ્યાતા । તથા હિ પ્રાતિમોક્ષસંવરસંગૃહીતં શીલમ્ અધિશીલં શિક્ષેત્ય્ ઉચ્યતે । અધિશીલં ચ શિક્ષાં નિશ્રિત્ય, અધિચિત્તં ચ, અધિપ્રજ્ઞં ચ સિક્ષાં ભાવયત્ય્, એવમ્ અસૌ સર્વદુઃખક્ષયાય નિર્યાતો ભવતિ । યદુતાધિશીલં પ્રતિષ્ઠાય પૂર્વંગમં કૃત્વા તસ્માત્ પ્રાતિમોક્ષસંવરો નૈર્યાણિકં શીલમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-અ-(2)-ઇઇઇઽ,ઇવ્ઽ,વ્ઽ,વિઽ
યત્ પુનર્ આહ । "આચારગોચરસંપન્નો ઽણુમાત્રેષ્વ્ અવદ્યેષુ ભયદર્શી સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષ્વ્" ઇત્ય્ અનેન શીલભાવનાખ્યાતા । એભિર્ આકારૈસ્ તત્ પ્રાતિમોક્ષસંવરશીલં ભાવયિતવ્યમ્ । એવં ચ ભાવિતં સુભાવિતં ( શ્ભ્ ઇ 74 ) ભવતીતિ ।
સ એષ એકઃ શીલસંવરઃ ષડાકારદેશનાપ્રત્યુપસ્થાનો વેદિતવ્યઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-બ્ મ્સ્.13બ્5લ્, સ્હ્.44-21, w.*69-22, પ્.22અ6, દ્.19અ3, ન્.21અ1, ચો.21અ1, છ્.403બ્29
સ ખલુ એષ શીલસંવરો દશભિઃ કારણૈર્ વિપન્નો વેદિતવ્યઃ । વિપર્યયાદ્ દશભિશ્ ચૈવ કારણૈઃ સંપન્નઃ ॥
કતમૈર્ દશભિઃ કારણૈર્ વિપન્નો ભવતિ । આદિત એવ દુર્ગૃહીતો ભવતિ, અતિલીનો ભવતિ, અતિસૃતો ભવતિ, પ્રમાદકૌસીદ્યપરિગૃહીતો ભવતિ, મિથ્યાપ્રણિહિતો ભવતિ, આચારવિપત્ત્યા પરિગૃહીતો ભવતિ, આજીવવિપત્ત્યા પરિગૃહીતો ભવતિ, અન્તદ્વયપતિતો ભવતિ, અનૈર્યાણિકો ભવતિ, સમાદાનપરિભ્રષ્ટશ્ ચ ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-બ્-(1) મ્સ્.13બ્6મ્।9બ્6મ્, સ્હ્.45-8, પ્.22બ્1, દ્.19અ5, ન્.21અ3, ચો.21અ3, છ્.403ચ્6
તત્ર કથમ્ આદિતો દુર્ગૃહીતં શીલં ભવતિ । યથાપીહૈકત્યો રાજાભિનિર્ણીતો વા પ્રવ્રજિતશ્, ચૌરાભિનિર્ણીતો વા, ઋણાર્તો વા, ભયાર્તો વા, અજીવિકા ભયભીતો વા, ન શ્રામણ્યાય, ન બ્રાહ્મણ્યાય, નાત્મશમાય, નાત્મદમાય, નાત્મપરિનિર્વાણાય । એવમ્ આદિતો દુર્ગૃહીતો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-બ્-(2) મ્સ્.9બ્6મ્, સ્હ્.46-4, પ્.22બ્4, દ્.19અ7, ન્.21અ5, ચો.21અ5, છ્.403ચ્13
કથમ્ અતિલીનો ભવતિ । યથાપીહૈકત્યો ઽલજ્જી ભવતિ મન્દકૌકૃત્યઃ, શૈથિલિકઃ શિથિલકારી શિક્ષાપદેષુ । એવમ્ અતિલીનો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-બ્-(3) મ્સ્.9બ્7લ્, સ્હ્.46-7, પ્.22બ્5, દ્.19બ્1, ન્.21અ6, ચો.21અ6, છ્.403ચ્15
કથમ્ અતિસૃતો ભવતિ । યથાપીહૈકત્યો દુર્ગૃહીતગ્રાહી ભવત્ય્ અસ્થાનકૌકૃત્યઃ । સૌકૃત્યકરણીયેષુ સ્થાનેષુ કૌકૃત્યાયમાનઃ । અસ્થાને પરેષામ્ અન્તિકે પરિભવચિત્તં વાઘાતં વોત્પાદયતિ પ્રવેદયતિ । એવમ્ અતિસૃતં ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-બ્-(4) મ્સ્.10અ1લ્, સ્હ્.46-11, પ્.22બ્7, દ્.19બ્2, ન્.21અ7, ચો,21બ્1, છ્,403ચ્19
કથં પ્રમાદકૌસીદ્યપરિગૃહીતં ભવતિ । યથાપીહૈકત્યો યામ્ અતીતમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાયાપત્તિમ્ આપન્નઃ, સા ચાનેન સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્ એકત્યા ન યથાધર્મં પ્રતિકૃતા ભવતિ । યથાતીતમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાય, એવમ્ અનાગતં વર્તમાનમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાય યામ્ આપત્તિમ્ આપન્નો ભવતિ, સા ચાનેન સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્ એકત્યા ન યથાધર્મં પ્રતિકૃતા ભવતિ । ન ચ પૂર્વમ્ એવાપત્તેર્ આયત્યામ્ અનધ્યાપત્તયે તીવ્રમ્ ઔત્સુક્યમ્ આપદ્યતે, યન્ ન્વ્ "અહં તથા તથા ચરેયં વિહરેયમ્, યથા યથા ચરન્ વિહરંશ્ ચાપત્તિં નાધ્યાપદ્યેય" । તથા ચ તથા ચરતિ વિહરતિ યથાપત્તિમ્ અધ્યાપદ્યતે । સો ઽનેન પૂર્વાન્તસહગતેનાપરાન્તસહગતેન મધ્યાન્તસહગતેન પૂર્વકાલકરણીયેન સહાનુચરેણ ચ પ્રમાદેન સમન્વાગતઃ નિદ્રાસુખં શયનસુખં પાર્શ્વસુખં ચ સ્વીકરોતિ । અદક્ષશ્ ચ ભવત્ય્ અલસઃ, અનુત્થાનસંપન્નઃ, ન કર્તા ભવતિ વિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણાં કાયેન વૈયાપૃત્યમ્ । એવં પ્રમાદકૌસીદ્યપરિગૃહીતં ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇઇ-4-બ્-(5) મ્સ્.10અ3ર્, સ્હ્.47-7, પ્.23અ6, દ્.19બ્6, ન્.21બ્5, ચો.21બ્7, છ્.404અ4
કથં મિથ્યાપ્રણિહિતં ભવતિ । યથાપીહૈકત્યઃ પ્રણિધાય બ્રહ્મચર્યં ચરતિ । "અનેનાહં શીલેન વા વ્રતેન વા તપસા વા બ્રહ્મચર્યવાસેન વા દેવો વા સ્યાં દેવાન્યતમો વા" । લાભસત્કારકામો ભવતિ, પરતઃ લાભસત્કારં પ્રાર્થયતે, લાભસત્કારસ્ય સ્પૃહયતિ । એવં મિથ્યાપ્રણિહિતં ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-બ્-(6) મ્સ્.10અ4મ્, સ્હ્.47-13, પ્.23અ8, દ્.20અ1, ન્.21બ્7, ચો.22અ1, છ્.404અ9
કથમ્ આચારવિપત્ત્યા પરિગૃહીતં ભવતિ । યથાપીહૈકત્ય ઈર્યાપથં વાધિષ્ઠાયેતિકરણીયં વા કુશલપક્ષપ્રયોગં વા લોકોત્ક્રાન્તશ્ ચ ભવતિ વિનયોત્ક્રાન્તશ્ ચ પૂર્વવદ્ । એવમ્ આચારવિપત્ત્યા પરિગૃહીતં ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-બ્-(7) મ્સ્.10અ5મ્, સ્હ્.47-17, પ્.23બ્2, દ્.20અ2, ન્.22અ1, ચો.22અ2, છ્.404અ13
કથમ્ આજીવવિપત્ત્યા પરિગૃહીતં ભવતિ । યથાપીહૈકત્યો મહેચ્છો ભવત્ય્ અસંતુષ્ટો દુષ્પોષો દુર્ભરજાતીયઃ । સ ચાધર્મેણ ચીવરં ( શ્ભ્ ઇ 78 ) પર્યેષતે ન ધર્મેણ, અધર્મેણ પિણ્ડપાતં શયનાસનં ગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારં પર્યેષતે ન ધર્મેણ । સ ચ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈસજ્યપરિષ્કારહેતોર્ આત્મનો ગુણસંભાવનાનિમિત્તમ્ અપ્રાકૃતં વિઠપિતમ્ ઈર્યાપથં કલ્પયતિ, અનુદ્ધતેન્દ્રિયતામ્ અચપલેન્દ્રિયતાં શાન્તેન્દ્રિયતાં ચ પરેષામ્ ઉપદર્શયતિ । યેનાસ્ય પરે ગુણસંભાવનાજ્ઞાતા દાતવ્યં કર્તવ્યં મન્યન્તે, યદુત ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈસજ્યપરિષ્કારાન્ । ધ્વાઙ્ક્ષશ્ ચ ભવતિ મુખરઃ પ્રગલ્ભઃ કેલાયિતા નામગોત્રોદ્ગૃહીતા બહુશ્રુતો ભવતિ ધર્મધરઃ । લાભકારણાદ્ એવ ચ પરેષાં ધર્મં સંલપતિ બુદ્ધભાષિતં વા શ્રાવકભાષિતં વા, આત્મનો વા ગુણાન્ ભૂતાન્ વા કિંચિદ્ વા પુનઃ સમારોપ્ય સ્વયમ્ એવ વક્તા ભવતિ, લાપયતિ વા પરૈઃ । અનુત્તરેણ વોપદર્શયિતા, ચીવરાર્થી વા, અન્યતમાન્યતમેન વા શ્રામણકેન પરિષ્કારેણાર્થી પ્રભૂતેન વાગ્રતરેણ વા । અવિહન્યમાનો ઽપિ પ્રાકૃતસ્ય ચીવરસ્યોપદર્શયિતા ભવતિ, અપ્ય્ એવર્ન્ શ્રાદ્ધા બ્રાહ્મણગૃહપતયઃ ચીવરેણ વિઘાતં સંલક્ષયિત્વા પ્રભૂતં પ્રણીતં ચીવરં દાતવ્યં કર્તવ્યં મંસ્યન્તે । યથા ચીવરમ્ એવમ્ અન્યતમાન્યતમં શ્રામણકં જીવિતપરિષ્કારમ્ । શ્રાદ્ધાનાં ચ બ્રાહ્મણગૃહપતીનામ્ અન્તિકાદ્ યથાકામં વાલભમાનઃ, અસત્સુ વાસંવિદ્યમાનેષુ ભોગેષ્વ્ અલભમાન એવં ચોપરોધેન યાચતે નિષ્પિષ્ય, નિષ્પિષ્યાપિ ચૈનાન્ પરુષયત્ય્ અપિ । હીનં વા પુનર્ લબ્ધ્વા તથા સંવિદ્યમાનેષુ ભોગેષુ તં લાભં પંસયત્ય્ અવસાદયતિ । સંમુખં ચ દાતારં દાનપતિમ્ એવં ચાહ "હં ભો, કુલપુત્ર, સન્ત્ય્ એકે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ યે તવાન્તિકાન્ નીચકુલીનતરાશ્ ચ દરિદ્રતરાશ્ ચ । તે પુનર્ એવં ચૈવં ચ પ્રણીતદાયિનો મન-આપદાયિનશ્ ચ । કસ્માત્ ત્વં તેષામ્ અન્તિકાદ્ ઉચ્ચકુલીનતરશ્ ચાઢ્યતરશ્ ચ સમાન એવમ્ અમના-આપદાયી, ચાપ્રણીતપરીત્તદાયી ચે"તિ ।

ય એભિર્ આકારૈઃ કુહનાં વા નિશ્રિત્ય લપનાં વા નૈમિત્તિકતાં વા ( શ્ભ્ ઇ 80 ) નૈષ્પેષિકતાં વા લાભેન વા લાભં નિશ્ચિકીર્ષતાં ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાન્ પરતઃ પર્યેષતે, સો ઽધર્મેણ । યઃ પુનર્ અધર્મેણ સો ઽસ્ય ભવતિ મિથ્યાજીવઃ । એવં તચ્ છીલમ્ આજીવવિપત્ત્યા પરિગૃહીતં ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-બ્-(8) મ્સ્.10બ્5મ્, સ્હ્.49-22, પ્.24બ્4, દ્.21અ1, ન્.22બ્6, ચો.23અ1, છ્.404બ્16
કથમ્ અન્તદ્વયપતિતં ભવતિ । યથાપીહૈકત્યઃ કામસુખલ્લિકાનુયુક્તો ભવત્ય્ અધ્યવસિતઃ, તાન્ પરતઃ પ્રતિલબ્ધાન્ ધર્મેણ વાધર્મેણ વા ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈસજ્યપરિષ્કારાન્ પરિભુઙ્ક્તે, આદીનવાદર્શી નિઃસરણમ્ અપ્રજાનન્ । અયમ્ ઉચ્યત એકો ઽન્તઃ । પુનર્ અપરમ્ ઇહૈકત્ય આત્મક્લમથાનુયુક્તો ભવત્ય્ અનેકપર્યાયેણાત્માનમ્ આતાપયતિ સંતાપયતિ કષ્ટવ્રતસમાદાયી ચ ભવતિ । તદ્યથા કણ્ઠકા પાશ્રયો વા ભવતિ ભસ્માપાશ્રયો મુસલાપાશ્રયઃ ફલકાપાશ્રયો ભવતિ । ઉત્કુટુકસ્થિતો ભવત્ય્ ઉત્કુટુકપ્રહાણયોગમ્ અનુયુક્તઃ । અગ્નિપરિચારકો ભવતિ, યાવત્ ત્રિર્ અપ્ય્ અગ્નિં પરિચરતિ । ઉદકમ્ અધ્યારોહો ભવતિ, યાવત્ ત્રિર્ અપ્ય્ ઉદકમ્ અધ્યારોહતિ । એકપાદકઃ સ્થિત્વા યતઃ સૂર્યસ્ તતઃ પરિવર્તતે । ઇતિ યો વા પુનર્ અપ્ય્ એવંભાગીય આત્મક્લમથાનુયોગઃ। અયમ્ ઉચ્યતે દ્વિતીયો ઽન્તઃ । એવમ્ અન્તદ્વયપતિતં ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-બ્-(9) મ્સ્.11અ1ર્, સ્હ્.50-16, પ્.25અ3, દ્.21અ6, ન્.23અ5, ચો.23અ6, છ્.404બ્26
કથમ્ અનૈર્યાણિકં ભવતિ । યથાપીહૈકત્યઃ શીલં વા વ્રતં વા દૃષ્ટ્યા પરામૃશતિ । "અનેનૈવ શીલેન વા વ્રતેન વા શુદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ । મુક્તિર્ નિર્યાણં ભવિષ્યતી"તિ । સર્વં ચ શીલમ્ ઇતો બાહ્યાનાં સુરક્ષિતમ્ અપિ સુવિશુદ્ધમ્ અપિ તદ્ ઉપમયા વિશુદ્ધ્યાનૈર્યાણિકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । એવમ્ અનૈર્યાણિકં ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-બ્-(10) મ્સ્.11અ2ર્, સ્હ્.51-4, પ્.25અ6, દ્.21બ્1, ન્.23અ6, ચો.23બ્1, છ્.404ચ્1
કથં સમાદાનપરિભ્રષ્ટં ભવતિ । યથાપીહૈકત્યઃ સર્વેણ સર્વમ્ અલજ્જી ભવતિ નિરપેક્ષઃ શ્રામણ્યે, સ ચ ભવતિ દુઃશીલઃ પાપધર્મા અન્તઃપૂતિર્ અવસ્રુતઃ કશમ્બકજાતઃ શંખસ્વરસમાચારઃ, અશ્રમણઃ શ્રમણપ્રતિજ્ઞઃ, અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપ્રતિજ્ઞઃ એવમ્ સમાદાનપરિભ્રષ્ટં ભવતિ ॥
એભિર્ દશભિઃ કારણૈર્ વિપન્નં શીલં શીલવિપત્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તા ભગવતા । અપિ ચ શીલવ્યસનમ્ અપ્ય્ ઉક્તં ભગવતા । તચ્ ચૈભ્યઃ કારણેભ્યો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં વેદિતવ્યં, યા ચાનૈર્યાણિકતા યશ્ ચ સમાદાનભ્રંશઃ, તદન્યૈશ્ ચ કારણૈઃ શીલવિપત્તિર્ એવ વેદિતવ્યા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-ચ્ મ્સ્.11અ4મ્, સ્હ્.51-16, પ્.25બ્3, દ્.21બ્4, ન્.23બ્3, ચો.23બ્5, છ્.404ચ્10
એષામ્ એવ ચ કૃષ્ણપક્સવ્યવસ્થિતાનાં કારણાનાં વિપર્યયેણ શુક્લપક્ષ્યૈઃ કારણૈઃ શીલસંપત્તિર્ વેદિતવ્યા શીલવિશુદ્ધિશ્ ચ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-દ્ મ્સ્.11અ4ર્, સ્હ્.52-1, w.ઽ69-36, પ્.25બ્4, દ્.21બ્5, ન્.23બ્4, ચો.23બ્6, છ્.404ચ્11
ક્વચિત્ પુનર્ ભગવતા શીલં મૂલાર્થેનોક્તમ્ । યથોક્તમ્ ।
સુપ્રતિષ્ઠિતમૂલઃ સ્યાચ્ ચિત્તસ્યોપશમે રતઃ ।
સંયુક્તો ચ વિસંયુક્તો દૃષ્ટ્યાદૃષ્ટ્યાર્યપાપયા ॥ ઇતિ ગાથા ॥
ક્વચિદ્ અલંકારશબ્દેનોક્તં । યથોક્તં । શીલાલંકારસંપન્નો ભિક્ષુર્ વા ભિક્ષુણી વા । અકુશલં પ્રજહાતિ કુશલં ભાવયતિ ।
ક્વચિદ્ અનુલેપનશબ્દેનોક્તમ્ । યત્રાહ । શીલાનુલેપનસંપન્નો ભિક્ષુર્ વા ભિક્ષુણી વેતિ પૂર્વવત્ ।
ક્વચિદ્ ગન્ધશબ્દેનોક્તમ્ । અસ્તિ તદ્ આનન્દ ગન્ધજાતમ્ યસ્યાનુવાતમ્ અપિ ગન્ધો વાતિ, પ્રતિવાતમ્ અપ્ય્, અનુવાતમ્ અપિ પ્રતિવાતમ્ અપિ ગન્ધો વાતિ ।
ક્વચિદ્ સુચરિતશબ્દેનોક્તમ્ । યત્રાહ । કાયસુચરિતસ્યેષ્ટો વિપાકો દૃષ્ટે ધર્મે ઽભિસંપરાયે ચ એવં વાક્સુચરિતસ્ય ।
ક્વચિદ્ સંવરશબ્દેનોક્તમ્ । યત્રાહ । દાતા દાનપતિઃ શીલવાન્ ભવતિ । સંવરસ્થાય્ય્ આગમદૃષ્ટિઃ ફલદર્શી ॥

અપિ ચોક્તમ્ । શીલવાન્ વિહરતિ, પ્રાતિમોક્ષસંવરસંવૃત ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-દ્-(1) મ્સ્.11અ7મ્, સ્હ્.53-6, પ્.26અ4, દ્.22અ3, ન્.24અ3, ચો.24અ5, છ્.405અ2
કેન કારણેન ભગવતા શીલં મૂલશબ્દેનોક્તં પ્રતિષ્ઠાર્થાધારાર્થો મૂલાર્થઃ । તચ્ ચૈતચ્ છીલં સર્વેષામ્ એવ લૌકિકલોકોત્તરાણાં ગુણાનામ્ અનવદ્યાનામ્ અગ્ર્યાનાં પ્રવરાનામ્ સુખાહારાણાં, પ્રતિષ્ઠાસ્થાનીયં ( શ્ભ્ ઇ 86 ) ચોત્પત્તયે પ્રતિલંભાય તસ્માન્ મૂલશબ્દેનોચ્યતે । તદ્યથા પૃથિવી પ્રતિષ્ઠા ભવત્ય્ આધારસ્ તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતીનામ્ ઉત્પત્તયે, એવમ્ એવ શીલં વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્ વાચ્યમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-દ્-(2) મ્સ્.11બ્2લ્, સ્હ્.53-4, પ્.26અ7, દ્.22અ6, ન્.24અ5, ચો.24અ7, છ્.405અ7
કેન કારણેન શીલમ્ અલંકારશબ્દેનખ્યાતામ્ । આહ । યાનિ તદન્યાનિ ભૂષણાનિ તદ્યથા હર્ષા વા, કટકા વા, કેયૂરા વા, મુદ્રિકા વા, જાતરૂપરજતમાલા વા, તાનિ યાવાદ્ અયં દહ્રો ભવતિ શિશુઃ કૃષ્ણકેશઃ પ્રત્યગ્રયૌવનસમન્વાગતઃ તાવદ્ અસ્ય વિભૂષણાનિ પ્રાવૃતાનિ શોભામાત્રાં જનયન્તિ । ન ત્વ્ એવં પુનર્ જીર્ણસ્ય, વૃદ્ધસ્ય, મહૈઇઅસ્યાશીતિકસ્ય વા, નાવતિકસ્ય વા, ખણ્ડદન્તસ્ય, પલિતશિરસો, નાન્યત્ર તૈર્ વિભૂષણૈઃ પ્રાવૃતૈઃ સ વિડમ્બિત ઇવ ખ્યાતિ । આરોગ્યવ્યસને વા, ભોગવ્યસને વા, જ્ઞાતિવ્યસને વા પ્રત્યુપસ્થિતે ન શોભતે । શીલં પુનઃ સર્વેષાં સર્વકાલં ચ શોભાકરં ભવતિ । તસ્માદ્ અલંકારશબ્દેનોચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-દ્-(3) મ્સ્.11બ્3ર્, સ્હ્.54-9, પ્.26બ્3, દ્.22બ્1, ન્.24બ્1, ચો.24બ્3, છ્.405અ16
કેન કારણેન શીલમ્ અનુલેપનશબ્દેનોક્તમ્ । તત્ ખલુ કુશલમ્ અનવદ્યં શીલસમાદાનં સર્વદૌઃશીલ્યસમાદાનહેતુકં કાયપરિદાહં ચિત્તપરિદાહમ્ અપનયતિ । ઘર્માભિતપ્તસ્યોત્તમગ્રીષ્મપરિદાહે કાલે પ્રત્યુપસ્થિતે ચન્દનાનુલેપનં વા કર્પૂરાનુલેપનં વા । અનેન કારણેન શીલમ્ અનુલેપનશબ્દેનોચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-દ્-(4) મ્સ્.11બ્4ર્, સ્હ્.54-15, પ્.26બ્6, દ્.22બ્3, ન્.24બ્3, ચો.24બ્5, છ્.405અ21
કેન કારણેન શીલં ગન્ધજાતશબ્દેનોચ્યતે । શીલવતઃ ખલુ પુરુષપુદ્ગલસ્ય દિગ્વિદિક્ષુ કલ્યાણઃ કીર્તિયશઃશબ્દશ્લોકો નિશ્ચરતિ । વિવિધાનાં ( શ્ભ્ ઇ 88 ) વા મૂલગન્ધજાતાનાં સારગન્ધજાતાનાં વા, પુષ્પગન્ધાનાં વા વાતેરિતાનાં દિગ્વિદિક્ષુ મન-આપો ગન્ધો નિશ્ચરતિ । અનેન કારણેન શીલં ગન્ધજાતશબ્દેનોચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-દ્-(5) મ્સ્.11 બ્6લ્, સ્હ્.54-2, પ્.26બ્8, દ્.22બ્5, ન્.24બ્5, ચો.24બ્7, છ્.405અ25
કેન કારણેન શીલં સુચરિતશબ્દેનોચ્યતે । સુખગામિન્ય્ એષા ચર્યા સ્વર્ગગામિની સુગતિગામિની । એષા ચર્યા તસ્માત્ સુચરિતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-દ્-(6) મ્સ્.11બ્6મ્, સ્હ્.55-2, પ્.27અ2, દ્.22બ્6, ન્.24બ્5, ચો.25અ1, છ્.405અ27
કેન કારણેન શીલં સંવરશબ્દેનોચ્યતે । નિવૃત્તિસ્વભાવ એષ ધર્મો નિવૃત્તિલક્ષણો વિરતિસ્વભાવઃ । તસ્માત્ સંવરશબ્દેનોચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-એ મ્સ્.11બ્7મ્, સ્હ્.55-4, પ્.27અ3, દ્.22બ્7, ન્.24બ્6, ચો.25અ2, છ્.405અ29
અસ્ય પુનઃ શીલસંવરસ્ય ત્રિવિધા પ્રત્યવેક્ષા પરિશુદ્ધિનિમિત્તમ્ । કતમા ત્રિવિધા । યદુત કાયકર્મપ્રત્યવેક્ષા, વાક્કર્મપ્રત્યવેક્ષા, મનસ્કર્મપ્રત્યવેક્ષા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-એ-(1) મ્સ્.12અ1લ્વ્8અ1લ્, સ્હ્.55-8, પ્.27અ4, દ્.23અ1, ન્.24બ્7, ચો.25અ3, છ્.405બ્2
કથમ્ એતાનિ કર્માણિ પ્રત્યવેક્ષમાણઃ શીલસંવરં પરિશોધયતિ । યત્ કર્મ કાયેન પ્રણિહિતં ભવતિ કર્તું તદ્ એવં પ્રત્યવેક્ષતે । "કિન્ નુ વ્યાબાધિકં મે એતત્ કાયકર્માત્મનઃ પરેષામ્, અકુશલં દુઃખોદયં દુઃખવિપાકમ્ આહોસ્વિદ્, અવ્યાબાધિકં મે એતત્ કાયકર્મ આત્મનઃ પરેષાં કુશલં સુખોદયં સુખવિપાકં" । સચેત્ સ એવં પ્રત્યવેક્ષમાણો જાનાતિ, "વ્યાબાધિકં મે એતત્ કાયકર્માત્મનો વા પરસ્ય વાકુશલં દુઃખોદયં, દુઃખવિપાકં", સ પ્રતિસંહરતિ, તત્કર્મ ( શ્ભ્ ઇ 90 ) ન કરોતિ, નાનુપ્રયચ્છતિ । સચેત્ પુનર્ જાનાત્ય્ અવ્યાબાધિકં મે એતત્ કાયકર્મ કુશલં પૂર્વવત્, સ કરોતિ તત્ કાયેન કર્મ ન પ્રતિસંહરતિ, અનુપ્રયચ્છતિ । યદ્ અપ્ય્ અનેનાતીતમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાય કાયેન કર્મ કૃતૈઃ ભવતિ । તદ્ અપ્ય્ અભીક્ષ્ણં પ્રત્યવેક્ષતે । "કિં નુ વ્યાબાધિકં મે એતત્ પૂર્વવત્ । સચેત્ સ એવં પ્રત્યવેક્ષ્માણો જાનાતિ વ્યાબાધિકં મે એતત્" કાયકર્મ પૂર્વવત્ । સવિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણામ્ અન્તિકે પ્રતિદેશયતિ, યથાધર્મં પ્રતિકરોતિ । સચેત્ પુનર્ એવં પ્રત્યવેક્ષમાણો જાનાત્ય્ અવ્યાબાધિકં મે એતત્ કાયકર્મ પૂર્વવત્ । સ તેનૈવ પ્રીતિપ્રામોદ્યેનાહોરાત્રાનુશિક્ષી બહુલં વિહરત્ય્, એવમ્ અસ્ય તત્ કાયકર્મ સુપ્રત્યવેક્ષિતં ચ ભવતિ, સુવિશોધિતં ચ યદુતાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વ્ અધ્વસુ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-એ-(2) મ્સ્.8અ4ર્, સ્હ્.56-17, પ્.27બ્5, દ્.23બ્1, ન્.25અ7, ચો.25બ્3, છ્.405બ્18
યથા કાયકર્મૈવં વાક્કર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-એ-(3) મ્સ્.8અ5લ્, સ્હ્.56-18, w।70-28, પ્.27બ્6, દ્.23બ્1, ન્.25બ્1, ચો.25બ્3, છ્.405બ્19
અતીતાન્ સંસ્કારાન્ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે મનઃ । અનાગતાન્, પ્રત્યુત્પન્નાન્ સંસ્કારાન્ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે મનઃ । તન્મનો ઽભીક્ષ્ણં પ્રત્યવેક્ષતે, "કિં નુ વ્યાબાધિકં મે એતન્ મનઃ" પૂર્વવત્ । યાવન્ નોત્પાદયતિ, પ્રતિસંહરતિ, નાનુપ્રયચ્છતિ તન્મનસ્કર્મ । શુક્લપક્ષેણ પુનર્ ઉત્પાદયતિ, ન પ્રતિસંહરતિ, અનુપ્રયચ્છતિ તન્મનસ્કર્મ । એવમ્ અનેન તન્ મનસ્કર્મ પ્રત્યવેક્ષિતં ભવતિ, સુપરિશોધિતં, યદુતાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વ્ અધ્વસુ ।
તત્ કસ્ય હેતોઃ, અતીતે ઽપ્ય્ અધ્વન્ય્ અનાગતે ઽપિ પ્રત્યુત્પન્ને ઽપિ યે કેચિચ્ ( શ્ભ્ ઇ 92 ) છ્રમણા વા, બ્રાહ્મણા વા, કાયકર્મ, વાક્કર્મ, મનસ્કર્મ પ્રત્યવેક્ષ્ય પરિશોધ્ય, પરિશોધ્ય, બહુલં વ્યાહાર્ષુઃ, સર્વે તે એવં પ્રત્યવેક્ષ્ય, પરિશોધ્ય ચ । યથોક્તં ભગવતાયુસ્મન્તં રાહુલમ્ આરભ્ય ।
કાયકર્માથ વાક્કર્મ, મનસ્કર્મ ચ રાહુલ ।
અભીક્ષ્ણં પ્રત્યવેક્ષસ્વ, સ્મરન્ બુદ્ધાનુશાસનમ્ ॥
એતચ્ છ્રામણકં કર્મ, અત્ર શિક્ષસ્વ રાહુલ ।
અત્ર તે શિક્ષમાણસ્ય, શ્રેય એવ ન પાપકમ્ ॥
તત્ર યદ્ એવં વિચિનોતિ "તત્ કાયકર્મ, વાક્કર્મ, મનસ્કર્મ કિં વ્યાબાધિકં મે" ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્, ઇયં પ્રત્યવેક્ષણા, યત્ પુનર્ એકત્યં પ્રતિસંહરતિ પ્રતિદેશયત્ય્ એકત્યમ્ અનુપ્રયચ્છતિ । તેનૈવ પ્રીતિપ્રામોદ્યેનાહોરાત્રાનુશિક્ષી બહુલં વિહરતીયમ્ ઉચ્યતે પરિશોધના ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-f મ્સ્.8અ8મ્, સ્હ્.58-1, w.*71-9, પ્.28અ7, દ્.24અ1, ન્.25બ્7, ચો.26અ3, છ્.405ચ્12
તત્રૈવં પરિશુદ્ધસ્ય શીલસંવરસ્ય દશાનુશંસા વેદિતવ્યાઃ ।
કતમે દશ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-f-(1) મ્સ્.8અ8ર્, સ્હ્.59-1, પ્.28અ8, દ્.24અ1, ન્.26અ1, ચો.26અ4, છ્.405ચ્13

ઇહ શીલવાન્ પુરુષપુદ્ગલઃ શીલવિશુદ્ધિમ્ આત્મનઃ પ્રત્યવેક્ષમાણો ઽવિપ્રતિસારં પ્રોતિલભતે । અવિપ્રતિસારિણઃ પ્રામોદ્યં પ્રમુદિતચિત્તસ્ય પ્રીતિર્ જાયતે । પ્રીતમનસઃ કાયઃ પ્રશ્રભ્યતે । સ પ્રશ્રબ્ધકાયઃ સુખં વેદયતે । સુખિતસ્ય ચિત્તં સમાધીયતે સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । યથાભૂતં પશ્યતિ । યથાભૂતં જાનન્ પશ્યન્ નિર્વિદ્યતે નિર્વિણ્ણો વિરજ્યતે, વિરક્તો વિમુચ્યતે,વિમુક્તસ્ય વિમુક્તો ઽસ્મી"તિ જ્ઞાનદર્શનં ભવતિ । યાવન્ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાતિ । યચ્ છીલવાન્ પુરુષપુદ્ગલઃ શીલવિશુદ્ધ્યધિપતેયમ્ અવિપ્રતિસારં પ્રતિલભતે । અનુપૂર્વેણ યાવન્ નિર્વાણગમનાયાયં પ્રથમઃ શીલાનુશંસઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-f-(2) મ્સ્.8બ્2મ્, સ્હ્.60-12, પ્.28બ્6, દ્.24અ5, ન્.26અ5, ચો.26બ્1, છ્.405ચ્22
પુનર્ અપરં શીલવાન્ પુરુષપુદ્ગ્લઃ મરણકાલસમયે પ્રત્યુપસ્થિતે, "કૃતં બત મે સુકૃતં કાયેન વાચા મનસા, ન કૃતં બત મે દુશ્ચરિતં કાયેન પૂર્વવત્" ઇતિ "યા ગતિઃ કૃતપુણ્યાનાં કૃતકુશલાનામ્ કૃતભયભીરુત્રાણાનાં તાં ગતિં પ્રેત્ય, ગમિષ્યામી"તિ દ્વિતીયમ્ અવિપ્રતિસારં પ્રતિલભતે સુગતિગમનાય, અવિપ્રતિસારિણો હિ પુરુષપુદ્ગલસ્ય ભદ્રકં મરનં ભવતિ ભદ્રિકા કાલક્રિયા ભદ્રકો ઽભિસંપરાયઃ । અયં દ્વિતીયઃ શીલાનુશંસઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-f-(3) મ્સ્.8બ્3ર્, સ્હ્.60-1, પ્.29અ2, દ્.24બ્1, ન્.26બ્1, ચો.26બ્4, છ્.406અ1
પુનર્ અપરં શીલવતઃ પુરુષપુદ્ગલસ્ય દિગ્વિદિક્ષુ કલ્યાણો વર્ણકીર્તિયશશબ્દશ્લોકો નિશ્ચરતિ । અયં તૃતીયઃ શીલાનુશંસઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-f-(4) મ્સ્.8બ્4મ્, સ્હ્.61-3, પ્.29અ3, દ્.24બ્2, ન્.26બ્2, ચો.26બ્5, છ્.406અ3
પુનર્ અપરં શીલવાન્ પુરુષપુદ્ગલઃ સુખમ્ સ્વપિતિ સુખં પ્રતિબુધ્યતે । નિષ્પરિદાહેન કાયેન ચિત્તેન ચ । અયં ચતુર્થઃ શીલાનુશંસઃ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-f-(5) મ્સ્.8બ્4ર્, સ્હ્.61-6, પ્.29અ4, દ્.24બ્3, ન્.26બ્2, ચો.26બ્6, છ્.406અ5
પુનર્ અપરં શીલવાન્ પુરુષપુદ્ગલઃ સુપ્તો ઽપિ દેવાનાં રક્ષ્યો ભવતિ । અયં પઞ્ચમઃ શીલાનુશંસઃ ॥

