श्रावकभूमि · भाग 120

रिङ् ब यिन् ते । दे नि स्ग्रिब् प źएस् ब्यऽओ ॥
र्ग्यु गङ् दग् गिस् योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ बऽइ छोस् चन् र्नम्स् योङ्स् सु म्य ङन् लस् म ऽदस् पऽइ र्ग्यु नि ब्źइ पो दे दग् यिन् नो ॥ दे दग् क्यङ् गङ् गि त्स्हे सङ्स् र्ग्यस् ऽब्युङ् ब दङ् दम् पऽइ छोस् ङन् प दङ् र्जेस् सु म्थुन् पऽइ ग्दम्स् ङग् र्जेस् सु ब्स्तन् प र्ञेद् चिङ् र्ग्यु दे दग् क्यङ् मेद् पर् ग्युर् प, देऽइ त्स्हे न द्गे बऽइ र्त्स ब दग् योङ्स् सु स्मिन् चिङ् रिम् ग्यिस् योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ बर् यङ्
ऽग्युर् रो ॥
योङ्स् सु म्य ङन् लस् मि ऽदऽ बऽइ छोस् चन् र्नम्स् नि ङेस् पऽइ त्स्होग्स् ल ग्नस् प यिन् पस् । दे दग् नि र्क्येन् र्ञेद् क्यङ् रुङ् म र्ञेद् क्यङ् रुङ् स्ते । र्नम् प थम्स् चद् क्यि थम्स् चद् दु योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ बऽइ स्कल् ब मेद् प खो न यिन् नो ॥
(इ)-अ-इइ-4 म्स्.-, स्ह्.-, w.*60-10, प्.3ब्6, द्.3ब्1, न्.4ब्3, चो.3ब्2, छ्.396ब्7
दे ल योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ बऽइ छोस् चन् र्नम्स् क्यि गङ् दग् म त्स्हङ् źइङ् मेद् ल ञे बर् म ग्युर् न योङ्स् सु म्य ङन् लस् मि ऽदऽ बऽइ र्क्येन् र्नम्स् गङ् źए न । स्म्रस् प । र्क्येन् ग्ञिस् ते । ग्ञिस् गङ् źए न। ग्त्सो बो दङ् द्मन् पऽओ ॥
(इ)-अ-इइ-4-अ म्स्.-, स्ह्.-, प्.3ब्7, द्.3ब्2, न्.4ब्4, चो.3ब्3, छ्.396ब्10
र्क्येन् ग्त्सो बो गङ् źए न । स्म्रस् प । ऽदि ल्त स्ते । दम् पऽइ छोस् क्यि द्बङ् दु ब्यस् पऽइ ग्źअन् ग्यि स्ग्र दङ् । नङ् गि त्स्हुल् ब्źइन् यिद् ल ब्येद् पऽओ ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब् म्स्.-, स्ह्.-, w.*60-28, प्.3ब्8, द्.3ब्2, न्.4ब्5, चो.3ब्3, छ्.396ब्11
र्क्येन् द्मन् प गङ् źए न । स्म्रस् प । र्क्येन् द्मन् प नि मङ् स्ते । ऽदि ल्त स्ते । आत्मसम्पत्, परसम्पत्, कुशलो धर्मच्छन्दह्, प्रव्रज्या, शीलसंवरः, इन्द्रियसंवरः, भोजने मात्रज्ञता, पूर्वरात्रापररात्रं, जागरिकानुयोगः, संप्रजानद्विहारिता, प्राविवेक्यं, निवरणविशुद्धिः, समाधिसंनिश्रयश् च ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(1) म्स्.2अ1ल्, स्ह्.5-3, w.*60-33, प्.4अ2, द्.3ब्4, न्.4ब्6, चो.3ब्5, छ्.396ब्15
दे ल ब्दग् गि ऽब्योर् प गङ् źए न । मिर् ग्युर् प दङ् । युल् द्बुस् सु स्क्येस् प दङ् ।] इन्द्रियैर् अविकलता, आयतनगतः प्रसादः, अपरिवृत्तकर्मान्तता ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(1)-इ म्स्-2अ1ल्, स्ह्.5-3, प्.4अ3, द्.3ब्5, न्.4ब्7, चो.3ब्6, छ्.396ब्17
तत्र मनुष्यत्वं कतमत् । यथापीहैकत्यो मनुष्याणां सभागतायां प्रत्याजातो भवति । पुरुषश् च पुरुषेन्द्रियेण समन्वागतः स्त्रीश् च । इदम् उच्यते मनुष्यत्वम् ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(1)-इइ म्स्.2अ1र्, स्ह्.5-8, प्.4अ4, द्.3ब्5, न्.5अ1, चो.3ब्6, छ्.396ब्19
आर्यायतने प्रत्याजातिः कतमा । यथापीहैकत्यो मध्येषु जनपदेषु प्रत्याजातो भवति, पूर्ववद् यावद् यत्र गतिः सत्पुरुषाणाम् । इयम् उच्यते आर्यायतने प्रत्याजातिः ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(1)-इइइ म्स्-2अ2ल्, स्ह्.6-1, w.*60-33, प्.4अ5, द्.3ब्6, न्.5अ2, चो.4अ1, छ्.396ब्21
इन्द्रियैर् अविकलता कतमा । यथापीहैकत्यो ऽजडो भवत्य् अनेडक इति विस्तरः । अङ्गप्रत्यङ्गाविकलो वा यद्रूपेणाङ्गप्रत्यङ्गावैकल्येन श्रोत्रावैकल्यादिकेन भव्यः कुशलपक्षसमुदागमाय । इदम् उच्यते इन्द्रियावैकल्यम् ॥
(।)-अ-इइ-4-ब्-(1)-इव् म्स्.2अ3ल्, स्ह्.6-6, प्.4अ7, द्.3ब्7, न्.5अ3, चो.4अ2, छ्.396ब्25
आयतनगतः प्रसादः कतमः । यथापीहैकत्येन तथागतप्रवेदिते धर्मविनये श्रद्धा प्रतिलब्धा भवति चेतसः प्रसादः । अयम् उच्यते आयतनगतः प्रसादः । तत्रायतनं तथागतप्रवेदितो धर्मविनयः सर्वेषां लौकिकलोकोत्तराणां शुक्लधर्माणाम् उत्पत्तये । या पुनर् अत्र श्रद्धा तेन पूर्वङ्गमेनाधिपत्येन स आयतनगतः प्रसादः । सर्वक्लेशमलकलुष्यापनयनत् ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(1)-व् म्स्.2अ4ल्, स्ह्.6-13, w.*60-35, प्.4ब्1, द्.4अ2, न्.5अ6, चो.4अ5, छ्.396च्2
अपरिवृत्तकर्मान्तता कतमा। येन पञ्चानाम् आनन्तर्याणां कर्मणां, तद्यथा मातृवधात् पितृवधाद् अर्हद्वधात् संघभेदात् तथागतस्यान्तिके दुष्टचित्तरुधिरोत्पादाद् अन्यतमान्यतमाद् आनन्तर्यं कर्म दृष्ट एव धर्मे न कृतं भवति नाध्याचरितम् इयम् उच्यते ऽपरिवृत्तकर्मान्ततेति । इमानि पञ्चानन्तर्याणि कर्माणि कृतोपचितानि दृष्ट एव धर्मे परिवर्त्याभव्यो भवति परिनिर्वाणायार्यमार्गस्योत्पत्तये । तस्माद् एतानि परिवृत्तकर्मान्ततेत्य् उच्यते ॥
स्वयम् एवानेन स आत्मभाव एभिः पञ्चभिर् अङ्गैः संपादितो भवति । तस्माद् आत्मसंपद् इत्य् उच्यते ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(2) म्स्.2अ6ल्, स्ह्.7-1, w.*61-2, प्.4ब्5, द्.4अ5, न्.5ब्5, चो,4ब्1, छ्.396च्9
परसम्पत् कतमा । तद्यथा बुद्धानाम् उत्पादः, सद्धर्मदेशना, देशितानां धर्माणाम् अवस्थानम्, अवस्थितानां च धर्माणाम् अनुप्रवर्तनम्, परतश् च प्रत्यनुकम्पा ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(2)-इ म्स्.2अ6म्, स्ह्.7-4, प्.4ब्6, द्.4अ6, न्.5ब्3, चो.4ब्2, छ्.396च्11
तत्र बुद्धानाम् उत्पादः कतमः । यथापीहैकत्यः सर्वसत्त्वेषु कल्याणहिताध्याशयम् उत्पाद्य प्रभूतैर् दुष्करसहस्रैर् महता च पुण्यज्ञानसम्भारेण [ब्स्कल् प ग्रङ्स् मेद् प ग्सुम् ग्यिस् थ मःइ लुस् फ्यि म]-आत्मभावप्रतिलम्भे बोधिमण्डे निषद्य, पञ्च निवरणानि प्रहाय, चतुर्षु स्मृत्युपस्थानेषु सूपस्थितचित्तः, सप्तत्रिंशद्बोधिपक्ष्यान् धर्मान् भावयित्वानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुध्यते । अयम् उच्यते बुद्धानाम् उत्पादः । अतीतानागतप्रत्युत्पन्नेष्व् अध्वसु एवम् एव [सङ्स् र्ग्यस् ब्चोम् ल्दन् ऽदस् थम्स् चद् दे खो न ब्źइन् दु ऽब्युङ् ब यिन् नो ॥]
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(2)-इइ म्स्-2अ8ल्, स्ह्.7-12, प्.5अ2, द्.4ब्2, न्.5ब्5, चो.4ब्5, छ्.396च्18