(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-f-(6) મ્સ્.8બ્5લ્, સ્હ્.61-9, પ્.29અ5, દ્.24બ્3, ન્.26બ્3, ચો.26બ્7, છ્.406અ7
પુનર્ અપરં શીલવાન્ પુરુષપુદ્ગલઃ ન શંકી ભવતિ પરતઃ પાપસ્ય, ન ભીતો ન સંત્રસ્તમાનસઃ । અયં ષષ્ઠઃ શીલાનુશંસઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-f-(7) મ્સ્.8બ્5મ્, સ્હ્.61-12, પ્.29અ6, દ્.24બ્4, ન્.26બ્4, ચો.27અ1, છ્.406અ9
પુનર્ અપરં શીલવાન્ પુરુષપુદ્ગલઃ બધકાનાં પ્રત્યર્થિકાનામ્ અપિપ્રત્યમિત્રાણાં છિદ્રપ્રાપ્તો ઽપિ રક્ષ્યો ભવતિ, સર્વદા "અયં પુરુષપુદ્ગલ" ( શ્ભ્ ઇ 96 ) ઇતિ વિદિત્વા મિત્રતાં વાપદ્યતે મધ્યસ્થતાં વા । અયં સપ્તમઃ શીલાનુશંસઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-f-(8) મ્સ્.8બ્6લ્, સ્હ્.61-17, પ્.29અ8, દ્.24બ્6, ન્.26બ્5, ચો.27અ2, છ્.406અ13
પુનર્ અપરં પૂર્વવદ્ વ્યાડાનાં યક્ષાણાં નૈવાસિકાનામ્ અમનુષ્યાણાં છિદ્રપ્રાપ્તો ઽપિ રક્ષ્યો ભવતિ । યદુત તદ્ એવ શીલમ્ અધિપતિં કૃત્વા । અયમ્ અષ્ટમઃ શીલાનુશંસઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-f-(9) મ્સ્.8બ્6મ્, સ્હ્.61-21, પ્.29બ્1, દ્.24બ્7, ન્.26બ્6, ચો.27અ4, છ્.406અ16
પુનર્ અપરં શીલવાન્ પુરુષપુદ્ગલઃ ધર્મેણાલ્પકૃચ્છ્રેણ પરતો લાભં લભતે । યદુત ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાન્, યદુત શીલાધિકરણહેતોઃ સત્કૃતશ્ ચ ભવતિ, ગુરુકૃતો રાજ્ઞાં રાજમાત્રાણાં નૈગમજાનપદાનાં ધનિનાં શ્રેષ્ઠિનામ્ સાર્થવાહાનામ્ । અયં નવમઃ શીલાનુશંસઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-4-f-(10) મ્સ્.8બ્7મ્, સ્હ્.62-5, પ્.29બ્4, દ્.25અ2, ચો.27અ6, ન્.27અ1, છ્.406અ21
પુનર્ અપરં પૂર્વવત્ સર્વપ્રણિધાનાનિ સમૃધ્યન્તિ । સચેદ્ આકાંક્ષતે "કામધાતૌ ક્ષત્રિયમહાશાલકુલાનાં બ્રાહ્મણમહાશાલકુલાનાં વા ગૃહપતિમહાશાલકુલાનાં વા ચતુર્મહારાજકાયિકાનાં વા દેવાનાં, ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં વા યામાનાં તુષિતાનાં નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં દેવાનાં સભાગતાયોપપદ્યેય" ઇતિ, ઉપપદ્યતે યથાપિ તદ્ વિશુદ્ધત્વાચ્ છીલાનાં ।
સચેદ્ આકાંક્ષતે "અહો વતાહં ધ્યાનાનિ ચ સમાપદ્ય દૃષ્ટે ધર્મે સુખં વિહરેયમ્ । રૂપોપગાનાં ચ દેવાનાં સભાગતાયોપપદ્યેય" ઇતિ, વિહરત્ય્ ઉપપદ્યતે ચ । તચ્ ચ શીલવતો વીતરાગસ્ય પ્રણિધાનં સમૃધ્યતિ ।
સચેદ્ આકાંક્ષતે "યે તે શાન્તા વિમોક્ષા અતિક્રમ્ય તાન્ આરુપ્યાન્ ચોપસંપદ્ય વિહરયેય । આરૂપ્યોપગતાનાં ચ દેવાનાં સભાગતાયોપપદ્યેય" ઇતિ, પૂર્વવત્ ॥
સચેદ્ આકાંક્ષતે "અત્યન્તનિષ્ઠનિર્વાણમ્ અધિગચ્છેયમ્" ઇત્ય્ અધિગચ્છતિ ॥ તચ્ ચ વિશુદ્ધત્વાચ્ છીલાનાં સર્વત્ર ચ વીતરાગત્વાત્ ।
અયં દશમઃ શીલાનુશંસો વેદિતવ્યઃ ॥
નિર્દિષ્ટઃ શીલસ્કન્ધો વિભાગશઃ, નિર્દિષ્ટા વિપત્તિસંપત્તિઃ, નિર્દિષ્ટાનિ પર્યાયનામાનિ, નિર્દિષ્ટા પરિશુદ્ધિપ્રત્યવેક્ષા, નિર્દિષ્ટો ઽનુશંસઃ ॥
સ એષ સર્વાકારપરિપૂર્ણઃ શીલસંવરઃ સંભારપરિગૃહીત આખ્યાત ઉત્તનો વિવૃતઃ પ્રકાશિતો, યત્રાત્મકામૈઃ શ્રામણ્યબ્રાહ્મણ્યકામૈઃ કુલપુત્રૈઃ શિક્ષિતવ્યમ્ ॥
ઉદ્દાનમ્ ।
વિભઙ્ગસ્ ત્રિવિધો જ્ઞેયઃ સંપદ્ દશવિધા ભવેત્ ।
પર્યાયશ્ ચ ષડાકારો વિશુદ્ધિસ્ ત્રિવિધા મતા ।
અનુશંસો દશવિધઃ એષો ઽસૌ શીલસંવરઃ ।
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-. મ્સ્.9અ3ર્, સ્હ્.63-14, પ્.30બ્2, દ્.25બ્3, ન્.27બ્3, ચો.28અ1,છ્.406બ્17
ઇન્દ્રિયસંવરઃ કતમઃ । યથાપીહૈકત્યઃ ઇન્દ્રિયૈર્ ગુપ્તદ્વારો વિહરત્ય્ આરક્ષિતસ્મૃતિર્ નિપકસ્મૃતિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ ।
તત્ર કથમ્ ઇન્દ્રિયૈર્ ગુપ્તદ્વારો વિહરતિ । આરક્ષિતસ્મૃતિર્ ભવતિ નિપકસ્મૃતિર્ ઇતિ વિસ્તરેણ યાવદ્ રક્ષતિ મન-ઇન્દ્રિયં મન-ઇન્દ્રિયેણ સંવરમ્ આપદ્યતે । એવમ્ ઇન્દ્રિયૈર્ ગુપ્તદ્વારો વિહરતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1 )-ઇઇ મ્સ્.9અ4ર્, સ્હ્.64-6, પ્.30બ્3, દ્.25બ્6, ન્.27બ્6, ચો.28અ4, છ્.406બ્21
તત્ર કથમ્ આરક્ષિતસ્મૃતિર્ ભવતિ । યથાપીહૈકત્યેનેન્દ્રિયગુપ્તદ્વારતામ્ એવાધિપતિં કૃત્વા શ્રુતમ્ ઉદ્ગૃહીતં ભવતિ ચિન્તિતં વા પુનર્ ભાવિતં વા । તેન ચ શ્રુતચિન્તાભાવનાધિપતેયા સ્મૃતિઃ પ્રતિલબ્ધા ભવતિ । સ તસ્યા એવ સ્મૃતેઃ પ્રતિલબ્ધાયા અસંપ્રમોષાર્થમ્ અધિગમાર્થમ્ અવિનાશાર્થં કાલેન કાલં તસ્મિન્ન્ એવ શ્રુતે યોગં કરોત્ય્ અભ્યાસં કરોતિ, ચિન્તાયાં ભાવનાયાં યોગમ્ અભ્યાસં કરોતિ । ન ભવતિ સ્રસ્તપ્રયોગો નિરાકૃતપ્રયોગઃ, એવમ્ અનેન તસ્યાઃ શ્રુતસમુદાગતાયાશ્ ચિન્તાભાવનાસમુદાગતાયાઃ સ્મૃતેઃ કાલેન કાલં શ્રુતચિન્તાભાવનાયોગક્રિયાયા આરક્ષા કૃતા ભવતિ । એવમ્ આરક્ષિતસ્મૃતિર્ ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-ઇઇઇ મ્સ્.9અ6ર્, સ્હ્.65-9, પ્.30બ્7, દ્.26અ2, ન્.28અ2, ચો.28બ્1, છ્.406ચ્3
કથં નિપકસ્મૃતિર્ ભવતિ । સ તસ્યામ્ એવ સ્મૃતૌ નિત્યકારી ચ ભવતિ નિપુણકારી ચ ભવતિ । તત્ર યા નિત્યકારિતા ઇયમ્ ઉચ્યતે સાતત્યકારિતા । તત્ર યા નિપુણકારિતા ઇયમ્ ઉચ્યતે સત્કૃત્યકારિતા । સ એવં સાતત્યકારી સત્કૃત્યકારી નિપકસ્મૃતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સ યથારક્ષિતસ્મૃતિર્ ભવતિ તથા તાં સ્મૃતિં ન સંપ્રમોષયતિ । સ યથા નિપકસ્મૃતિર્ ભવતિ તથા તસ્યામ્ એવાપ્રમુષિતાયાં સ્મૃતૌ બલાધાનપ્રાપ્તો ભવતિ । યેન શક્તો ભવતિ પ્રતિબલશ્ ચ રૂપાણામ્ અભિભવાય શબ્દાનાં ગન્ધાનાં રસાનામ્ સ્પ્રષ્ટવ્યાનાં ધર્માણામ્ અભિભવાય ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-ઇવ્ મ્સ્.9બ્1મ્, સ્હ્.66-4, પ્.31અ3, દ્.26અ5, ન્.28અ4, ચો.28બ્4, છ્.406ચ્10
કથં સ્મૃત્યારક્ષિતમાનસો ભવતિ । ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાનન્તરમ્ ઉત્પદ્યતે વિકલ્પકં મનોવિજ્ઞાનમ્, યેન વિકલ્પકેન મનોવિજ્ઞાનેન પ્રિયરૂપેષુ રૂપેષુ સમ્રજ્યતે, અપ્રિયરૂપેષુ રૂપેષુ વ્યાપદ્યતે । સ તામ્ એવાધિપતિં કૃત્વા તસ્માદ્ અયોનિશોવિકલ્પાત્ સંક્લેશસમુત્થાપકાત્ તન્ માનસં રક્ષતિ, યથા સંક્લેશો નોત્પદ્યતે । એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વાં કાયં। મનઃ પ્રતીત્ય ધર્માંશ્ ચોત્પદ્યતે મનોવિજ્ઞાનમ્ । તચ્ ચ મનોવિજ્ઞાનમ્ અસ્ત્ય્ અયોનિશોવિકલ્પસહગતં સંક્લેશસમુત્થાપકમ્ । યેન પ્રિયરૂપેષુ ધર્મેષુ સંરજ્યતે, અપ્રિયરૂપેષુ ધર્મેષુ વ્યાપદ્યતે, સ તાં સ્મૃતિમ્ એવાધિપતિં કૃત્વા તસ્માદ્ અયોનિશોવિકલ્પાત્ સંક્લેશસમુત્થાપકાત્ તન્ માનસં રક્ષતિ એવમ્ અસ્ય સંક્લેશો નોત્પદ્યતે । એવં સ્મૃત્યારક્ષિતમાનસો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-વ્ મ્સ્.9બ્4લ્, સ્હ્.66-19, પ્.31બ્2, દ્.26બ્3, ન્.28બ્3, ચો.29અ3, છ્.406ચ્20
કથં સમાવસ્થાવચારકો ભવતિ । સમાવસ્થોચ્યતે ઉપેક્ષા કુશલા વા અવ્યાકૃતા વા । સ તસ્માદ્ અયોનિશોવિકલ્પાત્ સંક્લેશસમુત્થાપકાત્ તન્ માનસં રક્ષિત્વા કુશલાયાં વોપેક્ષાયામ્ અવ્યાકૃતાયાં વાવચારયતિ । તેનોચ્યતે સમાવસ્થાવચારકઃ । એવં સમાવસ્થાવચારકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇ!-5-અ-(1)-વ્-(અ) મ્સ્.9બ્5લ્, 6અ2મ્, સ્હ્.67-3, પ્.31બ્4, દ્.26બ્5, ન્.28બ્5, ચો.29અ5, છ્.406ચ્24

કથં પુનસ્ તસ્માદ્ અયોનિશોવિકલ્પાત્ સંક્લેશસમુત્થાપકાન્ માનસં રક્ષતિ । ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ તેષુ રૂપેષુ શબ્દેષુ ગન્ધેષુ રસેષુ સ્પ્રષ્ટવ્યેષુ ધર્મેષુ નાનુવ્યઞ્જનગ્રાહી, યતો ઽધિકરણમ્ અસ્ય પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ ચિત્તમ્ અનુસ્રવેયુઃ । સચેત્ પુનઃ સ્મૃતિસંપ્રમોષાત્ ક્લેશપ્રચુરતયા વા વિવર્જયતો ઽપિ નિમિત્તગ્રાહમ્ અનુવ્યઞ્જનગ્રાહમ્ ઉત્પદ્યન્ત એવ પાપકા અકુશલા યે ધર્મા અનુસ્રવન્ત્ય્ એવ ચિત્તં । તેષાં સંવરાય પ્રતિપદ્યતે । આભ્યાં દ્વાભ્યામ્ આકારાભ્યાં તસ્માત્ સંક્લેશસમુત્થાપકાદ્ અયોનિશોવિકલ્પાત્ તન્ માનસં રક્ષિતં ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-વ્-(બ્)-(ઈ) મ્સ્.6અ2ર્, સ્હ્.67-9, પ્.31બ્8, દ્.27અ1, ન્.29અ1, ચો.29બ્1, છ્.407અ2
કથં ચ પુનસ્ તન્ માનસમ્ આભ્યામ્ આકારાભ્યાં સંરક્ષ્ય કુશલાયાં વોપેક્ષાયામ્ અવચારયત્ય્ અવ્યાકૃતાયાં વા । દ્વાભ્યામ્ એવાકારાભ્યામ્ । કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્ । યથાહ રક્ષતિ ચક્ષુરિન્દ્રિયં ચક્ષુરિન્દ્રિયેણ સંવરમ્ આપદ્યતે । યથા ચક્ષુરિન્દ્રિયં એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયાન્, રક્ષતિ મન-ઇન્દ્રિયં મન-ઇન્દ્રિયેણ સંવરમ્ આપદ્યતે । આભ્યાં દ્વાભ્યામ્ આકારાભ્યાં કુશલાયાં વાવ્યાકૃતાયાં વોપેક્ષાયાં તન્ માનસમ્ અવચારયતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-વ્-(બ્)-(દ્ મ્સ્.6અ4લ્, સ્હ્.68-1, પ્.32અ4, દ્.27અ3, ન્.29અ3, ચો.29બ્3, છ્.407અ8
કથં ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ । નિમિત્તગ્રાહ ઉચ્યતે, યચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનગોચરો રૂપં તસ્ય ગોચરસ્ય ગ્રાહી ભવતિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન । એવં નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ યદુત ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ ( શ્ભ્ ઇ 106 ) । સચેત્ પુનસ્ તં ગોચરં પરિવર્જયતિ ચક્ષુર્વિજ્ઞનસ્યૈવં ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ । યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષ્વ્ એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞેયેષુ ધર્મેષુ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-વ્-(બ્)-(3) મ્સ્.6અ5ર્, સ્હ્.68-10, પ્.32અ7, દ્.27અ5, ન્.29અ6, ચો.29બ્6, છ્.407અ13
કથં નાનુવ્યઞ્જનગ્રાહી ભવતિ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ । અનુવ્યઞ્જનગ્રાહ ઉચ્યતે, યસ્ તેષ્વ્ એવ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યૈવ સમનન્તરસહોત્પન્નસ્ય વિકલ્પકસ્ય મનોવિજ્ઞાનસ્ય યો ગોચરઃ સંરાગાય વા સંદ્વેષાય વા સંમોહાય વા, તસ્ય ગ્રાહી ભવતિ મનોવિજ્ઞાનેન । એવમ્ અનુવ્યઞ્જનગ્રાહિ ભવતિ યદ્ ઉત ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ । તં ગોચરં પરિવર્જયતિ, નોત્પાદયતિ તદાલમ્બનં તન્ મનોવિજ્ઞાનમ્ એવં નાનુવ્યઞ્જનગ્રાહી ભવતિ યદુત ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ । એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞેયેષુ ધર્મેષુ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-વ્-(બ્)-0-(અ)ઽ મ્સ્.6અ7લ્, સ્હ્.68-17, પ્.32બ્4, દ્.27બ્2, ન્.29બ્2, ચો.30અ3, છ્.407અ21

અપરા જાતિર્ નિમિત્તગ્રાહસ્યાનુવ્યંજનગ્રાહસ્ય ચ । તત્ર નિમિત્તગ્રાહો યચ્ ચક્ષુષા રૂપાણ્ય્ આભાસગતાનિ તજ્જં મનસ્કારં સંમુખીકૃત્ય પશ્યતિ ।
તત્રાનુવ્યઞ્જનગ્રાહઃ, તાન્ય્ એવ રૂપાણિ ચક્ષુસાભાસગતાનિ તજ્જં ( શ્ભ્ ઇ 108 ) મનસિકારં સંમુખિકૃત્ય પશ્યતિ, અપિ તુ પરતો ઽનુશ્રવપૂર્વકં, શૃણોતિ "સન્ત્ય્ એવંરૂપાણ્ય્ એવંરૂપાણિ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાં રૂપાણી"તિ યાનિ તાનિ તદનુગતાનિ નામાનિ પદાનિ વ્યઞ્જનાનિ યાન્ય્ અધિપતિં કૃત્વા યાનિ નિશ્રિત્ય યાનિ પ્રતિષ્ઠાયાયં પુરુષપુદ્ગલો યથાશ્રુતાનિ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રૂપાણિ વિકલ્પયતિ। અયમ્ ઉચ્યતે ઽનુવ્યઞ્જનગ્રાહઃ । યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞેયેષુ ધર્મેષુ વેદિતવ્યમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-વ્-(બ્)-0-(બ્)ઽ મ્સ્.6બ્2મ્,સ્હ્. 69-7, પ્.33અ1, દ્.27બ્6, ન્.29બ્6, ચો.30અ7, છ્.407બ્1
સ પુનર્ અયં નિમિત્તગ્રાહો ઽનુવ્યઞ્જનગ્રાહશ્ ચાસ્તિ યન્નિદાનમ્ અસ્ય યદધિકરણં યદધિપતેયમ્ અસ્ય પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ ચિત્તમ્ અનુસ્રવન્તિ । અસ્તિ યન્ ન તન્નિદાનં ન તદધિકરણં ન તદધિપતેયં પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ ચિત્તમ્ અનુસ્રવન્તિ । તત્ર યો ઽયં નિમિત્તગ્રાહો ઽનુવ્યઞ્જનગ્રાહશ્ ચાયોનિશોગ્રાહઃ યન્નિદાનં યદધિકરણં યદધિપતેયમ્ અસ્ય પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ ચિત્તમ્ અનુસ્રવન્તિ । તદ્રૂપમ્ અસૌ નિમિત્તગ્રાહમ્ અનુવ્યઞ્જનગ્રાહં ચ પરિવર્જયતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-વ્-(બ્)-(5) મ્સ્.6બ્4લ્, સ્હ્.69-17, પ્.33અ5, દ્.28અ1, ન્.30અ1, ચો.30બ્3, છ્.407બ્8
પાપકા અકુશલા ધર્માઃ કતમે । રાગઃ, રાગસમુત્થાપિતં કાયદુશ્ચરિતં વાગ્દુશ્ચરિતં મનોદુશ્ચરિતમ્ । દ્વેષો, મોહઃ, મોહસમુત્થાપિતં ચ કાયદુશ્ચરિતં વાગ્દુશ્ચરિતં મનોદુશ્ચરિતમ્ ઇમ ઉચ્યન્તે "પાપકા અકુશલા ધર્માઃ" ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-વ્-(બ્)- મ્સ્.6બ્4ર્, સ્હ્.70-1, w.*71-14, પ્.33અ7, દ્.28અ3, ન્.30અ3, ચો.30બ્5, છ્.407બ્12
કથમ્ એતે ચિત્તમ્ અનુસ્રવન્તિ । યદાલમ્બનં ચિત્તમનોવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે ગચ્છતિ પ્રતિસરતિ, તદાલમ્બનાસ્ તદાલમ્બનાસ્ તેન ચિત્તમનોવિજ્ઞાનેન સંપ્રયુક્તાઃ કાયવાઙ્મનોદુષ્ચરિતસમુત્થાપકાસ્ તે રાગદ્વેષમોહા ઉત્પદ્યન્તે ગચ્છન્તિ પ્રતિસરન્તિ । તેનોચ્યન્તે "ચિત્તમ્ અનુસ્રવન્તિ" ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-વ્-(બ્)-(z) મ્સ્.6બ્5મ્, સ્હ્.70-7, પ્.33બ્2, દ્.28અ5, ન્.30અ5, ચો.30બ્7, છ્.407બ્16
એવં તાવન્ નિમિત્તગ્રાહેણાનુવ્યઞ્જનગ્રાહેણ ચ ય ઉત્પદ્યતે સંક્લેશશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ યાવન્ મનોવિજ્ઞેયેષુ ધર્મેષુ, સો ઽસ્ય નોત્પદ્યતે નિમિત્તગ્રાહમ્ અનુવ્યઞ્જનગ્રાહં ચ પરિવર્જયતઃ । સચેત્ પુનઃ સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્ વા ક્લેશપ્રચુરતયા વા, એકાકિનો ઽપિ વિહરતઃ પૂર્વદૃષ્ટાનિ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રૂપાણ્ય્ અધિપતિં કૃત્વા, પૂર્વાનુભૂતાઙ્ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞેયાન્ ધર્માન્ અધિપતિં કૃત્વા, ઉત્પદ્યન્તે પાપકા અકુશલા ધર્માઃ, તાન્ ઉત્પન્નાન્ નાધિવાસયતિ પ્રજહાતિ વિશોધયતિ વ્યન્તીકરોતિ । તેનોચ્યતે "તેષાં સંવરાય પ્રતિપદ્યતે" ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-વ્-(બ્)-(દ્ મ્સ્.6બ્7લ્, સ્હ્.70-3, પ્.33બ્4, દ્.28બ્1, ન્.30બ્1, ચો.31અ3, છ્.407બ્24
સ યેષુ રૂપેષુ ચક્ષુઃ પ્રેરયિતવ્યં ભવતિ, યેષુ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞેયેષુ ધર્મેષુ મનઃ પ્રેરયિતવ્યં ભવતિ, તેષુ તથા પ્રેરયતિ યથા ન સંક્લિશ્યતે । એવમ્ અનેન તસ્માત્ સંક્લેશાન્ મન-ઇન્દ્રિયં રક્ષિતં ભવતિ । તેનોચ્યતે "રક્ષતિ મન-ઇન્દ્રિયમ્" ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-અ-(1)-વ્-(બ્)-(9) મ્સ્.7અ1મ્, સ્હ્.71-2, પ્.33બ્8, દ્.28બ્3, ન્.30બ્2, ચો.31અ5, છ્.407બ્29
યેષુ પુનશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષુ ચક્ષુરિન્દ્રિયં ન પ્રેરયિતવ્યં ભવતિ, યેષુ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાય મનોવિજ્ઞેયેષુ ધર્મેષુ મન-ઇન્દ્રિયં ન પ્રેરયિતવ્યં ભવતિ, તેષુ સર્વેણ સર્વં સર્વથા ન પ્રેરયતિ । તેનોચ્યતે "ચક્ષુરિન્દ્રિયેણ સંવરમ્ આપદ્યતે" । તેનોચ્યતે યાવન્ "મન-ઇન્દ્રિયેણ સંવરમ્ આપદ્યતે" ।
અયં તાવદ્ વિભઙ્ગો વિસ્તરેણેન્દ્રિયસંવરસ્ય વિજ્ઞેયઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-બ્-(1) મ્સ્.7અ2મ્, સ્હ્.71-10, પ્.34અ3, દ્.28બ્5, ન્.30બ્4, ચો.31બ્1, છ્.407ચ્7 ત્।
સમાસાર્થઃ । યેન ચ સંવૃણોતિ, યચ્ ચ સંવૃણોતિ, યતશ્ ચ સંવૃણોતિ, યથા ચ સંવૃણોતિ, યા ચાસૌ સંવૃતિઃ, તત્ સર્વમ્ એકધ્યમ્ અભિસમ્ક્ષિપ્ય ઇન્દ્રિયસંવર" ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
તત્ર કેન સંવૃણોતિ । યારક્ષિતા ચ સ્મૃતિસ્ [દ્રન્ પ લ ર્તગ્ ઽગ્રુસ્ બ્યેદ્ પ બ્સ્ગોમ્ પ ગઙ્ યિન્ પ સ્તે] તયા સંવૃણોતિ ॥
કિં સંવૃણોતિ । ચક્ષુરિન્દ્રિયં સંવૃણોતિ । શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમન-ઇન્દ્રિયં સંવૃણોતિ । ઇદં સંવૃણોતિ ॥
કુતઃ સંવૃણોતિ । પ્રિયરૂપાપ્રિયરૂપેભ્યો રૂપેભ્યઃ શબ્દેભ્યો યાવદ્ ધર્મેભ્યો ઽતઃ સંવૃણ્તોતિ ॥
કથં સંવૃણોતિ । ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ નાનુવ્યઞ્જનગ્રાહી, યતો ઽધિકરણમ્ એવ પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ ચિત્તમ્ અનુસ્રવન્તિ । તેષાં સંવરાય પ્રતિપદ્યતે । રક્ષતીન્દ્રિયમ્ ઇન્દ્રિયેણ સંવરમ્ આપદ્યતે । ઇત્ય્ એવં સંવૃણોતિ ॥
કા પુનઃ સંવૃતિઃ । યદ્ આહમ્ । સ્મૃત્યારક્ષિતમાનસો ભવતિ, સમાવસ્થાવચારકઃ । ઇયમ્ ઉચ્યતે સંવૃતિઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-બ્-(2) મ્સ્.7અ4મ્, સ્હ્.72-7, પ્.34બ્2, દ્.29અ3, ન્.31અ2, ચો.31બ્5, છ્.407ચ્18
પુનર્ અપરઃ સમાસાર્થઃ । યશ્ ચ સંવરોપાયઃ, યચ્ ચ સંવરણીયં વસ્તુ, યા ચ સંવૃતિઃ । તદ્ એકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય "ઇન્દ્રિયસંવર" ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
તત્ર કતમઃ સંવરોપાયઃ । યદ્ આહ । આરક્ષિતસ્મૃતિર્ ભવતિ નિપકસ્મૃતિર્ ઇતિ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ નાનુવ્યઞ્જનગ્રાહી, યાવન્ મનસા ધર્માન્ વિજ્ઞાય ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતિ નાનુવ્યઞ્જનગ્રાહી, યતો ઽધિકરણં એવ પાપકા અકુશલા ધર્માશ્ ચિત્તમ્ અનુસ્રવન્તિ । તેષાં ( શ્ભ્ ઇ 114 ) સંવરાય પ્રતિપદ્યતે । રક્ષતીન્દ્રિયમ્ ઇન્દ્રિયેણ સંવરમ્ આપદ્યતે । અયમ્ ઉચ્યતે સંવરોપાયઃ ॥
સંવરણીયં વસ્તુ કતમત્ । ચક્ષૂ રૂપં ચૈવં યાવન્ મનો ધર્માશ્ ચેદમ્ ઉચ્યતે સંવરણીયં વસ્તુ ॥
તત્ર સંવૃતિઃ કતમા । યદ્ આહ । સ્મૃત્યારક્ષિતમાનસો ભવતિ સમાવસ્થાવચારક ઇતીયમ્ ઉચ્યતે સંવૃતિઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-5-બ્-(3) મ્સ્.7અ6ર્, સ્હ્.72-1, પ્.34બ્8, દ્.29અ7, ન્.31અ6, ચો.32અ3, છ્.407ચ્28
સ ખલ્વ્ અયમ્ ઇન્દ્રિયસંવરઃ સમાસતો દ્વિવિધઃ । પ્રતિસંખ્યાનબલસંગૃહીતો ભાવનાબલસંગૃહીતશ્ ચ ॥
તત્ર પ્રતિસંખ્યાનબલસંગૃહીતઃ, યેન વિષયેષ્વ્ આદીનવં પશ્યતિ નો તુ તમ્ આદીનવં વ્યપકર્ષતિ પ્રજહાતિ ॥
તત્ર ભાવનાબલસંગૃહીતઃ, યેન વિષયેષ્વ્ આદીનવં પશ્યતિ, તં ચ પુનર્ આદીનવં વ્યાપકર્ષતિ પ્રજહાતિ ॥
તત્ર પ્રતિસંખ્યાનબલસંગૃહીતેનેન્દ્રિયસંવરેન વિષયાલમ્બનં ક્લેશપર્યવસ્થાનં નોત્પાદયતિ ન સંમુખીકરોતિ । ન ત્વ્ એવાશ્રયસન્નિવિષ્ટમ્ અનુશયં પ્રજહાતિ, સમુદ્ઘાતયતિ ॥
તત્ર ભાવનાબલસંગૃહીતેનેન્દ્રિયસંવરેણ વિષયાલમ્બનં ચ ક્લેશપર્યવસ્થાનં નોત્પાદયતિ ન સંમુખીકરોતિ । સર્વદા સર્વકાલમ્ આશ્રયસન્નિવિષ્ટં ચાનુશયં પ્રજહાતિ સમુદ્ઘાતયતિ ॥
અયં વિશેષો ઽયમ્ અભિપ્રાય ઇદં નાનાકરણં પ્રતિસંખ્યાનબલસંગૃહીતસ્ય ભાવનાબલસંગૃહીતસ્ય ચેન્દ્રિયસંવરસ્ય ॥

તત્ર યો ઽયં પ્રતિસંખ્યાનબલસંગૃહીત ઇન્દ્રિયસંવરો ઽયં સંભારમાર્ગસંગૃહીતઃ, યઃ પુનર્ ભાવનાબલસંગૃહીત ઇન્દ્રિયસંવરઃ સ વૈરાગ્યભૂમિપતિતો વેદિતવ્યઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6 મ્સ્.7બ્2ર્, સ્હ્.73-19, w.*140-19, પ્.35અ7, દ્.29બ્5, ન્.31બ્5, ચો.32બ્2, છ્.408અ14
ભોજને માત્રજ્ઞતા કતમા । યથાપીહૈકત્યઃ પ્રતિસંખ્યાયાહારમ્ આહરતિ । ન દ્રવાર્થં, ન મદાર્થમ્, ન મણ્ડનાર્થં, ન વિભૂસણાર્થમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇ મ્સ્.7બ્3લ્, સ્હ્.74-3, w.*140-22, પ્.35બ્2, દ્.29બ્7, ન્.31બ્7, ચો.32બ્5, છ્.408અ17
કથં પ્રતિસંખ્યાયાહારમ્ આહરતિ । પ્રતિસંખ્યોચ્યતે પ્રજ્ઞા, યયા પ્રજ્ઞયા કવડંકારસ્યાહારસ્યાદીનવં સમનુપશ્યત્ય્ આદીનવદર્શનેન ચ વિદૂષયિત્વાભ્યવહરતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇ-(અ) મ્સ્.7બ્3ર્, સ્હ્.75-2, w.*140-25, પ્.35બ્4, દ્.30અ1, ન્.32અ1, ચો.32બ્6, છ્.408અ19