सद्धर्मदेशना कतमा । त एवं बुद्धा भगवन्तो लोक उत्पद्य तस्यैव च श्रावका लोकानुकम्पाम् उपादाय चत्वार्य् आर्यसत्यान्य् आरभ्य दुःखसमुदयनिरोधमार्गान् धर्मदेशनां वर्तयन्ति, यद् उत सूत्रगेयव्याकरणगाथोदाननिदानावदानेतिवृत्तकजातकवैपुल्याद्भुतधर्मोपदेशान् । इयम् उच्यते सद्धर्मस्य देशना । सद्भिर् अयं धर्मो निर्यातो देशितः प्रशस्तो बुद्धैश् च बुद्धश्रवकैश् च । [देऽइ फ्यिर् दम् पऽइ छोस् ते । दे ब्शद् प गङ् यिन् प देस् नि दम् पऽइ छोस् स्तोन् प źएस् ब्यऽओ ॥]
(1)-अ-इइ-4-ब्-(2)-इइइ म्स्-2ब्1ल्, स्ह्.7-17, प्.5अ6, द्.4ब्5, न्.6अ2, चो.5अ1, छ्.396च्27
देशितानां धर्माणाम् अवस्थानं कतमत् । देशिते सद्धर्मे प्रवर्तिते धर्मचक्रे यावच् च बुद्धो भगवान् जीवति तिष्ठति च परिनिर्वृते च बुद्धे भगवति यावता कालेन प्रतिपत्तिर् न हीयते सद्धर्मश् च नान्तर्धीयते । इदम् उच्यते सद्धर्मस्यावस्थानं । [ग्नस् प दे यङ् दोन् दम् पऽइ छोस् म्ङोन् सुम् दु ब्य बऽइ त्स्हुल् ग्यिस् यिन् पर् रिग् पर् ब्यऽओ ॥]
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(2)-इव् म्स्.2ब्2ल्, स्ह्.8-5, प्.5अ8, द्.4ब्7, न्.6अ4, चो.5अ3, छ्.397अ1
अवस्थितानां धर्माणाम् अनुप्रवर्तनं कतमत् । यत् त एवाधिगन्तारः सद्धर्मस्य सद्धर्मसाक्षात्क्रियायै भव्यां प्रतिबलतां जनानां विदित्वा यथाधिगताम् एवानुलोमिकीम् अववादानुशासनीम् अनुप्रवर्तयन्ति । इदम् उच्यते ऽवस्थितानां धर्माणाम् अनुप्रवर्तनम् ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(2)-व् म्स्.2ब्2र्, स्ह्.8-10, प्.5ब्2, द्.5अ1, न्.6अ5, चो.5अ3, छ्.397अ4

परतः प्रत्यनुकम्पा कतमा । पर उच्यन्ते दायकदानपतयह् ते यानि तस्यानुलोमिकानि जीवितोपकरणानि तैः प्रत्यनुकम्पन्ते, यदुत ( श्भ् इ 16 ) चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैर्, इयम् उच्यते परतः प्रत्यनुकम्पा ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(3) म्स्.2ब्3म्, स्ह्.8-15, w.*61-8, प्.5ब्4, द्.5अ2, न्.6अ5, चो.5अ6, छ्.397अ7
कुशलो धर्मच्छन्दः कतमः । यथापीहैकत्यस् तथागतस्य वा तथागतश्रावकस्य वान्तिकाद् धर्मं श्रुत्वा श्रद्धां प्रतिलभते । स तां प्रतिलभ्य, इदं प्रतिसंशिक्षते । "संबाधो गृहावासो रजसाम् आवासः । अभ्यवकाशं प्रव्रज्य यन् न्व् अहं सर्वं कडत्रवर्गं धनधान्यहिरण्यं चोत्सृज्य स्वाख्याते धर्मविनये सम्यग् एवागाराद् अनगारिकां प्रव्रजेयं, प्रव्रजित्वा च प्रतिपत्त्या संपादयेयम्" इति । य एव समुत्पन्नश् छन्दः कुशलेषु धर्मेषु, अयम् उच्यते कुशलो धर्मच्छन्दः ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(4) म्स्.2ब्5ल्, स्ह्.9-4, w.*66-10, प्.5ब्8, द्.5अ5, न्.6ब्2, चो.5ब्2, छ्.397अ14
प्रव्रज्या कतमा । या तम् एव कुशलं धर्मच्छन्दम् अधिपतिं कृत्वा ज्ञप्तिचतुर्थेन वा कर्मणोपसंपच् छ्रामणेरशीलसमादानं वा । इयम् उच्यते प्रव्रज्या ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(5) म्स्.2ब्5म्, स्ह्.9-8, w.*61-12, प्.6अ1, द्.5अ6, न्.6ब्5, चो.5ब्3, छ्.397अ16

शीलसंवरः कतमः । स तथा प्रव्रजितः शीलवान् विहरति, प्रातिमोक्षसंवरसंवृतः, आचारगोचरसंपन्नः, अणुमात्रेष्व् अवद्येषु भयदर्शी, समादाय शिक्षते शिक्षापदेषु । अयम् उच्यते शीलसंवरः ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(6) म्स्.2ब्6ल्, स्ह्.9-13, w.*61-20, प्.6अ3, द्.5अ7, न्.6ब्5, चो.5ब्5, छ्.397अ19
इन्द्रियसंवरः कतमः । स तम् एव शीलसंवरं निश्रित्यारक्षितस्मृतिर् भवति निपकस्मृतिः स्मृत्यारक्षितमानसः समावस्थावचारकः । स चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा न निमित्तग्राही भवति, नानुव्यंजनग्राही, यतो ऽधिकरणम् अस्य पापका अकुशला धर्माश् चित्तम् अनुस्रवेयुः, तेषां संवराय ( श्भ् इ 18 ) प्रतिपद्यते, रक्षति चक्षुरिन्द्रियम्, चक्षुरिन्द्रियेण संवरम् अपद्यते । स श्रोत्रेण शब्दान्, घ्राणेन गन्धान्, जिह्वया रसान्, कायेन स्प्रष्टव्यानि, मनसा धर्मान् विज्ञाय न निमित्तग्राही भवति नानुव्यंजनग्राही, यतो ऽधिकरणम् अस्य पापका अकुशला धर्माश् चित्तम् अनुस्रवेयुः, तेषां संवराय प्रतिपद्यते, रक्षति मन-इन्द्रियं, मन-इन्द्रियेण संवरम् आपद्यते । अयम् उच्यते इन्द्रियसंवरः ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(7) म्स्.2ब्8म्, स्ह्.10-4, w.*62-7, प्.6अ8, द्.5ब्4, न्.7अ2, चो.6अ2, छ्.397ब्1
भोजने मात्रज्ञता कतमा । स तथा संवृतेन्द्रियः प्रतिसंख्यायाहारम् आहरति, न दर्पार्थं न मदार्थं न मण्डनार्थं न विभूषणार्थं, यावद् एवास्य कायस्य स्थितये यापनायै जिघत्सोपरतये ब्रह्मचर्यानुग्रहाय इति । पौराणां च वेदनां प्रहास्यामि, नवां च नोत्पादयिष्यामि । यात्रा च मे भविष्यति बलं च सुखं चानवद्यता च स्पर्शविहारता च । इयम् उच्यते भोजने मात्रज्ञता ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(8) म्स्.3अ1म्, स्ह्.10-11, w.*62-10, प्.6ब्3, द्.5ब्6, न्.7अ4, चो.6अ5, छ्.397ब्7
पूर्वरात्रापररात्रं जागरिकानुयोगः कतमः । स तथा भोजने मात्रज्ञो दिवा चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति । स रात्र्याः प्रथमे यामे चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोध्य, ततो विहारान् निर्गम्य बहिर् विहारस्य पादौ प्रक्षाल्य, दक्षिणेन पार्श्वेन सिंहशय्यां कल्पयत्य् पादे पादम् आधाय, आलोकसंज्ञी स्मृतः संप्रजानन्न् उत्थानसंज्ञाम् एव मनसिकुर्वन्, स रात्र्याः पश्चिमे यामे लघु लघ्व् एव प्रतिविबुध्य, ( श्भ् इ 20 ) चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति. इयम् उच्यते पूर्वरात्रापररात्रं जागरिकानुयुक्तता ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(9) म्स्.3अ3म्, स्ह्.11-10, w.*62-34, प्.6ब्7, द्.6अ3, न्.7ब्1, चो.6ब्2, छ्.397ब्16
संप्रजानद्विहारिता कतमा । स तथा जागरिकानुयुक्तो ऽभिक्रमप्रतिक्रमे संप्रजानद्विहारी भवति, आलोकितव्यवलोकिते संमिञ्जितप्रसारिते सांघाटीचीवरपात्रधारणे ऽशितपीतखादितस्वादिते निद्राक्लमविनोदने गते स्थिते निषण्णे शयिते जागृते भाषिते तूष्णींभावे संप्रजानद्विहारी भवति । इयम् उच्यते संप्रजानद्विहारिता ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(10) म्स्.3अ4म्, स्ह्.12-4, w.*63-9, प्.7अ2, द्.6अ5, न्.7ब्3, चो.6ब्4, छ्.397ब्22