તત્ પુનર્ આદીનવદર્શનં કતમત્ । યદુત યસ્યૈવ કવડંકારસ્ય પરિભોગાન્વયો વા વિપરિણામાન્વયો વા પર્યેષણાન્વયો વા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇ-(અ)- મ્સ્.7બ્4લ્, સ્હ્.75-5, w।140-27, પ્.35બ્5, દ્.30અ2, ન્.32અ1, ચો.32બ્6, છ્.408અ21
પરિભોગાન્વય આદીનવઃ કતમઃ । યથાપીહૈકત્યો યસ્મિન્ સમય આહારમ્ આહરતિ વર્ણસંપન્નમ્ અપિ ગન્ધસંપન્નમ્ અપિ રસસંપન્નમ્ અપિ સુપ્રણીતમ્ અપિ તસ્ય કવડંકાર આહારઃ સમનન્તરક્ષિપ્ત એવાસ્યે યદા દન્તયન્ત્રવિચૂર્ણિતશ્ ચ લાલાવિસરવિક્લિન્નશ્ ચ ભવતિ લાલાપરિવેષ્ટિતશ્ ચ ભવતિ । સ તસ્મિન્ સમયે કણ્ઠનાલીપ્રલુઠિતશ્ ચ ભવતિ । સ યાસૌ પૂર્વિકા પુરાણા મનાપતા તાં સર્વેણ સર્વં વિજહાતિ । પરાં ચ વિકૃતિમ્ આપદ્યતે । યસ્યાં ચ વિકૃતૌ વર્તમાનશ્ છર્દિતકોપમઃ ખ્યાતિ । તદવસ્થં ચૈનં સચેદ્ અયં ભોક્તા પુરુષપુદ્ગલઃ સચેદ્ આકારતો ( શ્ભ્ ઇ 118 ) મનસિકુર્યાત્ સમનુસ્મરેત્, નાસ્ય સર્વેણ સર્વમ્ અન્યત્રાપિ તાવદ્ અવિપરિણતે, પ્રણીતે ભોજને ભોગકામતા સંતિષ્ઠેત, કઃ પુનર્ વાદસ્ તત્ર તદવસ્થ ઇતિ । ય એભિર્ આકારૈર્ અનેકવિધૈર્ અનયાનુપૂર્વ્યા ભોજનપરિભોગમ્ અધિપતિં કૃત્વા યાસૌ શુભા વર્ણનિભા અન્તર્ધીયતે, આદીનવશ્ ચ પ્રાદુર્ભવત્ય્ અશુચિસંગૃહીતઃ । અયમ્ ઉચ્યતે પરિભોગાન્વય આદીનવો યદુતાહારે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇ-(અ)- મ્સ્.7બ્6ર્।46અ5મ્,સ્હ્.76-10,w.*141-11, પ્.36અ4,દ્.30અ7, ન્.32અ7,ચો.33અ5, છ્.408બ્3
તત્ર કતમો વિપરિણામાન્વય આદીનવ આહારે । તસ્ય તમ્ આહારમ્ આહૃતવતસ્ ભુક્તવતો યદા વિપરિણમતિ રાત્ર્યા મધ્યમે વા યામે, પશ્ચિમે વા યામે, તદા સ રુધિરમાંસસ્નાય્વસ્થિત્વગાદીન્ય્ અનેકવિધાનિ બહુનાનાપ્રકારાણ્ય્ અસ્મિન્ કાયે ઽશુચિદ્રવ્યાણિ વિવર્ધયતિ સંજનયતિ । [દે દગ્ લસ્ લ લ નિ બ્શઙ્ બ દઙ્ । ગ્ચિ બઽઇ દ્ઙોસ્ પોર્ યોઙ્સ્ સુ ઽજુ બર્ ઽગ્યુર્ źઇઙ્ ।] પરિણતશ્ ચાધોભાગી ભવતિ । યદ્ અસ્ય દિવસે શોચયિતવ્યં ચ ભવતિ તેન ચ યઃ સ્પૃષ્ટો ભવતિ હસ્તો વા પાદો વા, અન્યતમાન્યતમં વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગમ્, તદ્ વિજુગુપ્સનીયં ભવત્ય્ આત્મનઃ પરેષાં ચ । તન્નિદાનાશ્ ચાસ્યોત્પદ્યન્તે કાયે બહવઃ કાયિકા આબાધાઃ । તદ્યથા ગણ્ડઃ, પિટકઃ, દદ્રૂ, વિચર્ચિકા, કણ્ડૂઃ, કુષ્ઠઃ, કિટિભઃ, કિલાસઃ, જ્વરઃ, કાસઃ, શોથઃ, શોષઃ, અપસ્મારઃ, આટક્કરં, પાણ્ડુરોગઃ, રુધિરં, પિત્તભગન્દર ઇતીમે ચાન્યે ઽપ્ય્ એવંભાગીયાઃ કાયે કાયિકા આબાધા ઉત્પદ્યન્તે । ભુક્તં ( શ્ભ્ ઇ 120 ) વાસ્ય વિપદ્યતે । યેનાસ્ય કાયે વિષૂચિકા સંતિષ્ઠતે । અયમ્ ઉચ્યતે વિપરિણામાન્વય આદીનવો યદુતાહારે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇ-(અ)-(3) મ્સ્.46અ7મ્, સ્હ્.78-2, w.*141-25, પ્.36બ્4, દ્.30બ્5, ન્.32બ્5, ચો.33બ્4, છ્.408બ્14
તત્ર કતમઃ પર્યેષણાન્વય આદીનવ આહારે । પર્યેષણાન્વય આદીનવો ઽનેકવિધઃ સમુદાનનાકૃતઃ, આરક્ષાકૃતઃ, સ્નેહપરિભ્રંશકૃતઃ । અતૃપ્તિકૃતઃ, અસ્વાતન્ત્ર્યકૃતઃ, દુશ્ચરિતકૃતશ્ ચ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇ-(અ)-(દ્-(1)મ્સ્.46બ્1લ્, સ્હ્.78-8, w.*141-27, પ્.36બ્5, દ્.30બ્7, ન્.32બ્7, ચો.33બ્5, છ્.408બ્18
તત્ર કતમ આદીનવ આહારે સમુદાનનાકૃતઃ । યથાપીહૈકત્ય આહારહેતોર્ આહારનિદાનં શીતે શીતેન હન્યમાનઃ, ઉષ્ણે ઉષ્ણેન હન્યમાનઃ, ઉત્સહતે, ઘટતે, વ્યાયચ્છતે । કૃષિણા વા, ગોરક્ષ્યેણ વા, વાણિજ્યેન વા, લિપિગણનાન્યસનસંખ્યામુદ્રયાનેકવિધેન શિલ્પસ્થાનકર્મસ્થાનેનાપ્રતિલબ્ધસ્ય વાહારસ્ય પ્રતિલમ્ભાય, ઉપચયાય વા, યથાહારસ્યૈવમ્ આહારનિદાનસ્ય તસ્યૈવમ્ ઉત્સહતઃ, ઘટતઃ, વ્યાયચ્છતઃ । સચેત્ તે કર્માન્તા વિપદ્યન્તે સ તન્નિદાનં શોચતિ, ક્લામ્યતિ, પરિદેવતે, ઉરસ્ તાડયતિ, ક્રન્દતિ, સંમોહમ્ આપદ્યતે । "મોહો બત મે વ્યાયામો નિષ્ફલ" ઇતિ । અયં સમુદાનનાસહગત આદીનવો યદુતાહારે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇ-(અ)-(3)-(2)મ્સ્.46બ્2ર્, સ્હ્.78-20, w.*142-10, પ્.37અ3, દ્.31અ3,ન્.33અ4,ચો.34અ3, છ્.408બ્27
સચેત્ સંપદ્યતે સ તસ્યારક્ષાધિકરણહેતોસ્ તીવ્રમ્ ઔત્સુક્યમ્ આપદ્યતે । "કચ્ચિન્ મે ભોગા રાજ્ઞા વાપહ્રિયેરંશ્ ચૌરૈર્ વા, અગ્નિના વા દહ્યેરન્ન્ ઉદકેન વોહ્યેયુઃ, કુનિહિતા વા નિધયઃ પ્રણશ્યેયુઃ, કુપ્રયુક્તા ( શ્ભ્ ઇ 122 ) વા કર્માન્તાઃ પ્રલુજ્યેરન્, અપ્રિયા વા દાયાદા અધિગચ્છેયુઃ, કુલે વા કુલાઙ્ગાર ઉત્પદ્યેત, યસ્ તાન્ ભોગાન્ અનયેન વ્યસનમ્ આપાદયેત્" । અયમ્ આરક્ષાસહગત આદીનવો યદુતાહારે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇ-(અ)-(3)-(3)મ્સ્.46બ્4લ્, સ્હ્.79-5, w.*142-17, પ્.37અ6, દ્.31અ6, ન્.33અ6, ચો.34અ5, છ્.408ચ્5
કતમ આદીનવઃ સ્નેહપરિભ્રંશકૃતઃ । યથાપિ તદ્ આહારનિદાનમ્ આહારાધિકરણહેતોર્ માતા પુત્રસ્યાવર્ણં ભાષતે । પુત્રો માતુઃ, પિતા પુત્રસ્ય, પુત્રઃ પિતુઃ, ભ્રાતા ભગિન્યા, ભગિની ભ્રાતુઃ, સહાયકઃ સહાયકસ્ય, પ્રાગેવ જનો જનસ્ય, તે ચાન્યો ઽન્યં વિગૃહીતા ભવન્તિ, વિવાદમ્ આપન્નાસ્ તથોદારા બ્રાહ્મણક્ષત્રિયગૃહપતિમહાસાલા આહારાધિકરણહેતોર્ એવં વિગૃહીતા વિવાદમ્ આપન્નાઃ, અન્યો ઽન્યં પાણિના પ્રહરન્તિ, લોષ્ટેનાપિ, દણ્ડેનાપિ, શસ્ત્રેણાપિ પ્રહરન્તિ । અયમ્ ઉચ્યતે સ્નેહપરિભ્રંશકૃત આદીનવઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇ-(અ)-(3)-(4)મ્સ્.46બ્5મ્, સ્હ્.79-16, w.*142-26, પ્.37બ્2, દ્.31બ્1.ન્.33બ્2,ચો.34બ્1, છ્.408ચ્11
તત્ર કતમો ઽતૃપ્તિકૃત આદીનવઃ । યથાપિ તદ્ રાજાનઃ ક્ષત્રિયા મૂર્દ્ધાભિષિક્તાઃ સ્વેષુ ગ્રામ નિગમરાષ્ટ્રરાજધાનીષ્વ્ અસંતુષ્ટા વિહરન્ત ઉભયતો વ્યૂહકાનિ સંગ્રામાનીકાનિ પ્રતિસરન્તિ શંખૈઃ કંપ્યમાનૈઃ, પટહૈર્ વાદ્યમાનૈઃ, ઇષુભિઃ ક્ષિપ્યમાણૈર્ વિવિધૈસ્ તે તત્ર ભ્રાન્તેનાશ્વેન સાર્ધં સમાગચ્છન્તિ ભ્રાન્તેન હસ્તિના, રથેન, પત્તિના સાર્ધં સમાગચ્છન્તિ । ઇષુભિઃ શક્તિભિર્ વાપકૃત્તગાત્રા મરણં વા નિગચ્છન્તિ મરણમાત્રકમ્ વા દુઃખમ્ । અયમ્ ઉચ્યતે ઽતૃપ્તિકૃત આદીનવ ઇતિ યો વા પુનર્ અન્યો ઽપ્ય્ એવંભાગીયઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇ-(અ)-(3)-(5)મ્સ્.46બ્7લ્, સ્હ્.80-4, w.*142-35, પ્.37બ્6, દ્.31બ્4, ન્.33બ્5, ચો.34બ્4, છ્.408ચ્18
તત્ર કતમ ઽસ્વાતન્ત્ર્યકૃત આદીનવઃ । યથાપિ તદ્ રાજ્ઞઃ પૌરુષેયા આવરોધિકાનિ નગરાણ્ય્ અનુપ્રસ્કન્દતઃ તપ્તેનાપિ તૈલેનાવસિચ્યન્તે, તપ્તયા વસયા, તપ્તયા ગોમયલોડિકયા, તપ્તેન તામ્રેણ, તપ્તેનાયસા । ઇષુભિઃ શક્તિભિશ્ ચાપકૃત્તગાત્રા મરણં વા નિગચ્છન્તિ મરણમાત્રકં વા દુઃખમ્ । અયમ્ ઉચ્યતે ઽસ્વાતન્ત્ર્યકૃત આદીનવ ઇતિ યો વા પુનર્ અન્યો ઽપ્ય્ એવંભાગીયઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇ-(અ)-(3)(6)મ્સ્.46બ્8મ્, સ્હ્.80-12, w.*143-4, પ્.38અ1, દ્.31બ્6, ન્.33બ્7, ચો.34બ્6, છ્.408ચ્23

તત્ર કતમો દુશ્ચરિતકૃત આદીનવઃ । યથાપિ તદ્ એકત્યેનાહારનિદાનં પ્રભૂતં કાયેન દુશ્ચરિતં કૃતં ભવત્ય્ ઉપચિતં, યથા કાયેનૈવં વાચા મનસા સ ચ યસ્મિન્ સમય આબાધિકો ભવતિ, દુઃખિતો, બાધગ્લાનઃ, તસ્ય તત્ પૂર્વકં કાયદુશ્ચરિતં વાઙ્મનોદુશ્ચરિતમ્, પર્વતાનાં વા પર્વતકૂટાનાં વા, સાયાહ્ને યચ્ છાયાવલમ્બતે ઽધ્યવલમ્બતે ઽભિપ્રલમ્બતે । તસ્યૈવં ભવતિ । "કૃતં બત મે પાપં ન કૃતં બત મે પુણ્યં કાયેન વાચા મનસા, સો ઽહં યા ગતિઃ કૃતપાપાનાં ગતિં પ્રેત્ય ગમિષ્યામી"તિ વિપ્રતિસારી કાલં કરોતિ કાલં ચ કૃત્વા ઽપાયેષૂપપદ્યતે યદુત નરકેષુ તિર્યક્પ્રેતેષુ । અયમ્ ઉચ્યતે દુશ્ચરિતકૃત આદીનવઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇ-(દ્ઽ મ્સ્.47અ2મ્, સ્હ્.81-5, w.*143-15, પ્.38અ6, દ્.32અ3, ન્.34અ3, ચો.35અ4, છ્.409અ6
તસ્યૈવં ભવતિ । ઇત્ય્ અયમ્ આહારઃ પર્યેષ્યમાણો ઽપિ સાદીનવઃ । પરિભુજ્યમાનો ઽપિ સાદીનવઃ । પરિભુક્તો ઽપિ પરિણામ આદીનવઃ । એવમ્ અસ્તિ પુનર્ અસ્યાહારસ્ય કાચિદ્ અનુશંસમાત્રા, સા પુનઃ કતમા । આહારસ્થિતિકો ઽયં કાય આહારં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । નાનાહરઃ । ઇયમ્ અપ્ય્ આનુશંસમાત્રા ।
( શ્ભ્ ઇ 126 ) એવમ્ અસ્યાહારસ્થિતિકો ઽયં કાય્ઃ સુચિરમ્ અપિ તિષ્ઠઞ્ ચ વર્ષશતં વા તિષ્ઠતિ । કિંચિદ્ વા પુનર્ ભૂયઃ સમ્યક્ પરિહ્રિયમાણઃ । અસ્તિ ચાસ્યાર્વાગ્ ઉપરતિઃ । તત્ર યે કાયસ્થિતિમાત્રે પ્રતિપન્નાઃ ન તે સુપ્રતિપન્નાઃ, યે કાયસ્થિતિમાત્રકેણ સંતુષ્ટા ન ચ તે સુસંતુષ્ટા, ન ચ પુનસ્ ત આહારકૃતં પરિપૂર્ણમ્ અનવદ્યં અનુશંસં પ્રત્યનુભવન્તિ । યે પુનર્ ન કાયસ્થિતિમાત્રકેણ સંતુષ્ટાઃ, ન કાયસ્થિતિમાત્રકે પ્રતિપન્નાઃ, અપિ તુ તામ્ એવ કાયસ્થિતિં નિશ્રિત્ય બ્રહ્મચર્યં સમુદાગમાય પ્રતિપન્નાઃ, તે સુપ્રતિપન્નાઃ, ત એવ ચ પુનઃ પરિપૂર્ણમ્ અનવદ્યમ્ અનુશંસં પ્રત્યનુભવન્તિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇઇ-(અ) મ્સ્.47અ5લ્, સ્હ્.82-3, w.*143-29, પ્.38બ્5, દ્.32બ્1, ન્.34બ્2, ચો.35બ્2, છ્.409અ16
"તન્ ન મે પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ વા પ્રત્યવરેણાહારાનુશંસમાત્રકેણ સંતુષ્ટો વિહરેયમ્ । ન મે પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહં બાલસભાગતાં બાલસહધાર્મિકતામ્ અધ્યાપદ્યેયમ્" । એવમ્ આહારે સર્વાકારં પરિપૂર્ણમ્ આદીનવં જ્ઞાત્વા સ ઇતઃ પ્રતિસંખ્યાયાદીનવદર્સી, નિઃસરણાન્વેષી ચાહારનિઃસરણાર્થમ્ એવ પુત્રમાંસોપમમ્ આહારમ્ આહરતિ ।
તસ્યૈવં ભવતિ । "એવમ્ એતે દાયકદાનપતયઃ કૃચ્છ્રેણ ભોગાન્ સમુદાનીય, મહાન્તં પર્યેષણાકૃતમ્ આદીનવં પ્રત્યનુભવન્તઃ, પ્રપીડ્ય પ્રપીડ્ય ત્વઙ્માંસશોણિતમ્ અસ્માકમ્ અનુપ્રયચ્છન્તિ । યદુતાનુકમ્પામ્ ઉપાદાય વિશેષફલાર્થિનસ્ તસ્યાસ્માકં તથા પ્રતિલબ્ધસ્ય પિણ્ડપાતસ્યાયમ્ એવંરૂપો ઽનુરૂપઃ પરિભોગઃ સ્યાત્ । યદ્ અહં તથા ( શ્ભ્ ઇ 128 ) પરિભૂતમ્ આત્માનં સ્થાપયિત્વા પરિભુઞ્જીય, યથા તેષાં કારાઃ કૃતા અત્યર્થં મહાફલાઃ સ્યુર્ મહાનુશંસા મહાદ્યુતયો મહાવિસ્તારાઃ, ચન્દ્રોપમશ્ ચ કુલાન્ય્ ઉપસંક્રમેયં વ્યવકૃષ્ય કાયં, વ્યવકૃષ્ય ચિત્તં હ્રીમાન્ અપ્રગલ્ભઃ, અનાત્મોત્કર્સી, અપરપન્સી । યથા સ્વેન લાભેન સુચિત્તઃ સ્યાં સુમનાઃ, એવં પરસ્યાપિ લાભેન સુચિત્તઃ સ્યાં સુમનાઃ । એવંચિત્તશ્ ચ પુનઃ કુલાન્ય્ ઉપસંક્રમેયં, તત્ કુત એતલ્ લભ્યં પ્રવ્રજિતેન પરકુલેષુ યદ્ દદતુ મે પરે મા ન દદતુ । સત્કૃત્ય, માસત્કૃત્ય, પ્રભૂતં મા સ્તોકં, પ્રણીતં મા લૂહં, ત્વરિતં મા ધન્ધમ્ । એવં ચરિતસ્ય મે કુલાન્ય્ ઉપસંક્રામતઃ સચેત્ પરે ન દદ્યુસ્ તેનાહં ન તેષામ્ અન્તિક આઘાતચિત્તતયા પ્રતિઘચિત્તતયા વ્યવદીર્યેયમ્ । ન ચ પુનસ્ તન્નિદાનં કાયસ્ય ભેદાદ્ અપાયોપપત્ત્યા વિઘાતમ્ આપદ્યેયમ્ । યદુત તામ્ એવાઘાતચિત્તતાં પ્રતિઘચિત્તતામ્ અધિપતિં કૃત્વા સચેદ્ અસત્કૃત્ય ન સત્કૃત્ય, સચેત્ સ્તોકં ન પ્રભૂતમ્ । સચેલ્ લૂહં ન પ્રણીતં, સચેદ્ ધન્ધં ન ત્વરિતં દદ્યુઃ । તયાહં નાઘાતચિત્તતયા, પ્રતિઘચિત્તતયા ચ વ્યવદીર્યેયમ્" ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । "ઇમં ચાહં કવડીકારમ્ આહારં નિશ્રિત્ય તથા તથા પ્રતિપદ્યેયં, તાઞ્ ચ માત્રાં પ્રતિવેદ્યેયમ્ । યેન મે જીવિતેન્દ્રિયનિરોધશ્ ( શ્ભ્ ઇ 130 ) ચ ન સ્યાન્ ન ચ પિણ્ડકેન ક્લામ્યેયમ્ । બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહશ્ ચ મે સ્યાદ્ એવં ચ મે શ્રમણભાવે પ્રવ્રજિતભાવે સ્થિતસ્યાયં પિણ્ડપાતપરિભોગઃ પ્રતિરૂપશ્ ચ પરિશુદ્ધશ્ ચાનવદ્યશ્ ચ સ્યાદ્" એભિર્ આકારૈઃ સ પ્રતિસંખ્યાયાહારમ્ આહરતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(1)-ઇક્બ્) મ્સ્.48અ1લ્, સ્હ્.84-3, w.*144-28, પ્.39બ્7, દ્.33અ6, ન્.35અ7, ચો.36બ્2, છ્.409બ્16
આહારઃ પુનઃ કતમઃ । ચત્વાર આહારાઃ । કવડંકારઃ, સ્પર્શઃ, મનઃસંચેતના, વિજ્ઞાનં ચાસ્મિંસ્ ત્વ્ અર્થે કવડંકાર આહારો ઽભિપ્રેતઃ । સ પુનઃ કતમઃ । તદ્યથા મન્થા વા, અપૂપા વા, ઓદનકુલ્માસં વા, સર્પિઃ, તૈલં, મધુ, ફણિતં, માંસં, મત્સ્યા, વૈઇઊરા, લવણં, ક્ષીરં, દધિ, નવનીતમ્ ઇતીમાનિ ચાન્યાનિ ચૈવંરૂપાણ્ય્ ઉપકરણાનિ યાનિ કવડાનિ કૃત્વાભ્યવહ્રિયન્તે । તસ્માત્ કવડંકાર ઇત્ય્ ઉચ્યતે । આહરતીતિ ભુણ્ક્તે, પ્રતિનિષેવત્ય્ અભ્યવહરતિ, ખાદતિ, ભક્ષયતિ, સ્વાદયતિ, પિબતિ, ચૂષતીતિ પર્યાયાઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(2) મ્સ્.48અ2ર્, સ્હ્.85-5, w.મ્45-7, પ્.40અ3, દ્.33બ્2, ન્. 35બ્3, ચો.36બ્3, છ્.409બ્22
ન દ્રવાર્થમ્ ઇતિ । યશ્ ચૈતે કામોપભોગિન ઇત્ય્ અર્થમ્ આહારમ્ આહરન્તિ । યદ્ "વયમ્ આહારેણ પ્રીણિતગાત્રાઃ સંતર્પિતગાત્રાઃ પ્રત્યુપસ્થિતે સાયાહ્નકાલે સમયે, અભિક્રાન્તાયાં રજન્યામ્, મૌલીબદ્ધિકાભિઃ સાર્ધમ્ અલાબુરોમશબાહુભિઃ કન્દુકસ્તનિભિર્ નારીભિઃ સાર્ધં ક્રીડન્તઃ, રમમાણાઃ, પરિચારયન્તઃ, ઔદ્ધત્યં દ્રવં પ્રાવિષ્કરિષ્યામ" ઇતિ । દ્રવ એષ આર્યે ધર્મવિનયે યદુત કામરાગોપસંહિતા મૈથુનોપસંહિતાઃ પાપકા અકુશલા ધર્મા વિતર્કાઃ । યૈર્ અયં ( શ્ભ્ ઇ 132 ) ખાદ્યમાનો બાધ્યમાન ઉદ્ધતેન્દ્રિયો ભવત્ય્ ઉન્નતેન્દ્રિયશ્ ચ, દ્રુતમાનસઃ, પ્લુતમાનસઃ, અસ્થિતમાનસો ઽવ્યુપશાન્તમાનસઃ, તે પુનર્ અત્યર્થમ્ આહારમ્ આહરન્તો દ્રવાર્થમ્ આહરન્તીત્ય્ ઉચ્યતે । શ્રુતવાંસ્ ત્વ્ આર્યશ્રાવકઃ પ્રતિસંખ્યાનબલિક આદીનવદર્શી નિઃસરણં પ્રજાનન્ પરિભુઙ્ક્તે । ન તુ તથા યથા તે કામોપભોગિનો ભુઞ્જન્તે । તેનાહ ન દ્રવાર્થમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(3) મ્સ્.48અ5લ્, સ્હ્.86-11, w.*145-20, પ્.40બ્1, દ્.33બ્7, ન્.36અ1, ચો.37અ4, છ્.409ચ્5

ન મદાર્થં ન મણ્ડનાર્થં ન વિભૂષણાર્થમ્ ઇતિ । યથાપિ ત એવ કામોપભોગિન ઇત્ય્ અર્થમ્ આહારમ્ આહરન્તિ । "અદ્ય વયમ્ આહારમ્ આહૃતવન્તો યદુત પ્રભૂતઞ્ ચ તૃપ્તિતો યથાશક્ત્યાબલમ્ । સ્નિગ્ધં ચ, વૃષ્યઞ્ ચ, બૃંહણીયઞ્ ચ, વર્ણસંપન્નં, ગન્ધસંપન્નં, રસસંપન્નમ્ એન્ધીભૂતે । નિર્ગતાયાં રજન્યાં શક્તા ભવિષ્યામઃ પ્રતિબલા વ્યાયામકરણઃ, યદુતાતતિક્રિયયા વા, નિર્ઘાતેન, વ્યાયામશિલયા વા, ઉલ્લોઠનેન વા, પૃથિવીખાતેન વા, બાહુવ્યાયામેન વા, પાદાવષ્ટમ્ભનેન વા, પ્લવનેન વા લઙ્ઘનેન વા ચક્રવ્યાયામેન વા । તં ચ પુનર્ વ્યાયામં નિશ્રિત્ય બલવન્તો ભવિષ્યામઃ વ્યાયતગાત્રા । દીર્ઘં ચારોગાઃ, ચિરકાલં ચાસ્માકં યૌવનમ્ અનુવર્તકં ભવિષ્યતિ, નો તુ ત્વરિતં વિરૂપકરણી જરા દેહમ્ અભિભવિષ્યતી"તિ । "ચિરતરં ચ જીવિષ્યામ" ( શ્ભ્ ઇ 134 ) ઇતિ । "પ્રભૂતભક્ષણે ચ પ્રતિબલા ભવિષ્યામઃ । ભુક્તં ચ સમ્યક્ પરિણમિષ્યતિ । દોષાણાં ચાપચયઃ કૃતો ભવિષ્યતિ"। ઇત્ય્ આરોગ્યમદાર્થં, યૌવનમદાર્થમ્, જીવિતમદાર્થં પરિભુઞ્જતે ।
તેષાં પુનર્ એવં ભવતિ । "કૃતવ્યાયામા વયં સ્નાત્રસંવિધાનં કરિષ્યામો યદુત શુચિના તોયેન ગાત્રાણિ પ્રક્ષાલયિષ્યામઃ । પ્રક્ષાલિતગાત્રાશ્ ચ કેશાનિ ચ પ્રસાધયિષ્યામઃ । વિવિધેન ચાનુલેપનેન, કાયમ્ અનૂપલિપ્ય વિવિધૈર્ વસ્ત્રૈર્ વિવિધૈર્ માલ્યૈર્ વિવિધૈર્ અલંકારૈઃ કાયં ભૂષયિષ્યામઃ" । તત્ર યત્ સ્નાનપ્રસાધનાનુલેપનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે તેષાં મણ્ડનમ્ । તથા મણ્ડનજાતાનાં યદ્ વસ્ત્રમાલ્યાભરણધારણમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે વિભૂષણમ્ ઇતિ । મણ્ડનાર્થં વિભૂષણાર્થં પરિભુઞ્જતે । ત એવં મદમત્તા મણ્ડનજાતિવિભૂષિતગાત્રાઃ । પ્રત્યુપસ્થિતે મધ્યાહ્નસમયે સાયાહ્નસમયે વા ભક્તસમયે તૃષિતા બુભુક્ષિતાશ્ ચ, પરેણ તર્ષેણ, પરયા નન્દ્યા, પરેણામોદેન, અનાદીનવદર્શિનો નિઃસરણમ્ અપ્રજાનન્તો યથોપપન્નમ્ આહારમ્ આહરન્તિ । યાવદ્ એવ પુનઃ પુનર્ દ્રવાર્થં, મદાર્થમ્ં, મણ્ડનાર્થં, વિભૂષણાર્થં ચ । શ્રુતવાંસ્ ત્વ્ આર્યશ્રાવકઃ પ્રતિસંખ્યાનબલિક આદીનવદર્શી નિઃસરનં પ્રજાનન્ પરિભુઙ્ક્તે । ન તુ તથા યથા તે કામોપભોગિનઃ પરિભુઞ્જતે। "નાન્યત્રેમમ્ અસંનિષેવણં પ્રહાતવ્યમ્ આહારં પ્રતિનિષેવમાણ એવ પ્રહાસ્યામી"તિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(4) મ્સ્.48બ્3મ્, સ્હ્.88-16, w.*146-19, પ્.41બ્1, દ્.34બ્4, ન્.36બ્5, ચો.38અ1, છ્.410અ3
યાવદ્ એવાસ્ય કાયસ્ય સ્થિતય ઇતિ ભુક્ત્વા નાભુક્ત્વા યશ્ ચ જીવિતસ્ય કાયસ્થિતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । "સો ઽહમ્ ઇમમ્ આહારમ્ આહૃત્ય જીવિષ્યામિ, ન મરિષ્યામી"ત્ય્ આહરતિ । તેનાહ યાવદ્ એવાસ્ય કાયસ્ય સ્થિતયે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(5)-ઇ મ્સ્.48બ્4લ્, સ્હ્.89-1, w.*146-23, પ્,41બ્2, દ્.34બ્5, ન્.36બ્7, ચો.38અ3, છ્.410અ7
કથં યાપનાયા આહરતિ । દ્વિવિધા યાત્રા, અસ્તિ કૃચ્છ્રેણ યાત્રા અસ્ત્ય્ અકૃચ્છ્રેણ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(5)-ઇ-(અ) મ્સ્.48બ્4મ્, સ્હ્.89-2, w.*146-23, પ્.41બ્3, દ્.34બ્6, ન્.36બ્7, ચો.38અ3, છ્.410અ9
કૃચ્છ્રેણ યાત્રા કતમા । યદ્રૂપમ્ આહારમ્ આહરતો જિઘત્સા દૌર્બલ્યં વા ભવતિ । દુઃખિતો વા બાઢગ્લાનઃ । અધર્મેણ વા પિણ્ડપાતં પર્યેષતે, ન ધર્મેણ । રક્તઃ પરિભુઙ્ક્તે સક્તો ગૃદ્ધો ગ્રથિતો મૂર્છિતો ઽધ્યવસિતો ઽધ્યવસાયમ્ આપન્નઃ । ગુરુકો વાસ્ય કાયો ભવત્ય્ અકર્મણ્યઃ, અપ્રહાણક્ષમઃ, યેનાસ્ય ધન્ધં ચિત્તં સમાધીયતે । કૃચ્છ્રેણ વાશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ પ્રવર્તન્તે । સ્ત્યાનમિદ્ધં વા ચિત્તં પર્યવનહતિ । ઇયમ્ ઉચ્યતે કૃચ્છ્રેણ યાત્રા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(5)-ઇ-(બ્) મ્સ્.48બ્5મ્, સ્હ્.89-11, w.મ્46-32, પ્.41બ્7, દ્.35અ2, ન્.37અ3, ચો.38અ7, છ્.410અ16
અકૃચ્છ્રેણ યાત્રા કતમા । યથાપિ તદ્રૂપમ્ આહારમ્ આહરતો યથા જિઘત્સા દૌર્બલ્યં વા ન ભવતિ । નાભ્યધિકો ભવતિ દુઃખિતો વા બાધગ્લાનઃ । ધર્મેણ વા પિણ્ડપાતં પર્યેષતે, ન વાધર્મેણ । અરક્તો વા પરિભુઙ્ક્તે ઽસક્તો ઽગૃધ્રો ઽગ્રથિતો ઽમૂર્છિતો ઽનધ્યવસિતો ઽનધ્યવસાયમ્ આપન્નઃ । ન ચાસ્ય કાયો ગુરુકો ભવતિ કર્મણ્યો ભવતિ પ્રહાણક્ષમઃ । યેનાસ્ય ત્વરિતં ચિત્તં સમાધીયતે । અલ્પકૃચ્છ્રેણાશ્વસપ્રશ્વાસાઃ પ્રવર્તન્તે । સ્ત્યાનમિદ્ધં ચિત્તં ન પર્યવનહતિ । ઇયમ્ ઉચ્યતે ઽલ્પકૃચ્છ્રેણ યાત્રા ॥

તત્ર યા કૃચ્છ્રેણ યાત્રા તયા જીવિતસ્થિતિર્ ભવતિ, કાયસ્ય સાવદ્યા સસંક્લિષ્ટા । તત્ર યે ઽયમ્ અલ્પકૃચ્છ્રેણ યાત્રા તયા જીવિતસ્થિતિર્ ભવતિ । કાયસ્ય સા ચ પુનર્ અનવદ્યાસંક્લિષ્ટા । તત્ર શ્રુતવાન્ આર્યશ્રાવકઃ સાવદ્યામ્ સંક્લિષ્ટાં યાત્રાં પરિવર્જયતિ, અનવદ્યામ્ અસંક્લિષ્ટાં યાત્રાં ગચ્છતિ, પ્રતિષેવતે । તેનાહ યાપનાયૈ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(5)-ઇઇ મ્સ્.48બ્8લ્, સ્હ્.90-11, w.*147-6, પ્.42અ7, દ્.35અ7, ન્.37બ્2, ચો.38બ્6, છ્.410અ29
સા પુનર્ અનવદ્યાસંક્લિષ્ટા યાત્રા યા પૂર્વમ્ ઉક્તા તાં કથં કલ્પયતિ । આહ । યદ્ય્ "અયં જિઘત્સોપરતયે, બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાયે"તિ, "પૌરાણાં ચ વેદનાં પ્રહાસ્યામિ નવાં ચ નોત્પાદયિષ્યામિ । યાત્રા ચ મે ભવિષ્યતિ । બલં ચ, સુખં ચાનવદ્યતા ચ, સ્પર્શવિહારતા ચે"તિ । એવં પ્રતિષેવમાણઃ અનવદ્યામ્ અસંક્લિષ્ટાં યાત્રાં કલ્પયતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(5)-ઇઇ-(અ) મ્સ્.49અ1મ્, સ્હ્.91-3, w.*147-12, પ2બ્1, દ્.35બ્2, ન્.37બ્4, ચો.39અ1, છ્.410બ્4 કથં ચ પુનર્ જિઘત્સોપરતય આહરતિ । પ્રત્યુપસ્થિતે ભક્તસમયે, ઉત્પન્નાયાં ક્ષુધાયાં, યદા પરિભુઙ્ક્તે તસ્યૈવ ક્ષુત્પર્યવસ્થાનસ્ય જિઘત્સાદૌર્બલ્યસ્ય ચ પ્રતિવિગમાય તાઞ્ ચ માત્રાં પરિભુઙ્ક્તે । યથાસ્ય ભુક્તવતો ઽકાલે પુનર્ જિઘત્સાદૌર્બલ્યં ન બાધતે, યદુત સાયાહ્નસમયે વા, અભિક્રાન્તાયાં વા રજન્યાં, શ્વોભૂતે ઽપ્રત્યુપસ્થિતે ભક્તસમયે । એવં જિઘત્સોપરતય આહરતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(5)-ઇઇ-(બ્) મ્સ્.49અ2મ્, સ્હ્.91-10, w.*147-19, પ્.42બ્4, દ્.35બ્4, ન્.37બ્6, ચો.39અ3, છ્.410બ્10
કથં બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાયાહરતિ । તાં માત્રાં પરિભુઙ્ક્તે । તદ્રૂપમ્ આહારમ્ આહરતિ । યેનાસ્ય કુશલપક્ષે પ્રયુક્તસ્ય દૃષ્ટ એવ ધર્મે ભુક્તસમનન્તરં તસ્મિન્ન્ એવ વા દિવસે ઽગુરુકઃ કાયો ભવતિ । કર્મણ્યશ્ ચ ભવતિ, પ્રહાણક્ષમશ્ ચ, યેનાસ્ય ત્વરિતત્વરિતં ચિત્તં સમાધીયતે । અલ્પકૃચ્છ્રેણાશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ પ્રવર્તન્તે । સ્ત્યાનમિદ્ધં ચિત્તં ન પર્યવનહતિ, યેનાયં ભવ્યો ભવતિ પ્રતિબલશ્ ચ ક્ષિપ્રમ્ એવ, અપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે, અનધિગતસ્યાધિગમાય, અસાક્ષાત્કૃતસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ । એવં બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાયાહરતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(5)-ઇઇ-(ચ્) મ્સ્.49અ4મ્, સ્હ્.91-20, w.*147-28, પ્.42બ્8, દ્.35બ્7, ન્.38અ2, ચો.39અ6, છ્.410બ્17
કથં "પૌરાણાં વેદનાં પ્રહાસ્યામી"ત્ય્ આહરતિ । યથાપિ તદ્ અતીતમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાયામાત્રયા વા પરિભુક્તં ભવત્ય્ અપથ્યં વા, અપરિણતે વા, યેનાસ્ય વિવિધઃ કાયિક આબાધઃ સમુત્પન્નો ભવતિ । તદ્યથા કણ્ડૂઃ, ( શ્ભ્ ઇ 140 ) કુષ્ઠઃ કિટિભઃ કિલાસ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । તસ્ય ચાબાધનિદાન ઉત્પદ્યન્તે શારીરિકા વેદના દુઃખાસ્ તીવ્રાઃ, ખરાઃ, કટુકા, અમનાપાઃ । તસ્યાબાધસ્યોપશમાય તાસાં ચ તન્નિદાનાનાં દુઃખાનાં વેદનાનામ્ ઉપશમાય હિતં પથ્યમ્ અનુકૂલમ્ આનુલોમિકં વૈદ્યોપદિષ્ટેન વિધિના ભૈષજ્યં પ્રતિષેવતે । સાંપ્રેયં ચાહારમ્ આહરતિ । યેનાસ્યોત્પન્નસ્યાબાધસ્ય તન્નિદાનાનાં ચ દુઃખાનાં વેદનાનાં પ્રહાણં ભવતિ । એવં "પૌરાણાં વેદનાં પ્રહાસ્યામી"ત્ય્ આહારમ્ આહરતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(5)-ઇઇ-(દ્) મ્સ્.49અ6મ્, સ્હ્.92-13, w.*147-38, પ્.43અ4, દ્.36અ3, ન્.38અ5, ચો.39બ્3, છ્.410બ્27
કથમ્ "નવાં વેદનાં નોત્પાદયિષ્યામી"ત્ય્ આહારમ્ આહરતિ । સ વર્તમાનમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાય સુખી, અરોગઃ, બલવાન્, નામાત્રયા વા પરિભુઙ્ક્તે, અપથ્યં વા, અપરિણતે વા । યેનાસ્યાનાગતમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાય શ્વો વા, ઉત્તરશ્વો વા, વિષૂચિકા વા કાયે સંતિષ્ઠેત । અન્યતમાન્યતમો વા કાયે કાયિક આબાધઃ સમુત્પદ્યેત । તદ્યથા કણ્ડૂઃ, કુષ્ઠઃ, કિટિભઃ, કિલાસ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । તન્નિદાના ઉત્પદ્યેરઞ્ છારીરિકા વેદનાઃ પૂર્વવત્ । એવં ચ "નવાં વેદનાં નોત્પાદયિષ્યામી"ત્ય્ આહરતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-અ-(5)-ઇઇ-(એ) મ્સ્.49બ્2લ્, સ્હ્.93-1, w.*148-6, પ3અ7, દ્.36અ5, ન્.38બ્1, ચો.39બ્5, છ્.410ચ્5
કથં "યાત્રા મે ભવિષ્યતિ બલં ચ સુખં ચાનવદ્યતા ચ સ્પર્શવિહારતા ચે"ત્ય્ આહરતિ । યત્ તાવદ્ ભુક્ત્વા જીવતીત્ય્ એવં યાત્રા ભવતિ । યત્ પુનર્ જિઘત્સાદૌર્બલ્યમ્ અપનયતિ એવમ્ અસ્ય બલં ભવતિ । યત્ પુનઃ પૌરાણાં વેદનાં પ્રજહાતિ । નવાં નોત્પાદયત્ય્ એવમ્ અસ્ય સુખં ભવતિ । યત્ પુનર્ ધર્મેણ પિણ્ડપાતં પર્યેષ્ટ્યારક્તઃ પરિભુઙ્ક્તે ઽસક્ત ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્ એવમ્ અસ્યાનવદ્યતા ભવતિ । યત્ પુનર્ ( શ્ભ્ ઇ 142 ) ભુક્તવતો ન ગુરુકઃ કાયો ભવતિ, કર્મણ્યશ્ ચ ભવતિ, પ્રહાણક્ષમો વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્ એવમ્ અસ્ય સ્પર્શવિહારતા ભવતિ ।
તેનાહ પ્રતિસંખ્યાયાહારમ્ આહરતિ । ન દ્રવાર્થં, ન મદાર્થં, ન મણ્ડનાર્થમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્ અયં તાવદ્ ભોજને માત્રજ્ઞતાયા વિસ્તરવિભાગઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-બ્-(1) મ્સ્.49બ્4લ્, સ્હ્.93-14, w.મ્48-17, પ્,43બ્4, દ્.36બ્2, ન્.38બ્5, ચો.40અ2, છ્.410ચ્15
સમાસાર્થઃ પુનઃ કતમઃ । આહ । યં ચ પરિભુઙ્ક્તે યથા ચ પરિભુઙ્ક્તે ઽયં સમાસાર્થઃ । કં પરિભુઙ્ક્તે । યદુત કવડંકારમ્ આહારં, મન્થા વા, અપૂપા વા, ઓદનકુલ્માષં વા વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । કથં પરિભુઙ્ક્તે । પ્રતિસંખ્યાય પરિભુઙ્ક્તે । ન દ્રવાર્થં, ન મદાર્થં, ન મણ્ડનાર્થમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-બ્-(2) મ્સ્.49બ્5લ્, સ્હ્.93-21, w.* 148-23, પ્.43બ્7, દ્.36બ્5, ન્.38બ્7, ચો.40અ5, છ્.410ચ્19
પુનર્ અપરઃ સમાસાર્થઃ । પ્રતિપક્ષપરિગૃહીતં ચ પરિભુઙ્ક્તે કામસુખલ્લિકાન્તવિવર્જિતં ચાત્મક્લમથાન્તવિવર્જિતં ચ બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાય ચ ।
કથં પ્રતિપક્ષપરિગૃહીતમ્ । યદ્ આહ । પ્રતિસંખ્યાયાહારમ્ આહરતિ ।
કથં કામસુખલ્લિકાન્તવિવર્જિતં ચ । યદ્ આહ । ન દ્રવાર્થં ન મદાર્થં, ન મણ્ડનાર્થં, ન વિભૂષણાર્થમ્ ઇતિ ।
કથમ્ આત્મક્લમથાન્તવિવર્જિતમ્ । યદ્ આહ । "જિઘત્સોપરતયે, પૌરાણાં ચ વેદનાં પ્રહાસ્યામિ । નવાં ચ નોત્પાદયિષ્યામિ । યાત્રા ચ મે ભવિષ્યતિ । બલં ચ સુખં ચે"તિ ।
કથં બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાય પરિભુઙ્ક્તે । યદ્ આહ । બ્રહમચર્યાનુગ્રહાય, "અનવદ્યતા ચ સ્પર્શવિહારતા ચ મે ભવિષ્યતી"તિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-બ્-(3)-(અ) મ્સ્.49બ્6ર્, સ્હ્.94-11, w.*148-33, પ્.44અ4, દ્.37અ2, ન્.39અ4, ચો40બ્2, છ્.41લ1
પુનર્ અપરઃ સમાસાર્થઃ । દ્વયમ્ ઇદં ભોજનં, ચાભોજનં ચ । તત્રાભોજનં યત્ સર્વેણ સર્વમ્ સર્વથા કિંચિન્ ન પરિભુઙ્ક્તે । ( શ્ભ્ ઇ 144 ) અભુઞ્જાનશ્ ચ મ્રિયતે ।
તત્ર ભોજનં દ્વિવિધમ્ । સમભોજનં, વિષમભોજનં ચ । તત્ર સમભોજનં યન્ નાત્યલ્પં નાતિપ્રભૂતમ્, નાપથ્યમ્, નાપરિણતે ન સંક્લિષ્ટમ્ ।
તત્ર વિષમભોજનં યદ્ અત્યલ્પમ્ અતિપ્રભૂતં ચ, અપરિણતે વા, અપથ્યં વા, સંક્લિષ્ટં વા પરિભુઙ્ક્તે ।
તત્ર સમભોજને નાત્યલ્પભોજને જિઘત્સાદૌર્બલ્યમ્ અનુત્પન્નં નોત્પાદયતિ, ઉત્પન્નં પ્રજહાતિ ।
તત્ર નાતિપ્રભૂતભોજનેન સમભોજનેન ન ગુરુકઃ કાયો ભવત્ય્ અકર્મણ્યઃ, અપ્રહાણક્ષમો વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।