प्राविवेक्यं कतमत् । स एभिर् धर्मैः परिकर्मभूमिं शोधयित्वा विविक्तानि शयनासनान्य् अध्यावसत्य् अरण्यानि वृक्षमूलानि शून्यागाराणि पर्वतकन्दरगिरिगुहापलालपुंजाभ्यवकाशश्मशानवनप्रस्थानि प्रान्तानि शयनासनानि । इदम् उच्यते प्राविवेक्यम् ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(11) म्स्.3अ5ल्, स्ह्.13-1, w.*63-11, प्.7अ4, द्.6अ7, न्.7ब्5, चो.6ब्5, छ्.397ब्26
निवरणविशुद्धिः कतमा । सो ऽरण्यगतो वा वृक्षमूलगतो वा शून्यागारगतो वा पञ्चभ्यो निवरणेभ्यश् चित्तं विशोधयति, कामच्छन्दाद् व्यापादात् स्त्यानमिद्धाद् औद्धत्यकौकृत्याद् विचिकित्सायाः । स एभ्यो निवरणेभ्यश् चित्तं विशोध्य विनिवरणम् समाधिकल्यतायाम् अवस्थापयति । इयम् उच्यते निवरणविशुद्धिः ॥
(इ)-अ-इइ-4-ब्-(12)-(इ),(इइ),(इइइ),(इव्) म्स्.3अ6ल्, स्ह्.14-1, w.*63-16, प्.7अ6, द्.6ब्2, न्.7ब्7, चो.6ब्7, छ्.397च्2
समाधिसंनिश्रयः कतमः । स पञ्च निवरणानि प्रहाय चेतस उपक्लेशकराणि संक्लेशकराणि ।
विविक्तं कामैर् विविक्तं पापकैर् अकुशलैर् धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानम् उपसंपद्य विअहरति ।
स वितर्कविचाराणां व्युपशमाद् अध्यात्मसंप्रसादाच् चेतस एकोतीभावाद् अवितर्कम् अविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति ।
स प्रीतेर् विरागाद् उपेक्षको विहरति स्मृतः संप्रजानन् सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयते यत् तद् आर्या आचक्षते "उपेक्षकः स्मृतिमान् सुखविहारीति तृतीयं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति ।
स सुखस्य च प्रहाणाद् दुःखस्य च प्रहाणात् पूर्वम् एव च सौमनस्यदौर्मनस्ययोर् अस्तंगमाद् अदुःखासुखम् उपेक्षास्मृतिपरिशुद्धं चतुर्थं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति । अयम् उच्यते समाधिसंनिश्रयः ॥
(इ)-अ-इइऽ म्स्.3अ8र्, स्ह्.15-10, w.ऽ63-21, प्.7ब्4, द्.6ब्6, न्.8अ5, चो.7अ6, छ्.397च्11
सो ऽनयानुपूर्व्या-उत्तरोत्तरान् विशिष्टान् विशिष्टतरान् विशिष्टतमान् प्रत्ययान् आत्मसम्पत्पूर्वान् समाधिसंनिश्रयपर्यवसानान् समुदानयति । एवं परिशुद्धे चित्ते पर्यवदाते अनंगणे विगतोपक्लेशे ऋजुभूते कर्मण्ये स्थिते आनिंज्यप्राप्ते, सचेत् चत्वार्य् आर्यसत्यान्य् आरभ्य तेषां परिज्ञायै प्रहाणाय साक्षात्क्रियायै भावनायै परतो घोषम् अववादानुशासनीं लभते, एवम् असौ भव्यो भवति प्रतिबलश् च योगविहितस्य मनस्कारस्योत्पादनाय तत्पूर्विकायाश् च सम्यग्दृष्टेः, यया चत्वार्य् आर्यसत्यान्य् अभिसमागच्छति, विमुक्तिञ् च परिपूरयति, निरुपधिशेषे च निर्वाणधातौ परिनिर्वाति । तत्र या सम्यग्दर्शनम् उपादाय विमुक्तिपरिपूरिः निरुपधिशेषपरिनिर्वाणं चायं गोत्रसमुदागमो वेदितव्यः । तत्रात्मसंपदम् उपादाय यावत् समाधिसंनिश्रयो ऽयं हीनः समुदागमप्रत्ययो वेदितव्यः । तत्र यश् चतुःसत्यदेशनाववादाधिपतेयः परतो घोषो यश् च योनिशो मनस्कारः, अयं प्रधानः समुदागमप्रत्ययो वेदितव्यः । इदम् उच्यते गोत्रव्यवस्थानम् ॥
(इ)-अ-इइइ म्स्.3ब्3र्, स्ह्.16-7, w.*63-36, प्.8अ4, द्.7अ5, न्.8ब्4, चो.7ब्5, छ्.397च्25
गोत्रस्थस्य पुद्गलस्य कतमानि लिङ्गानि । आह । यान्य् अपरिनिर्वाणधर्मकस्य लिङ्गानि तद्विपर्ययेण गोत्रस्थस्य पुद्गलस्य लिङ्गानि वेदितव्यानि ॥
(इ)-अ-इइइऽ म्स्.3ब्4म्, स्ह्.16-11, प्.8अ5, द्.7अ6, न्.8ब्5, चो.7ब्6, छ्.397च्27
कानि पुनर् अपरिनिर्वाणधर्मकलिङ्गानि यैः समन्वागतो ऽपरिनिर्वाणधर्मकः पुद्गलः "अपरिनिर्वाणधर्मको ऽयम्" इति विज्ञेयः । आह । बहून्य् अपरिनिर्वाणधर्मकलिङ्गानि प्रदेशमात्रं तु निर्देक्ष्यामि ॥
(इ)-अ-इइल्-अ म्स्.3ब्5ल्, स्ह्.16-15, प्.8अ7, द्.7अ7, न्.8ब्6, चो.7ब्7, छ्.398अ1
इहापरिनिर्वाणधर्मकस्य पुद्गलस्यादित एवालयतृष्णा सर्वेण सर्वं सर्वथा च सर्वबुध्धैर् आश्रयसंनिविष्टा अप्रहाणधर्मिणी भवत्य् अनुत्पीड्या दूरागता प्रगाढसंनिविष्टा । इदं प्रथमम् अगोत्रस्थस्य पुद्गलस्य लिङ्गम् ॥

(इ)-अ-इइल्-ब् म्स्.3ब्6ल्, स्ह्.16-19, प्.8ब्1, द्.7ब्2, न्.9अ1, चो.8अ2, छ्.398अ6
पुनर् अपरम् अगोत्रस्थः पुद्गलः । अनेकपर्यायेण संसारदोषान् विचित्रान् प्रभूतांश् च श्रुत्वा, निर्वाणगुणांश् चानेकपर्यायेण विचित्रान् प्रभूतांश् च श्रुत्वा, परीत्तम् अपि प्रपञ्चे संसारे दोषदर्शनम् आदीनवदर्शनं संवेगमात्रकं नोत्पादितवान् अतीतम् अध्वानम् उपादाय, नोत्पादयिष्यत्य् अनागतम् अध्वानम् उपादाय, नोत्पादयति वर्तमानम् अध्वानम् उपादाय, परीत्तकलामात्रकम् अवरमात्रकं निर्वाणे तृष्णाक्षये विरागे निरोधे गुणदर्शनम् अनुशंसदर्शनं प्रसादमात्रकम् अतीतानागतप्रत्युत्पन्नम् अध्वानम् उपादाय नोत्पादितवान् नोत्पादयिष्यति नोत्पादयति । इदं द्वितीयम् अगोत्रस्थं लिङ्गम् ॥
(इ)-अ-इइल्-च् म्स्.3ब्7र्, स्ह्.17-9, प्.8ब्4, द्.7ब्5, न्.9अ4, चो.8अ6, छ्.398अ17
पुनर् अपरम् अगोत्रस्थः पुद्गलः । आदित एवाधिमात्रेणाह्रिक्यानपत्राप्येण समन्वागतो भवति । येनायम् अघृणचित्तश् चासंकुचितचित्तश् च प्रहृष्टचित्तश् च सर्वं पापम् अध्याचरति । न च कदाचित् तन् निदानं विप्रतिसारी भवति । [ग्źइ देस् त्स्हे ऽदिऽइ zअङ् zइङ् दङ् ब्चस् पऽइ ब्दग् ञिद् ञम्स् प खो न त्सम् दु म्थोङ् बर् zअद् दे ।] इदं तृतीयम् अगोत्रस्थं लिङ्गम् ॥
(इ)-अ-इइल्-द् म्स्.4अ1ल्, स्ह्.17-14, प्.8ब्7, द्.7ब्6, न्.9अ5, चो.8ब्1, छ्.398अ23
पुनर् अपरम् अगोत्रस्थः पुद्गलः । सर्वाकारपरिपूर्णे स्फुटे युक्ते चित्रे गमके दुःखं वारभ्य समुदयं वा निरोधं वा मार्गं वा सद्धर्मे देश्यमाने न लभते चेतस आवर्जनमात्रकम् अधिमुक्तिमात्रकं च । [स्पु zइङ् źएस् ब्येद् पऽअम् । म्छि म ब्क्रुग् चेस् ब्येद् प थोब् पर् ग्युर् प ल्त चि स्मोस् ते ।] अतीतानागतप्रत्युत्पन्नम् अध्वानम् उपादाय । इदं चतुर्थम् अगोत्रस्थं लिङ्गम् ॥
(इ)-अ-इइल्-ए म्स्.4अ2म्, स्ह्.18-7, प्.9अ2, द्.8अ1, न्.9ब्1, चो.8ब्3, छ्.398ब्1
पुनर् अपरम् अगोत्रस्थः पुद्गलः । सचेत् कदाचित् कर्हिचित् स्वाख्याते धर्मविनये प्रव्रजति, स राजाभिनिर्णीतो वा, चोराभिनिर्णीतो वा, ऋणार्तो वा भयार्तो वाजीविकाभयभीतो वा, नात्मदमाय, नात्मशमाय, नात्मपरिनिर्वाणाय, ( श्भ् इ 28 ) न श्रामण्याय, न ब्राह्मण्याय, तथा प्रवर्जितो ऽपि सार्धं गृहस्थप्रवर्जितैः स्थितः, प्रणिधाय ब्रह्मचर्यं चरति, "देवो वा स्यां देवान्यतरो वे"ति, शिक्षां वा प्रत्याख्याय प्रहाणाय वर्त्तते । दुःशीलो वा भवत्य् अन्तःपूतिर् अवस्रुतः कशंबकजातः शंखस्वरसमाचारः, अश्रमणः श्रमणप्रतिज्ञः, अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिप्रतिज्ञः. अतीतानागतप्रत्युत्पन्नेष्व् अध्वस्व् अगोत्रस्थस्य पुद्गलस्यैवम् एव प्रव्रज्या वेदितव्या । न चाशिक्षाकामस्य पुद्गलस्य प्रव्रज्योपसंपद्भिक्षुभावः । तद् अनेन पर्यायेणानेनाभिसन्धिनार्थतो [रब् तु ब्युङ् ब म यिन् ग्यि रब् तु ब्युङ् बऽइ र्तग्स् दङ् छ लुग्स् ऽद्zइन् प त्सम् ग्यिस् रब् तु ब्युङ् ब] इति संख्यां गच्छति । इदं पञ्चमम् अगोत्रस्थस्य पुद्गलस्य लिङ्गम् ॥
(इ)-अ-इइल्-f म्स्.4अ4म्, स्ह्.18-17, प्.9ब्2, द्.8अ7, न्.9ब्7, चो.9अ3, छ्.398ब्18
पुनर् अपरम् अगोत्रस्थः पुद्गलः । यत् किंचित् कुशलं कर्म करोति कायेन वाचा मनसा वा, तत् सर्वं भवाभिप्रायो वा विशिष्टम् आयतिपुनर्भवम् अभिप्रार्थयमानः, भोगाभिप्रायो वा विशिष्टं भोगम् अभिप्रार्थयमानो करोति । इदं सष्ठम् अगोत्रस्थस्य पुद्गलस्य लिङ्गम् ॥
एवंभागीयानि चास्य बहूनि लिङ्गानि संविद्यन्ते यैः समन्वागतो ऽपरिनिर्वाणधर्मको ऽपरिनिर्वाणधर्मक इति संख्यां गच्छति ॥
(इ)-अ-इव् म्स्.4अ5म्, स्ह्. 19-7, w.*64-6, प्.9ब्5, द्.8ब्3, न्. 10अ2, चो.9अ5, छ्.398ब्25
तत्र कतमे गोत्रस्थाः पुद्गलाः । आह । अस्ति गोत्रस्थः पुद्गलः । गोत्र एव स्थितो नावतीर्णो न निष्क्रान्तः, गोत्रस्थो ऽवतीर्णो न निष्क्रान्तः, गोत्रस्थो ऽवतीर्णो निष्क्रान्तः, मृद्विन्द्रियः, मध्येन्द्रियः, तीक्ष्णेन्द्रियः, रागचरितः, ( श्भ् इ 30 ) द्वेषचरितः, मोहचरितः, अक्षण्योपपन्नः, क्षण्योपपन्नः, प्रमत्तः, अप्रमत्तः, मिथ्याप्रतिपन्नः, अमिथ्याप्रतिपन्नः आवृतः, अनावृतः, दूरे, अन्तिके, परिपक्वश् चापरिपक्वश् च, विशुद्धश् चाविशुद्धश् च ॥

(इ)-अ-इव्-अ म्स्.(4अ7ल्), स्ह्.19-15, प्.10अ1, द्.8ब्6, न्.10अ6, चो.9ब्2, छ्.398च्4
तत्र कतमो गोत्रस्थः पुद्गलो गोत्र एव स्थितो नावतीर्णो न निष्क्रान्तः । यथापीहैकत्यः पुद्गलो लोकोत्तरधर्मबीजैः समन्वागतो भवति । न च पुनर् अद्यापि लभते सत्पुरुषसंसेवां वागम्य सद्धर्मश्रवणं वा तथागतप्रवेदिते धर्मविनये श्रद्धां, न शीलं समाददाति, न श्रुतम् उद्गृह्णाति, न त्यागं बृंहयति, न दृष्टिम् ऋजूकरोति । अयं गोत्र एव स्थितो नावतीर्णो न निष्क्रान्तः ॥
(इ)-अ-इव्-ब् म्स्.(4ब्1ल्), स्ह्.19-22, प्.10अ4, द्.9अ1, न्.10ब्1, चो.9ब्4, छ्.398च्11
कतमो गोत्रस्थो ऽवतीर्णो न निष्क्रान्तः । [स्ङर् ब्शद् पऽइ नग् पोऽइ फ्योग्स् लस्] विपर्ययेण शुक्लपक्षेण गोत्रस्थश् चावतीर्णश् च वेदितव्यः । अयं तु विशेषो नो तु लाभी भवत्य् आर्यमार्गस्य तत्फलस्य च क्लेशविसंयोगस्य ॥
(इ)-अ-इव्-च् म्स्.4ब्1म्, स्ह्.20-4, प्.10अ6, द्.9अ2, न्.10ब्2, चो.9ब्5, छ्.398च्15
कतमो गोत्रस्थश् चावतीर्णश् च निष्क्रान्तश् च । एतद् एवोक्त्वायं विशेषो लाभी भवत्य् आर्यमार्गस्य तत्फलस्य च क्लेशविसंयोगस्य ॥
(इ)-अ-इव्-द् म्स्.(4ब्2ल्), स्ह्.20-7, प्.10अ7, द्.9अ3, न्.10ब्3, चो.9ब्6, छ्.398च्17
तत्र मृद्विन्द्रियः पुद्गलः कतमः । यस्य पुद्गलस्य ज्ञेये वस्तुन्य् ( श्भ् इ 32 ) आलम्बने ऽत्यर्थं धन्धवाहीनीन्द्रियणि भवन्ति मन्दवहीनि वा श्रुतमयेन वा चिन्तामयेन वा भावनामयेन वा मनसिकारेण संप्रयुक्तानि, यदुत श्रद्धा वीर्यं स्मृतिः समाधिः प्रज्ञा वा न समर्थानि न प्रतिबलानि धर्मस्य वा प्रतिवेधायार्थस्य वाशु च प्रतिवेधाय तत्त्वस्य । अयम् उच्यते मृद्विन्द्रियः पुद्गलः ॥
(इ)-अ-इव्-ए म्स्.4ब्3ल्, स्ह्.20-15, प्.10ब्1, द्.9अ5, न्.10ब्5, चो.10अ1, छ्.398च्23
तत्र मध्येन्द्रियः कतमः । यस्य नात्यर्थं ज्ञेये वस्तुन्य् आलम्बने धन्दवाहीनीन्द्रियाणीति सर्वं पूर्ववद् विस्तरेण वक्तव्यम् । अयम् उच्यते मध्येन्द्रियः पुद्गलः ॥
(इ)-अ-इव्-f म्स्.4ब्3म्, स्ह्.20-18, प्.10ब्3, द्.9अ5, न्.10ब्6, चो.10अ2, छ्.398च्26
तीक्ष्णेन्द्रियः पुद्गलः कतमः । यस्य पुद्गलस्य ज्ञेये वस्तुन्य् आलम्बने ऽधन्धवाहीनीन्द्रियाणि भवन्त्य् अमन्दवाहीनि, श्रुतमयेन वा चिन्तामयेन वा भावनामयेन वा मनसिकारेण संप्रयुक्तानि, यदुत श्रद्धा विर्यं स्मृतिः समाधिः प्रज्ञा वा शक्तानि भवन्ति धर्मस्य प्रतिवेधायार्थस्य वाशु च प्रतिवेधाय तत्त्वस्य । अयम् उच्यते तीक्ष्णेन्द्रियः पुद्गलः ॥
(इ)-अ-इव्-ग् म्स्.4ब्4म्, स्ह्.21-6, प्.10ब्5, द्.9अ7, न्.11अ1, चो.10अ4, छ्.399अ3
रागचरितः पुद्गलः कतमः । यो रंजनीय आलम्बने तीव्ररागश् च भवत्य् आयतरागश् च । अयम् उच्यते रागचरितः पुद्गलः ॥
(इ)-अ-इव्-ह् म्स्.4ब्5ल्, स्ह्.21-6, प्.10ब्7, द्.9ब्1, न्.11अ2, चो.10अ5, छ्.399अ3 द्वेषचरितः पुद्गलः कतमः । यः दूषणीये प्रतिघस्थानीय आलम्बने ( श्भ् इ 34 )
तीव्रद्वेषश् च भवत्य् आयतद्वेषश् च । अयम् उच्यते द्वेषचरितः पुद्गलः ॥
(इ)-अ-इव्-इ म्स्.4ब्5म्, स्ह्.21-12, प्.10ब्7, द्.9ब्2, न्.11अ2, चो.10अ6, छ्.399अ8
मोहचरितः पुद्गलः कतमः । यो ज्ञेये वस्तुनि तीव्रमोहश् च भवत्य् आयतमोहश् च । अयम् उच्यते मोहचरितः पुद्गलः ॥
(इ)-अ-इव्-ज्,क्,ल्,म्,न्,ओ,प्,q म्स्.4ब्5र्, स्ह्.21-15, प्.10ब्8, द्.9ब्3, न्.11अ2, चो.10अ7, छ्.399अ11
अक्षण्योपपन्नप्रमत्तमिथ्याप्रतिपन्नावृताः पूर्ववद् वेदितव्याः । तद्विपर्ययेण क्षण्योपपन्नाप्रमत्तामिथ्याप्रतिपन्नानावृता वेदितव्याः ॥
(इ)-अ-इव्-र्-(1),-(2) म्स्.4ब्6म्, स्ह्.21-18, प्.11अ2, द्.9ब्4, न्.11अ3, चो.10ब्1, छ्.399अ14
दूरे पुद्गलः कतमः । अस्ति पुद्गलः कालदूरतया निर्वाणस्य दूरे, अस्ति प्रयोगदूरतया ।
तत्र कतमः कालदूरतया दूरे । अनेकैर् जातिशतैर् अनेकैर् जातिसहस्रैर् अनेकैर् जातिशतसहस्रैस् ततः पश्चाद् भव्यो [ग्दोद् र्क्येन् र्ञेद् नस् योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ बऽइ स्कल् प योद् पर् ऽग्युर् रो ।]
कतमः प्रयोगदूरतया दूरे । पुद्गलो गोत्र एव केवले स्थितो भवति नावतीर्णः, स भव्यो भवत्य् आशु प्रत्ययलाभाय परिनिर्वाणाय । स निर्वाणायानारब्धप्रयोगत्वात् प्रयोगदूरतया दूरे न कालदूरतया । अयम् उच्यते दूरे पुद्गलः ॥
(1)-अ-इव्-स्-(1),-(2) म्स्.4ब्7र्, स्ह्.22-7, प्.11अ7, द्.9ब्7, न्.11ब्1, चो.10ब्4, छ्.399अ25
आसन्ने पुद्गलः कतमः । गङ् zअग् दुस् थग् ञे बस् म्य ङन् लस् ऽदऽ ब ( श्भ् इ 36 ) थग् ञे ब यङ् योद् दो ॥ स्ब्योर् ब थग् ञे बस् म्य ङन् लस् ऽदऽ ब थग् ञे ब यङ् योद् दो ॥