તત્ર પરિણતભોજનેન પથ્યભોજનેન સમભોજનેન પૌરાણાં ચ વેદનાં પ્રજહાતિ । નવાં ચ નોત્પાદયિષ્યત્ય્ એવમ્ અસ્ય યાત્રા ભવતિ બલં ચ, સુખં ચ ।
અસંક્લિષ્ટભોજનેન સમભોજનેનાનવદ્યતા ચ ભવતિ સ્પર્શવિહારતા ચ ।
તત્રાત્યલ્પભોજનં યેન જીવતિ જિઘત્સાદૌર્બલ્યપરીતશ્ ચ જીવતિ । અતિપ્રભૂતભોજનમ્ । યેનાસ્ય ગુરુભારાધ્યાક્રાન્તઃ કાયો ભવતિ । ન ચ કાલેન ભક્તં પરિણમતિ ।
તત્રાપરિણતભોજનેન વિષૂચિકા કાયે સંતિષ્ઠતે । અન્યતમાન્યતમો વા કાયે કાયિક આબાધઃ સમુત્પદ્યતે । યથાપરિણતભોજનેનૈવમ્ અપથ્યભોજનેન ।
તત્રાયમ્ અપથ્યભોજને વિશેષઃ । દોષઃ પ્રચયં ગચ્છતિ, ખરં ચાબાધં સ્પૃશતિ ।
તત્ર સંક્લિષ્ટભોજનેનાધર્મેણ પિણ્ડપાતં પર્યેષ્ય રક્તઃ પરિભુઙ્ક્તે, સક્તો ગૃદ્ધો ગ્રથિત ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।
ઇતિ યઃ સમભોજનં ચ પરિભુઙ્ક્તે । વિષમભોજનં ચ પરિવર્જયતિ । તસ્માદ્ ભોજને સમકારીત્ય્ ઉચ્યતે । ભોજને ચ સમકારિતૈષા એભિર્ આકારૈર્ આખ્યાતા, ઉત્તાના, વિવૃતા, સંપ્રકાશિતા । યદુત પ્રતિસંખ્યાયાહારમ્ આહરતિ । ( શ્ભ્ ઇ 146 ) ન દ્રવાર્થં, ન મદાર્થં, ન મણ્ડનાર્થં, ન વિભૂષણાર્થમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-6-બ્-(3)-(બ્) મ્સ્.50અ5ર્, સ્હ્.96-1, w.*149-20, પ્.45અ2, દ્.37બ્5, ન્.40અ1, ચો.41અ6, છ્.411અ27
તત્ર યત્ તાવદ્ આહ । "પ્રતિસંખ્યાયાહારમ્ આહરતિ । ન દ્રવાર્થં, ન મદાર્થં, ન મણ્ડનાર્થં ન વિભૂષણાર્થમ્", યાવદ્ એવ,"અસ્ય કાયસ્ય સ્થિતયે, યાપનાયૈ", અનેન તાવદ્ અભોજનં ચ પ્રતિક્ષિપતિ ।
યત્ પુનર્ આહ । "જિઘત્સોપરતયે, બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાય" વિસ્તરેણ યાવત્ "સ્પર્શવિહારતાયૈ", અનેન વિષમભોજનં પ્રતિક્ષિપતિ ।
કથં ચ પુનર્ વિષમભોજનં પ્રતિક્ષિપતિ । ["બ્ક્રેસ્ પ બ્સલ્ બર્ બ્ય બઽઇ ફ્યિર્ źએસ્ ગઙ્ ગ્સુઙ્સ્ પ દેસ્ નિ । રે źઇગ્ zઅસ્ હ ચઙ્ છુઙ્ બઽઇ zઅસ્ રન્ પ મ યિન્" પ સ્પોઙ્ બર્ બ્યેદ્ દો] ।
યત્ તાવત્ આહ । "બ્રહ્માચર્યાનુગ્રહાય", અનેનાતિપ્રભૂતભોજનં પ્રતિક્ષિપતિ ।
યદ્ આહ । "પૌરાણાં ચ વેદનાં પ્રહાસ્યામિ, નવાં ચ નોત્પાદયિષ્યામી"ત્ય્ અનેનાપરિણતભોજનતામ્ અપથ્ય ભોજનતાં ચ પ્રતિક્ષિપતિ ।

યદ્ આહ । "યાત્રા ચ મે ભવિષ્યતિ, બલં", અનેન નાત્યલ્પભોજનતાં નાતિપ્રભૂતભોજનતાં ચ દર્શયતિ ।
યદ્ આહ । "સુખં ચ મે ભવિષ્યતી"ત્ય્ અનેન પરિણતભોજનતાં પથ્યભોજનતાં ચ દર્શયતિ ।
યદ્ આહ । "અનવદ્યતા ચ મે ભવિષ્યતિ, સ્પર્શવિહારતા ચે"ત્ય્ અનેનાસંક્લિષ્ટભોજનતાં દર્શયતિ ।
યો ઽસાવ્ અધર્મેણ પિણ્ડપાતં પર્યેષ્ય રક્તઃ પરિભુઙ્ક્તે । સક્તો વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । સ સંક્લિષ્ટશ્ ચ પરિભુઙ્ક્તે, સાવદ્યતા ચાસ્ય ભવતિ । તસ્યૈવ ચ કુશલપક્ષપ્રયુક્તસ્ય પ્રતિસંલયને, યોગે, મનસિકારે, ઉદ્દેશસ્વાધ્યાયે, અર્થચિન્તાયાં ત એવ પાપકા અકુશલા વિતર્કાશ્ ચિત્તમ્ અનુસ્રવન્તિ । યે ઽસ્ય તન્નિંનામ્, તત્પ્રવણાં, તત્પ્રાગ્ભારામ્ ( શ્ભ્ ઇ 148 ) ચિત્તસન્તતિં પ્રવર્તયન્તિ । યેનાસ્ય સ્પર્શવિહારો ન ભવતિ ।
સા ચેયં દ્વિવિધા સ્પર્શાવિહારતા । અતિપ્રભૂતભોજનપરિવર્જનાચ્ ચ યેનાસ્ય ન ગુરુકઃ કાયો ભવત્ય્ અકર્મણ્યઃ, અપ્રહાણક્ષમ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । આહારે ચાસ્વાદાકરણાદ્ યેનાસ્ય વિતર્કસંક્ષોભકૃતાસ્પર્શવિહારતા ન ભવતિ ।
તદ્ એવં સતિ સર્વૈર્ એભિઃ પદૈર્ ભોજને સમકારિતા વ્યાખ્યાતા ભવતિ । ઇયમ્ ઉચ્યતે ભોજને માત્રજ્ઞતા ॥ વિસ્તરતઃ સંક્ષેપતશ્ ચ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(1)-ઇ મ્સ્.50બ્3ર્, સ્હ્.97-16, પ્.45બ્7, દ્.38બ્1, ન્.40બ્5, ચો.42અ3, છ્.411ચ્6
પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગસ્યાનુયુક્તતા કતમા । તત્ર કતમઃ પૂર્વરાત્રઃ । કતમો ઽપરરાત્રઃ । કતમો જાગરિકાયોગઃ । કતમા જાગરિકાયોગસ્યાનુયુક્તતા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(1)-ઇઇ મ્સ્.50બ્4લ્, સ્હ્.98-3, w.*71-28, પ્.45બ્8, દ્.38બ્2, ન્.40બ્6, ચો.42અ4, છ્.411ચ્8
તત્રાયં સાયાહ્નં પૂર્વરાત્રઃ, સાયાહ્નં સૂર્યસ્યાસ્તંગમનમ્ ઉપાદાય, યો રાત્ર્યાઃ પૂર્વભાગઃ સાતિરેકં પ્રહરમ્ । અપરરાત્રઃ કતમઃ । યો રાત્ર્યા અપરભાગઃ સાતિરેકં પ્રહરમ્ ।
તત્રાયં જાગરિકાયોગઃ । યદ્ આહ । દિવા ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ । રાત્ર્યાઃ પ્રથમે યામે ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ । પરિશોધ્ય, બહિર્ વિહારસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય, વિહારં પ્રવિશ્ય, દક્ષિણેન પાર્શ્વેન શય્યાં કલ્પયતિ પાદે પાદમ્ આધાય, આલોકસંજ્ઞી સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ન્ ઉત્થાનસંજ્ઞામ્ એવ મનસિકુર્વન્, સ રાત્ર્યાઃ પશ્ચિમે યામે લઘુ લઘ્વ્ એવ પ્રતિવિબુધ્ય, ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ ।
તત્રેયં જાગરિકાયોગસ્યાનુયુક્તતા । યથાપિ તદ્ બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ શ્રાવકો જાગરિકાયોગસ્ય શ્રોતા તત્ર ચ શિક્ષિતુકામો ભવતિ । તથાભૂતસ્યાસ્ય "યજ્ જાગરિકાયોગમ્ આરભ્ય બુદ્ધાનુજ્ઞાતં જાગરિકાયોગં સંપાદયિષ્યામી"તિ યશ્ છન્દો વીર્યો વ્યાયામો નિષ્ક્રમઃ પરાક્રમઃ સ્થાન આરમ્ભ ઉત્સાહ ઉત્સૂધિર્ અપ્રતિવાણિશ્ ચેતસઃ ( શ્ભ્ ઇ 152 ) સંગ્રહઃ સાતત્યમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇ-(અ)-(દ્) મ્સ્.50બ્7મ્, સ્હ્.99-9, w.*71-37, પ્.46અ8, દ્.39અ2, ન્.41અ5, ચો.42બ્3, છ્.411ચ્22
તત્ર કથં દિવા ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ । "દિવા" ઉચ્યતે સૂર્યસ્યાભ્યુદ્ગમનસમયમ્ ઉપાદાય યાવદ્ અસ્તંગમનસમયાત્ । "ચઙ્ક્રમ" ઉચ્યત આયતે વિપુલમાપિતે પૃથિવીપ્રદેશે ગમનપ્રત્યાગમનપ્રતિસંયુક્તં કાયકર્મ । "નિષદ્યા" ઉચ્યતે યથાપીહૈકત્યો મઞ્ચે વા પીઠે વા તૃણસંસ્તરે વા નિષીદતિ, પર્યઙ્કમ્ આભુજ્ય, ઋજું કાયં પ્રણિધાયાભિમુખીં સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપ્ય । આવરણાન્ય્ ઉચ્યન્તે પઞ્ચ નિવરણાનિ । આવરણીયા ધર્મા યે નિવરણસ્થાનીયા ધર્મા નિવરણાહારકાઃ । તે પુનઃ કતમે । કામચ્છન્દઃ, વ્યાપાદઃ, સ્ત્યાનમિદ્ધમ્, ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યમ્, વિચિકિત્સા, શુભતા પ્રતિઘનિમિત્તમ્ અન્ધકારો જ્ઞાતિજનપદામરવિતર્કઃ પૌરાણસ્ય ચ હસિતક્રીડિતરમિતપરિવારિતસ્યાનુસ્મૃતિઃ, ત્રયશ્ ચાધ્વાનઃ, ત્ર્યધ્વગતા ચાયોનિશોધર્મચિન્તા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇ-(દ્)-(1) મ્સ્.51અ2ર્, સ્હ્.100-7, પ્.46બ્6, દ્.39અ6, ન્.41બ્3, ચો.43અ1, છ્.412અ5
એભ્યઃ કથં ચઙ્ક્રમેણ ચિત્તં પરિશોધયતિ । કતિભ્યશ્ ચ પરિશોધયતિ । સ્ત્યાનમિદ્ધાત્ સ્ત્યાનમિદ્ધાહારકાચ્ ચાવરણાત્ પરિશોધયતિ । આલોકનિમિત્તમ્ અનેન સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ સુગૃહીતં ભવતિ સુમનસિકૃતમ્ સુજુષ્ટં સુપ્રતિવિદ્ધમ્ । સ આલોકસહગતેન સુપ્રભાસસહગતેન ચિત્તેન છન્ને વા, અભ્યવકાશે વા, ચઙ્ક્રમે ચઙ્ક્રમ્યમાણઃ અન્યતમાન્યતમેન પ્રસદનીયેનાલમ્બનેન ચિત્તં સંદર્શયતિ સમુત્તેજયતિ સંપ્રહર્ષયતિ । ( શ્ભ્ ઇ 154 ) યદુત બુદ્ધાનુસ્મૃત્યા વ, ધર્મસંઘશીલત્યાગદેવતાનુસ્મૃત્યા વા । કયે વા પુનર્ અનેન સ્ત્યાનમિદ્ધાદીનવપ્રતિસંયુક્તા ધર્માઃ શ્રુતા ભવન્ત્ય્ ઉદ્ગૃહીતા ધૃતાઃ । તદ્યથા સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં ગાથોદાનનિદાનાવદાનેતિવૃત્તકજાતકવૈપુલ્યાદ્ભુતધર્ર્નોપદેશાઃ । યેષુ સ્ત્યાનમિદ્ધમ્ અનેકપર્યાયેણ વિગર્હિતં વિજુગુપ્સિતમ્ । સ્ત્યાનમિદ્ધપ્રહાણં પુનઃ સ્તુતં વર્ણિતં પ્રશસ્તમ્ । તાન્ વિસ્તરેણ સ્વરેણ સ્વાધ્યાયં કરોતિ । પરેષાં વા પ્રકાશયતિ, અર્થં વા ચિન્તયતિ તુલયત્ય્ ઉપપરીક્સતે, દિશો વા વ્યવલોકયતિ, ચન્દ્રનક્ષત્રગ્રહતારાસુ વા દૃષ્ટિં ચારયતિ, ઉદકેન મુખમ્ આક્લેદયતિ । એવમ્ અસ્ય તત્ સ્ત્યાનમિદ્ધપર્યવસ્થાનમ્ અનુત્પન્નં ચ નોત્પદ્યતે, ઉતપન્નં ચ પ્રતિવિગચ્છતિ । એવમ્ અનેન તસ્માદ્ આવરણીયાદ્ ધર્માચ્ ચિત્તં પરિશોધિતં ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇ-(દ્)-(1)-(2) મ્સ્.51અ6મ્, સ્હ્.101-7, પ્.47અ7, દ્.39બ્7, ન્,42અ3, ચો,43બ્2, છ્.412અ23
તત્ર નિષદ્યયા કતમેભ્ય આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ । કથં ચ પુનઃ પરિશોધયતિ । આહ । ચતુર્ભ્ય આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યઃ પરિશોધયતિ, કામચ્છન્દાદ્ વ્યાપાદાદ્ ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યાદ્ વિચિકિત્સાયાસ્ તદાહારકેભ્યશ્ ચ ધર્મેભ્યઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇ-(દ્)-(1)-(2)-ઇ મ્સ્.51બ્1લ્, સ્હ્.101-10, પ્.47બ્1, દ્,40અ1, ન્.42અ4, ચો.43બ્3, છ્.412અ26
સ ઉત્પન્ને વા કામચ્છન્દપર્યવસ્થાને પ્રતિવિનોદનાયાનુત્પન્ને વા દૂરીકરણાય, નિષદ્ય પર્યઙ્કમ્ આભુજ્ય, ઋજું કાયં પ્રણિધાય પ્રતિમુખં સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપ્ય, વિનીલકં વા વિપૂયકં વા વિપડુમકં વા વ્યાધ્માતકં વિખાદિતકં વા વિલોહિતકં વાસ્થિં વા શંકલિકાં વાન્યતમાન્યતમં ભદ્રકં સમાધિનિમિત્તં મનસિકરોતિ । યે વા પુનર્ અનેન ધર્માઃ કામરાગપ્રહાણમ્ એવારભ્ય કામચ્છન્દપ્રહાણાયોદ્ગૃહીતા ભવન્તિ, ધૃતા વચસા પરિજિતા મનસાન્વીક્ષિતા દૃષ્ટ્યા સુપ્રતિવિદ્ધાઃ । તદ્યથા સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । યે ઽનેકપર્યાયેણ કામરાગં કામચ્છન્દં કામાલયં કામનિયન્તિં કામાધ્યવસાનં વિગર્હન્તિ વિવર્ણયન્તિ વિજુગુપ્સયન્તિ । કામરાગપ્રહાણમ્ ( શ્ભ્ ઇ 156 ) અનેકપર્યાયેણ સ્તુવન્તિ વર્ણયન્તિ પ્રશંસન્તિ । તાન્ ધર્માંસ્ તથા નિષણ્ણો યોનિશો મનસિકરોતિ । એવમ્ અસ્યાનુત્પન્નં ચ કામચ્છન્દપર્યવસ્થાનં નોત્પદ્યતે, ઉત્પન્નં ચ કામચ્છન્દપર્યવસ્થાનં પ્રતિવિગચ્છતિ ॥

(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇ-(દ્)-(1)-(2)-ઇઇ મ્સ્.51બ્3લ્, સ્હ્.102-8, પ્.47બ્8, દ્.40અ7, ન્.42બ્3, ચો.44અ2, છ્.412બ્11
તત્ર વ્યાપાદે ઽયં વિશેષઃ । તથા નિષણ્ણો મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેનાવૈરેણાસપથેનાવ્યાબાધેન વિપુલેન મહદ્ગતેનાપ્રમાણેન સુભાવિતેનૈકાં દિશામ્ અધિમુચ્ય સ્ફરિત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ । તથા દ્વિતીયાં તથા તૃતીયાં તથા ચતુર્થીમ્ ઇત્ય્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્ તિર્યક્ સર્વમ્ અનન્તં લોકમ્ સ્ફરિત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ । શેષં પૂર્વવત્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇ-(દ્)-(1)-(2)-ઇઇઇ મ્સ્.51બ્4ર્, સ્હ્.102-15, પ્.48અ3, દ્.40બ્2, ન્.42બ્5, ચો.44અ4, છ્.412બ્16
તત્રૌદ્ધત્યકૌકૃત્યે વિશેષઃ । તદ્યથા નિષણ્ણો ઽધ્યાત્મમ્ એવ ચિત્તં સ્થાપયતિ સંસ્થાપયતિ સંનિષ્પાદયત્ય્ એકોતીકરોતિ સમાધત્તે । શેષં પૂર્વવત્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇ-(દ્)-(1)-(2)-ઇવ્ મ્સ્.51બ્5મ્,w.*72-8,સ્હ્.102-19,પ્.48અ4,દઓબ્3, ન્.42બ્5,ચો.44અ5, છ્.412બ્18
તત્ર વિચિકિત્સાનિવરણે વિશેષઃ । તથા સન્ નિષણ્ણો ઽતીતમ્ અધ્વાનં નાયોનિશો મનસિકરોતિ, અનાગતં પ્રત્યુત્પન્નમ્ અધ્વાનં નાયોનિશો મનસિકરોતિ । "કિં ન્વ્ અહમ્ અભૂવમ્ અતીતે ઽધ્વનિ, આહોસ્વિન્ નાહમ્ અતીતે ઽધ્વનિ, કો ન્વ્ અહમ્ અભૂવં, કથં ન્વ્ અહમ્ અભૂવમ્ અતીતે ઽધ્વનિ । કો ન્વ્ અહં ભવિષ્યામ્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ, કથં ભવિષ્યામ્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ । કે સન્તઃ કે ભવિષ્યામઃ । અયં સત્ત્વઃ કુત આગતઃ, ઇતશ્ ચ્યુતઃ કુત્રગામી ભવિષ્યતિ" સ ઇત્યેવંરૂપમ્ અયોનિશોમનસિકારં વર્જયિત્વા યોનિશો મનસિકરોતિ, અતીતમ્ અપ્ય્ અધ્વાનમ્ અનાગતં પ્રત્યુત્પન્નમ્ અપ્ય્ અધ્વાનમ્ ।
સ ધર્મમાત્રં પશ્યતિ વસ્તુમાત્રં સચ્ ચ સતો ઽસચ્ ચાસતો હેતુમાત્રં ( શ્ભ્ ઇ 158 ) ફલમાત્રં, નાસદ્ભૂતં સમારોપં કરોતિ, ન સદ્વસ્તુ નાશયત્ય્ અપવદતિ, ભૂતં ભૂતતો જાનાતિ । યદુતાનિત્યતો વા દુઃખતો વા શૂન્યતો વાનાત્મતો વાનિત્યેષુ દુઃખેષુ શૂન્યેષ્વ્ અનાત્મસુ ધર્મેષુ । સ એવં યોનિશો મનસિકુર્વન્, બુદ્ધે ઽપિ નિષ્કાઙ્ક્ષો ભવતિ નિર્વિચિકિત્સઃ, ધર્મે સંઘે દુઃખે સમુદયે નિરોધે માર્ગે હેતૌ હેતુસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ નિષ્કાઙ્ક્ષો ભવતિ નિર્વિચિકિત્સઃ । શેષં પૂર્વવત્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇ-(દ્)-(1)-(2)-ઇઽ,ઇઇઽ,ઇઇઇઽ,ઇવ્ઽ મ્સ્.52અ2મ્, સ્હ્.103-18, પ8બ્4, દ્.41અ2, ન્.43અ3, ચો.44બ્4, છ્.412ચ્4
તત્ર વ્યાપાદે વક્તવ્યમ્ । યો ઽનેન પ્રતિઘં પ્રતિઘનિમિત્તં ચારભ્ય, તસ્ય ચ પ્રહાણાય, ધર્મા ઉદ્ગૃહીતા ઇતિ વિસ્તરઃ ।
ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યે વક્તવ્યમ્ । અનેનૌદ્ધત્યકૌકૃત્યમ્ આરભ્ય, તસ્ય ચ પ્રહાણાય, ધર્મા ઉદ્ગૃહીતા ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।
વિચિકિત્સાયાં વક્તવ્યમ્ । યે ઽનેન વિચિકિત્સામ્ આરભ્ય, તસ્યાશ્ ચ પ્રહાણાય, ધર્મા ઉદ્ગૃહીતા ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।
એવમ્ અનેન કામચ્છન્દનિવરણાદ્ વ્યાપાદસ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યકૌકૃત્યવિચિકિત્સાનિવરણાચ્ ચિત્તં વિશોધિતં ભવતિ, તદાહારકેભ્યશ્ ચ ધર્મેભ્ય આવરણીયેભ્યઃ । તેનાહ । ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ ।
સા ખલ્વ્ એષા ધર્માધિપતેયાવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તસ્ય પરિશોધનાખ્યાત ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇ-(દ્)-(2) મ્સ્.52અ4ર્, સ્હ્.104-11, પ્.49અ1, દ્.41અ6, ન્.43બ્2, ચો.45અ1, છ્.412ચ્13
અસ્તિ પુનર્ આત્માધિપતેયા લોકાધિપતેયા ચાવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તપરિશોધના ।
આત્માધિપતેયા કતમા । યથાપિ તદુત્પન્ને ઽન્યતમાન્યતમસ્મિન્ નિવરણે, આત્મત એવાપ્રતિરૂપતાં વિદિત્વા, ઉત્પન્નં નિવરણં નાધિવાસયતે પ્રજહાતિ વિનોદયતિ વ્યન્તીકરોતિ, તેન નિવરણેનાત્માનં લજ્જાયમાનઃ, ચેતસ ( શ્ભ્ ઇ 160 ) ઉપક્લેશકરેણ પ્રજ્ઞાદૌર્બલ્યકરેણ વિઘાતપક્ષ્યેણ । એવમ્ અસાવ્ આત્માનમ્ એવાધિપતિં કૃત્વા, આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ ।
કથં લોકમ્ અધિપતિં કૃત્વા આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તૈઃ પરિશોધયતિ । ઇહાસ્ય નિવરણે સમુત્પન્ન ઉત્પત્તિકાલે વા પ્રત્યુપસ્થિત એવં ભવતિ, "અહં ચેદ્ અનુત્પન્નં નિવરણમ્ ઉત્પાદયેયં, શાસ્તા મે ઽપવદેદ્ દેવતા અપિ વિજ્ઞા અપિ સબ્રહ્મચારિણો ધર્મતયા વિગર્હેયુર્" ઇતિ । સ લોકમ્ એવાધિપતિં કૃત્વા, અનુત્પન્નં ચ નિવરણં નોત્પાદયતિ, ઉત્પન્નં ચ પ્રજહાતિ । એવં લોકમ્ અધિપતિં કૃત્વા, આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇઇ-(અ) મ્સ્.52અ8મ્, સ્હ્.105-12, પ્.49અ8, દ્.41બ્4, ન્.43બ્8, ચો.45અ6, છ્.412ચ્27
શયનાસનપ્રતિગુપ્ત્યર્થં પુનર્ "લોકાચારશ્ ચાનુવૃત્તો ભવિષ્યતી"તિ । યાવદ્ રાત્ર્યાઃ પ્રથમે યામે ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ । આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધ્ય, બહિર્ વિહારસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલયતિ । પ્રક્ષાલ્ય, વિહારં પ્રવિશ્ય શય્યાં કલ્પયતિ । યાવદ્ એવ સ્વપ્નૌપચયિકાનાં મહાભૂતાનામ્ ઉપચયાય । ઉપચિતો ઽયં કાયઃ કર્મણ્યતરશ્ ચ ભવિષ્યતિ, અનુકૂલતરશ્ ચ સાતત્યેન નિપકે કુશલપક્ષપ્રયોગે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇઇ-(બ્) મ્સ્.52બ્1ર્, સ્હ્.105-24, w.*72-30, પ્.49બ્4, દ્.41બ્7, ન્.44અ3, ચો.45બ્2, છ્.413અ3 કેન કારણેન દક્સિણેન પાર્શ્વેન શય્યાં કલ્પયતિ । સિંહસ્ય પ્રાણિનઃ સાધર્મ્યેણ । કિં પુનર્ અત્ર સાધર્મ્યમ્ । સિંહઃ પ્રાણી સર્વેષાં તિર્યગ્યોનિગતાનાં પ્રાણિનાં વિક્રાન્ત ઉત્સાહી દૃઢપરાક્રમઃ । ભિક્ષુર્ અપિ જાગરિકાયોગાનુયુક્ત આરબ્ધવીર્યો વિહરતિ વિક્રાન્ત ઉત્સાહી દૃઢપરાક્રમઃ । અતસ્ તસ્ય સિંહોપમૈવ શય્યા પ્રતિરૂપા ભવતિ, નો તુ પ્રેતશય્યા દેવશય્યા, ન કામભોગિશય્યા । તથા હિ તે સર્વ એવ કુસીદા હીનવીર્યા મન્દબલપરાક્રમાઃ । ( શ્ભ્ ઇ 162 ) અપિ તુ ધર્મતૈષા યદ્ દક્ષિણેન પાર્શ્વેન સિંહોપમાં શય્યાં કલ્પયતો ન તથા ગાત્રાણાં વિક્ષેપો ભવતિ, ન ચ શયાનસ્ય સ્મૃતિસંપ્રમોષો ભવતિ, ન ચ ગાઢં સ્વપિતિ, પાપકાંશ્ ચ સ્વપ્નાન્ ન પશ્યતિ । અન્યથા તુ શય્યાં કલ્પયતો વિપર્યયેણ સર્વે દોષા વેદિતવ્યાઃ । તેનાહ । પાદે પાદમ્ આધાય દક્ષિણેન પાર્શ્વેન શય્યાં કલ્પયતિ ॥