दे ल दुस् थग् ञे बस् म्य ङन् लस् ऽदऽ ब थग् ञे ब गङ् źए न । लुस् दङ् ग्नस् क्यि द्ङोस् पो थ म ल ग्नस् शिङ् दे लुस् दे ञिद् क्यिस् योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ बर् ब्येद् प दङ् । स्कद् चिग् दे ल बर् छद् मेद् पर् ञोन् मोङ्स् प स्पोङ् प म्ङोन् सुम् दु ब्येद् प गङ् यिन् प स्ते । दे नि दुस् थग् ञे बस् म्य ङन् लस् ऽदऽ ब थग् ञे ब यिन् नो ॥
स्ब्योर् ब थग् ञे बस् म्य ङन् लस् ऽदऽ ब थग् ञे ब गङ् źए न । दे नि रिग्स् ल ग्नस् शिङ् źउग्स् प गङ् यिन् प स्ते । दे दग् ग्चिग् तु ब्स्दुस् प नि गङ् zअग् थग् ञे ब źएस् ब्यऽओ ॥
(इ)-अ-इव्-त् म्स्.-, स्ह्.-, प्.11ब्2, द्.10अ3, न्.11ब्4, चो.10ब्7, छ्.399ब्5
अपरिपक्वः पुद्गलः कतमः । गङ् zअग् गङ् ल ग्नस् नस् योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ ब दङ् यङ् दग् प ञिद् दु ङेस् प ल ऽजुग् पर् ऽग्युर् बऽइ थ मऽइ लुस् फ्यि म म थोब् प गङ् यिन् प स्ते । अयम् उच्यते ऽपरिपक्वः पुद्गलः ॥
(इ)-अ-इव्-उ म्स्.-, स्ह्.-, प्.11ब्3, द्.10अ4, न्.11ब्5, चो.11अ1, छ्.399ब्8
परिपक्वः पुद्गलः कतमः । गङ् zअग् गङ् ल ग्नस् नस् योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ ब दङ् यङ् दग् प ञिद् दु ङेस् प ल ऽजुग् पर् ऽग्युर् बऽइ थ मऽइ लुस् फ्यि म थोब् प गङ् यिन् प स्ते । अयम् उच्यते परिपक्वः पुद्गलः ॥
(इ)-अ-इव्-व् म्स्.-,स्ह्.-,प्.11ब्4, द्.10अ4, न्.11ब्6, चो.11अ2, छ्.399ब्11
अविशुद्धः पुद्गलः कतमः । गङ् zअग् ऽफग्स् पऽइ लम् म ब्स्क्येद् चिङ्, देऽइ ऽब्रस् बु ञोन् मोङ्स् प दङ् ब्रल् ब म्ङोन् सुम् दु म ब्यस् प गङ् यिन् प स्ते । अयम् उच्यते ऽविशुद्धः पुद्गलः ॥
(इ)-अ-इव्-w म्स्.-,स्ह्.-,प्.11ब्5, द्.10अ5, न्.11ब्6, चो.11अ3, छ्.399ब्13 ऌ
विशुद्धः पुद्गलः कतमः । दे लस् ब्zलोग् प यिन् पर् रिग् पर् ब्यऽओ ॥
दे दग् नि रिग्स् ल ग्नस् पऽइ गङ् zअग् र्नम्स् शेस् ब्य स्ते । ऽदि ल्त स्ते । म źउग्स् प र्नम्स् ग्źउग् पर् ब्य ब दङ् । योङ्स् सु म स्मिन् पर् र्नम्स् योङ्स् सु स्मिन् पर् ( श्भ् इ 38 ) ब्य ब दङ् । र्नम् पर् म दग् प र्नम्स् र्नम् पर् दग् पर् ब्य ब गङ् दग् गि दोन् दु सङ्स् र्ग्यस् ब्चोम् ल्दन् ऽदस् र्नम्स् ऽजिग् र्तेन् दु ब्युङ् źइङ् । छोस् क्यि ऽखोर् लो दग् ब्स्कोर् बर् म्द्zअद् प दङ् । ब्स्लब् पऽइ ग्źइ र्नम्स् ऽछऽ बर् म्द्zअद् प दग् यिन् नो ॥
(बर् ग्यि स्दोम् नि ।
रङ् ब्źइन् दङ् नि दे र्नम्स् ग्źअग् ॥ र्तग्स् र्नम्स् दङ् नि गङ् zअग् दग् ॥
दे दग् थम्स् चद् म्दोर् ब्स्दुस् ते ॥ रिग्स् क्यि सर् नि शेस् पर् ब्य ॥)

ञन् थोस् क्यि स लस् रिग्स् क्यि स र्द्zओग्स् सो ॥ ॥
(इ)-ब् म्स्.-, स्ह्.-, w.*65-1, प्.12अ1, द्.10ब्1, न्.12अ2, चो.11अ6, छ्.399ब्19
[दे ल ऽजुग् पऽइ स गङ् źए न । स्म्रस् प । यश् चायम् अवतारस्य स्वभावो यच् च व्यवस्थानं यानि चेमान्य् अवतीर्णानां लिङ्गानि ये चेमे ऽवतीर्णाः पुद्गलास् तत् सर्वम् अभिसंक्षिप्यावतारभूमिर् इत्य् उच्यते ॥
(इ)-ब्-इ म्स्.-, स्ह्.-, प्.12अ2, द्.10ब्2, न्.12अ3, चो.11अ7, छ्.399ब्27
दे ल ऽजुग् पऽइ रङ् ब्źइन् गङ् źए न । ऽदि ल रिग्स् ल ग्नस् पऽइ गङ् zअग् म्य ङन् लस् ऽदऽ बऽइ स बोन् ग्यि छोस् दङ् ल्दन् प दे नि । गङ् गि त्स्हे सङ्स् र्ग्यस् ऽब्युङ् ब योद् चिङ् युल् द्बुस् क्यि मि र्कुन् म म यिन् प दग् दङ् क्ल क्लो म यिन् प र्नम्स् सु र्ग्यस् पर् स्ङ म ब्źइन् दु स्क्येस् पर् ग्युर् न । दङ् पो खो नर् सङ्स् र्ग्यस् र्नम्स् दङ् सङ्स् र्ग्यस् क्यि ञन् थोस् र्नम्स् ल ब्ल्त ब दङ् द्रुङ् दु ऽग्रो ब दङ् ब्स्ञेन् ब्कुर् ब्य ब र्ञेद् पर् ऽग्युर् źइङ् । दे दग् लस् छोस् थोस् नस् दङ् पोर् दद् प थोब् प दङ् त्स्हुल् ख्रिम्स् यङ् दग् पर् लेन् प दङ् थोस् प ऽद्zइन् प दङ् ग्तोङ् ब स्पेल् ब दङ् ल्त ब स्ब्योङ् बर् ब्येद् दो ॥
देऽइ ऽओग् तु छोस् यङ् दग् पर् ब्लङ्स् पऽइ र्ग्यु दे दङ् र्क्येन् देस् । लुस् źइग् चिङ् त्स्हे दे यङ् दग् पर् ऽदस् नस् क्यङ् । र्नम् पर् स्मिन् पऽइ स्क्ये म्छेद् द्रुग् गिस् zइन् पऽइ द्बङ् पो ख्यद् पर् दु ऽफग्स् प दग् ऽथोब् पर् ऽग्युर् źइङ् । देऽइ दे दग् क्यङ् दद् प शिन् तु म्छोग् र्नम्स् दङ् शिन् तु ग्त्सो बो दग् स्क्ये बऽइ र्तेन् दु ऽग्युर् ब दङ् । त्स्हुल् ख्रिम्स् यङ् दग् पर् ब्लङ्स् प दङ् थोस् प ग्zउङ् ब दङ् ग्तोङ् ब स्पेल् ब दङ् ल्त ब स्ब्यङ्स् प शिन् तु म्छोग् दङ् ग्त्सो बो दङ् दम् पर् ग्युर् प दग् गि र्तेन् दु ग्युर् पर् यङ् ऽग्युर् रो ॥ दद् प ल सोग्स् पऽइ छोस् शिन् तु म्छोग् दङ् ग्त्सो बो दङ् दम् पर् ग्युर् प गङ् दग् यिन् प दे दग् क्यङ् यङ् र्नम् पर् स्मिन् प ग्źअन् ग्यि र्तेन् दु ऽग्युर् źइङ् । र्नम् पर् स्मिन् प दे यङ् ऽजिग् र्तेन् लस् ऽदस् पऽइ छोस् दङ् र्जेस् सु म्थुन् पऽइ द्गे ब ग्źअन् दग् गि र्तेन् दु ऽग्युर् ते ।
दे ल्तर् ग्चिग् गि र्ग्यु दङ् र्तेन् दु ग्चिग् ग्युर् पऽइ स्ब्यिन् पऽइ स्तोब्स् ब्स्क्येद् पस् । गोङ् नस् गोङ् दु गङ् ल ग्नस् न । योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ ब दङ् यङ् दग् प ञिद् दु ङेस् प ल ऽजुग् पर् ऽग्युर् बऽइ थ मऽइ लुस् फ्यि म थोब् पऽइ बर् ग्यि स्क्ये ब ख्यद् पर् चन् दु ऽग्रो ब गङ् यिन् प दे नि ऽजुग् प źएस् ब्यऽओ ॥
दे चिऽइ फ्यिर् źए न । दे देऽइ त्स्हे न । म्य ङन् लस् ऽदऽ ब थोब् पर् ब्य ब दङ् ( श्भ् इ 42 ) म्य ङन् लस् ऽदऽ ब ऽग्रो बर् ब्य ब दङ् रिम् ग्यिस् ऽग्रो बर् ब्य ब दङ् शिन् तु म्थर् थुग् पर् ब्य बऽइ फ्यिर् लम् गङ् यिन् प दङ् लम् स्रङ् गङ् यिन् प दङ् स्ग्रुब् प गङ् यिन् प देर् źउग्स् प दङ् यङ् दग् पर् źउग्स् प दङ् रब् तु źउग्स् प यिन् पस् न । देऽइ फ्यिर् źउग्स् प źएस् ब्य स्ते । दे नि ऽजुग् पऽइ रङ् ब्źइन् źएस् ब्यऽओ ॥
(इ)-ब्-इइ म्स्.-, स्ह्.-, प्.12ब्5, द्.11अ3, न्.12ब्5, चो.12अ2 छ्.399च्17
ऽजुग् पऽइ र्नम् पर् ग्źअग् प गङ् źए न । रिग्स् योद् प दङ् । ऽजुग् प योद् प दङ् । योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् योद् प दङ् । योङ्स् सु स्मिन् प योद् प स्ते । źउग्स् प खो न यिन् ल योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् क्यङ् म यिन् योङ्स् सु स्मिन् प यङ् म यिन् प यङ् योद् दो । źउग्स् प यङ् यिन् योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् क्यङ् यिन् ल योङ्स् सु स्मिन् प म यिन् प यङ् योद् दो । źउग्स् प यङ् यिन् योङ्स् सु स्मिन् प यङ् यिन् ल योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् म यिन् प यङ् योद् दो । źउग्स् प यङ् म यिन् योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् क्यङ् म यिन् योङ्स् सु स्मिन् प यङ् म यिन् प यङ् योद् दो ॥