(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇઇ-(ચ્) મ્સ્.52બ્4લ્, સ્હ્.106-16, પ્.50અ2, દ્.42અ4, ન્.44બ્1, ચો,45બ્7, છ્.413અ13
કથમ્ આલોકસંજ્ઞિ શય્યાં કલ્પયતિ । આલોકનિમિત્તમ્ અનેન સૂદ્ગૃહીતં ભવતિ સુમનસિકૃતં સુજુષ્ટં સુપ્રતિવિદ્ધમ્ । તદ્ એવ મનસિકુર્વન્ સ પ્રભાસહગતેન ચિત્તેન શય્યાં કલ્પયતિ । સુપ્તસ્યાપિ ચાસ્ય યેન ન ભવતિ ચેતસો ઽન્ધકારાયિતત્વમ્ । એવમ્ આલોકસંજ્ઞી શય્યાં કલ્પયતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇઇ-(દ્) મ્સ્.52બ્5લ્, સ્લિ. 106-21, પ્.5ઓઅ4, દ્.42અ6, ન્.44બ્2, ચો.46અ2, છ્.413અ17
કથં સ્મૃતઃ શય્યાં કલ્પયતિ । યે ઽનેન ધર્માઃ શ્રુતા ભવન્તિ ચિન્તિતા વા ભાવિતા વા કુશલા અર્થોપસંહિતાઃ, તદન્વયાસ્ય સ્મૃતિર્ યાવત્ સ્વપનકાલે ઽનુવર્તિની ભવતિ । યયાસ્ય સુપ્તસ્યાપિ ત એવ ધર્મા જાગ્રતો ત્વાભિલપન્તિ, તેષ્વ્ એવ ચ ધર્મેષુ તચ્ચિત્તં બહુલમ્ અનુવિચરતિ । ઇતિ યથાસ્મૃત્યા યથાસ્મૃતઃ કુશલચિત્તઃ શય્યાં કલ્પયતિ, અવ્યાકૃતચિત્તો વા । એવં સ્મૃતઃ શય્યાં કલ્પયતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇઇ-(એ) મ્સ્.52બ્6લ્, સ્હ્.107-7, પ્.50અ7, દ્.42બ્1, ન્,44બ્4, ચો.46અ4, છ્.413અ23
કથં સંપ્રજાનન્ શય્યાં કલ્પયતિ । સુપ્તસ્યાસ્ય તથા સ્મૃતસ્ય યસ્મિન્ સમયે ઽન્યતમાન્યતમેનોપક્લેશેન ચેતસઃ સંક્લેશો ભવતિ । સ ( શ્ભ્ ઇ 164 ) ઉત્પદ્યમાનમ્ એવ તં સંક્લેશં સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ, નાધિવાસયતિ, પ્રજહાતિ, પ્રતિવિધ્યતિ, પ્રત્યુદાવર્તયતિ માનસમ્ । તેનોચ્યતે સંપ્રજાનન્ શય્યાં કલ્પયતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇઇ-(f) મ્સ્.52બ્7લ્, સ્હ્.107-14, પ્.50બ્1, દ્.42બ્2, ન્.44બ્6, ચો.46અ6, છ્,413અ27
કથં ઉત્થાનસંજ્ઞામ્ એવ મનસિકુર્વન્ શય્યાં કલ્પયતિ । સ વીર્યસંપ્રગૃહીતં ચિત્તં કૃત્વા શય્યાં કલ્પયતિ । સુપ્રતિબુદ્ધિકયા સુહ્રસ્વમિદ્ધઃ । તદ્યથારણ્યકો મૃગઃ, નો તુ સર્વેણ સર્વં મિદ્ધાવક્રમણનિમ્નં ચિત્તં કરોતિ, ન તત્પ્રવણં, ન તત્પ્રાગ્ભારમ્ ।
અપિ ચાસ્યૈવં ભવતિ । "અહો બતાહં બુદ્ધાનુજ્ઞાતાં જાગરિકાં સર્વેણ સર્વં સર્વથા સંપાદયેયમ્" ઇતિ । તસ્યાશ્ ચ સંપાદનાર્થં ભ્ર્શં ઘનરસેન પ્રયોગેણ છન્દગતો વિહરત્ય્ અભિયુક્તશ્ ચ ।
અપિ ચાસ્યૈવં ભવતિ । "યથાહમ્ અદ્ય જાગરિકાર્થમ્ આરબ્ધવીર્યો વ્યહાર્ષં, કુશલાનાં ચ ધર્માણાં ભાવનાયૈ દક્ષો ઽનલસ ઉત્થાનસંપન્નઃ । શ્વઃ પ્રભાતે, નિર્ગતાયાં ચ રજન્યાં, ભૂયસ્યા માત્રયારબ્ધવીર્યો વિહરિષ્યામ્ય્ ઉત્થાનસંપન્ન" ઇતિ ।
તત્રૈકયોત્થાનસંજ્ઞયા ન ગાઢં સ્વપિતિ । યેનાયં શક્નોતિ લઘુ લઘ્વ્ એવોત્થાનકાલ ઉત્થાતું, ન કાલાતિક્રાન્તં પ્રતિબુધ્યતિ । દ્વિતીયયોત્થાનસંજ્ઞયા બુદ્ધાનુજ્ઞાતાં સિંહશય્યાં કલ્પયત્ય્ અન્યૂનામ્ અનધિકામ્ । તૃતીયયોત્થાનસંજ્ઞયા ચ્છન્દં ન સ્રંસયતિ । સ્મૃતિસંપ્રમોષે સત્ય્ ઉત્તરત્રોત્તરત્ર સમાદાનાય પ્રયુક્તો ભવતિ । એવમ્ ઉત્થાનસંજ્ઞામ્ એવ મનસિકુર્વન્ શય્યાં કલ્પયતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-અ-(2)-ઇઇઇ મ્સ્.53અ2મ્, સ્હ્.108-12, w.*72-4, પ્.50બ્8, દ્.43અ1, ન્.45અ5, ચો.46બ્5, છ્.413બ્14
સ રાત્ર્યાઃ પશ્ચિમે યામે લઘુ લઘ્વ્ એવ પ્રતિવિબુધ્ય ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતીતિ । રાત્ર્યાઃ પશ્ચિમો યામ ઉચ્યતે, યો ઽપરરાત્રઃ સાતિરેકં પ્રહરમ્ । સ ચાયમ્ આલોકસંજ્ઞી સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ન્ ઉત્થાનસંજ્ઞામ્ એવ મનસિકુર્વન્ રાત્યાઃ મધ્યમં યામં સાતિરેકં પ્રહરં મિદ્ધમ્ અવક્રામયિત્વા, યસ્મિમ્ સમયે વ્યુત્તિષ્ઠતે તત્ર તસ્મિમ્ સમયે વ્યુત્તિષ્ઠતે કર્મણ્યકાયો ભવતિ, ઉત્થાય નાધિમાત્રેણ સ્ત્યાનમિદ્ધપર્યવસ્થાનેનાભિભૂતઃ । યેન નાસ્યોત્તિષ્ઠતો ધન્ધાયિતત્વં વા સ્યાદ્ મન્દાયિતત્વં વાલસ્યકૌસીદ્યં વા । અસતિ વા પુનસ્ તસ્મિન્ ધન્ધાયિતત્વે મન્દાયિતત્વ આલસ્યકૌસીદ્યે લઘુ લઘ્વ્ એવોત્થાનં ભવત્ય્ આભોગમાત્રાત્ । ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યાં આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તસ્ય પરિશુદ્ધિઃ પૂર્વવદ્ વેદિતવ્યા । અયં તાવત્ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગસ્યાનુયુક્તતાવિસ્તરવિભાગઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-બ્-(1) મ્સ્.53અ4ર્, સ્હ્.109-6, પ્.51અ6, દ્.43અ6, ન્.45બ્2, ચો.47અ2, છ્.413બ્24
સમાસાર્થાઃ પુનઃ કતમે । ઇહ જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તસ્ય પુરુષપુદ્ગલસ્ય ચત્વારિ સમ્યક્કરણીયાનિ ભવન્તિ । કતમાનિ ચત્વારિ । યાવજ્ જાગ્રતિ તાવત્ કુશલપક્ષં ન રિઞ્ચતિ, સાતત્યેન નિપકે કુશલધર્મભાવનાયામ્ । કાલેન ચ શય્યાં કલ્પયતિ, નાકાલેન । સુપ્તશ્ ચાસંક્લિષ્ટચિત્તો ( શ્ભ્ ઇ 168 ) મિદ્ધમ્ અવક્રામયતિ, ન સંક્લિષ્ટચિત્તઃ । કાલેન ચ પ્રતિવિબુધ્યતે, નોત્થાનકાલમ્ અતિવર્તતે । [નમ્ ગ્યિ છ સ્તોદ્ દઙ્ । નમ્ ગ્યિ છ સ્મદ્ લ મિ ઞલ્ બર્ સ્બ્યોર્ બઽઇ ર્જેસ્ સુ બ્ર્ત્સોન્ પઽઇ સ્ક્યેસ્ બુ ગઙ્ zઅગ્ ગિસ્ યઙ્ દગ્ પર્ બ્ય બ નિ બ્źઇ પો દે દગ્ યિન્ નો ।] ઇતીમાનિ ચત્વારિ સમ્યક્કરણીયાન્ય્ આરભ્ય ભગવતા શ્રાવકાણાં જાગરિકાયોગાનુયુક્તતા દેશિતા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-7-બ્-(2) મ્સ્.53અ6મ્, સ્હ્.109-16,w.*73-13, પ્.51બ્3, દ્.43બ્2, ન્.45બ્6, ચો.47અ6, છ્.413ચ્4
કથં ચ પુનર્ દેશિતઃ । યત્ તાવદ્ આહ । "દિવા ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ । એવં રાત્ર્યાઃ પ્રથમયામં ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણિયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતી"ત્ય્ અનેન તાવત્ પ્રથમં સમ્યક્કરણીયમ્ આખ્યાતમ્ । યદુત યાવજ્ જાગ્રતિ તાવત્ કુશલપક્ષં ન રિઞ્ચતિ । ઉદ્યુક્તો સાતત્યેન નિપકે કુશલધર્મભાવનાયામ્ ।
યસ્માત્ પુનર્ આહ । "બહિર્ વિહારસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય, વિહારં પ્રવિશ્ય દક્ષિણેન પાર્શ્વેન શય્યાં કલ્પયતિ । પાદે પાદમ્ આધાયે"ત્ય્ અનેન દ્વિતીયમ્ સમ્યક્કરણીયમ્ આખ્યાતમ્ । યદુત કાલેન શય્યાં કલ્પયતિ, નાકાલેન ।
યત્ પુનર્ આહ । "આલોકસંજ્ઞી સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ન્ ઉત્થાનસંજ્ઞામ્ એવ મનસિકુર્વન્ શય્યાં કલ્પયતી"ત્ય્ અનેન તૃતીયં સમ્યક્કરણીયમ્ આખ્યાતમ્ । યદુતાસંક્લિષ્ટચિત્તો મિદ્ધમ્ અવક્રામયતિ, ન સંક્લિષ્ટચિત્ત ઇતિ।
યત્ પુનર્ આહ । "રાત્ર્યાઃ પશ્ચિમે યામે લઘુ લઘ્વ્ એવ પ્રતિવિબુધ્ય, ચઙ્ક્રમનિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતી"ત્ય્ ( શ્ભ્ ઇ 170 ) અનેન ચતુર્થં સમ્યક્કરણીયમ્ આખ્યાતમ્ । યદુત કાલેન પ્રતિવિબુધ્યતિ, નોત્થાનકાલમ્ અતિવર્તતે ।
ઇતિ તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ । "આલોકસંજ્ઞી સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ વ્યુત્થાનસંજ્ઞામ્ એવ મનસિકુર્વન્ શય્યાં કલ્પયતી"ત્ય્ । અતો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામ્ અસંક્લિષ્ટચિત્તો મિદ્ધમ્ અવક્રામયતિ, યદુત સ્મૃત્યા, સંપ્રજન્યેન । દ્વાભ્યાં પુનઃ કારણાભ્યાં, કાલેન પ્રતિવિબુધ્યતે, નો તુ કાલમ્ અતિવર્તતે, યદુતાલોકસંજ્ઞયોત્થાનસંજ્ઞયા ચ ।
કથં પુનઃ । સ્મૃત્યા કુશલમ્ આલમ્બનં પરિગૃહ્ય સ્વપિતિ । સંપ્રજન્યેન તસ્માત્ કુશલાદ્ આલમ્બનાચ્ ચ્યવમાનં સંક્લિશ્યમાનં ચ ચિત્તં લઘુ લઘ્વ્ એવ સમ્યક્ પ્રજાનાતિ । એવમ્ અસ્યાભ્યાં દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામ્ અસંક્લિષ્ટચિત્તસ્ય શય્યા ભવતિ ।
તત્રાલોકસંજ્ઞયોત્થાનસંજ્ઞયા ચ ન ગાઢં સ્વપિતિ, નાસ્ય દૂરાનુગતમ્ તન્મિદ્ધપર્યવસ્થાનં ભવતિ । ઇત્ય્ આભ્યાં દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં કાલેન પ્રતિવિબુધ્યતે, નોત્થાનકાલમ્ અતિવર્તતે ।

અયં જાગરિકાયોગાનુયુક્તસ્ય સમાસાર્થઃ । યશ્ ચ પૂર્વકો વિસ્તરવિભાગઃ, યશ્ ચાયં સમાસાર્થઃ, ઇયમ્ ઉચ્યતે પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગાનુયુક્તતા॥ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(1) મ્સ્.53બ્4લ્, સ્હ્.111-11, પ્-52બ્3, દ્.44અ7, ન્.46બ્3, ચો.48અ4, છ્.413ચ્29
સંપ્રજાનદ્વિહારિતા કતમા । યથાપીહૈકત્યો ઽભિક્રમપ્રતિક્રમે સંપ્રજાનદ્વિહારી ભવતિ । આલોકિતવ્યવલોકિતે સંમિઞ્જિતપ્રસારિતે સંઘાટીચીવરપાત્રધારણે । અશિતે પીતે ખાદિતે સ્વાદિતે, ગતે સ્થિતે નિષણ્ણે શયિતે, જાગૃતે, ભાષિતે તૂષ્ણીંભાવે, નિદ્રાક્લમપ્રતિવિનોદને સંપ્રજાનદ્વિહારિ ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(2)-ઇ મ્સ્.53બ્5લ્, સ્હ્.112-1, પ્.52બ્5, દ્.44બ્1, ન્.46બ્5, ચો.48અ6, છ્.414અ7
તત્ર કતમો ઽભિક્રમઃ । પ્રતિક્રમઃ કતમઃ । અભિક્રમપ્રતિક્રમે સંપ્રજાનદ્વિહારતા કતમા ।
તત્રાભિક્રમઃ । યથાપીહૈકત્યો ગ્રામં વોપસંક્રામતિ, ગ્રામાન્તરં વા કુલં વા કુલાન્તરં વા વિહારં વા વિહારાન્તરં વા ।
તત્ર પ્રતિક્રમઃ । યથાપીહૈકત્યો ગ્રામદ્ વા પ્રતિનિવર્તતે, ગ્રામાન્તરાદ્ વા કુલાદ્ વા કુલાન્તરાદ્ વા વિહારાદ્ વા વિહારાન્તરાદ્ વા ।
તત્ર સંપ્રજાનદ્વિહારિતા । અભિક્રમમાણો "ઽભિક્રમામી"તિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । પ્રતિક્રમમાણઃ "પ્રતિક્રમામી"તિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । "અત્ર મયાભિક્રમિતવ્યં, અત્ર મયા પુનર્ નાભિક્રમિતવ્યમ્" ઇતિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । "અયં વા મે ઽભિક્રમણકાલઃ, અયં નાભિક્રમણકાલ" ઇતિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । ઇદમ્ અસ્યોચ્યતે સંપ્રજન્યમ્ ।
સચેત્ તેન સંપ્રજન્યેન સમન્વાગતઃ । અભિક્રમમાણઃ પ્રજાનાત્ય્ "અભિક્રમામી"તિ । યત્ર ચાનેનાભિક્રમિતવ્યં ભવતિ તત્ર ચાભિક્રમતિ । કાલેન ચાભિક્રમતિ નાકાલેન । યથા ચાભિક્રમિતવ્યં ભવતિ તદ્રૂપયા ( શ્ભ્ ઇ 174 ) ચર્યયાચારેણાકલ્પેનેર્યાપથેન તથાભિક્રામતિ । ઇયમ્ અસ્યોચ્યતે સંપ્રજાનદ્વિહારિતા, યદુતાભિક્રમપ્રતિક્રમયોઃ ॥
(।)-ચ્-॥।-8-અ-(2)-ઇઇ મ્સ્.53બ્8મ્, સ્હ્.113-7, પ્.53અ4, દ્.44બ્7, ન્.47અ3, ચો.48બ્5, છ્.414અ23
તત્ર કતમદ્ આલોકિતમ્ । કતમદ્ વ્યવલોકિતમ્ । કતમાલોકિતવ્યવલોકિતેસંપ્રજાનદ્વિહારિતા ।
તસ્યાસ્ય પૂર્વપરિકીર્તિતેષુ વસ્તુષ્વ્ અભિક્રમતઃ પ્રતિક્રમતશ્ ચ । યદ્ અબુદ્ધિપૂર્વકમ્ અપ્રયત્નપૂર્વકમ્ અચ્છન્દપૂર્વકમ્ અન્તરાલે ચક્ષુષા રૂપદર્શનમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યત આલોકિતમ્ ।
યત્ પુનર્ તેષૂપસંક્રાન્તપ્રતિક્રાન્તસ્ય બુદ્ધિપૂર્વકં પ્રયત્નપૂર્વકં છન્દપૂર્વકં ચક્ષુષા રૂપદર્શનમ્ । તદ્યથા રાજ્ઞાં રાજમાત્રાણાં નૈગમાનાં જાનપદાનાં વા બ્રાહ્મણાનાં ગૃહપતિનાં ધનિનાં શ્રેષ્ઠિનામ્ સાર્થવાહાનામ્, તદન્યેષાં બાહ્યકાનાં લયનાનાં મારુતાનામ્ અવરકાણાં પ્રાસાદાનાં હર્મ્યતલાનામ્ ઇતિ । યદ્ વા પુનર્ અન્યેષાં લોકચિત્રાણાં દર્શનમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે વ્યવલોકિતમ્ ।
યત્ પુનર્ આલોકિતં ચ વ્યવલોકિતં ચ સ્વલક્ષણતઃ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યચ્ ચાવલોકયિતવ્યં યચ્ ચ વ્યવલોકયિતવ્યં તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યદાલોકયિતવ્યં યદા વ્યવલોકયિતવ્યં તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યથાલોકયિતવ્યં યથા વ્યવલોકયિતવ્યં તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ ( શ્ભ્ ઇ 176 ) પ્રજાનાતિ । ઇદમ્ અસ્યોચ્યતે સંપ્રજન્યમ્ ।
સ તેન સંપ્રજન્યેન સમન્વાગતઃ । સચેદ્ આલોકયમાનો વ્યવલોકયમાનો જાનાત્ય્ "આલોકયામિ વ્યવલોકયામી"તિ । યચ્ ચાલોકયિતવ્યં વ્યવલોકયિતવ્યં તદ્ આલોકયતિ વ્યવલોકયતિ । યદાલોકયિતવ્યં વ્યવલોકયિતવ્યં તદાલોકયતિ વ્યવલોકયતિ । યથાલોકયિતવ્યં વ્યવલોકયિતવ્યં તથાલોકયતિ વ્યવલોકયતિ । ઇયમ્ અસ્યોચ્યતે સંપ્રજાનદ્વિહારિતા યદુતાલોકિતવ્યવલોકિતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(2)-ઇઇઇ મ્સ્.54અ4મ્, સ્હ્.114-11, પ્.53બ્6, દ5અ7, ન્.47બ્4, ચો.49અ6, છ્.414બ્11
તત્ર કતમત્ સંમિઞ્જિતમ્, કતમત્ પ્રસારિતં, કતમા સંમિઞ્જિતપ્રસારિતે સંપ્રજાનદ્વિહારિતા । સ તથાલોકયમાનો વ્યવલોકયમાનશ્ ચ, અભિક્રમપૂર્વકં પ્રતિક્રમપૂર્વકં ચ, યત્ પાદૌ વા સંમિઞ્જયતિ પ્રસારયતિ, બાહૂ વા સંમ્જયતિ પ્રસારયતિ, હસ્તૌ વા સંમિઞ્જયતિ પ્રસારયતિ, અન્યતમાન્યતમં વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગં સંમિઞ્જયતિ પ્રસારયતિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે સંમિઞ્જિતપ્રસારિતમ્ ।

સ ચેત્ સંમિઞ્જિતપ્રસારિતં સ્વલક્ષણતઃ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । સંમિઞ્જયિતવ્યં પ્રસારયિતવ્યં ચ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યદા ચ સંમિઞ્જયિતવ્યં યદા પ્રસારયિતવ્યં તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યથા ચ સંમિઞ્જયિતવ્યં યથા પ્રસારયિતવ્યં તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । ઇદમ્ અસ્યોચ્યતે સંપ્રજન્યમ્ ।
સ તેન સંપ્રજન્યેન સમન્વાગતઃ । સ ચેત્ સંમિઞ્જયમાનઃ પ્રસારયમાનો જાનાતિ, "સંમિઞ્જયામિ પ્રસારયામી"તિ । યચ્ ચ સંમિઞ્જયિતવ્યં પ્રસારયિતવ્યં સંમિઞ્જયતિ પ્રસારયતિ । યદા ચ સંમિઞ્જયિતવ્યં પ્રસારયિતવ્યં તદા સંમિઞ્જયતિ પ્રસારયતિ । યથા ( શ્ભ્ ઇ 178 ) ચ સંમિઞ્જયિતવ્યં પ્રસારયિતવ્યં તથા સંમિઞ્જયતિ પ્રસારયતિ । ઇયમ્ અસ્યોચ્યતે સંપ્રજાનદ્વિહારિતા યદુત સંમિઞ્જિતપ્રસારિતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(2)-ઇવ્ મ્સ્.54અ7મ્, સ્લિ.115-11, પ્.54અ7, દ્.45બ્6, ન્.48અ3, ચો.49બ્5, છ્.414બ્22
તત્ર કતમત્ સંઘાટીધારણં, કતમચ્ ચીવરધારણં, કતમત્ પાત્રધારણં, કતમા સંઘાટીચીવરપાત્રધારણે સંપ્રજાનદ્વિહારિતા ।
યત્ તાવદ્ અસ્ય જ્યેષ્ટં ચીવરં ષષ્ટિખણ્ડં વા નવતિખણ્ડં વા, દ્વિગુણસીવિતં વૈકગુણસીવિતં વા । ઇયમ્ ઉચ્યતે સંઘાટી । તસ્ય પ્રાવરણં પરિભોગઃ સમ્યગ્ એવ પરિહરણં ધારણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
યત્ પુનર્ અસ્ય મધ્યં વા કનીયો વાધિષ્ઠાનિકં વા ચીવરમ્ અતિરેકચીવરં વા વિકલ્પનાર્હં વિકલ્પિતં વા । તચ્ ચીવરમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તસ્ય પ્રાવરણં પરિભોગઃ સમ્યગ્ એવ પરિહરણં ધારણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
યત્ પુનર્ અસ્યાધિષ્ટાનિકમ્ આયસં વા મૃન્મયં વા ભૈક્ષભાજનમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે પાત્રમ્ । તસ્ય પરિભોગઃ સમ્યગ્ એવ પરિહરણં ધારણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
સચેત્ પુનર્ અયં તાં સંઘાટીં ચીવરં પાત્રં ધારણં વા સ્વલક્ષણતઃ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યચ્ ચ સંઘાટીચીવરપાત્રધારણં કલ્પિકમ્ અકલ્પિકં વા તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યદા ચ સંઘાટીચીવરપાત્રધારણં ધારયિતવ્યં તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યથા ચ ધારયિતવ્યં તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । ઇદમ્ અસ્યોચ્યતે સંપ્રજન્યમ્ ।
સ તેન સંપ્રજન્યેન સમન્વાગતઃ સચેત્ સંઘાટીં ચીવરં પાત્રં ધારયમાણો જાનાતિ "ધારયામી"તિ । યચ્ ચ ધારયિતવ્યં તદ્ ધારયતિ । યદા ( શ્ભ્ ઇ 180 ) ચ ધારયિતવ્યં તદા ધારયતિ । યથા ચ ધારયિતવ્યં તથા ધારયતિ । ઇયમ્ અસ્યોચ્યતે સંપ્રજાનદ્વિહારિતા યદુત સંઘાટીચીવરપાત્રધારણે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(2)-વ્ મ્સ્.45બ્4ર્, સ્હ્.116-19, પ્.55અ1, દ્,46અ6, ન્.48બ્3, ચો.50અ5, છ્.414ચ્11
તત્ર કતમદ્ અશિતં, કતમત્ પીતં, કતમત્ ખાદિતં, કતમત્ સ્વાદિતં, કતમાશિતપીતખાદિતસ્વાદિતે સંપ્રજાનદ્વિહારિતા ।
યઃ કશ્ચિત્ પિણ્ડપાતપરિભોગઃ સર્વં તદ્ અશિતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
તસ્ય પુનર્ દ્વિધાભેદઃ, ખાદિતં સ્વાદિતં ચ । તત્ર ખાદિતં, મન્થા વા, અપૂપો વા, ઓદનકુલ્માષં વેતિ, યદ્ વા પુનર્ અન્યતમમ્ આભિસંસ્કારિકમ્ અન્નં વિકૃતં ભોજ્યં પ્રાણસંધારણમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે ખાદિતમ્, અશિતમ્ અપીદમ્ ।
સ્વાદિતં કતમત્ । તદ્યથા ક્ષીરં દધિ નવનીતમ્ સર્પિસ્ તૈલં મધુ ફાણિતં માંસં મત્સ્યા વૈઇઊરા લવણં વનફલં વા ભક્ષપ્રકારં વા । ઇદમ્ ઉચ્યતે સ્વાદિતમ્, અશિતમ્ અપીદમ્।
યત્ પુનઃ પીયતે ખણ્ડરસં વા, શર્કરારસં વા, કાઞ્ચિકં વા, દધિમણ્ડં વા, શુક્તં વા, તક્રં વા, અન્તતઃ પાનીયમ્ અપિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે પીતમ્ ।
અશિતપીતખાદિતસ્વાદિતં સ્વલક્ષણતઃ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યચ્ ચાશિતવ્યં પાતવ્યં ખાદિતવ્યં સ્વાદિતવ્યં તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યદા ચાશિતવ્યં પાતવ્યં ખાદિતવ્યં સ્વાદિતવ્યં તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યથા ચાશિતવ્યં પાતવ્યં ખાદિતવ્યં સ્વાદિતવ્યં તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । ઇદમ્ અસ્યોચ્યતે સંપ્રજન્યં ।
સ તેન સંપ્રજન્યેન સમન્વાગતો ઽશ્નનઃ પિબમાનઃ ખાદમાનઃ સ્વાદયમાનઃ સ ચેજ્ જાનાત્ય્ "અશ્નામિ પિબામિ ખાદામિ સ્વાદયામી"તિ । યચ્ ( શ્ભ્ ઇ 182 ) ચાશિતવ્યં પાતવ્યં ખાદિતવ્યં સ્વાદિતવ્યં તદ્ અશ્નાતિ યાવત્ સ્વાદયતિ । યદા ચાશિતવ્યં યાવત્ સ્વાદયિતવ્યં તદાશ્નાતિ યાવત્ સ્વાદયતિ । યથા ચાશિતવ્યં યાવત્ સ્વાદયિતવ્યં તથાશ્નાતિ યાવત્ સ્વાદયતિ । ઇયમ્ અસ્યોચ્યતે સંપ્રજાનદ્વિહારિતા યદુતાશિતપીતખાદિતસ્વાદિતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(2)-વિ મ્સ્.55અ2મ્, સ્હ્.118-7,w.*74-1, પ્.55બ્6, દ્.46બ્7, ન્.49અ5, ચો.50બ્6,છ્.415અ5
તત્ર કતમદ્ ગતમ્, કતમત્ સ્થિતમ્, કતમન્ નિષણ્ણમ્, કતમચ્ છયિતં, કતમજ્ જાગ્ર્તમ્, કતમદ્ ભાષિતમ્, કતમસ્ તૂષ્ણીંભાવઃ, કતમા નિદ્રાક્લમપ્રતિવિનોદના, કતમા ગતે સ્થિતે નિષણ્ણે શયિતે જાગ્ર્તે ભાષિતે તૂષ્ણીંભાવે નિદ્રાક્લમપ્રતિવિનોદનાયાં સંપ્રજાનદ્વિહારિતા ।
યથાપીહૈકત્યશ્ ચઙ્ક્રમે વા ચઙ્ક્રમ્યતે, સહધાર્મિકાણાં વોપસંક્રામતિ, અધ્વાનં વા પ્રતિપદ્યતે । ઇદમ્ અસ્યોચ્યતે ગતમ્ ।
યથાપીહૈકત્યશ્ ચઙ્ક્રમે વા તિષ્ઠતિ, સહધાર્મિકાણાં વા પુરતસ્ તિષ્ઠત્ય્ આચાર્યાણામ્ ઉપાધ્યાયાનાં ગુરૂણાં ગુરુસ્થાનીયાનામ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે સ્થિતમ્ ।
યથાપીહૈકત્યો મઞ્ચે વા પીઠે વા તૃણસંસ્તરકે વા સંનિવિશતિ વા સંનિષીદતિ વા, પર્યઙ્કમ્ આભુજ્ય, ઋજું કાયં પ્રણિધાય, પ્રતિમુખીં સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપ્ય । ઇદમ્ ઉચ્યતે નિષણ્ણમ્ ।
યથાપીહૈકત્યો બહિર્ વિહારસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય વિહારં પ્રવિશ્ય દક્ષિણેન પાર્શ્વેન સિંહશય્યાં કલ્પયતિ, પાદે પાદમ્ આધાય, મઞ્ચે વા પીઠે વા તૃણસંસ્તરકે વા, અરણ્યે વા વૃક્ષમૂલે વા શુન્યાગારે વા । ઇદમ્ ઉચ્યતે શયિતમ્ ।
યથાપીહૈકત્યો દિવા ચઙ્ક્રમણિષદ્યાભ્યામ્ આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચિત્તં પરિશોધયતિ, એવં રાત્ર્યાઃ પ્રથમે યામે પશ્ચિમે યામે । ઇદમ્ ઉચ્યતે જાગૃતમ્ ।
યથાપીહૈકત્યસ્ તથા જાગરિકાયોગાનુયુક્તો ઽનુદ્દિષ્ટાંશ્ ચ ધર્માન્ ( શ્ભ્ ઇ 184 ) ઉદ્દિશતિ પર્યવાપ્નોતિ, તદ્યથા સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । ઉદ્દિષ્ટેષુ ચ ધર્મેષુ વચસા પરિચયં કરોતિ, યદુત વિસ્તરેણ સ્વાધ્યાયક્રિયયા, પરેષાં વા વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયતિ, કાલેન કાલમ્ આલપતિ પ્રતિસંમોદયતિ વિજ્ઞૈઃ સબ્રહ્મચરિભિઃ સાર્ધં તદન્યૈર્ વા ગૃહસ્થૈર્ યદુતોદ્યોજનપરિષ્કારાર્થમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે ભાષિતમ્ ।
યથાપીહૈકત્યો યથાશ્રુતાનાં યથા પર્યવાપ્તાનાં ધર્માણાં વચસા પરિજિતાનામ્ એકાકી રહોગતો ઽર્થં ચિન્તયતિ તુલયત્ય્ ઉપપરીક્ષતે । પ્રતિસંલીનો વા પુનર્ ભવત્ય્ અધ્યાત્મમ્ એવ ચિત્તં સ્થાપયતિ । સંસ્થાપયત્ય્ અવસ્થાપયત્ય્ ઉપસ્થાપયતિ દમયતિ શમયતિ વ્યુપશમયત્ય્ એકોતીકરોતિ સમાધત્તે વિપશ્યનાયાં વા યોગં કોરોતિ । અયમ્ ઉચ્યતે તૂષ્ણીંભાવઃ* ।
યથાપીહૈકત્યો ગ્રીષ્મસમયે પ્રત્યુપસ્થિત ઉત્તમગ્રીષ્મપરિદાહકાલે વર્તમાને, ઉષ્ણેન વા બાધ્યતે શ્રાન્તો વા ભવતિ, ક્લાન્તસ્યોત્પદ્યતે ઽકાલે નિદ્રાક્લમઃ સ્વપિતુકામઃ । અયમ્ ઉચ્યતે નિદ્રાક્લમઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(2)-વિઇ મ્સ્.55બ્3લ્, સ્હ્.120-8, પ્.56બ્7, દ્.47બ્4, ન્.50અ2, ચો.51બ્4, છ્.415બ્7

સચેત્ પુનર્ અયં ગતં યાવન્ નિદ્રાક્લમવિનોદનાં તત્સ્વલક્ષણતઃ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યત્ર ચ ગન્તવ્યં યાવન્ નિદ્રાક્લમઃ પ્રતિવિનોદયિતવ્યઃ, તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યદા ચ ગન્તવ્યં યાવદ્ યદા નિદ્રાક્લમઃ પ્રતિવિનોદયિતવ્યઃ, તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । યથા ચ ગન્તવ્યં ભવતિ યથા ચ યાવન્ નિદ્રાક્લમઃ પ્રતિવિનોદયિતવ્યઃ, તદ્ અપિ સમ્યગ્ એવ પ્રજાનાતિ । ઇદમ્ અસ્યોચ્યતે સંપ્રજન્યમ્ ।
સ તેન સંપ્રજન્યેન સમન્વાગતો ગચ્છન્ યાવન્ નિદ્રાક્લમમ્ ( શ્ભ્ ઇ 186 ) પ્રતિવિનોદયન્ સ ચેજ્ જાન્તિ, "ગચ્છામિ યાવન્ નિદ્રાક્લમં પ્રતિવિનોદયામી"તિ । યત્ર ચ ગન્તવ્યં ભવતિ યત્ર ચ યાવન્ નિદ્રાક્લમઃ પ્રતિવિનોધ્યિતવ્યો ભવતિ, તત્ર ગચ્છતિ તત્ર યાવન્ નિદ્રાક્લમં પ્રતિવિનોદયતિ । યદા ચ ગન્તવ્યં ભવતિ યદા ચ યાવન્ નિદ્રાક્લમઃ પ્રતિવિનોદયિતવ્યો ભવતિ, તદા ગચ્છતિ તદા યાવન્ નિદ્રાક્લમં પ્રતિવિનોદયતિ । યથા ચ ગન્તવ્યં ભવતિ યથા યાવન્ નિદ્રાક્લમઃ પ્રતિવિનોદયિતવ્યો ભવતિ, તથા ગચ્છતિ તથા યાવન્ નિદ્રાક્લમં પ્રતિવિનોદયતિ । ઇયમ્ અસ્યોચ્યતે સંપ્રજાનદ્વિહારિતા યદુત ગતસ્થિતનિષણ્ણશયિતજાગૃતભાષિતતૂષ્ણીંભાવનિદ્રાક્લમપ્રતિવિનોદનાયામ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(3)-ઇ મ્સ્.55બ્5ર્, સ્હ્.121-3, પ્.57અ6, દ્.48અ2, ન્.50અ7, ચો.52અ2, છ્.415બ્20
સંપ્રજાનદ્વિહારિતાયાઃ કતમાનુપૂર્વી, કતમા વસ્તુવિભાવના । યથાપીહૈકત્યો યં યમ્ એવ ગ્રામં વા નિગમં વોપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ।
તસ્યૈવં ભવતિ । "મયા ખલ્વ્ અયં ગ્રામો વા નિગમો વા પિણ્ડાયોપસંક્રમિતવ્યઃ । પિણ્ડાય ચરિત્વા પુનર્ એવ વિહારં પ્રતિનિષ્ક્રમિતવ્યમ્ । સન્તિ પુનર્ અત્ર કુલાનિ ગ્રામે વા નગરે વા યાનિ મયા નોપસંક્રમિતવ્યાનિ, તાનિ પુનઃ કતમાનિ । તદ્યથા ઘોષંઽ પાનાગારં વેશ્યં રાજકુલં ચણ્ડાલકઠિનમ્ । યાનિ વા પુનઃ કુલાન્ય્ એકાન્તેન પ્રતિહતાન્ય્ અપ્રત્યુદાવર્તાનિ ।
સન્તિ ચ પુનઃ કુલાનિ યાનિ મયોપસંક્રમિતવ્યાનિ । તદ્યથા ક્ષત્રિયમહાસાલકુલાનિ વા બ્રાહ્મણમહાસલકુલાનિ વા ગૃહપતિમહાસાલકુલાનિ વા નૈગમકુલાનિ વા જાનપદકુલાનિ વા ધનિકુલાનિ વા શ્રેષ્ઠિકુલાનિ વા સાર્થવાહકુલાનિ વા ।
યાનિ વા કુલાનિ મયોપસંક્રમિતવ્યાનિ તાનિ નાતિસાયમ્ ઉપસંક્રમિતવ્યાનિ તાનિ વિકાલમ્ । ન ચ કાર્યવ્યગ્રેષુ દાયકદાનપતિષુ, ન ક્રીડારતિમણ્ડનયોગમ્ અનુયુક્તેષુ, ન ગ્રામ્યધર્માય પ્રવૃત્તેષુ, ન કુપિતેષુ । તથા ચોપસંક્રમિતવ્યાનિ યથોપસંક્રામન્ન્ અહં ન ભ્રાન્તેન હસ્તિના સાર્ધં સમાગચ્છેયં ન ભ્રાન્તેન રથેન પુનશ્ ચણ્ડેનાશ્વેન ન ચણ્ડયા ગવા ન ચણ્ડેન કુક્કુરેણ । ન ગહનં ન કણ્ટકવાટં વા મર્દેયં, ન શ્વભ્રે પલ્વલે પ્રપાતે પ્રપતેયમ્ । ન સ્યન્દનિકાયાં ન ( શ્ભ્ ઇ 190 ) ગૂથકઠિક્કે । ચન્દ્રોપમશ્ ચ કુલાન્ય્ ઉપસંક્રમેયં હ્રીમાન્ અપ્રગલ્ભો વ્યવકૃષ્ય કાયં વ્યવકૃષ્ય ચિત્તં ન લાભકામો ન સત્કારકામઃ । યથા સ્વેન લાભેન સુચિત્તઃ સુમનાસ્ તથા પરસ્યાપિ લાભેન સુચિત્તઃ સુમના અનાત્મોત્કર્ષ્ય્ અપરપંસકો ઽનુકંપાચિત્તો દયાચિત્તઃ । એવં ચ પુનર્ ઉપસંક્રમિતવ્યાનિ । તત્ કુત એતલ્ લભ્યં પ્રવ્રજિતેન પરકુલેષુ યદ્ દદતુ મે પરે મા ન દદતુ, યાવત્ ત્વરિતં મા ધન્ધમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ । ઉપસંક્રમ્ય ચ મે પ્રતિગ્રહે માત્રા કરણીયા । ન ચ લાભહેતોઃ કુહના કરણીયા લપના નૈમિત્તિકતા નૈષ્પેષિકતા લાભેન લાભનિશ્ચિકીર્ષતા કરણીયા । સ ચ લાભો ઽરક્તેન પરિભોક્તવ્યઃ, અસક્તેનાગૃદ્ધેનાગ્રથિતેનામૂધિતેનાનધ્યવસિતેનાધ્યવસાયમ્ અનાપન્નેન" ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(3)-ઇઇ મ્સ્. 56અ6મ્, સ્હ્.122-20, w.*74,17*;20**, પ્.58અ5, દ્.48બ્7, ન્.51અ5, ચો.53અ1, છ્.415ચ્20
યાનિ ચ રૂપાણિ તત્રોપસંક્રમતોપસંક્રાન્તેન વા દ્રષ્ટવ્યાનિ ભવન્તિ ન તાન્ય્ એકત્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ તાનિ ચૈકત્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ । તત્ર યાનિ ન દ્રષ્ટવ્યાનિ તેષૂત્ક્ષિપ્તચક્ષુષા ભવિતવ્યં સુસંવૃતેન્દ્રિયેણ । યાનિ પુનર્ દ્રષ્ટવ્યાનિ તેષુ સૂપસ્થિતાં સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપ્ય । ( શ્ભ્ ઇ 192 ) કથંરૂપાણિ પુના રૂપાણિ નાવલોકયિતવ્યાનિ । તદ્યથા નટો નર્તકો હાસકો લાસક ઇતિ । યદ્ વા પુનર્ અન્યચ્ ચારણજાતં નૃત્તે વા ગીતે વા વાદિતે વા પ્રવૃત્તમ્ । તથા માતૃગ્રામો વિશેષેણ પુનઃ શિશુર્ ઉદારવર્ણો રઞ્જનીય ઇતિ । યાનિ ચ પુના રૂપાણિ દૃષ્ટાનિ બ્રહ્મચર્યોપઘાતાય બ્રહ્મચર્યાન્તરાયાય, પાપકાનાં ચાકુશલાનાં વિતર્કાણાં સમુદાચારાય સંવર્તેરન્ । તદ્રૂપાણિ રૂપાણિ નાવલોકયિતવ્યાનિ, ન વ્યવલોકયિતવ્યાનિ ।
"કથંરૂપાણિ પુના રૂપાણિ દ્રષ્ટવ્યાનિ" । તદ્યથા જીર્ણં વા વૃદ્ધં વા મહૈઇઅકં વા ખુરુખુરુપ્રશ્વાસકાયં પુરતઃપ્રાગ્ભારકાયં દણ્ડમ્ અવષ્ટભ્ય પ્રવેપમાનેન કાયેન, આબાધિકં વા દુઃખિતં બાઢગ્લાનમ્ આધ્માતપાદમ્ આધ્માતહસ્તમ્ આધ્માતોદરમ્ આધ્માતમુખં પાણ્ડુકછવિવર્ણમ્, દર્દ્રૂલં વા કચ્છૂલં વા કુષ્ઠિતં વા દુઃખિતહતગાત્રમ્, પક્વગાત્રમ્ ઉપહતેન્દ્રિયં, મૃતં વા કાલગતમ્ એકાહમૃતં વા દ્વ્યહમૃતં વા સપ્તાહમૃતં વા, કાકૈઃ કુરરૈઃ ખાદ્યમાનં, ગૃધ્રૈહ્ શ્વભિઃ સૃગાલૈર્ વિવિધૈર્ વા તિર્યગ્જાતિગતૈઃ પ્રાણિભિર્ ભક્ષ્યમાણમ્ અભિનિર્હ્રિયમાણં વા । મઞ્ચ આરોપ્યોપરિ વિતાનેન પ્રસારિતેન પુરતઃ પૃષ્ઠતશ્ ચ મહાજનકાયેન રોદમાનેન ક્રન્દમાનેન ભસ્માવકીર્ણપ્રમુક્તકેશેન તથા શોકજાતં દુઃખજાતં પરિદેવજાતં દૌર્મનસ્યજાતમ્ ઉપાયાસજાતં, યન્ "મયા દ્રષ્ટવ્યમ્" ઇત્ય્ એવંરૂપાણિ ચાન્યાનિ ચૈવંભાગીયાનિ રૂપાણિ દ્રષ્ટવ્યાનિ, યાનિ બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહાય કુશલાનાં ચ વિતર્કાણાં સમુદાચારાય સંવર્તન્તે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(3)-ઇઇઇ મ્સ્.56બ્5ર્, સ્હ્.124-6, પ્.59અ1, દ્.49બ્2, ન્.52અ1, ચો.53બ્3, છ્.416અ10
ન કાયપ્રચાલકમ્ ઉપસંક્રમિતવ્યં ન બાહુપ્રચાલકં ન શીર્ષપ્રચાલકં નોચ્ચગ્ઘિકયા ન હસ્તાવલગ્નિકયા ન સોઢૌકિકયા । નાનનુજ્ઞાતેનાસને નિષત્તવ્યં, નાપ્રત્યવેક્ષ્યાસનમ્, ન સર્વકાયમ્ સમવધાય, ન પાદે પાદમ્ આધાય, ન સક્થ્નિ સક્થિના, નાભિસંક્ષિપ્ય પાદૌ, નાભિવિક્ષિપ્ય પાદૌ ॥

(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(3)-ઇવ્ મ્સ્.56બ્6ર્, સ્હ્.124-12, પ્.59અ4, દ્.49બ્4, ન્.52અ3, ચો.53બ્5, છ્.416અ15
નોદ્ગુણ્ઠિકયા કૃતેન, નોચ્ચસ્તિકયા, ન વિતસ્તિકયા, ન પર્યસ્તિકયા, પરિમણ્ડલં ચીવરં પ્રાવૃત્ય, નાત્યુત્કૃષ્ટં નાત્યપકૃષ્ટમ્, ન હસ્તિશુણ્ડકં ન તાલવૃન્તકં ન નાગફણકં ન કુલ્માષપિણ્ડિકં ચીવરં પ્રાવરિતવ્યમ્ । નાનાગતે ખાદનીયે પાત્રમ્ ઉપનામયિતવ્યં, ન ચ ખાદનીયભોજનીયસ્યોપરિ ધારયિતવ્યમ્ । નાનાસ્તીર્ણે પૃથિવીપ્રદેશે પ્રપાતે પ્રાગ્ભારે પાત્રં સ્થાપયિતવ્યમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(3)-વ્ મ્સ્.57અ2લ્, સ્હ્.124-19, પ્.59અ7, દ્.49બ્6, ન્.52અ6, ચો.53બ્7, છ્.416અ20
સાવદાનં પિણ્ડપાતં પરિભોક્તવ્યમ્ । નૌદનેન સૂપિકં પ્રતિચ્છાદયિતવ્યમ્, ન સૂપિકેનૌદનમ્ । નાતિત્તિનિકાયોગમ્ અનુયુક્તેન પરિભોક્તવ્યમ્ । નાતિસ્થૂલં નાતિપરીત્તં પરિમણ્ડલમ્ આલોપ આલોપયિતવ્યમ્ । ન હસ્તાવલેહકં ન પાત્રાવલેહકમ્, ન હસ્તસંધૂનકં ન પાત્રસંધૂનકમ્, ન કવડચ્છેદકમ્, પિણ્ડપાતં પરિભોક્તવ્યમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(3)-વિ મ્સ્.57અ3લ્, સ્હ્.125-6, પ્.59બ્2, દ્.50અ1, ન્.52બ્1, ચો.54અ2, છ્.416અ25
"વિહારગતેનાપિ મે તેભ્યઃ કુલેભ્યઃ પ્રત્યાગતેન પ્રતિનિષ્ક્રાન્તેન દિવા વા રાત્રૌ વા પ્રાતિપૌદ્ગલિકે ચઙ્ક્રમે ચઙ્ક્રમિતવ્યં, ન પરક્યે ઽવિશ્વાસ્યે ઽપ્રવારિતે ઽનુદ્દિષ્ટે । ન શ્રાન્તકાયેન ન ક્લાન્તકાયેન, અનૌદ્ધત્યાભિનિગૃહીતે ચિત્તે, કુશલપક્ષપ્રયુક્તે નાકુશલમનસિકારાનુગતે ( શ્ભ્ ઇ 200 ) ઽન્તર્ગતૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અબહિર્ગતેન માનસેન, નાતિદ્રુતં નાતિચપલં નૈકાન્તેન ગમનપ્રત્યાગમનપ્રતિસંયુક્તેન, કાલેન કાલં ગચ્છતા કાલેન કાલં તિષ્ઠતા ।
તથા સ્વે વિહારે સ્વે પરિગણે સ્વક્યાં કુટિકાયામ્ ઉદ્દેશિકાયાં પ્રાતિપૌદ્ગલિકાયાં, ન પરક્યાયામ્ અવિશ્વાસ્યાયામ્ અપ્રવારિતાયામ્ । તથા મઞ્ચે વા પીઠે વા તૃણસંસ્તરણે વા, અરણ્યે વા વૃક્ષમૂલે વા શૂન્યાગારે વા નિષત્તવ્યં, પર્યઙ્કમ્ આભુજ્ય, ઋજું કાયં પ્રણિધાય, પ્રતિમુખીં સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપ્ય ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(3)-વિઇ મ્સ્.57અ5મ્, સ્હ્.125-20, પ્.59બ્7, દ્.50અ6, ન્.52બ્5, ચો.54અ6, છ્.416બ્8
રાત્ર્યા મધ્યમે યામે સ્વપિતવ્યમ્ । દિવા પૂર્વકં ચ યામમ્ કુશલપક્ષેણાતિનામયિતવ્યમ્ । એવં ચ પુનઃ સ્વપિતવ્યં, આલોકસંજ્ઞિના સ્મૃતેન સંપ્રજાનેનોત્થાનસંજ્ઞામ્ એવ મનસિકુર્વતા, રાત્ર્યાઃ પશ્ચિમે યામે લઘુ લઘ્વ્ એવ પ્રતિવિબુધ્ય ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(3)-વિઇઇ મ્સ્.57અ6મ્, સ્હ્.126-3, પ્.60અ1, દ્.50અ7, ન્.52બ્6, ચો.54બ્1, છ્.416બ્11
ભાષ્યે વા સ્વાધ્યાયક્રિયાયાં વા યોગઃ કરણીયઃ, પ્રહાણે વા પ્રતિસંલયને, ધર્મચિન્તાયામ્ । લોકાયતાશ્ ચ મન્ત્રા વિવર્જયિતવ્યાઃ, ચિત્રાક્ષરાશ્ ચિત્રપદવ્યઞ્જના અનર્થોપસંહિતાઃ, યે નાભિજ્ઞાયૈ ન સંબોધાય ન નિર્વાણાય સંવર્તન્તે । યે વા પુનર્ ધર્માસ્ તથાગતભાષિતા ગમ્ભીરા ગમ્ભીરાભાસાઃ શૂન્યતાપ્રતિસંયુક્તા ઇદંપ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદાનુલોમાસ્ તે સત્કૃત્યોદ્ગૃહીતવ્યાઃ દૃઢં ચ સ્થિરં ચ સૂદ્ગૃહીતાશ્ ચ ન નાશયિતવ્યાઃ, પ્રતિપત્ત્યાઃ સંપાદનાર્થં, ન લાભસત્કારહેતોઃ । તે ચ પુનર્ ધર્મા વચસા સુપરિજિતાઃ કર્તવ્યાઃ । ન ચ સઙ્ગણિકાયા અતિનામયિતવ્યમ્ ન કર્મારામતયા ન ભાષ્યારામતયા, કાલેન ચ કલમ્ ઉપસ્થિતયા સ્મૃત્યા વિજ્ઞસ્ય સબ્રહ્મચારિણ આલપિતવ્યાઃ સંલપિતવ્યાઃ પ્રતિસંમોદયિતવ્યાઃ । પરિપૃચ્છનજાતીયેન ચ ભવિતવ્યં, કિંકુશલગવેષિણા, અનુપાલમ્ભચિત્તેન, મિતવાદિના, યુક્તભાણિના, [ગ્નમ્ પોર્ સ્મ્ર બ દઙ્] પ્રશાન્તભાણિના ચ, પરેષાં ધાર્મ્યાં કથાં કથયિતુકામેન । તૂષ્ણીંભાવેન ચ યે પાપકા અકુશલા વિતર્કા ન ( શ્ભ્ ઇ 204 ) વિતર્કયિતવ્યાઃ । ન ચાયોનિશોધર્મચિન્તાપ્રયુક્તેન । [મ્ઙોન્ પઽઇ ઙ ર્ગ્યલ્ ચન્ દુ મિ બ્ય બ દઙ્ । ખ્યદ્ પર્ ર્તોગ્સ્ પ ચુઙ્ zઅદ્ ત્સમ્ દઙ્ । ઙન્ ઙોન્ ત્સમ્ ગ્યિ બર્ મ દોર્ સ્ગ્યિદ્ લુગ્ પર્ મિ બ્ય બ દઙ્ । બ્સં પર્ મિ બ્ય બઽઇ ગ્નસ્ ર્નમ્સ્ યોઙ્સ્ સુ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ દઙ્ । દુસ્ દુસ્ સુ źઇ ગ્નસ્ દઙ્ । લ્હગ્ મ્થોઙ્ લ બ્ર્ત્સોન્ પર્ બ્ય બ દઙ્ । સ્પોઙ્ બ લ દ્ગઽ બ દઙ્ । ર્ગ્યુન્ દુ છુદ્ પર્ બ્ય બ લ બ્ર્ત્સોન્ પ દઙ્ । ગુસ્ પર્ બ્ય બ લ બ્ર્ત્સોન્ પર્ બ્યઽઓ સ્ઞમ્ પ દઙ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(3)-ઇx મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.60બ્2, દ્.50બ્7, ન્.53અ7, ચો.55અ1, છ્.416બ્29
બ્દગ્ દ્પ્યિદ્ કઽઇ ત્સ્હ બસ્ ગ્દુઙ્સ્ પઽમ્ । દે લ્તર્ બ્ર્ત્સોન્ પ દઙ્ । ઽબદ્ પ દઙ્ । ર્ત્સોલ્ બઽમ્ । રુઙ્ બઽઇ બ્ય બ ચુઙ્ zઅદ્ બ્યેદ્ પસ્ યોઙ્સ્ સુ ઙલ્ બઽઇ ર્ગ્યુ દઙ્ । યોઙ્સ્ સુ ઙલ્ બઽઇ ગ્źઇ લસ્ દુસ્ મ યિન્ પર્ ગ્ઞિદ્ ક્યિ સ્ઞોમ્ પ સ્ક્યે બર્ ગ્યુર્ ન । દેઽઇ દોન્ દુ ચિ નસ્ ક્યઙ્ મ્યુર્ બ મ્યુર્ બ ખો નર્ દે મેદ્ પર્ ઽગ્યુર્ źઇઙ્ । દુસ્ યુન્ રિઙ્ પોર્ દ્ગે બઽઇ ફ્યોગ્સ્ ઞમ્સ્ પર્ મિ ઽગ્યુર્ બ દઙ્ । દ્ગે બઽઇ ફ્યોગ્સ્ ક્યિ બર્ છદ્ દુ મિ ઽગ્યુર્ બર્ બ્ય બઽઇ ફ્યિર્ । યુદ્ ત્સમ્ źઇગ્ ગ્ઞિદ્ બ્સઙ્ બર્ બ્ય સ્તે । દેર્ યઙ્ બ્દગ્ ગિ સ્ગો બ્ચદ્ પઽમ્ । દ્ગે સ્લોઙ્ યોદ્ ન લ્તર્ ગ્źઉગ્ પઽમ્ । ઽદુલ્ બઽઇ બ્સ્રુઙ્ બ દઙ્ । ઽદુલ્ બઽઇ છો ગસ્ છોસ્ ગોસ્ ક્યિસ્ બ્ચિઙ્સ્ લ । ગ્નસ્ દ્બેન્ પર્ ઽદુગ્ સ્તે । ગ્ઞિદ્ બ્સઙ્ બર્ બ્યઽઓ સ્ઞમ્ દુ સેમ્સ્ પ યિન્ તે । દેસ્ ન દેઽઇ ગ્ઞિદ્ ક્યિ સ્ઞોમ્ પ ર્નમ્ પ થમ્સ્ ચદ્ ક્યિ થમ્સ્ ચદ્ દુ મેદ્ પર્ ઽગ્યુર્ રો ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-અ-(4) મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.60બ્6, દ્.51અ3, ન્.53બ્3, ચો.55અ4, છ્.416ચ્7
દે નિ ઽદિ લ્ત સ્તે । ર્ગ્યુ બ દઙ્ સ્પ્યોદ્ પ લસ્ બ્ર્ત્સમ્સ્ નસ્ । શેસ્ બ્źઇન્ દુ ( શ્ભ્ ઇ 206 ) સ્પ્યોદ્ પ ઞિદ્ ક્યિ ગો રિમ્સ્ યિન્ તે । દન્ પો ખો નર્ દે લ્તર્ ત્સ્હુલ્ બ્źઇન્ યિદ્ લ બ્યેદ્ પ દઙ્ । શેસ્ રબ્ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ સેમ્સ્ મ્ઙોન્ પર્ ઽદુ બ્યેદ્ પ ગઙ્ યિન્ પ દે નિ દેઽઇ શેસ્ બ્źઇન્ źએસ્ બ્યઽઓ ॥
દે લ્તર્ શેસ્ બ્źઇન્ દઙ્ લ્દન્ પસ્ ર્ગ્યુ બ દઙ્ સ્પ્યોદ્ પ થમ્સ્ ચદ્ મિ ઞુઙ્ બર્ સ્ગ્રુબ્ પર્ બ્યેદ્ પ ગઙ્ યિન્ પ દે નિ શેસ્ બ્źઇન્ દુ સ્પ્યોદ્ પ ઞિદ્ ચેસ્ બ્યઽઓ ॥
દે લ ઽગ્રો બ દઙ્ । લ્દોગ્ પ દઙ્ । છુઙ્ zઅદ્ બ્લ્તસ્ પ દઙ્ । ર્નમ્ પર્ બ્લ્તસ્ પ દઙ્ । બ્સ્કુમ્ પ દઙ્ । બ્ર્ક્યઙ્ બ દઙ્ । સ્નમ્ સ્બ્યર્ દઙ્ । છોસ્ ગોસ્ દઙ્ । લ્હુઙ્ બ્zએદ્ બ્ચઙ્ બ ગઙ્ યિન્ પ દઙ્ । zઓસ્ પ દઙ્ । ઽથુઙ્સ્ પ દઙ્ । ઽછોસ્ પ દઙ્ । મ્યઙ્સ્ પ ગઙ્ યિન્ પ દે લ શેસ્ બ્źઇન્ દુ સ્પ્યોદ્ પ ગઙ્ યિન્ પ દે નિ ગ્રોઙ્ દુ ર્ગ્યુ બ દઙ્ લ્દન્ પ લ શેસ્ બ્źઇન્ દુ સ્પ્યોદ્ પ ઞિદ્ ચેસ્ બ્યઽઓ ॥
દે લ સોઙ્ બ દઙ્ । સ્દોદ્ પ દઙ્ । ઽદુગ્ પ દઙ્ । ઞલ્ બ દઙ્ । મિ ઞલ્ બ દઙ્ । સ્મ્ર બ દઙ્ । મિ સ્મ્ર બ ગઙ્ યિન્ પ દઙ્ । ગ્ઞિદ્ ક્યિ સ્ઞોમ્ પ બ્સઙ્ બ ગઙ્ યિન્ પ દે લ શેસ્ બ્źઇન્ દુ સ્પ્યોદ્ પ ગઙ્ યિન્ પ દે નિ ગ્ત્સુગ્ લગ્ ખઙ્ ન સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પ લ શેસ્ બ્źઇન્ દુ સ્પ્યોદ્ પ ઞિદ્ ચેસ્ બ્ય સ્તે ।
દે નિ રે źઇગ્ શેસ્ બ્źઇન્ દુ સ્પ્યોદ્ પ ઞિદ્ ક્યિ ર્નમ્ પર્ દ્બ્યે બ ર્ગ્યસ્ પ યિન્ પર્ રિગ્ પર્ બ્યઽઓ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-બ્-(1) મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.61અ3, દ્.51બ્1, ન્.53બ્7, ચો.55બ્2, છ્.416ચ્17
દોન્ મ્દોર્ બ્સ્દુ બ ગઙ્ źએ ન । ર્ગ્યુ બ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ લસ્ ર્નમ્ પ લ્ઙ દઙ્ । સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ લસ્ ર્નમ્ પ લ્ઙ દઙ્ । ર્ગ્યુ બ દઙ્ લ્દન્ પ દઙ્ । સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ લસ્ લ શેસ્ બ્źઇન્ દુ સ્પ્યોદ્ પ ર્નમ્ પ બ્źઇ ગઙ્ યિન્ પ દે નિ દોન્ મ્દોર્ બ્સ્દુ બ źએસ્ બ્યઽઓ ॥

દે લ ર્ગ્યુ બ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ લસ્ ર્નમ્ પ લ્ઙ ગઙ્ źએ ન । ઽદિ લ્ત સ્તે । લુસ્ ક્યિ લસ્ દઙ્ । મિગ્ ગિ લસ્ દઙ્ । યન્ લગ્ દઙ્ । ઞિઙ્ લગ્ થમ્સ્ ચદ્ ક્યિ લસ્ દઙ્ । છોસ્ ગોસ્ દઙ્ । લ્હુઙ્ બ્zએદ્ ક્યિ લસ્ દઙ્ । બ્સોદ્ સ્ઞોમ્સ્ ક્યિ લસ્ તે । દે નિ ર્ગ્યુ બ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ લસ્ ર્નમ્ પ લ્ઙ źએસ્ બ્યઽઓ ॥
દે લ રે źઇગ્ લ્દોગ્ પ દઙ્ ઽગ્રો બ źએસ્ બ્ય બ ગઙ્ ગ્સુઙ્સ્ પ દેસ્ નિ ર્ગ્યુ બ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ લુસ્ ક્યિ લસ્ બ્સ્તન્ તો ॥ "છુઙ્ zઅદ્ બ્લ્તસ્ પ દઙ્ । ર્નમ્ પર્ બ્લ્તસ્ પ" źએસ્ ગઙ્ ગ્સુઙ્સ્ પ દેસ્ નિ ર્ગ્યુ બ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ મિગ્ ગિ લસ્ બ્સ્તન્ તો ॥ ( શ્ભ્ ઇ 208 ) "બ્સ્કુમ્ પ દઙ્ । બ્ર્ક્યઙ્ બ" źએસ્ બ્ય બ ગઙ્ ગ્સુઙ્સ્ પ દેસ્ નિ ર્ગ્યુ બ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ યન્ લગ્ દઙ્ ઞિઙ્ લગ્ થમ્સ્ ચદ્ ક્યિ લસ્ બ્સ્તન્ તો ॥ "સ્નમ્ સ્બ્યર્ દઙ્ । છોસ્ ગોસ્ દઙ્ । લ્હુઙ્ બ્zએદ્ બ્ચઙ્ બ" źએસ્ ગઙ્ ગ્સુઙ્સ્ પ દેસ્ નિ ર્ગ્યુ બ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ છોસ્ ગોસ્ દઙ્ । લ્હુઙ્ બ્zએદ્ ક્યિ લસ્ બ્સ્તન્ તો ॥ "zઓસ્ પ દઙ્ । ઽથુઙ્સ્ પ દઙ્ । ઽછોસ્ પ દઙ્ । મ્યઙ્સ્ પ" źએસ્ ગઙ્ ગ્સુઙ્સ્ પ દેસ્ નિ ર્ગ્યુ બ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ બ્સોદ્ સ્ઞોમ્સ્ ક્યિ લસ્ બ્સ્તન્ તો ॥
સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ લસ્ ર્નમ્ પ લ્ઙ ગઙ્ źએ ન । ઽદિ લ્ત સ્તે । લુસ્ ક્યિ લસ્ દઙ્ । ઙગ્ ગિ લસ્ દઙ્ । યિદ્ ક્યિ લસ્ દઙ્ । ઞિન્ મોઽઇ લસ્ દઙ્ । મ્ત્સ્હન્ મોઽઇ લસ્ તે । દે નિ સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ લસ્ ર્નમ્ પ લ્ઙ źએસ્ બ્યઽઓ ॥
દે લ રે źઇગ્ "સોઙ્ બ દઙ્ । સ્દોદ્ પ દઙ્ । ઽદુગ્ પ" źએસ્ ગઙ્ ગ્સુઙ્સ્ પ દેસ્ નિ સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ લુસ્ ક્યિ લસ્ બ્સ્તન્ તો ॥ "સ્મ્ર બ" źએસ્ ગઙ્ ગ્સુઙ્સ્ પ દેસ્ નિ સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ ઙગ્ ગિ લસ્ બ્સ્તન્ તો ॥ "ઞલ્ બ દઙ્ । મિ સ્મ્ર બ દઙ્ । ગ્ઞિદ્ ક્યિ સ્ઞોમ્ પ બ્સઙ્ બ" źએસ્ ગઙ્ ગ્સુઙ્સ્ પ દેસ્ નિ સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ યિદ્ ક્યિ લસ્ બ્સ્તન્ તો ॥ "મિ ઞલ્ બ" źએસ્ ગઙ્ ગ્સુઙ્સ્ પ દેસ્ નિ સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ ઞિન્ મોઽઇ લસ્ દઙ્ । મ્ત્સ્હન્ મોઽઇ લસ્ દઙ્ । લુસ્ ક્યિ લસ્ દઙ્ । ઙગ્ ગિ લસ્ ક્યઙ્ બ્સ્તન્ તો ॥ "ઞલ્ બ" źએસ્ ગઙ્ ગ્સુઙ્સ્ પ દેસ્ નિ સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ મ્ત્સ્હન્ મોઽઇ લસ્ દઙ્ યિદ્ ક્યિ લસ્ ખો નર્ યઙ્ બ્સ્તન્ તે । દે નિ સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ લસ્ ર્નમ્ પ લ્ઙ યિન્ પર્ રિગ્ પર્ બ્યઽઓ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-8-બ્-(2) મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.61બ્6, દ્.52અ1, ન્.54બ્1, ચો.56અ3, છ્.417અ6
દે લ ર્ગ્યુ બ દઙ્ લ્દન્ પ દઙ્ । સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ લસ્ લ શેસ્ બ્źઇન્ દુ સ્પ્યોદ્ પ ર્નમ્ પ બ્źઇ ગઙ્ źએ ન । દઙ્ પો ખો નર્ "લસ્ ઽદિ લ્ત બુ źઇગ્ બ્ર્ત્સમ્ મો" źએસ્ ર્ગ્યુ બઽઇ લસ્ સમ્ । સ્પ્યોદ્ પઽઇ લસ્ શિગ્ ર્ત્સોં પર્ બ્યેદ્ પ ન । લસ્ દે ઞિદ્ લ દ્રન્ પ ઞે બર્ ગ્źઅગ્ ચિઙ્ । બગ્ યોદ્ પર્ સ્પ્યોદ્ લ । લસ્ દે દ્રન્ પસ્ યોઙ્સ્ સુ zઇન્ ચિઙ્ બગ્ યોદ્ પસ્ ક્યઙ્ યોઙ્સ્ સુ zઇન્ પસ્ । ગ્źઇ ગઙ્ લ ફ્યોગ્સ્ ગઙ્ દુ । દુસ્ ગઙ્ ગિ ત્સ્હે જિ સ્ઞેદ્ ચિગ્ ર્નમ્ પ ગઙ્ ગિસ્ જિ લ્તર્ બ્ર્તગ્ પર્ બ્ય બઽઇ ગ્źઇ દે લ । ફ્યોગ્સ્ દેર્ દુસ્ દેઽઇ ત્સ્હે । દે સ્ઞેદ્ ચિગ્ ર્નમ્ પ દેસ્ દે લ્તર્ ર્તોગ્ પર્ બ્યેદ્ ચિઙ્ રબ્ તુ શેસ્ પર્ બ્યેદ્ પ સ્તે । દે લ્તર્ ર્તોગ્ પર્ બ્યેદ્ ચિઙ્ । રબ્ તુ શેસ્ પર્ બ્યેદ્ પ ન ત્સ્હે ઽદિ ઞિદ્ લ ખ ન મ થો બ મેદ્ પ દઙ્ । લ્હુઙ્ બ મેદ્ પ ( શ્ભ્ ઇ 210 ) દઙ્ । ઽગ્યોદ્ પ મેદ્ પ દઙ્ । યિદ્ લ ગ્ચગ્સ્ પ મેદ્ પ દઙ્ । ર્જેસ્ સુ ગ્દુઙ્ બ મેદ્ પર્ ઽગ્યુર્ બ દઙ્ । ત્સ્હે ફ્યિ મ લ યઙ્ ખ ન મ થો બ મેદ્ ચિઙ્ લુસ્ źઇગ્ સ્તે । શિ બઽઇ ઽઓગ્ તુ ઙન્ સોન્ ઙન્ ઽગ્રો લોગ્ પર્ લ્તુઙ્ બ સેમ્સ્ ચન્ દ્મ્યલ્ બ ર્નમ્સ્ સુ સ્ક્યે બર્ મિ ઽગ્યુર્ બ દઙ્ । મ થોબ્ પ થોબ્ પર્ બ્ય બઽઇ ત્સ્હોગ્સ્ ક્યિ ર્ગ્યુ બ્યસ્ પર્ ઽગ્યુર્ બ યિન્ નો ॥
દે નિ શેસ્ બ્źઇન્ દુ સ્પ્યોદ્ પ ઞિદ્ ક્યિ દોન્ મ્દોર્ બ્સ્દુસ્ પ યિન્ તે । ર્નમ્ પર્ દ્બ્યે બ ર્ગ્યસ્ પર્ સ્ઙ મ ગઙ્ યિન્ પ દઙ્ । દોન્ મ્દોર્ બ્સ્દુ બ ગઙ્ યિન્ પ દે નિ શેસ્ બ્źઇન્ દુ સ્પ્યોદ્ પ ઞિદ્ ચેસ્ બ્યઽઓ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(1) મ્સ્.-, સ્હ્.-,w.*74-24(એન્ગ્લિસ્ઃ ત્ર્.),પ્.62અ4,દ્.52અ6,ન્.54બ્6,ચો.56અ7, છ્.417અ19
દે લ દ્ગે બઽઇ બ્શેસ્ ગ્ઞેન્ ગઙ્ źએ ન । ર્ગ્યુ ર્નમ્ પ બ્ર્ગ્યદ્ ક્યિસ્ ર્નમ્ પ થમ્સ્ ચદ્ યોઙ્સ્ સુ ર્દ્zઓગ્સ્ પઽઇ દ્ગે બઽઇ બ્શેસ્ ગ્ઞેન્ યિન્ પર્ રિગ્ પર્ બ્યઽઓ ॥
બ્ર્ગ્યદ્ ગઙ્ źએ ન । ઽદિ લ્તર્ ઽદિ ન લ લ દઙ્ પો ખો નર્ ત્સ્હુલ્ ખ્રિમ્સ્ લ ગ્નસ્ પ યિન્ પ દઙ્ । મઙ્ દુ થોસ્ પ યિન્ પ દઙ્ । ર્તોગ્ પ દઙ્ લ્દન્ પ યિન્ પ દઙ્ । ર્જેસ્ સુ સ્ઞિઙ્ બ્ર્ત્સે બ દઙ્ લ્દન્ પ યિન્ પ દઙ્ । યિદ્ યોઙ્સ્ સુ મિ સ્ક્યો બ યિન્ પ દઙ્ । બ્zઓદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પ યિન્ પ દઙ્ । મિ ઽજિગ્સ્ પ દઙ્ લ્દન્ પ યિન્ પ દઙ્ । ત્સ્હિગ્ ગિ બ્ય બ દઙ્ લ્દન્ પ યિન્ નો ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(1)-ઇ મ્સ્.-, સ્હ્.-, પ્.62અ6, દ્.52બ્1, ન્.55અ1, ચો.56બ્2, છ્.417બ્1
દે લ જિ લ્તર્ ન ત્સ્હુલ્ ખ્રિમ્સ્ લ ગ્નસ્ પ યિન્ źએ ન । ર્ગ્યસ્ પર્ સ્ઙ મ બ્źઇન્ દુ ત્સ્હુલ્ ખ્રિમ્સ્ દઙ્ લ્દન્ પર્ ગ્નસ્ પ દઙ્ । સો સોર્ થર્ બઽઇ સ્દોમ્ પસ્ બ્સ્દમ્સ્ પ દઙ્ । દ્ગે સ્બ્યોઙ્ ગિ લમ્ ઽદોદ્ પ દઙ્ । બ્રમ્ zએઽઇ લમ્ ઽદોદ્ પ દઙ્ । બ્દગ્ દુલ્ બર્ બ્ય બ દઙ્ । બ્દગ્ źઇ બર્ બ્ય બ દઙ્ । બ્દગ્ યોઙ્સ્ સુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદઽ બર્ બ્ય બઽઇ ફ્યિર્ źઉગ્સ્ પ યિન્ તે । દે લ્તર્ ન ત્સ્હુલ્ ખ્રિમ્સ્ લ ગ્નસ્ પ યિન્ નો ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(1)-ઇઇ મ્સ્.57બ્2ર્, સ્હ્.127-2, પ્.62અ8, દ્.52બ્3, ન્.55અ2, ચો.56બ્3, છ્.417બ્5
જિ લ્તર્ ન મઙ્ દુ થોસ્ પ યિન્ źએ ન । દેસ્ છોસ્ ત્સ્હઙ્સ્ પર્ સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ । થોગ્ મર્ દ્ગે બ । બર્ દુ દ્ગે બ । થ મર્ દ્ગે બ । દોન્ બ્zઅઙ્ પો । ત્સ્હિગ્ ઽબ્રુ બ્zઅઙ્ પો । મ ઽદ્રેસ્ પ । યોઙ્સ્ સુ ર્દ્zઓગ્સ્ પ । યોઙ્સ્ સુ દગ્ પ । યોઙ્સ્ સુ બ્યઙ્ બ ગઙ્ દગ્ યિન્ પ દે દગ્ મ્ઙોન્ પર્ બ્ર્જોદ્ પસ્ મ્ઙોન્ પર્ ર્જોદ્ પર્ બ્યેદ્ પ દઙ્ । એવંરૂપા અનેન બહવો ધર્મા ઉદ્ગૃહીતા ભવન્તિ ધૃતા વચસા પરિજિતા મનસા ચાન્વીક્ષિતા દૃષ્ટ્યા સુપ્રતિવિદ્ધાઃ । એવં બહુશ્રુતો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(1)-ઇઇઇ મ્સ્.57બ્3લ્, સ્હ્.129-1, પ્.62બ્3, દ્.52બ્5, ન્.55અ4, ચો.56બ્5, છ્.417બ્9
કથમ્ અધિગન્તા ભવતિ । લાભી ભવત્ય્ અનિત્યસંજ્ઞાયા અનિત્યે દુઃખસંજ્ઞાયા દુઃખે ઽનાત્મસંજ્ઞાયા આહારે પ્રતિકૂલસંજ્ઞાયાઃ સર્વલોકે ઽનભિરતિસંજ્ઞાયા આદીનવસંજ્ઞાયાઃ પ્રહાણસંજાયા વિરાગસંજ્ઞાયા નિરોધસંજ્ઞાયા મરણસંજ્ઞાયા અશુભસંજ્ઞાયા વિનીલકસંજ્ઞાયા વિપૂયકસંજ્ઞાયા વિપડુમકસંજ્ઞાયા વ્યાધ્માતકસંજ્ઞાયા વિખાદિતકસંજ્ઞાયા વિલોહિતકસંજ્ઞાયા વિક્ષિપ્તકસંજ્ઞાયા અસ્થિસંજ્ઞાયાઃ શૂન્યતાપ્રત્યવેક્ષણસંજ્ઞાયાઃ । લાભી ભવતિ પ્રથમસ્ય ધ્યાનસ્ય દ્વિતીયસ્ય તૃતીયસ્ય ચતુર્થસ્યાકાશાનન્ત્યાયતનવિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાકિંચન્યાયતનનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસ્ય મૈત્ર્યાઃ કરુણાયા મુદિતાયા ઉપેક્ષાયાઃ સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય સકૃદાગામિફલસ્યાનાગામિફલસ્ય ચર્દ્ધિવિષયસ્ય પૂર્વનિવાસસ્ય દિવ્યસ્ય શ્રોત્રસ્ય ચ્યુત્યુપપાદસ્ય ચેતઃપર્યાયસ્યાર્હત્ત્વસ્યાષ્ટવિમોક્ષધ્યાયિત્વસ્ય । શક્તો ભવતિ પ્રતિબલશ્ ચ પરેષાં ત્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈર્ અવવદિતુમ્, ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ, આદેશનાપ્રાતિહાર્યેણ, અનુશાસનાપ્રાતિહાર્યેણ । એવમ્ અધિગન્તા ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(1)-ઇવ્ મ્સ્.57બ્5મ્, સ્હ્.129-16, પ્.63અ3, દ્.53અ4, ન્.55બ્4, ચો.57અ5, છ્.417બ્22
કથમ્ અનુકમ્પકો ભવતિ । પરેષામ્ અન્તિકે કારુણિકો ભવતિ દયાપન્નહ્ । અર્થકામો ભવતિ હિતકામઃ સુખકામઃ સ્પર્શકામો યોગક્ષેમકામઃ । એવમ્ અનુકમ્પકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(1)-વ્ મ્સ્.57બ્5ર્, સ્હ્.129-20, પ્.63અ5, દ્.53અ5, ન્.55બ્5, ચો.57અ6, છ્.417બ્25