(इ)-ब्-इइ-1 म्स्.-, स्ह्.-, प्.12ब्8, द्.11अ5, न्.12ब्7, चो.12अ4, छ्.399च्21
दे ल रिग्स् गङ् źए न । स्म्रस् प । स्ङ म ब्źइन् नो ॥
(इ)-ब्-इइ-2 म्स्.-, स्ह्.-, प्.13अ1, द्.11अ5, न्.12ब्7, चो.12अ5, छ्.399च्22
दे ल źउग्स् प गङ् źए न । रिग्स् ल ग्नस् पऽइ गङ् zअग् गिस् स्ङोन् दे ब्źइन् ग्शेग्स् पस् ग्सुङ्स् पऽइ छोस् ऽदुल् ब ल दद् प म थोब् प लस् । दङ् पोर् थोब् पर् ग्युर् चिङ् त्स्हुल् ख्रिम्स् यङ् दग् पर् लेन् प दङ् थोस् प ऽद्zइन् प दङ् ग्तोङ् ब स्पेल् ब दङ् ल्त ब स्ब्योङ् बर् ब्येद् प गङ् यिन् प स्ते । दे नि źउग्स् प źएस् ब्यऽओ ॥
(इ)-ब्-इइ-3 म्स्.-, स्ह्.-, प्.13अ2, द्.11अ6, न्.13अ1, चो.12अ6, छ्.399च्24
योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् गङ् źए न । दे ल्तर् źउग्स् पऽइ गङ् zअग् दे ञिद् गङ् ल ग्नस् न । योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ ब दङ् यङ् दग् प ञिद् दु ङेस् प ल ऽजुग् पर् ऽग्युर् बऽइ थ मऽइ लुस् फ्यि म थोब् प म ग्तोग्स् प । źउग्स् पऽइ गोङ् यन् छद् नस् स्क्ये ब गोङ् नस् गोङ् म दग् तु द्बङ् पो शिन् तु म्छोग् दङ् ग्त्सो बो दङ् दम् प दङ् शिन् तु ख्यद् पर् दु ऽफग्स् प दग् यङ् दग् पर् स्ग्रुब् पर् ( श्भ् इ 44 ) ब्येद् प गङ् यिन् प स्ते । दे नि योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् चेस् ब्यऽओ ॥
(इ)-ब्-इइ-4 म्स्.-, स्ह्.-, प्.1335, द्. 11 ब् 1, न्. 13अ3, चो.12ब्1, छ्.399च्29
दे ल योङ्स् सु स्मिन् प गङ् źए न । देस् गङ् ल ग्नस् न । योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ ब दङ् यङ् दग् प ञिद् दु ङेस् प ल ऽजुग् पर् ऽग्युर् बऽइ थ मऽइ लुस् फ्यि म थोब् पर् ग्युर् प गङ् यिन् प स्ते । दे नि योङ्स् सु स्मिन् प źएस् ब्यऽओ ॥
(इ)-ब्-इइ-5 म्स्.-, स्ह्.-, प्.13अ6, द्.11ब्2, न्.13अ4, चो.12ब्2, छ्.400अ3
दे ल źउग्स् प खो न यिन् ल योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् क्यङ् म यिन् योङ्स् सु स्मिन् प यङ् म यिन् प गङ् źए न । दे ब्źइन् ग्शेग्स् पस् ग्सुङ्स् पऽइ छोस् ऽदुल् ब ल दङ् पोर् दद् प दङ् ल्त ब स्ब्योङ् बर् ब्येद् पऽइ बर् नि थोब् पर् ग्युर् ल । देऽइ गोङ् दु नि स्क्ये ब ग्चिग् त्सम् यङ् म्ङोन् पर् ब्स्ग्रुब् पर् मि ब्येद् प गङ् यिन् प स्ते । दे नि źउग्स् प खो न यिन् ल योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् क्यङ् म यिन् योङ्स् सु स्मिन् प यङ् निअ यिन् प źएस् ब्यऽओ ॥
(इ)-ब्-इइ-6 म्स्.-, स्ह्.-, प्.13अ8, द्.11ब्3, न्.13अ6, चो.12ब्4, छ्.400अ6
दे ल źउग्स् प यङ् यिन् योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् क्यङ् यिन् ल योङ्स् सु स्मिन् प म यिन् प गङ् źए न । दे ब्źइन् ग्शेग्स् पस् ग्सुङ्स् पऽइ छोस् ऽदुल् ब ल दङ् पोर् दद् प दङ् ल्त ब स्ब्योङ् बर् ब्येद् पऽइ बर् यङ् थोब् पर् ग्युर् ल । देऽइ गोङ् दु स्क्ये ब ग्चिग् गम् ग्ञिस् सम् रब् तु मङ् पो दग् क्यङ् म्ङोन् पर् स्ग्रुब् पर् ब्येद् मोद् क्यि । गङ् ल ग्नस् न । योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ ब दङ् यङ् दग् प ञिद् दु ङेस् प ल ऽजुग् पर् ऽग्युर् बऽइ थ मऽइ लुस् फ्यि म म थोब् प गङ् यिन् प स्ते । दे नि źउग्स् प यङ् यिन् योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् क्यङ् यिन् ल योङ्स् सु स्मिन् प म यिन् प źएस् ब्यऽओ ॥
(इ)-ब्-इइ-7 म्स्.-, स्ह्.-, प्.13ब्4, द्.11ब्6, न्.13ब्1, चो.12ब्7, छ्.400अ12
दे ल źउग्स् प यङ् यिन् योङ्स् सु स्मिन् प यङ् यिन् ल योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् म यिन् प गङ् źए न । ऽदि ल्त स्ते । दे ल्तर् źउग्स् पऽइ गङ् zअग् दे ञिद् क्यिस् ( श्भ् इ 46 ) गङ् ल ग्नस् न । योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ ब दङ् यङ् दग् प ञिद् दु ङेस् प ल ऽजुग् पर् ऽग्युर् बऽइ थ मऽइ लुस् क्यि फ्यि म थोब् चिङ् र्ञेद् पर् ग्युर् प गङ् यिन् प स्ते । दे नि źउग्स् प यङ् यिन् । योङ्स् सु स्मिन् प यङ् यिन् ल । योङ्स् सु स्मिन् पर् ब्येद् प ञिद् म यिन् प źएस् ब्यऽओ ॥

(इ)-ब्-इइ-8 म्स्.6अ1ल्, स्ह्.-, प्.13ब्6, द्.11ब्7, न्.13ब्3, चो.13अ1, छ्.400अ19
तत्र कतमो नावतीर्णो न परिपच्यमानो न परिपक्वः. [ऽदि ल्त स्ते । योङ्स्
सु म्य ङन् लस् ऽदऽ बऽइ छोस् चन् ग्यि गङ् zअग् रिग्स् खो न ल ग्नस् ल] नावतीर्णः, अयम् उच्यते नैवावतीर्णः पुद्गलो न परिपच्यमानो न परिपक्वः ।
अपि तु भव्य एव सो ऽवताराय परिपाकाय । अस्ति पुनः पुद्गलो यो ऽभव्य एवावताराय परिपाकाय वा, तद् यथा गोत्रविरहितो ऽपरिनिर्वाणधर्मको यः पुद्गलः, अयम् अत्यन्ताद् एवाभव्यो ऽवताराय परिपाकाय वा, किं पुनः परिनिर्वाणाय भव्यो भविष्यति ॥
(इ)-ब्-इइ-9 म्स्.6अ2ल्।13ब्7म्, स्ह्.25-3, w.* 65-6, प्.14अ3, द्.12अ4, न्.13ब्7, चो.13अ5, छ्.400अ23
तत्र सर्वेषाम् एव पुद्गलानां षड्भिः स्थानैः संग्रहो भवति । कतमैः) षड्भिः । भव्यो मृदुकुशलमूलसमन्वागतो मध्यकुशलमूलसमन्वागतो ऽधिमात्रकुशलमूलसमन्वागतो निष्ठाप्रायोगिको निष्ठागतश् च ॥
(इ)-ब्-इइ-9-अ म्स्.13ब्7र्, स्ह्.25-7, प्.14अ4, द्.12अ5, न्.14अ1, चो.13अ6, छ्.400अ28
तत्र कतमो भव्य एव पुद्गलः । यो गोत्रस्थो न चाद्यापि तत्प्रथमतस् तथागतप्रवेदिते धर्मविनये श्रद्धां प्रतिलभते ( श्भ् इ 48 ) यावद् दृष्टिं ऋजूकरोति । अयम् उच्यते भव्य एव पुद्गलः ॥
(इ)-ब्-इइ-9-ब् म्स्.14अ1ल्, स्ह्.25-4, प्.14अ6, द्.12अ6, न्.14अ2, चो.13अ7, छ्.400ब्2
तत्र कतमो मृदुकुशलमूलसमन्वागतः । यो गोत्रस्थस् तेन तथागतप्रवेदिते धर्मविनये तत्प्रथमतः श्रद्धा प्रतिलब्धा भवति यावद् द्र्स्तिर् ऋजूकृता । अयम् उच्यते मृदुकुशलमूलसमन्वागतः पुद्गलः ॥
(इ)-ब्-इइ-9-च् म्स्.14अ1र्, स्ह्.26-1, प्.14अ7, द्.12अ7, न्.14अ3, चो.13ब्1, छ्.400ब्6
तत्र कतमो मध्यकुशलमूलसमन्वागतः । यो गोत्रस्थः पुद्गलस् तत्प्रथमतस् तथागतप्रवेदिते धर्मविनये श्रद्धां प्रतिलभ्य यावद् दृष्टिम् ऋजुं कृत्वा, ततः परेणैकं वा द्वे वा संबहुलानि वा जन्मान्य् अभिनिर्वर्तयति विशेषाय परैति । नो चरमम् आत्मभावं प्रतिलभते, यत्र स्थितः परिनिर्वाति सम्यक्त्वं च न्यामम् अवक्रामति । अयम् उच्यते मध्यकुशलमूलसमन्वागतह्पुद्गलः ॥