કથમ્ અપરિખિન્નમાનસો ભવતિ । સંદર્શકો ભવતિ સમાદાપકઃ સમુત્તેજકઃ સંપ્રહર્ષકઃ । અયાસી ચતસૃનાં પર્ષદાં ધર્મદેશનાયૈ દક્ષો ભવત્ય્ અનલસ ઉત્થાનસંપન્ન આરબ્ધવીર્યજાતીયઃ । એવમ્ અપરિખિન્નમાનસો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(1)-વિ મ્સ્.57બ્6ર્, સ્હ્.130-2, પ્.63અ7, દ્.53અ7, ન્.55બ્7, ચો.57બ્1, છ્.417બ્29
કથં ક્ષમાવાન્ ભવતિ । આક્રુષ્ટો ન પ્રત્યાક્રોશતિ । રોષિતો ન પ્રતિરોષયતિ । તાદિતો ન પ્રતિતાડયતિ । ભણ્ડિતો ન પ્રતિભણ્ડયતિ । આકોટાનપ્રત્યાકોટાનક્ષમો ભવતિ । પ્રગાઢેષ્વ્ અપિ બન્ધનેષુ રોધનેષુ તાડનેષુ કુત્સનેષુ તર્જનેષુ છેદનેષ્વ્ આત્માપરાધી ભવતિ । કર્મવિપાકં ચ પ્રતિસરતિ । ન પરેષામ્ અન્તિકે કુપ્યતિ । નાપ્ય્ અનુશયં વહતિ । ઇતિ વિમાનિતો ઽપિ વિવર્ણિતો ઽપિ વિજુગુપ્સિતો ઽપિ ન વિકૃતિમ્ આપદ્યતે । નાન્યત્રાર્થાયૈવ ચેતયતે । ક્ષમશ્ ચ ભવતિ શીતસ્યોષ્ણસ્ય જિઘત્સાયાઃ પિપાસાયા દંશમશકવાતાતપસરીસૃપસંસ્પર્શાનામ્ । પરતો દુરુક્તાનામ્ દુરાગતાનાં વચનપથાનામ્ ઉત્પન્નાનાં શારીરિકાણાં વેદનાનાં દુઃખાનાં તીવ્રાણાં ખરાણાં કટુકાનામ્ અમનઆપાનાં પ્રાણહારિણીનાં ક્ષમો ભવત્ય્ અધિવાસનજાતીયઃ । એવં ક્ષમાવાન્ ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(1)-વિઇ મ્સ્.58અ2લ્, સ્હ્.130-18, પ્.63બ્5, દ્.53બ્5, ન્.56અ5, ચો.57બ્6, છ્.417ચ્9
કથં વિશારદો ભવતિ । અસંલીનચિત્તઃ પર્ષદિ ધર્મં દેશયત્ય્ અગદ્ગદસ્વરો ઽસંપ્રમુષિતસ્મૃતિપ્રતિભાનઃ । ન ચાસ્ય શારદ્યહેતોઃ શારદ્યનિદાનં ભયં વાક્રામતિ સમાવિશતિ । નાપિ કક્ષાભ્યાં સ્વેદો મુચ્યતે રોમકૂપેભ્યો વા । એવં વિશારદો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(1)-વિઇઇ મ્સ્.58અ2ર્, સ્હ્.131-4, પ્.63બ્6, દ્.53બ્6, ન્.56અ6, ચો.57બ્6, છ્.417ચ્13
કથં વાક્કરણેનોપેતો ભવતિ । પૌર્યા વાચા સમન્વાગતો ભવતિ, વલ્ગ્વા, વિસ્પષ્ટયા, વિજ્ઞેયયા, શ્રવણીયયા, અપ્રતિકૂલયા, અનિશ્રિતયા, અપર્યન્તયા । એવં વાક્કરણેનોપેતો ભવતિ કલ્યાણવાક્યઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(2) મ્સ્.58અ3મ્, સ્હ્.131-9, w.*74-33, પ્.63બ્8, દ્.57બ્7, ન્.56અ7, ચો.58અ1, છ્.417ચ્17
સ એભિર્ અષ્ટાભિઃ કારણૈઃ સમન્વાગતશ્ ચોદકો ભવતિ, સ્મારકઃ અવવાદકઃ, અનુશાસકઃ, ધર્મદેશકઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(2)-ઇ મ્સ્.58અ3ર્, સ્હ્.131-12, પ્.64અ1, દ્.54અ1, ન્.56બ્1, ચો.58અ1, છ્.417ચ્18
કથં ચોકદો ભવતિ । યદ્ ઉતાધિશીલે ચ શીલવિપત્ત્યા, અધ્યાચર આચારવિપત્ત્યા, દૃષ્ટેન શ્રુતેન પરિશઙ્કયા ચોદયતિ, ભૂતેન નાભૂતેન કાલેન નાકાલેનાર્થોપસંહિતેન નાનર્થોપસંહિતેન શ્લક્ષ્ણેન ન પરુષેણ મિત્રવત્તયા ન દ્વેષાન્તરેણ । એવં ચોદકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(2)-ઇઇ મ્સ્.58અ4ર્, સ્હ્.131-18, w.*75-1, પ્.64અ3, દ્.54અ3, ન્.56બ્3, ચો.58અ3, છ્.417ચ્23
કથં સ્મારકો ભવતિ । આપત્તિં વા સ્મારયતિ ધર્મં વાર્થં વા । કથમ્ આપત્તિમ્ સ્મારયતિ । યથાપિ તદાપત્તિમ્ અધ્યાપદ્યમાનો ન સ્મરતિ તમ્ એનં સ્મારયતિ, "આયુષ્મન્ન્ અમુષ્મિન્ દેશે, અમુષ્મિન્ વસ્તુનિ, અમુષ્મિન્ કાલે, એવંરૂપં ચૈવંરૂપામ્ આપત્તિમ્ આપન્ન" ઇતિ । એવમ્ આપત્તિં સ્મારયતિ ।
કથં ધર્મં સ્મારયતિ । યથાપિ તચ્છ્રુતાનુગૃહિતાન્ ધર્માન્ એકાકી ન સ્મરતિ, સ્મર્તુમ્ ઇચ્છતિ । તદ્યથા સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવન્ ન સ્મરતિ તમ્ એનં સ્મારયતિ । ઉત્સ્મારણિકાં વાસ્યાનુપ્રયચ્છતિ, આપૃચ્છનપરિપૃચ્છનિકાં વા । એવં ધર્મં સ્મારયતિ ।
કથમ્ અર્થં સ્મારયતિ । યથાપિ તદર્થં વિસ્મરતિ તમ્ એનં સ્મારયતિ । પુનર્ અપિ પ્રતિનવીકરોતિ, ઉત્તાનીકરોતિ, દેશયતિ, સંપ્રકાશયતિ, યચ્ ચાપિ કુશલમ્ અર્થોપસંહિતં બ્રહ્મચર્યોપસંહિતં ચિરકૃતં ચિરભાષિતમ્ અપ્ય્ અનુસ્મારયિતા ભવતિ । એવં સ્મારકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(2)-ઇઇઇ મ્સ્.58અ7મ્, સ્હ્.132-16, પ્.64બ્1, દ્.54બ્1, ન્.57અ1, ચો.58બ્1, છ્.418અ8
કથમ્ અવવાદકો ભવતિ । પ્રાવિવેક્યે પ્રતિસંલયને યોગે મનસિકારે શમથવિપશ્યનાયાં કાલેન કાલમ્ આનુલોમિકમ્ અવવાદં પ્રવર્તયતિ । કાલેન ચ કાલં તત્પ્રતિસંયુક્તાં કથાં કરોતિ । તદ્યથા ચેતોવિનિવરણસાંપ્રેયગામિનીં શીલકથાં વા સમાધિકથાં વા પ્રજ્ઞાકથાં વા વિમુક્તિકથાં વા વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનકથાં વાલ્પેચ્છાકથાં વા સંતુષ્ટિકથાં વા પ્રહાણકથાં વિરાગકથાં નિરોધકથામ્ અપચયકથામ્ અસંસર્ગકથામ્ દંપ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદાનુઇઓમાં કથાં કરોતિ । એવમ્ અવવાદકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(2)-ઇવ્ મ્સ્.58બ્2લ્, સ્હ્.133-3, પ્.64બ્5, દ્.54બ્4, ન્.57અ4, ચો.58બ્4, છ્.418અ15
કથમ્ અનુશાસકો ભવતિ । ધર્મેણ વિનયેન શાસ્તુઃ શાસને સમનુશાસકો ( શ્ભ્ ઇ 222 ) ભવતિ । આચાર્યો વોપાધ્યાયો વા સહધાર્મિકો વા ગુરુર્ વા ગુરુસ્થાનીયો વાન્યતમાન્યતમસ્મિન્ન્ અધિકરણે ઽત્રિસૃતં વ્યતિક્રાન્તં વિદિત્વા, કાલેન કાલમ્ અવસાદયતિ દણ્ડકર્માનુપ્રયચ્છતિ પ્રવાસયતિ ચૈનં । પુનર્ અપિ ચ ધર્મેણ સમયે પ્રતિસંસ્તરસામીચીસંજ્ઞપિતિં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સંગ્રાહકશ્ ચ ભવતિ । કરણીયે ચાકરણીયે વાધ્યાચારાનધ્યાચારાદ્ અધ્યાચીર્ણે ઽનધ્યાચીર્ણે ચ શાસ્ત્ય્ અનુશાસ્તિ । એવમ્ અનુશાસકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(2)-વ્ મ્સ્.58બ્3મ્, સ્હ્.133-13, પ્.64બ્8, દ્.54બ્6, ન્.57અ7, ચો.58બ્7, છ્.418અ23
કથં ચ ધર્મદેશકો ભવતિ । કાલેન કાલં પૂર્વકાલકરણીયાં કથાં કરોતિ, તદ્યથા દાનકથાં શીલકથામ્ સ્વર્ગકથામ્ । કામેષ્વ્ આદીનવનિઃસરણાન્ વ્યવદાનપક્ષાન્ ધર્માન્ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયતિ । કાલેન કાલં સામુત્કર્ષિકીં ચતુરાર્યસત્યપ્રતિસંયુક્તાં કથાં કથયતિ । દુઃખં વારભ્ય સમુદયં વા નિરોધં વા માર્ગં વા । સત્ત્વપરિપાકાય વા સત્ત્વવ્યવદાનાય વા સદ્ધર્મસ્ય વા ચિરસ્થિતયે । યુક્તૈઃ પદવ્યઞ્જનૈઃ સહિતૈર્ આનુલોમિકૈર્ આનુચ્છવિકૈર્ ઔપાયિકૈઃ પ્રતિરૂપૈઃ પ્રદક્ષિણૈર્ નિપકસ્યાઙ્ગસંભારૈઃ ।
તાં ચ પુનઃ કથાં કાલેન કરોતિ, સત્કૃત્યાનુપૂર્વમ્ અનુસંધિમ્ અનુસહિતં હર્ષયન્ રોચયન્ તોષયન્ન્ ઉત્સાહયન્ન્ અનવસાદયંસ્ ચ યુક્તાં સહિતામ્ અવ્યવકીર્ણાં ધાર્મિકીં યથાપર્ષન્ મૈત્રચિત્તો હિતચિત્તો ઽનુકમ્પાચિત્તો ઽનિશ્રિતો લાભસત્કારશ્લોકે ન ચાત્માનમ્ ઉત્કર્ષયતિ, ન પરાન્ પંસયતિ । એવં ધર્મદેશકો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-અ-(3) મ્સ્.58બ્6લ્, સ્હ્.134-9, પ્.65અ7, દ્.55અ5, ન્.57બ્6, ચો.59અ5, છ્.418બ્7
યશ્ ચૈભિર્ અષ્ટાભિર્ અઙ્ગૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ, એવં ચ કાલેન કાલં ચોદકો ભવતિ સ્મારકો ઽવવાદકો ઽનુશાસકો ધર્મદેશકહ્, તસ્માત્ સ કલ્યાણમિત્ર ઇત્ય્ ઉચ્યતે । અયં તાવત્ કલ્યાણમિત્રતાયા વિસ્તરવિભાગઃ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-9-બ્ મ્સ્.58બ્6ર્, સ્હ્.134-14, પ્.65બ્1, દ્.55અ6, ન્ 57બ્7, ચો.59અ7, છ્.418બ્10

સમાસાર્થઃ પુનઃ કતમઃ । સચેદ્ અયં મિત્રસુહૃદનુકમ્પક આદિત એવ હિતકામો ભવતિ, સુખકામશ્ ચ । તચ્ ચ પુનર્ હિતસુખં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, અવિપર્યસ્તો ભવત્ય્ અવિપરીતદૃષ્ટિઃ । પ્રતિબલસ્ ચ ભવત્ય્ ઉપાયકુશલઃ યદ્ ઉતાસ્યૈવ હિતસુખસ્ય સમુદાગમાયોપસંહારાય । દક્ષસ્ ચ ભવત્ય્ અનલસ ઉત્થાનસંપન્ન આરબ્ધવીર્યજાતીયઃ, યદ્ ઉત તમ્ એવ હિતસુખોપસંહારમ્ આરભ્ય । એભિશ્ ચતુર્ભિઃ કારણૈઃ સર્વાકારપરિપૂર્ણઃ । સમાસતઃ કલ્યાણમિત્રો વેદિતવ્યઃ । અયં ચ પુનઃ કલ્યાણમિત્રતાયાઃ સમાસાર્થઃ ।
યશ્ ચ પૂર્વકો વિસ્તરવિભાગો યશ્ ચાયં સમાસાર્થ ઇયમ્ ઉચ્યતે કલ્યાણમિત્રતા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-અ-(1) મ્સ્.59અ2ર્, સ્હ્.135-6, w.*75-6, પ્.65બ્5, દ્.55બ્3, ન્.58અ4, ચો.59બ્3, છ્.418બ્19
સદ્ધર્મશ્રવણચિન્તના કતમા । સદ્ધર્મ ઉચ્યતે બુદ્ધૈશ્ ચ બુદ્ધશ્રાવકૈશ્ ચ સદ્ભિઃ સમ્યગ્ગતૈઃ સત્પુરુષૈર્ આખ્યાતો દેશિત ઉત્તાનો વિવૃતઃ સંપ્રકાશિતઃ ।
સ પુનઃ કતમઃ । તદ્યથા સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્ દ્વાદશાઙ્ગવચોગતમ્ સદ્ધર્મ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-અ-(1)-ઇ મ્સ્.59અ3મ્, સ્હ્.136-1, w.*75-18, પ્.66અ1, દ્.55બ્6, ન્.58અ7, ચો.59બ્6, છ્.418બ્23 તત્ર સૂત્રં કતમત્ । યત્ તત્ર તત્ર ભગવતા તાંસ્ તાન્ વિનેયાંસ્ તાનિ તાનિ વિનેયચારિતાનિ ચારભ્ય સ્કન્ધપ્રતિસંયુક્તા વા કથા કૃતા, ધાતુપ્રતિસંયુક્તા વા કથા કૃતા, ધાતુસઙ્ગણપ્રતિસયુક્તા વા, આયતનપ્રતિસંયુક્તા વા, પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતિસંયુક્તા વા, આહારસત્યપ્રતિસંયુક્તા વા, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતથાગતપ્રતિસંયુક્તા વા, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણ ર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાઙ્ગપ્રતિસંયુક્તા વા, અશુભાનાપાનસ્મૃતિશિક્ષાવેત્યપ્રસાદપ્રતિસંયુક્તા કથા કૃતા । સા ચ કથા સંગીતિકારૈઃ પરિગૃહ્ય શાસનચિરસ્થિતયે યથાયોગમ્ ( શ્ભ્ ઇ 228 ) અનુપૂર્વેણ રચિતાનુપૂર્વેણ સમાયુક્તા પ્રતિરૂપૈર્ નામકાયપદકાયવ્યઞ્જનકાયૈર્, યદ્ ઉત તેષાં તેષામ્ અર્થાનાં સૂચનાય કુશલાનામ્ અર્થોપસંહિતાનાં બ્રહ્મચર્યોપસંહિતાનામ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે સૂત્રમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-અ-(1)-ઇઇ મ્સ્.59અ5ર્, સ્હ્.137-3, w.ઽ76-16, પ્.66અ6, દ્.56અ3, ન્.58બ્4, ચો.60અ4, છ્.418ચ્5
ગેયં કતમત્ । યસ્યાન્તે પર્યવસાને ગાથાભિગીતા, યચ્ ચ સૂત્રં નેયાર્થમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે ગેયમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-(1)-ઇઇઇ મ્સ્.59અ6લ્, સ્હ્.137-5, w.વ્6-20, પ્.66અ7, દ્.56અ4, ન્.58બ્5, ચો.60અ4, છ્.418ચ્7
વ્યાકરણં કતમત્ । યસ્મિઞ્ છ્રાવકેભ્યો ઽભ્યતીતકાલગત ઉપપત્તૌ વ્યાક્રિયતે, યચ્ ચ સૂત્રં નીતાર્થમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે વ્યાકરણમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-(1)-ઇવ્ મ્સ્.59અ6મ્, સ્હ્.137-8, w.*76-26, પ્.66અ8, દ્.56અ4, ન્.58બ્5, ચો.60અ5, છ્.418ચ્9
ગાથા કતમા । યા ન ગદ્યેન ભાષિતા, અપિ તુ પાદોપનિબન્ધેન દ્વિપદા વા ત્રિપદા વા ચતુષ્પદા વા પઞ્ચપદા વા ષટ્પદા વા । ઇયમ્ ઉચ્યતે ગાથા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-અ-(1)-વ્ મ્સ્.59અ7લ્, સ્હ્.137-11, w.*76-32, પ્.66બ્1, દ્.56અ5, ન્.58બ્6, ચો.60અ6, છ્.418ચ્12 ઉદાનં કતમત્ । યત્ પુદ્ગલસ્ય નામ ગોત્રમ્ અપરિકીર્તયિત્વાનુદ્દિશ્ય ભાષિતમ્ આયત્યાં વા સદ્ધર્મચિરસ્થિતયે શાસનચિરસ્થિતયે ( શ્ભ્ ઇ 230 ) ચ । ઇદમ્ ઉચ્યતે ઉદાનમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-અ-(1)-વિ મ્સ્.5937મ્, સ્હ્.138-2, w.*77-1, પ્.66બ્2, દ્.56અ6, ન્.58બ્7, ચો.60અ7, છ્.418ચ્14
નિદાનં કતમત્ । યત્ પુદ્ગલસ્ય નામ ગોત્રં પરિકીર્તયિત્વોદ્દિશ્ય ભાષિતમ્, યચ્ ચ કિંચિદ્ વિનયપ્રતિસંયુક્તં સોત્પત્તિકં સનિદાનં પ્રાતિમોક્ષસૂત્રમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે નિદાનમ્ ॥

(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-અ-(1)-વિઇ મ્સ્.59બ્1લ્, સ્હ્.138-6, w.*77-9, પ્.66બ્3, દ્.56અ7, ન્.59અ1, ચો.60બ્1, છ્.418ચ્17
અવદાનં કતમત્ । યત્ સદૃષ્ટાન્તકમ્ ઉદાહૃતમ્, યેન દૃષ્ટાન્તેન યસ્ય પ્રકૃતસ્યાર્થસ્ય વ્યવદાનં ભવતિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે ઽવદાનમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇઇ-10-અ-(1)-વિઇઇ મ્સ્.59બ્1મ્, સ્હ્.138-9, w.*77-15, પ્.66બ્4, દ્.56બ્1, ન્.59અ2, ચો.66બ્1, છ્.418ચ્18
વૃત્તકં કતમત્ । યત્ કિંચિત્ પૂર્વયોગપ્રતિસંયુક્તમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે વૃત્તકમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-અ-(1)-ઇx મ્સ્.59બ્1ર્, સ્હ્.138-11, w.*77-20, પ્.66બ્5, દ્.56બ્1, ન્.59અ2, ચો.60બ્2, છ્.418ચ્20
જાતકં કતમત્ । યદ્ અતીતમ્ અધ્વાનમ્ ઉપાદાય તત્ર તત્ર ભગવતશ્ ચ્યુત્યુપપાદેષુ બોધિસત્ત્વચર્યા દુષ્કરચર્યાખ્યાતા । ઇદમ્ ઉચ્યતે જાતકમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-અ-(1)-x મ્સ્.59બ્2મ્, સ્હ્.138-14, પ્.66બ્6, દ્.56બ્2, ન્.59અ3, ચો.60બ્4, છ્.418ચ્22
વૈપુલ્યં કતમત્ । યત્ર બોધિસત્ત્વાનાં માર્ગો દેશ્યતે ઽનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે દશબલાનાવરણજ્ઞાનસમુદાગમાય । ઇદમ્ ઉચ્યતે વૈપુલ્યમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-અ-(1)-xઇ મ્સ્.59બ્2ર્, સ્હ્.139-1, w.*77-26, પ્.66બ્7, દ્.56બ્3, ન્.59અ4, ચો.60બ્4, છ્.418ચ્25
અદ્ભુતા ધર્માઃ કતમે । યત્ર બુદ્ધાનાં ચ બુદ્ધશ્રાવકાણાં ચ ભિક્ષૂણાં ચ ભિક્ષુણીનાં ચ શિક્ષમાણાનાં શ્રામણેરાણાં શ્રામણેરિકાણામ્ ઉપાસકાનામ્ ઉપાસિકાનાં સાધારણાસાધારણાશ્ ચ તદન્યપ્રતિવિશિષ્ટાશ્ ચાશ્ચર્યાદ્ભુતસંમતા ગુણવિશેષા આખ્યાતાઃ । ઇમ ઉચ્યન્તે ઽદ્ભુતા ધર્માઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-અ-(1)-xઇઇ મ્સ્.59બ્3ર્, સ્હ્.139-7, w.*77-36, પ્.67અ2, દ્.56બ્5, ન્.59અ6, ચો.60બ્6, છ્.419અ1
ઉપદેશાઃ કતમે । સર્વમાતૃકાભિધર્મઃ સૂત્રાન્તનિષ્કર્ષઃ સૂત્રાન્તવ્યાખ્યાનમ્ ઉપદેશ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-અ-(2) મ્સ્.59બ્4લ્, સ્હ્.139-10, w.*78-4, પ્.67અ3, દ્.56બ્6, ન્.59અ7, ચો.60બ્6, છ્.419અ3
તચ્ ચૈતદ્ દ્વાદશાઙ્ગવચોગતમ્, અસ્તિ સૂત્રમ્, અસ્તિ વિનયઃ અસ્ત્ય્ અભિધર્મઃ । તત્ર યત્ તાવદ્ આહ, સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં ગાથોદાનાવદાનવૃત્તકજાતકવૈપુલ્યાદ્ભુતધર્મા ઇતિ, ઇદં તાવત્ સૂત્રમ્ । યત્ પુનર્ આહ, નિદાનમ્ ઇતિ, અયમ્ ઉચ્યતે વિનયઃ । યત્ પુનર્ આહ, ઉપદેશા ઇતિ, અયમ્ ઉચ્યતે ઽભિધર્મઃ ।
તચ્ ચૈતદ્ દ્વાદશાઙ્ગવચોગતં પિટકત્રયસંગૃહીતં સદ્ભિઃ સમ્યગ્ગતૈર્ દેશિતં સદ્ધર્મ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-અ-(3) મ્સ્.59બ્5મ્, સ્હ્.139-17, w.*78-12, પ્.67અ7, દ્.57અ1, ન્.59બ્3, ચો.61અ2, છ્.419અ10
તસ્ય શ્રવણં સદ્ધર્મશ્રવણમ્ । તત્ પુનઃ કતમત્ । યથાપીહૈકત્યઃ સૂત્રધરો વા ભવતિ, વિનયધરો વા, માતૃકાધરો વા, સૂત્રવિનયધરો વા, સૂત્રાભિધર્મધરો વા, વિનયમાતૃકાધરો વા, સૂત્રવિનયમાતૃકાધરો વા । ઇદમ્ ઉચ્યતે સદ્ધર્મશ્રવણમ્ ।
તત્ પુનઃ શ્રવણં દ્વિવિધમ્ । વ્યઞ્જનશ્રવણમ્ અર્થશ્રવણં ચ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-બ્-(1) મ્સ્.59બ્6લ્,સ્હ્.140-6,w.*78-18,**78-20f.67અ8,દ્.57અ3ન્.59બ્4,ચો.61અ4,છ્.419અ17
ચિન્તના કતમા । યથાપીહૈકત્યસ્ તાન્ એવ યથાશ્રુતાન્ ધર્માન્ એકાકી રહોગતઃ, ષડ્ અચિન્ત્યાનિ સ્થાનાનિ તદ્યથા, આત્મચિન્તાં સત્ત્વચિન્તાં લોકચિન્તાં સત્ત્વાનાં કર્મવિપાકચિન્તાં ધ્યાયિનાં ધ્યાયિવિષયં બુદ્ધાનાં બુદ્ધવિષયં વર્જયિત્વા, સ્વલક્ષણતઃ સામાન્યલક્ષણતશ્ ચ ચિન્તયતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-બ્-(2) મ્સ્.59બ્7લ્, સ્હ્.140-12, w.*78-31, પ્.67બ્3, દ્.57અ5, ન્.59બ્6, ચો.61અ6, છ્.419અ22
સા પુનશ્ ચિન્તા દ્વિવિધા । ગણનાકારા સહ ગણનાયોગેન ધર્માણામ્ । તુલનાકારા યુક્ત્યા ગુણદોષોપપરીક્ષણાકારા । સચેત્ સ્કન્ધપ્રતિસંયુક્તાં દેશનાં ચિન્તયતિ, સચેદ્ અન્યતમાન્યતમાં પૂર્વનિર્દિષ્ટાં દેશનાં ચિન્તયતિ, આભ્યાં દ્વાભ્યામ્ આકારાભ્યાં ચિન્તયતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇમો-બ્-(2)-ઇ મ્સ્.59બ્7ર્, સ્હ્.140-16, પ્.67બ્5, દ્.57અ6, ન્.60અ1, ચો.61બ્1, છ્.419અ27
યથા પુનઃ કથમ્ ઇતિ । રૂપમ્ ઉચ્યતે દશ રૂપીણ્ય્ આયતનાનિ યચ્ ચ ધર્માયતનપર્યાપન્નં રૂપમ્ સ ચ રૂપસ્કન્ધઃ । તિસ્રો વેદના વેદનાસ્કન્ધઃ । ષટ્ સંજ્ઞાકાયાઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ । ષટ્ ચેતનાકાયાહ્ સંસ્કારસ્કન્ધઃ । ષડ્ વિજ્ઞાનકાયા વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ । ઇત્ય્ એવં ગણનાસંખ્યાકારયા સ્કન્ધદેશનાં ચિન્તયતિ । ઉત્તરોત્તરપ્રભેદેન યેન વા પુનર્ અસ્યાઃ સંખ્યાગણનાકારાયાશ્ ચિન્તાયા અપ્રમાણઃ પ્રવેશનયો વેદિતવ્યઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-બ્-(2)-ઇઇ મ્સ્.60અ2લ્, સ્હ્.141-7, w.78-37, પ્.68અ1, દ્.57બ્2, ન્.60અ4, ચો.61બ્3, છ્.419બ્5
કથં યુક્ત્યુપપરીક્ષાકારયા ચિન્તયા સ્કન્ધદેશનાં ચિન્તયતિ । ચતસૃભિર્ યુક્તિભિર્ ઉપપરીક્ષતે ।
કતમાભિશ્ ચતસૃભિઃ । યદ્ ઉતાપેક્ષાયુક્ત્યા, કાર્યકરણયુક્ત્યા, ઉપપત્તિસાધનયુક્ત્યા, ધર્મતાયુક્ત્યા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-બ્-(2)-ઇઇ-(અ) મ્સ્.60અ2ર્, સ્હ્.141-11, w.*79-8, પ્.68અ2, દ્.57બ્3, ન્.60અ5, ચો.61બ્4, છ્.419બ્8
અપેક્ષાયુક્તિઃ કતમા । દ્વિવિધાપેક્ષા, ઉત્પત્ત્યપેક્ષા પ્રજ્ઞપ્ત્યપેક્ષા ચ । તત્રોત્પત્ત્યપેક્ષા યૈર્ હેતુભિર્ યૈઃ પ્રત્યયૈઃ સ્કન્ધાનાં પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, તસ્યાં સ્કન્ધોત્પત્તૌ તે હેતવસ્ તે પ્રત્યયા અપેક્ષ્યન્તે । યૈર્ નામકાયપદકાયવ્યઞ્જનકાયૈઃ સ્કન્ધાનાં પ્રજ્ઞપ્તિર્ ભવતિ, તસ્યામ્ ( શ્ભ્ ઇ 238 ) સ્કન્ધપ્રજ્ઞપ્તૌ તે નામકાયપદકાયવ્યઞ્જનકાયા અપેક્ષ્યન્તે । ઇયમ્ ઉચ્યતે સ્કન્ધેષૂત્પત્ત્યપેક્ષા પ્રજ્ઞપ્ત્યપેક્ષા ચ । યા ચોત્પત્ત્યપેક્ષા યા ચ પ્રજ્ઞપ્ત્યપેક્ષા સા યુક્તિર્ યોગ ઉપાયઃ સ્કન્ધોત્પત્તયે સ્કન્ધપ્રજ્ઞપ્તયે । તસ્માદ્ અપેક્ષાયુક્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-બ્-(2)-ઇઇ-(બ્) મ્સ્.60અ4મ્, સ્હ્.142-3, w.*79-15, પ્.68અ7, દ્.57બ્6, ન્.60બ્1, ચો.61બ્7, છ્.419બ્16
કાર્યકરણયુક્તિઃ કતમા । યદ્ ઉત્પન્નાનાં સ્કન્ધાનાં સ્વેન હેતુના સ્વેન પ્રત્યયેન તસ્મિંસ્ તસ્મિન્ સ્વકાર્યકરણે વિનિયોગઃ । તદ્યથા, ચક્ષુષા રૂપાણિ દ્રષ્ટવ્યાનિ, શ્રોત્રેણ શબ્દાઃ શ્રોતવ્યાઃ, યાવન્ મનસા ધર્મા વિજ્ઞેયા ઇતિ । રૂપેણ ચક્ષુષો ગોચરે ઽવસ્થાતવ્યમ્, શબ્દેન શ્રોત્રસ્ય, એવં યાવદ્ ધર્મૈર્ મનસ્ ઇતિ । યદ્ વા પુનર્ અન્યદ્ અપ્ય્ એવંભાગીયં, તત્ર તત્ર ધર્માણામ્ અન્યોન્યં કાર્યકરણે પ્રતિ યુક્તિર્ યોગ ઉપાયઃ । ઇયમ્ ઉચ્યતે કાર્યકરણયુક્તિઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-બ્-(2)-ઇઇ-(ચ્) મ્સ્.60અ5ર્, સ્હ્.142-12, w.*79-17, પ્.68બ્3, દ્.58અ1, ન્.60બ્4, ચો.62અ3, છ્.419બ્23
ઉપપત્તિસાધનયુક્તિઃ કતમા । અનિત્યાઃ સ્કન્ધા ઇતિ, પ્રતીત્યસમુત્પન્ના દુઃખાઃ શૂન્યા અનાત્માન ઇતિ ત્રિભિઃ પ્રમાણૈર્ ઉપપરીક્ષતે । યદ્ ઉતાપ્તાગમેન પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન ચ । એભિસ્ ત્રિભિઃ પ્રમાણૈર્ ઉપપત્તિયુક્તૈઃ સતાં હૃદયગ્રાહકૈર્ વ્યવસ્થાપના સાધના ક્રિયતે । યદ્ ઉત સ્કન્ધાનિત્યતાયા વા પ્રતીત્યસમુત્પન્નતાયા વા દુઃખતાયા વા ( શ્ભ્ ઇ 240 ) શૂન્યતાયા વનાત્મતાયા વા । ઇયમ્ ઉચ્યત ઉપપત્તિસાધનયુક્તિઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-બ્-(2)-ઇઇ-(દ્) મ્સ્.60અ7લ્, સ્હ્.143-4, w.*79-19, પ્.68બ્6, દ્.58અ4, ન્.60બ્6, ચો.62અ5, છ્.419બ્28

ધર્મતાયુક્તિઃ કતમા । કેન કારણેન તથાભૂતા એતે સ્કન્ધાઃ, તથાભૂતો લોકસંનિવેશઃ । કેન કારણેન ખરલક્ષણા પૃથિવી દ્રવલક્ષણા આપ ઉષ્ણલક્ષણં તેજઃ સમુદીરણલક્ષણો વાયુઃ । કેન કારણેનાનિત્યાઃ સ્કન્ધાઃ કેન કારણેન શાન્તં નિર્વાણમ્ ઇતિ । તથા કેન કારણેન રૂપણલક્ષનં રૂપમ્, અનુભવનલક્ષણા વેદના, સંજાનનાલક્ષણા સંજ્ઞા, અભિસંસ્કરણલક્ષણાઃ સંસ્કારાઃ, વિજાનનાલક્ષણં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ । પ્રકૃતિર્ એષાં ધર્માણામ્ ઇયમ્, સ્વભાવ એષ ઈદૃશઃ, ધર્મતૈષા । યૈવ ચાસૌ ધર્મતા સૈવાત્ર યુક્તિર્ યોગ ઉપાયઃ । એવં વૈતત્ સ્યાત્, અન્યથા વા, નૈવ વા સ્યાત્, સર્વત્રૈવ ચ ધર્મતૈવ પ્રતિસરણં ધર્મતૈવ યુક્તિઃ । ચિત્તનિધ્યાપનાય ચિત્તસંજ્ઞાપનાય । ઇયમ્ ઉચ્યતે ધર્મતાયુક્તિઃ ।
એવં ચતસૃભિર્ યુક્તિભિઃ સ્કન્ધદેશનોપપરીક્ષ્યતે યાવત્ પુનર્ અન્યા કાચિદ્ દેશનેતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-બ્-(3) મ્સ્.60બ્2મ્, સ્હ્.143-18, પ્.69અ4, દ્.58બ્1, ન્.61અ4, ચો.62બ્3, છ્.419ચ્10
યૈવમ્ આભ્યાં દ્વાભ્યામ્ આકારાભ્યાં ગણનાસંખ્યાકારયા ચ યુક્ત્યુપપરીક્ષણાકારયા ચ સમ્યગુપનિધ્યાપના તસ્યાસ્ તસ્યા દેશનાયાઃ સા ચિન્તા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-10-ચ્ મ્સ્.60બ્3લ્, સ્હ્.143-21, પ્.69અ5, દ્.58બ્2, ન્.61અ5, ચો.62બ્4, છ્.419ચ્14
ઇયમ્ ઉચ્યતે સદ્ધર્મશ્રવણચિન્તા॥

(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-11-અ મ્સ્.60બ્3લ્, સ્હ્.144-1, w.*80-12, પ્.69અ6, દ્.58બ્2, ન્.61અ5, ચો.62બ્4, છ્.419ચ્15
અનન્તરાયઃ કતમઃ । અનન્તરાયો દ્વિવિધઃ । અધ્યાત્મમ્ ઉપાદાય બહિર્ધા ચ । તત્રાધ્યાત્મં બહિર્ધા ચોપાદાયાન્તરાયં વક્ષ્યતિ । તદ્વિપર્યયેણાનન્તરાયો વેદિતવ્યઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-11-અ-(1) મ્સ્.60બ્3મ્, સ્હ્.144-5, પ્.69અ7, દ્.58બ્3, ન્.61અ6, ચો.62બ્5, છ્.419ચ્17
અધ્યાત્મમ્ ઉપાદાયાન્તરાયઃ કતમઃ । યથાપીહૈકત્યઃ પૂર્વમ્ એવ કૃતપુણ્યો ન ભવતિ । સો ઽકૃતત્વાત્ પુણ્યાનાં ન લાભી ભવતિ કાલેન કાલમ્ આનુલોમિકાનાં જીવિતપરિષ્કારાણામ્, યદુત ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણામ્ । તીવ્રરાગો ભવત્ય્ આયતરાગઃ, તીવ્રદ્વેષ આયતદ્વેષઃ, તીવ્રમોહ આયતમોહઃ । પૂર્વં વાનેનાબાધસંવર્તનીયાનિ કર્માણિ કૃતાનિ ભવન્તિ । યદ્ધેતોર્ આબાધબહુલો ભવતિ । દૃષ્ટ એવ ધર્મે વિષમચારી ભવતિ । યેનાસ્યાભીક્ષ્ણં વાતો વા કુપ્યતિ પિત્તં વા શ્લેષ્મં વા, વિષૂચિકા વા કાયે સંતિષ્ઠતે । ભોજનગુરુકો ભવતિ બહ્વર્થો બહુકૃત્યો ગણસંનિપાતબહુલો ભવતિ । કર્મારામો વા ભાષ્યારામો વા નિદ્રારામઃ સઙ્ગણિકારામઃ સંસર્ગારામઃ પ્રપઞ્ચારામઃ । આત્મસંપ્રગ્રાહકશ્ ચપલઃ પ્રમત્તઃ કુદેશવાસી વા । ઇત્ય્ એવંભાગીયા અન્તરાયા અધ્યાત્મમ્ ઉપાદાય વેદિતવ્યાઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-11-અ-(2) મ્સ્.60બ્6મ્, સ્હ્.144-21, પ્.69બ્5, દ્.58બ્7, ન્.61બ્3, ચો.63અ2, છ્.419ચ્29
બહિર્ધોપાદાયાન્તરાયાઃ કતમે । યથાપિ તદ્ અસત્પુરુષાપાશ્રયઃ, યતો ન લભતે કાલેન કાલમ્ આનુલોમિકીમ્ અવવાદાનુશાસનીં, કુદેશે વા વસતિ । યત્રાસ્ય વાસં કલ્પયતો દિવા વૌવિલકો ભવતિ પ્રભૂતઃ, રાત્રૌ વોચ્ચશબ્દો મહાશબ્દો મહાજનકાયસ્ય નિર્ઘોસઃ । તીવ્રકટુકશ્ ચ વાતાતપસંસ્પર્શો મનુષ્યાદ્ અમનુષ્યાદ્ અપિ ભયમ્ । અયમ્ એવંભાગીયો બહિર્ધોપાદાયાન્તરાયો વેદિતવ્યઃ । અયં તાવદ્ વિસ્તરવિભાગઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-11-બ્ મ્સ્.60બ્7મ્, સ્હ્.145-8, w।80-14, પ્.69બ્8, દ્.59અ3, ન્.61બ્6, ચ્0.63અ4, છ્.420અ7
સમાસાર્થઃ પુનઃ કતમઃ । સમાસતસ્ ત્રિવિધો ઽન્તરાયઃ । પ્રયોગાન્તરાયઃ પ્રાવિવેક્યાન્તરાયઃ પ્રતિસંલયનાન્તરાયશ્ ચ ।
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-11-બ્-(1) મ્સ્.61અ1લ્, સ્હ્.145-11, પ્.70અ1, દ્.59અ3, ન્.61બ્6, ચો.63અ5, છ્.420અ9
તત્ર પ્રયોગાન્તરાયઃ કતમઃ । યેનાન્તરાયેણ સમવહિતેન સંમુખીભૂતેનાશક્તો ભવત્ય્ અપ્રતિબલઃ સર્વેણ સર્વં કુશલપક્ષપ્રયોગે ।
સ પુનઃ કતમઃ । યદ્ આબાધકો ભવતિ દુઃખિતો બાઢગ્લાનઃ । ( શ્ભ્ ઇ 248 ) અભીક્ષ્ણમ્ અસ્ય વાતો વા કુપ્યતે પિત્તં વ શ્લેષ્મં વા વિષૂચિકા વાસ્ય કાયે સંતિષ્ઠતે । અપિ ત્વ્ અસ્ય દશત્ય્ અહિર્ વૃશ્ચિકો વા શતપદી વા મનુષ્યો વૈનં વિહેઠયત્ય્ અમનુષ્યો વા । ન ચ લાભી ભવતિ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણામ્ । અયમ્ એવંભાગીયઃ પ્રયોગાન્તરાયો વેદિતવ્યઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-11-બ્-(2) મ્સ્.61અ2મ્, સ્હ્.145-21, પ્.70અ5, દ્.59અ6, ન્.62અ1, ચો.63બ્1, છ્.420અ16
પ્રાવિવેક્યાન્તરાયઃ કતમઃ । યદ્ ભોજનગુરુકો ભવતિ । બહ્વર્થો બહુકૃત્યો બહુકરણીયઃ કર્મારામરતિં રતો ભવતિ । તેષુ તેષ્વ્ ઇતિકરણીયેષુ પ્રસૃતમાનસઃ । ભાષ્યારામો ભવતિ । શક્તઃ પ્રતિબલઃ સન્ પ્રાવિવેક્યે પ્રહાણે પ્રતિસંલયને ભાવનાયામ્ ઉદ્દેશસ્વાધ્યાયમાત્રકેણ સંતુષ્ટઃ । નિદ્રારામો ભવતિ । સ્ત્યાનમિદ્ધપર્યવસ્થિતઃ કુસીદજાતીયો નિદ્રાસુખં પાર્શ્વસુખં શયનસુખં ચ સ્વીકરોતિ । સઙ્ગણિકારામો ભવતિ । સાર્ધં ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતૈ રાજકથાં વા કરોતિ, ચોરકથાં વાન્નકથાં વા પાનકથાં વા વસ્ત્રકથાં વા વેશ્યાકથાં વા વીથીકથાં વા જનપદમહામાત્રાખ્યાનકથાં વા લોકાખ્યાનકથાં વા સમુદ્રાખ્યાનકથાં વા । ઇત્ય્ એવંભાગીયયાનર્થોપસંહિતયા કથયા કાલમ્ અતિનામયતિ ।
તત્ર ચાભિરતો ભવત્ય્ અભીક્ષ્ણઞ્ ચ ગણસંનિપાતબહુલો ભવતિ । તેષુ તેષ્વ્ અધિકરણેષુ વ્યાક્ષિપ્તમાનસો ભવતિ વ્યાકુલમાનસઃ । ( શ્ભ્ ઇ 250 ) સંસર્ગારામો ભવતિ । ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતાનામ્ અસમવહિતાનાં ચ [મ્થોઙ્ બર્ ઽદોદ્ ચિઙ્ । ફ્રદ્ પ ર્નમ્સ્ દઙ્ ઽબ્રલ્ બર્ મિ ઽદોદ્ પ દઙ્] । પ્રપઞ્ચારામો ભવતિ । પ્રપઞ્ચરતો ઽવક્રમણીયેષુ પૂર્વંગમઃ પ્રાવિવેક્યેષુ નિક્ષિપ્તધુરઃ । ઇમ એવંભાગીયા ધર્માઃ પ્રવિવેકાન્તરાયો વેદિતવ્યઃ । યૈઃ સમવહિતૈઃ સંમુખીભૂતૈર્ ન સુકરં ભવત્ય્ અરણ્યવનપ્રસ્થાનિ પ્રાન્તાનિ શયનાસનાન્ય્ અધ્યાવસિતુમ્, અરણ્યાનિ વા વૃક્ષમૂલાનિ વા શૂન્યાગારાણિ વા ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇઇ-11-બ્-(3) મ્સ્.61અ6મ્, સ્હ્.147-2, પ્.70બ્6, દ્.59બ્5, ન્.62બ્2, ચો.63બ્7, છ્.420બ્5
પ્રતિસંલયનાન્તરાયઃ કતમઃ । તદ્યથા પ્રતિસંલયનમ્ ઉચ્યતે શમથો વિપશ્યના ચ । તત્રાસ્તિ શમથાન્તરાયઃ, અસ્તિ વિપશ્યનાન્તરાયઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-11-બ્-(3)-ઇ મ્સ્.61બ્1લ્, સ્હ્.147-4, પ્.70બ્7, દ્.59બ્6, ન્.62બ્2, ચો.64અ1, છ્.420બ્7
તત્ર શમથાન્તરાયઃ કતમઃ । પ્રમાદો ઽદેશવાસશ્ ચ । યથાસ્ય પ્રમત્તસ્ય સ્ત્યાનમિદ્ધં વા ચિત્તં પર્યવનહતિ, શમથમાત્રં વાસ્વાદયતિ, લીનત્વાય વા ચિત્તમ્ ઉપનામયતિ, અન્ધકારાયિતત્વં વા ચેતસો ભવતિ । યદ્રૂપેણ ચાદેશવાસેન મનુષ્યકૃતો વામનુષ્યકૃતો વા પરતઃ સંઘટ્ટો ભવતિ । યેનાસ્ય ચિત્તં બહિર્ધા વિક્ષિપ્યતે । અયં શમથાન્તરાયઃ પ્રતિસંલયનાન્તરાયો વેદિતવ્યઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-11-બ્-(3)-ઇઇ મ્સ્.61બ્2લ્, સ્હ્.147-12, પ્.71અ2, દ્.60અ1, ન્.62બ્5, ચો.64અ4, છ્.420બ્13 વિપશ્યનાન્તરાયઃ કતમઃ । યદુતાત્મસંપ્રગ્રાહશ્ ચાપલ્યં ચ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-11-બ્-(3)-ઇઇ-(અ) મ્સ્.61બ્2મ્, સ્હ્.147-14, પ્.71અ2, દ્.60અ1, ન્.62બ્5, ચો.64અ4, છ્.420બ્14
તત્રાત્મસંપ્રગ્રહો યથાપિ તદ્ "અહમ્ અસ્ત્ય્ ઉચ્ચકુલઃ પ્રવ્રજિતો ઽલીનઃ, અન્યે ચ ભિક્ષવો ન તથે"ત્ય્ આત્માનમ્ ઉત્કર્ષયતિ સંપ્રગૃહ્ણાતિ, પરાંશ્ ચ પંસયતિ । એવમ્ "આધ્યકુલપ્રવ્રજિતો ઽદીનઃ", એવમ્ "અભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ", એવં "બહુશ્રુતઃ શ્રુતાધારઃ શ્રુતસંનિચયઃ", એવમ્ "અહમ્ અસ્મિ કલ્યાણવાક્યો વાક્કરણેનોપેતઃ, અન્યે ચ ભિક્ષવો ન તથે"ત્ય્ આત્માનમ્ ઉત્કર્ષયતિ સંપ્રગૃહ્ણાતિ, પરાંશ્ ચ પંસયતિ ।
સ આત્માનં સંપ્રગૃહ્ણાન્ યે તે ભવન્તિ ભિક્ષવઃ સ્થવિરા રાત્રિજ્ઞા અભ્યવચીર્ણબ્રહ્મચર્યાસ્ તાન્ ન કાલેન કાલં પરિપૃચ્છતિ પરિપ્રશ્ની કરોતિ । તે ચાસ્ય ન કાલેન કાલમ્ અવિવૃતાનિ ચ સ્થાનાનિ વિવૃણ્વન્તિ, વિવૃતાનિ ચ સ્થાનાન્ય્ ઉત્તાનીકુર્વન્તિ, ન ચ ગમ્ભીરમ્ અર્થપદં સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્ય સંપ્રકાશયન્તિ યાવદ્ એવ જ્ઞાનદર્શનસ્ય વિશુદ્ધયે । એવમસ્ય સ આત્મસંપ્રગ્રહ આન્તરાયિકો ભવતિ યદુત વિપશ્યનાયાઃ ।
પુનર્ અપરમ્ અલ્પમાત્રકસ્યાવરમાત્રકસ્ય જ્ઞાનદર્શનમાત્રકસ્ય સ્પર્શવિહારમાત્રકસ્ય લાભી ભવતિ । સ તેન જ્ઞાનમાત્રકેણ દર્શનમાત્રકેણ ( શ્ભ્ ઇ 254 ) સ્પર્શવિહારમાત્રકેણાત્માનમ્ ઉત્કર્ષયતિ સંપ્રગૃહ્ણાતિ । સ આત્માનં સંપ્રગૃહ્ણંસ્ તાવતા સંતુષ્ટો ભવતિ, નોત્તરિ વ્યાયચ્છતે । એવમ્ અસ્યાન્તરાયઃ કૃતો ભવત્ય્ આત્મસંપ્રગ્રહેણ યદુત વિપશ્યનાયાઃ ॥

(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-11-બ્-(3)-ઇઇ-(બ્) મ્સ્.61બ્6મ્, સ્હ્.148-13, પ્.71બ્3, દ્.60બ્1, ન્.63અ5, ચો.64બ્4, છ્.420બ્29
ચપલો વા પુનર્ અનુપશાન્તેન્દ્રિયો ભવત્ય્ ઉદ્ધતેન્દ્રિય ઉન્નતેન્દ્રિયઃ । સ દૂષિતચિત્તી ભવતિ દુર્ભાષિતભાષી દુષ્કૃતકર્મકારી, ન સ્થિરં ધર્માંશ્ ચિન્તયતિ, ન દૃઢં ચિન્તયતિ । યેન વિપશ્યનાં ન પૂરયતિ ન વિશોધયતિ । એવમ્ અસ્ય ચાપલ્યમ્ અન્તરાયો ભવતિ યદુત વિપશ્યનાયા ઇતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-11-બ્-(3)-ઇઇઇ મ્સ્.62અ1મ્, સ્હ્.148-20, w.*80-19, પ્.71બ્6, દ્.60બ્3, ન્.63અ7, ચો.64બ્6, છ્.420ચ્5 દ્વૌ ધર્મૌ શમથાન્તરાયૌ । યદુત પ્રમાદો ઽદેશવાસશ્ ચ । દ્વૌ ધર્મૌ વિપશ્યનાન્તરાયૌ । યદુતાત્મસંપ્રગ્રહશ્ ચાપલ્યમ્ ચ ।
ઇતિ યશ્ ચ શમથાન્તરાયઃ । યશ્ ચ વિપશ્યનાન્તરાયઃ । અયમ્ ઉચ્યતે પ્રતિસંલયનાન્તરાયઃ ।
અયં ચ પુનર્ અન્તરાયસ્ય સમાસાર્થ ઇતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-11-ચ્ મ્સ્.62અ2લ્, સ્હ્.149-2, પ્.71બ્8, દ્.60બ્4, ન્.63બ્1, ચો.64બ્7, છ્.420ચ્9
યશ્ ચાયં સમાસાર્થો યશ્ ચ પૂર્વકો વિસ્તરવિભાગસ્ તદ્ એકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્યાન્તરાય ઇત્ય્ ઉચ્યતે । અસ્ય ચાન્તરાયસ્ય વિપર્યયેણાનન્તરાયો ( શ્ભ્ ઇ 256 ) વેદિતવ્ય ઇતિ । ય એષામ્ અન્તરાયાણામ્ અભાવો વિગમો ઽસઙ્ગતિર્ અસમવધનમ્ । અયમ્ ઉચ્યતે ઽનન્તરાયઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ મ્સ્.62અ3લ્, સ્હ્.149-8, w.*80-30, પ્.72અ2, દ્.60બ્5, ન્.63બ્3, ચો.65અ1, છ્.420ચ્11
ત્યાગઃ કતમઃ । યદ્ દાનમ્ અનવદ્યં ચિત્તાલંકારાર્થં ચિત્તપરિષ્કારાર્થં યોગસંભારાર્થમ્ ઉત્તમાર્થસ્ય પ્રાપ્તયે દદાતિ ।
તત્ર કો દદાતિ । કુત્ર દદાતિ । કિં દદાતિ । કેન દદાતિ । કથં દદાતિ । કસ્માદ્ દદાતિ । યેનાસ્ય દાનમ્ અનવદ્યં ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(1) મ્સ્.62અ3લ્, સ્હ્.151-1, પ્.72અ4, દ્.60બ્7, ન્.63બ્4, ચો.65અ3, છ્.420ચ્16
આહ । દાતા દાનપતિર્ દદાતિ । તત્ર કતમો દાતા કતમો દાનપતિઃ । યઃ સ્વૈર્ એવ પાણિભિર્ દદાતિ, અયમ્ ઉચ્યતે દાતા । યસ્ય સ્વકં દીયતે તચ્ ચ દાતુકામસ્ય નાદાતુકામસ્ય, અયમ્ ઉચ્યતે દાનપતિઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(2) મ્સ્.62અ3લ્, સ્હ્.151-5, w.*81-4, પ્.72અ5, દ્.61અ1, ન્.63બ્6, ચો.65અ4, છ્.420ચ્18
તત્ર કુત્ર દદાતિ । આહ । ચતુર્ષુ દદાતિ । દુઃખિતાય, wપકારિણે, ઇષ્ટાય, વિશિષ્ટાય ચ ।
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(2)-ઇ મ્સ્.62અ4ર્, સ્હ્.151-7, પ્.72અ6, દ્.61અ2, ન્.63બ્6, ચો.65અ5, છ્.420ચ્19
તત્ર દુઃખિતાયેતિ । કૃપણા વા, વનીયકા વા, અધ્વગા વા, યાચનકા ( શ્ભ્ ઇ 258 ) વા, અન્ધા વ, બધિરા વા, અનાથા વા, અપ્રતિસરણા વા, ઉપકરણવિકલા ઇતિ । યે વા પુનર્ અન્યે ઽપ્ય્ એવંભાગીયાઃ । ઇમ ઉચ્યન્તે દુઃખિતાઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(2)-ઇઇ મ્સ્.62અ4ર્, સ્હ્.151-11, પ્.72અ8, દ્.61અ3, ન્.64અ1, ચો.65અ6, છ્.420ચ્23

ઉપકારિણઃ કતમે । તદ્યથા માતાપિતરમ્, આપાયકં, પોષકમ્, સંવર્ધકમ્ ઇતિ । યે વા પુનર્ અટવીકાન્તરાદ્ ઉત્તારયન્તિ, દુર્ભિક્ષાદ્ વા, પરચક્રભયાદ્ વા, બન્ધનાદ્ વા, આબાધાદ્ વા । હિતોપદેશકાશ્ ચાસ્ય ભવન્તિ, સુખોપદેશકા હિતસુખોપસંહારકાઃ, ઉત્પન્નોત્પન્નેષુ ચાધિકરણેષુ સહાયકાઃ સહનન્દિનઃ સહશોકાઃ, આપત્સુ ચૈનં ન પરિત્યજન્તીતિ । યે વા પુનર્ અન્યે ઽપ્ય્ એવંભાગીયાઃ । ઇમ ઉચ્યન્ત ઉપકારિણઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(2)-ઇઇઇ મ્સ્.62અ6ર્, સ્હ્.151-19, પ્.72બ્4, દ્.61અ5, ન્.64અ3, ચો.65બ્1, છ્.421અ1
ઇષ્ટાઃ કતમે । યે સંસ્તુતાઃ, યેષામ્ અસ્યાન્તિકે ભવતિ પ્રેમ વા ગૌરવં વા । ભક્તિવાદો વા અલપ્તકાઃ સંસ્તુતકાઃ સપ્રિયકાશ્ ચ ભવન્તીતિ । યે વા પુનર્ અન્યે ઽપ્ય્ એવંભાગીયાઃ । ઇમ ઉચ્યન્ત ઇષ્ટાઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(2)-ઇવ્ મ્સ્.62અ7મ્, સ્હ્.151-23, પ્.72બ્5, દ્.61અ7, ન્.64અ4, ચો.65બ્2, છ્.421અ4
વિશિષ્ટાઃ કતમે । તે શ્રમણબ્રાહ્મણાઃ {મ્સ્ શ્રવણ-}, સાધુરૂપ સંમતાઃ, અવ્યાબાધ્યાઃ, અવ્યાબાધ્યરતાઃ, વિગતરાગાઃ, રાગવિનયાય પ્રતિપન્નાઃ, વિગતદ્વેષાઃ, દ્વેષવિનયાય પ્રતિપન્નાઃ, વિગતમોહાઃ, મોહવિનયાય પ્રતિપન્ના ઇતિ । યે વા પુનર્ અન્યે ઽપ્ય્ એવંભાગીયાઃ ઇમ ઉચ્યન્તે વિશિષ્ટાઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(3) મ્સ્.62બ્1લ્, સ્હ્.152-6, w.*81-10, પ્.72બ્8, દ્.61બ્1, ન્.64અ6, ચો.65બ્4, છ્.421અ9
તત્ર કિં દદાતીત્ય્ આહ । સમાસતઃ સત્ત્વસંખ્યાતમ્ અસત્ત્વસંખ્યાતં ચ વસ્તુ દદાતિ ।
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(3)-ઇ મ્સ્.62બ્1મ્, સ્હ્.152-8, પ્.72બ્8, દ્.61બ્2, ન્.64અ7, ચો.65બ્5, છ્.421અ11
તત્ર સત્ત્વસંખ્યાતં વસ્તુ કતમત્ । તદ્યથા પુત્રદારં દાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયં હસ્ત્યશ્વગવેડકકુક્કુટસ્ત્રીપુરુષદારકદારિકમ્ ઇતિ । યદ્ વા પુનર્ અન્યદ્ અપ્ય્ એવંભાગીયં વસ્તુ । અધ્યાત્મં વા પુનર્ ઉપાદાય કરચરણશિરોમાંસરુધિરવસાદીન્ય્ અનુપ્રયચ્છતિ । ઇદમ્ અપિ સત્ત્વસંખ્યાતં દાનં યત્ર બોધિસત્ત્વબોધાઃ સંદૃશ્યન્તે । અસ્મિંસ્ ત્વ્ અર્થે નેદં દાનમ્ અભિપ્રેતમ્ । યેષુ તુ સત્ત્વેષ્વ્ અસ્યૈશ્વર્યં ભવતિ, વશિતા ચ પ્રભવિષ્ણુતા ચ, અર્હતિ ચ તાન્ સત્ત્વાન્ પરેષાં પ્રતિપાદયિતુમ્ । પ્રતિપાદયંશ્ ચાત્માનમ્ અનવદ્યં કરોતિ । ન તદ્ધેતોસ્ તત્પ્રત્યયં પરે મનાંસિ પ્રદૂષયન્તિ । યે ચ સત્ત્વાઃ પરેષુ પ્રતિપાદિતાસ્ તે ન વ્યાપાદિતા ભવન્તિ ।
ઇદમ્ ઉચ્યતે નવદ્યમ્ સત્ત્વસંખ્યાતવસ્તુદાનમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(3)-ઇઇ મ્સ્.62બ્3ર્, સ્હ્.152-21, પ્.73અ6, દ્.61બ્6, ન્.64બ્4, ચો.66અ2, છ્.421અ21
અસત્ત્વસંખ્યાતં વસ્તુ કતમત્ । તદ્યથા ધનવસ્તુ ધાન્યવસ્તુ દેશવસ્તુ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(3)-ઇઇ-(અ) મ્સ્.62બ્4લ્, સ્હ્.153-2, પ્.73અ6, દ્.61બ્6, ન્.64બ્4, ચો.66અ2, છ્.421અ23
તત્ર ધનવસ્તુ કતમત્ । તદ્યથા મણિમુક્તાવૈદૂર્યશંખશિલાપ્રવાડાશ્મગર્ભમુસારગલ્વજાતરૂપરજતલોહિતિકાદક્ષિણાવર્તમ્ ઇતિ । યદ્ વા પુનર્ અન્યદ્ અપ્ય્ એવંભાગીયં રત્નં વા હિરણ્યં વા રૂપ્યં વા વસ્ત્રં વા ભાણ્ડોપસ્કરં વા ગન્ધજાતં વા માલ્યજાતં વા । ઇદમ્ ઉચ્યતે ધનવસ્તુસ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(3)-ઇઇ-(બ્) મ્સ્.62બ્5લ્, સ્હ્.153-8, પ્.73બ્1, દ્.62અ1, ન્.64બ્6, ચો. 66અ4, છ્.421અ27
ધાન્યં કતમત્ । યત્ કિંચિદ્ ભોજ્યં વા પેયં વા । તદ્યથા યવા વા, શાલિર્ વા, ગોધૂમા વા, કોલા વા, કુલત્થા વા, તિલા વા, માષા વા, ઇક્ષુરસો વા, [દર્ બ દઙ્,] મૃદ્વીકારસો વેતિ । યદ્ વા પુનર્ અન્યદ્ 9) અપ્ય્ એવંભાગીયમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે ધાન્યમ્ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇઇ-12-અ-(3)-ઇઇ-(ચ્) મ્સ્.62બ્6લ્, સ્હ્. 153-13, પ્.73બ્2, દ્.62અ2, ન્.64બ્7, ચો.66અ5, છ્.421 બ્1
દેશવસ્તુ કતમત્ । તદ્યથા ક્ષેત્રવસ્તુ, ગૃહવસ્તુ, આપણવસ્તુ, પુણ્યશાલાવિહારપ્રતિષ્ઠાપનમ્ ઇતિ । યદ્ વા પુનર્ અન્યદ્ અપ્ય્ એવંભાગીયમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે દેશવસ્તુ ।
તત્ર યચ્ ચ સત્ત્વાસત્ત્વસંખ્યાતં વસ્તુ, ઇદં દદાતીતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(4) મ્સ્.62બ્6ર્, સ્હ્.153-18, પ્.73બ્4, દ્.62અ4, ન્.65અ2, ચો.66અ7, છ્.421બ્5
કેન દદાતીતિ । યા ચાલોભસહગતા ચેતના ચિત્તાભિસંસ્કારો મનસ્કર્મ । યચ્ ચ તત્સમુત્થાપિતં કાયકર્મ વાક્કર્મ દેયવસ્તુપરિત્યાગાય સ્વસન્તાને વા પરસન્તાને વા । અનેન દદાતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(5) મ્સ્.62બ્7ર્, સ્હ્.154-1, પ્.73બ્6, દ્.62અ5, ન્.65અ3, ચો.66બ્1, છ્.421બ્7
તત્ર કથં દદાતીતિ । શ્રદ્ધયા દદાતિ । આગમદૃષ્ટિઃ ફલદર્શી ( શ્ભ્ ઇ 266 ) સત્કૃત્ય દદાતિ । પ્રણતચિત્તઃ સ્વહસ્તં દદાત્ય્ અનપવિદ્ધમ્ । કાલેન દદાતિ યથૈતત્ પરેષામ્ ઉપયોગ્યં સ્યાત્ । પરાન્ અનુપહત્ય દદાતિ । ધર્મેણ સમયેનાસાહસેન સમુદાનયિત્વા શુચિ દદાતિ । પ્રણીતં કલ્પિકં દદાતિ । યેન ન પરે સાવદ્યા ભવન્તિ, નાત્મા । અભીક્ષ્ણં દદાતિ । વિનીય માત્સર્યમલં સંનિધિમલં ચ દાનં દદાતિ । પૂર્વમ્ એવ દાનાત્ સુમના દદંશ્ ચિત્તં પ્રસાદયતિ દત્ત્વા ચાવિપ્રતિસારી ભવતિ । એવં દદાતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-અ-(6) મ્સ્.63અ2લ્, સ્હ્.154-11, w.*81-16, પ્.74અ3, દ્.62બ્1, ન્.65અ7, ચો.66બ્4, છ્.421બ્17
કસ્માદ્ દદાતિ । આહ । કારુણ્યાદ્ વા દદાતિ યદુત દુઃખિતેષુ । કૃતજ્ઞતયા દદાતિ યદુતોપકારિષુ । પ્રેમ્ણા ગૌરવેણ ભક્ત્યા દદાતિ યદુતેષ્ટેષુ । ઇઔકિકલોકોત્તરવિશેષપ્રાર્થનયા દદાતિ યદુત વિશિષ્ટેષુ । તસ્માદ્ દદાતીત્ય્ ઉચ્યતે ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-12-બ્ મ્સ્.63અ3લ્, સ્હ્.154-16, પ્.74અ5, દ્.62બ્3, ન્.65બ્1, ચો.66બ્6, છ્.421બ્21
એભિર્ આકારૈર્ અતો ઽસ્ય ગૃહિણો વા પ્રવ્રજિતસ્ય વા ચિત્તાલંકારાર્થં ચિત્તપરિષ્કારાર્થં યોગસંભારાર્થમ્ ઉત્તમાર્થસ્ય પ્રાપ્તયે તદ્ દાનમ્, અનવદ્યં ભવતિ ।
અયમ્ ઉચ્યતે ત્યાગઃ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ મ્સ્. 63અમ્3,સ્હ્. 155-1, w.*81-26, પ્.74અ7, દ્.62બ્4,ન્.65બ્3,ચો.66બ્7,છ્.421બ્25
શ્રમણાલંકારઃ કતમઃ । તદ્યથૈકત્યઃ શ્રાદ્ધો ભવતિ, અશઠઃ, અલ્પાબાધઃ, આરબ્ધવીર્યજાતીયઃ, પ્રાજ્ઞઃ, અલ્પેચ્છઃ, સંતુષ્ટઃ, સુપોષઃ, સુભરઃ, ધુતગુણસમન્વાગતઃ, પ્રાસાદિકઃ, માત્રજ્ઞઃ, સત્પુરુષધર્મસમન્વાગતઃ, પણ્ડિતલિઙ્ગસમન્વાગતઃ, ક્ષમઃ, સૂરતઃ, પેશલશ્ ચ ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(1) મ્સ્.63અમ્4,સ્હ્. 155-8, પ્.74બ્1, દ્.62બ્5, ન્.65બ્4, ચો.67અ2, છ્.421ચ્5
કથં શ્રાદ્ધો ભવતિ । પ્રસાદબહુલો ભવતિ, અવકલ્પનાબહુલઃ, વિમુક્તિબહુલઃ, છન્દિકશ્ ચ કુશલેષુ ધર્મેષુ । સ શાસ્તરિ પ્રસીદતિ, ન કાઙ્ક્ષતિ, ન વિચિકિત્સતિ । શાસ્તારં સત્કરોતિ, ગુરુકરોતિ, માનયતિ, પૂજયતિ । સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વોપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । યથા શાસ્તર્ય્ એવં ધર્મે સબ્રહ્મચારિષુ શિક્ષાયામ્ અવવાદાનુશાસન્યાં પ્રતિસંસ્તરે ઽપ્રમાદે સમાધૌ । એવં શ્રાદ્ધો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(2) મ્સ્.63અ5ર્,સ્હ્.155-16, પ્.74બ્5, દ્.63અ1, ન્.65બ્7, ચો.67અ5, છ્.421ચ્12
કથમ્ અશઠો ભવતિ । ઋજુકો ભવતિ, ઋજુકજાતીયઃ । યથાભૂતમ્ આત્માનમ્ આવિષ્કર્તા ભવતિ, શાસ્તુર્ અન્તિકે વિજ્ઞાનાં ચ સબ્રમચારિણામ્ । એવમ્ અશઠો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(3) મ્સ્.63અ6મ્,સ્હ્. 156-3, પ્.74બ્6, દ્.63અ2, ન્.66અ1, ચો.67અ6, છ્.421ચ્14

કથમ્ અલ્પાબાધો ભવતિ । અરોગજાતીયઃ સમયા પાચન્યા ગ્રહણ્યા સમન્વાગતો ભવતિ, નાત્યુષ્ણયા, નાતિશીતયા, અવ્યાબાધયા, ઋતુસુખયા। યયાસ્યાશિતપીતખાદિતાસ્વાદિતાનિ સમ્યક્ સુખેન પરિપાકં ગચ્છન્તિ । એવમ્ અલ્પાબાધો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(4) મ્સ્.63અ7લ્,સ્હ્. 156-8, પ્.74બ્8, દ્.63અ3, ન્.66અ2, ચો.67અ7, છ્.421ચ્18
કથમ્ આરબ્ધવીર્યજાતીયો ભવતિ । સ્થામવાન્ વિહરતિ, વીર્યવાન્, ઉત્સાહી, દૃઢપરાક્રમઃ, અનિક્ષિપ્તધુરઃ કુશલેષુ ધર્મેષુ । દક્ષશ્ ચ ભવતિ, અનલસઃ, ઉત્થાનસંપન્નઃ । કર્તા ભવતિ વિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણાં કાયેન વૈયાપૃત્યમ્ । એવમ્ આરબ્ધવીર્યજાતીયો ભવતિ ॥
(ઇ)-ચ્-ઇઇલ્-13-અ-(5) મ્સ્.63બ્1લ્,સ્હ્.156-13, પ્.75અ2, દ્.63અ4, ન્.66અ4, ચો.67બ્2, છ્.421ચ્22
કથં પ્રાજ્ઞો ભવતિ । મેધાસ્મૃતિબુદ્ધિસંપન્નો ભવતિ । અધન્ધેન્દ્રિયઃ, અમૂઢેન્દ્રિયઃ, અનેડકઃ, અહસ્તસંવાચિકઃ પ્રતિબલઃ સુભાષિતદુર્ભાષિતાનાં ધર્માણામ્ અર્થમ્ આજ્ઞાતુમ્ ઇતિ । સહજયાપિ બુદ્ધ્યા ( શ્ભ્ ઇ 272 ) સમન્વાગતો ભવતિ । પ્રાયોગિકયાપિ બુદ્ધ્યા સમન્વાગતો ભવતિ । એવં પ્રાજ્ઞો ભવતિ ॥