(इ)-ब्-इइ-9-द् म्स्.14अ2ल्, स्ह्.26-6, प्.14ब्2, द्.12ब्3, न्.14अ6, चो.13ब्3, छ्.400ब्12
तत्र कतमो ऽधिमात्रकुशलमूलसमन्वागतः पुद्गलः । यः पुद्गलो विशेषाय परैति स चरमम् आत्मभावं प्रतिलभते । यत्र स्थितः परिनिर्वाति सम्यक्त्वं च न्यामम् अवक्रामति । अयम् उच्यते ऽधिमात्रकुशलमूलसमन्वागतः पुद्गलः ॥
(इ)-ब्-इइ-9-ए म्स्.14अ3ल्, स्ह्.26-9, प्.14ब्3, द्.12ब्3, न्.14अ7, चो.13ब्5, छ्.400ब्16
तत्र कतमो निष्ठाप्रायोगिकः पुद्गलः । यः पुद्गलश् चरमम् आत्मभावं प्रतिलभ्यास्रवक्षयाय सम्यगववादानुशासनीं सद्धर्मश्रवणं वा प्रतिलभ्य सम्यग् एव प्रयुज्यते, न चाद्यापि सर्वेण सर्वं सर्वथा प्रतिपद्यत आस्रवक्षयम् अनुप्राप्नोति, न निष्ठां गच्छति । अयम् उच्यते निष्ठाप्रायोगिकः पुद्गलः ॥

(इ)-ब्-इइ-9-f म्स्.14अ4ल्, स्ह्.26-15, प्.14ब्6, द्.12ब्5, न्.14ब्2, चो.13ब्7, छ्.400ब्20
तत्र निष्ठागतः पुद्गलः कतमः । यः सम्यगवोदितः सम्यगनुशिष्टो यदुतास्रवक्षयाय, तथा तथा प्रतिपद्यते । यत् सर्वेण सर्वं सर्वथास्रवक्षयम् अनुप्राप्नोति, कृतकृत्यो भवति परमशीतीभावप्राप्तः । अयम् उच्यते निष्ठागतः पुद्गलः ॥
(इ)-ब्-इइ-9ऽ म्स्.14अ5ल्, स्ह्.26-20, w.*65-14, प्.14ब्8, द्.12ब्6, न्.14ब्6, चो.14अ2, छ्.400ब्25
तत्र भव्यजातीयः पुद्गलो गोत्रं निश्रित्य गोत्रं प्रतिष्ठाय मृदूनि कुशलमूलानि प्रतिलभते, अवतीर्णश् च भवति । सो ऽवतीर्णो मृदूनि कुशलमूलानि निश्रित्य प्रतिष्ठाय मध्यानि कुशलमूलानि प्रतिलभते, तैश् चात्मानं परिपाचयति । स तथा परिपच्यमानो मध्यानि कुशलमूलानि निश्रित्य प्रतिष्ठायाधिमात्राणि कुशलमूलानि प्रतिलभते, परिपक्वश् च भवति । सो ऽधिमात्रकुशलमूलहेतुसमुदागतेनात्मभावप्रतिलम्भेन यदा संभारञ् च समुदानयति, चित्तैकाग्रताञ् च स्पृशति, सम्यक्त्वञ् च न्यामम् अवक्रामति, स्रोतआपत्तिफलं वा सकृदागामिफलं वानागामिफलं वा साक्षात्करोति । नो त्व् अग्रफलम् अर्हत्त्वम् साक्षात्करोति । तदा निष्ठाप्रायोगिक इत्य् उच्यते । यदा तु सर्वक्लेशप्रहाणम् अर्हत्त्वम् साक्षात्करोति, तदा निष्ठागतो भवति ।
सैषादिमध्यपर्यवसाना सर्वश्रावकचर्या षड्भिः पुद्गलव्यवस्थानैः संदर्शिता भवति । तत्र गोत्रेणादिः श्रावकचर्यायाः ( श्भ् इ 52 ) संदर्शितः । निष्ठया पर्यवसानम् । तदन्येन मध्यं संदर्शितम् ॥
(इ)-ब्-इइ-10 म्स्.14अ8ल्, स्ह्.27-2, प्.15अ7, द्.13अ4, न्.15अ2, चो.14अ7, छ्.400च्12
तत्रावतीर्णानां पुद्गलानां किं परिमाणनियतस् तुल्यश् च सर्वेषां कालो भवति परिनिर्वाणाय, आहोस्विद् अपरिमाणनियतो ऽतुल्यनिश्चयः सर्वेषां कालो भवति परिनिर्वाणाय । आह । नैषां परिमाणनियतः कालो नापि च तुल्यः सर्वेषां परिनिर्वाणाय । अपि तु यथायोगम् एषां यथाप्रत्ययलाभं परिनिर्वाणं वेदितव्यम् । केषांचिच् चिरेण, केषांचिन् नातिचिरेण, केषांचित् पुनः क्षिप्रम् एव परिनिर्वाणं भवति । अपि तु यो गोत्रस्थः पुद्गलः सर्वः क्षिप्रं परिनिर्वाति, सो ऽवश्यं त्रीणि जन्मान्य् अभिनिर्वर्तयति । एकस्मिन्न् अवतरति, एकस्मिन् परिपच्यते, एकस्मिन् जन्मनि परिपक्वो भवति, तत्रैव च परिनिर्वाति । नो चेत् परिनिर्वाति सो ऽवश्यं शैक्षः कालं करोति । परञ् च सप्तभवान् अभिनिर्वर्तयति । इदम् उच्यते ऽवतारव्यवस्थानम् ॥
(इ)-ब्-इइइ-1 म्स्.14ब्2र्, स्ह्.28-14, w.*66-8, प्.15ब्5, द्.13ब्2, न्.15अ7, चो.14ब्5, छ्.400च्24
अवतीर्णस्य पुद्गलस्य कतमानि लिङ्गानि । इह गोत्रस्थः पुद्गलो ऽवतीर्णमात्र एव यदा जन्मान्तरपरिवर्तेनापि स्मृतिसंप्रमोषं प्रतिलभते । स्वशास्तरि धर्मविनये वा सति, संविद्यमाने ऽपि दुराख्याते धर्मविनये स्वाख्याते ऽप्य् अनेकपर्यायेण दुराख्यातस्य धर्मविनयस्य वर्णम् स्तुतिम् आनुशंसं श्रुत्वा नावतरति, न प्रव्रजति । प्रव्रजितो ऽप्य् अवतीर्णो लघु लघ्व् एव प्रत्युदावर्तते । प्रकृत्यैव चास्य तत्रारोचकः संतिष्ठते । मधुनि जातस्येव च प्राणकस्य शुक्ते प्रक्षिप्तस्य, कामोपभोगिनो वा कर्दमे स्यन्दनिकायां प्रक्षिप्तस्य, यथापि तत् पूर्वकेणैव हेतुबलाधानेन ॥ स्वाख्यातस्य वा पुनर् धर्मविनयस्य नैव वर्णस्तुतिम् आनुशंसं शृणोति वा । अल्पमात्रम् अवरमात्रं वा श्रुत्वा, अश्रुत्वा वा, ( श्भ् इ 54 ) लघु लघ्व् एवावतरति प्रव्रजति वा । तथा प्रव्रजितश् चावतीर्णो न प्रत्युदावर्तते । प्रकृत्यैव चास्य तत्र रुचिः संतिष्ठते । मधुप्राणकस्येव मधुनि, कामोपभोगिनो वा प्रणीतायां कामचर्यायाम् । यथापि तत् पूर्वकेणैव हेतुबलाधानेन । इदं प्रथमम् अवतीर्णस्य पुद्गलस्य लिङ्गम् ॥
(इ)-ब्-इइल्-2 म्स्.14ब्5र्, स्ह्.29-14, w.*66-12, प्.16अ4, द्.13ब्7, न्.15ब्6, चो.15अ5, छ्.401अ11
पुनर् अपरम् अवतीर्णः पुद्गलो न च तावद् विसंयुक्तो भवत्य् अपायाक्षणगमनीयैः क्लेशैः, न च पुनर् अक्षणेषूपपद्यते । अवतीर्णं च पुद्गलं सन्धायोक्तं भगवता ।
सम्यग्दृष्टिर् अधिमात्रा लौकिकी यस्य विद्यते ।
अपि जातिसहस्राणि नासौ गच्छति दुर्गतिम् ॥
स पुनर् यदाधिमात्रेषु कुशलमूलेषु प्रविष्टो भवत्य् अनुपूर्वेण परिपाकगमनीयेषु तदा नाक्षणेषूपपद्यते, न त्व् अन्येषु । इदं द्वितीयम् अवतीर्णस्य पुद्गलस्य लिङ्गम् ॥
(इ)-ब्-इइल्-3 म्स्.14ब्7ल्, स्ह्.30-3, प्.16अ8, द्.14अ3, न्.16अ2, चो.14अ7, छ्.401अ18
पुनर् अपरम् अवतीर्णपुद्गलो बुद्धस्य वा धर्मस्य वा संघस्य वा गुनाञ् छ्रुत्वा, अनुस्मृत्या वा लभते चेतसः प्रसादम् उदारं कुशलं नैष्क्रम्योपसंहितं, भूयो भूयस् तेनालम्बनेन प्रसादद्रवचित्ततया अश्रुप्रपातान् रोमांचांश् च प्रतिलभते । इदं तृतीयम् अवतीर्णस्य पुद्गलस्य लिङ्गम् ॥
(इ)-ब्-इइल्-4 म्स्.14ब्8ल्, स्ह्.30-9, प्.16ब्2, द्.14अ4, न्.16अ3, चो.15ब्2, छ्.401अ22
पुनर् अपरम् अवतीर्णः पुद्गलः प्रकृत्यैव तीव्रेण ह्रीव्यपत्राप्येण समन्वागतो भवति, यदुत सर्वसावद्यस्थानसमुदाचारेषु । इदं चतुर्थम् अवतीर्णस्य पुद्गलस्य लिङ्गम् ॥
(इ)-ब्-इइल्-5 म्स्.15अ1ल्, स्ह्.30-13, प्.16ब्3, द्.14अ5, न्.16अ4, चो.15ब्3, छ्.401अ26
पुनर् अपरम् अवतीर्णः पुद्गलः छन्दिको भवति । तीव्रच्छन्द उद्देशे ( श्भ् इ 56 ) स्वाध्याये परिपृच्छायां योगे मनसिकारे, किंकुशलगवेषी च भवति । इदं पञ्चमम् अवतीर्णस्य पुद्गलस्य लिङ्गम् ॥
(इ)-ब्-इइल्-6 म्स्.15अ1म्, स्ह्.30-17, प्.16ब्4, द्.14अ6, न्.16अ5, चो.15ब्4, छ्.401अ29
पुनर् अपरम् अवतीर्णः पुद्गलः सर्वकर्मान्तेष्व् अनवद्येषु सर्वसमादानेषु कुशलपक्षप्रयोगेषु दृढारम्भश् च भवति स्थिरारम्भश् च निश्चितारम्भश् च, यदुत समागमाय । इदं षष्ठम् अवतीर्णस्य पुद्गलस्य लिङ्गम् ॥
(इ)-ब्-इइल्-7 म्स्.15अ2ल्, स्ह्.31-1, प्.16ब्6, द्.14अ7, न्.16अ6, चो.15ब्6, छ्.401ब्4
पुनर् अपरम् अवतीर्णः पुद्गलो मन्दरजस्कजातीयो भवति, मन्दमन्दं क्लेशपर्यवस्थानम् उत्पादयति न च पुनः प्रबन्धं स्थापयति, अशठश् च भवत्य् अमायावी निहतमदमानाहंकारो गुणाभिनिविष्टो दोषद्वेष्टा । इदं सप्तमम् अवतीर्णस्य पुद्गलस्य लिङ्गम् ॥
(इ)-ब्-इइल्-8 म्स्.15अ3ल्, स्ह्.31-6, प्.16ब्8, द्.14ब्2, न्.16ब्1, चो.15ब्7, छ्.401ब्8
पुनर् अपरम् अवतीर्णः पुद्गलो ऽसंलीनचित्तो भवत्य् उदारेष्व् अधिगम्येषु स्थानेषु नात्मानं परिभवति, नाप्रतिबलतायाम् अवस्थापयति, अधिमुक्तिबहुलो भवति । इदम् अष्टमम् अवतीर्णस्य पुद्गलस्य लिङ्गम् ॥
इमान्य् एवंभागीयानि प्रभूतान्य् अवतीर्णानां पुद्गलानां लिङ्गानि वेदितव्यानि येषाम् एतत् प्रदेशमात्रम् आख्यातम् ॥

पुनर् एतानि लिङ्गानि मृदुकुशलमूलस्थस्यावतीर्णस्य मृदूनि भवन्ति, सच्छिद्राण्य् अनिरन्तराण्य् अपरिशुद्धानि । मध्यकुशलमूलस्थितस्य मध्यानि । अधिमात्रकुशलमूलस्थितस्याधिमात्राणि, निश्छिद्राणि निरन्तराणि परिशुद्धानि । इमान्य् उच्यन्ते "अवतीर्णस्य पुद्गलस्य लिङ्गानि" यैर् लिङ्गैः समन्वागतो ऽवतीर्णो ऽवतीर्ण इति संख्यां गच्छति । तानि पुनर् एतानि गोत्रस्थानाम् अवतीर्णानां च पुद्गलानाम् आनुमानिकानि लिङ्गानि ( श्भ् इ 58 ) वेदितव्यानि । बुद्धा एव तु भगवन्तः परमपारमिप्रप्ताश् च श्रावकास् तायिनस् तत्र प्रत्यक्षदर्शिनः, सुविशुद्धेन ज्ञानदर्शनेन प्रत्यनुभवन्ति, यदुत गोत्रं चावतारं च ॥
(इ)-ब्-इव् म्स्.15अ6ल्, स्ह्.32-3, w.*66-18, प्.17अ7, द्.14ब्7, न्.16ब्6, चो.16अ6, छ्.401ब्26
अवतीर्णाः पुद्गलाः कतमे । अस्त्य् अवतीर्णः पुद्गलो ऽवतीर्ण एव न परिपच्यमानो न परिपक्वो न निष्क्रान्तः, अस्ति परिपच्यमानो न परिपक्वो न निष्क्रान्तः, अस्ति परिपक्वो न निष्क्रान्तः, अस्ति निष्क्रान्तो न परिपक्वः । एषां च पूर्ववद् विभागो वेदितव्यः ॥ ये ऽपि तदन्ये मृद्विन्द्रियादयः पुद्गलाः गोत्रभूमौ निर्दिष्टा । तेषाम् इहापि यथायोगं विभागो वेदितव्यः ॥
तत्र यश् चायम् अवतारस्य स्वभावो यच् च व्यवस्थानं यानि चेमान्य् अवतीर्णानां लिङ्गानि ये चेमे ऽवतीर्णाः पुद्गलास् तत् सर्वम् अभिसंक्षिप्य"अवतारभूमिर्" इत्य् उच्यते ॥
उद्दानम् ।
स्वभावस् तद्व्यवस्थानं लिङ्गं पुद्गल एव च ।
अवतारभूमिर् विज्ञेया सर्वम् एतत् समासतः ॥
श्रावकभूमाव् अवतारभूमिः समाप्ता ॥
(इ)-च् म्स्.15ब्1म्, स्ह्.33-1, w.*66-25, प्.17ब्4, द्.15अ4, न्.17अ3, चो.16ब्4, छ्.401च्11
नैष्क्रम्यभूमिः कतमा । आह । यच् च लौकिकेन मार्गेण वैराग्यगमनं, यच् च लोकोत्तरेण मार्गेण वैराग्यगमनं, यश् च तयोः सम्भारः, तद् एकध्यम् अभिसंक्षिप्य नैष्क्रम्यभूमिर् इत्य् उच्यते ॥
(इ)-च्-इ म्स्.15ब्2ल्, स्ह्.35-7, w.*66-33, प्.17ब्6, द्.15अ5, न्17अ4, चो.16ब्5, छ्.401च्18
लौकिकेन मार्गेण वैराग्यगमनं कतमत् । यथापीहैकत्यः कामधाताव् औदारिकदर्शी भवति । प्रथम एव स समापत्त्युपपत्तिके ध्याने विवेकजे प्रीतिसुखे शान्तदर्शी भवति । स तथादर्शी तद्बहुलविहारि सन् कामवैराग्यम् अनुप्राप्नोति, प्रथमं च ध्यानम् समापद्यते । एवं प्रथमध्यानाद् ऊर्ध्वम् सर्वास्व् अधरिमासु भूमिष्व् औदारिकदर्शि भवति, सर्वासु चोपरिमासु भूमिषु शान्तदर्शी, स तथादर्शी तद्बहुलविहारी समानो यावद् आकिञ्चन्यायतनाद् वैराग्यम् अनुप्राप्नोति नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं च समापद्यते । इदम् उच्यते लौकिकेन मार्गेण वैराग्यगमनं, नास्त्य् अत उत्तरि नातो भूयः ॥
(इ)-च्-इइ म्स्.15ब्3र्, स्ह्.36-2, w.*67-25, प्.18अ2, द्.15ब्1, न्.17अ7, चो.17अ2, छ्.402अ2

लोकोत्तरेण मार्गेण वैराग्यगमनं कतमत् । यथापीहैकत्यः सत्पुरुषाणां दर्शी, आर्यधर्मेषु कोविदः, [ऽफग् पऽइ छोस् र्नम्स् ल ब्zओ ब ल ल], दुःखं वा दुःखतो यथाभूतं प्रजानाति, समुदयं वा समुदयतः, निरोधं वा निरोधतः, मार्गं वा मार्गतः, शैक्षेण ज्ञानदर्शनेन समन्वागतः । ततश् चोत्तरि मार्गं भावयंस् त्रैधातुकेभ्यो दर्शनभावनाप्रहातव्येभ्यो धर्मेभ्य आत्मानं विसंयोजयति, विमोचयत्य् एवं चासौ त्रैधातुकसमतिक्रान्तो भवति । इदम् उच्यते लोकोत्तरेण मार्गेण वैराग्यगमनम् ॥
(इ)-च्-इइइ म्स्.15ब्5म्।12अ1म्, स्ह्.36-11, w.*68-1, प्.18अ6, द्.15ब्4, न्.17ब्3, चो.17अ5, छ्.402अ10
तत्र संभारः कतमः । तद्यथा, आत्मसंपत्, परसंपत्, कुशलो धर्मच्छन्दः, शीलसंवरः, इन्द्रियसंवरः, भोजने मात्रज्ञता, पूर्वरात्रापररात्रं जागरिकानुयुक्तता, संप्रजानद्विहारिता, कल्याणमित्रता, सद्धर्मश्रवणचिन्तना, अनन्तरायः, त्यागः, श्रमणालंकारश् च, इतीमे धर्मा लौकिकलोकोत्तरवैराग्यगमनाय संभार इत्य् उच्यते ॥
1 (इ)-च्-इइइ-1,2,3 म्स्.12अ1र्, स्ह्.37-4, प्.18ब्2, द्.15ब्7, न्.17ब्6, चो.17ब्1, छ्.402अ19 ``
तत्र या चात्मसंपत् परसंपत् कुशलश् च धर्मच्छन्द एषां पूर्ववद् विभागो वेदितव्यः । यद् उक्तं निहीने बीजसमुदागमप्रत्यये ॥
(इ)-च्-इइल्-4 म्स्.12अ2ल्, स्ह्.37-7, प्.18ब्3, द्.15ब्7, न्.17ब्6, चो.17ब्, छ्.402अ21
तत्र शीलसंवरः कतमः । यथापीहैकत्यः शीलवान् विहरति, यावत् समादाय शिक्षते शिक्षापदेषु ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(1)-इ म्स्.12अ2र्, स्ह्.37-10, प्.18ब्4, द्.16अ2, न्.18अ1, चो.17ब्3, छ्.402अ25
कथं शीलवान् विहरति । यथासमात्तेषु शिक्षापदेष्व् अविपन्नकायकर्मान्तश् च भवत्य् अविपन्नवाक्कर्मान्तश् च, अखण्डचारी, अच्छिद्रचारि । एवं शीलवान् भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(1)-इइ म्स्.12अ3म्, स्ह्.37-14, प्.18ब्6, द्.16अ3, न्.18अ2, चो.17ब्4, छ्.402अ27
कथं प्रातिमोक्षसंवरसंवृतो भवति । सप्तनैकायिकं शीलं प्रातिमोक्षसंवर इत्य् उच्यते । त एते निकायभेदेन बहवः संवरा भवन्ति । अस्मिंस् त्व् अर्थे भिक्षुसंवरम् अधिष्ठायाह प्रातिमोक्षसंवरसंवृतह्॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(1)-इइइ म्स्.12अ4ल्, स्ह्.38-2, प्.18ब्8, द्.16अ4, न्.18अ3, चो.17ब्6, छ्.402ब्2
कथम् आचारसंपन्नो भवति । यथापि तद् ईर्यापथं वेतिकरणीयं वा कुशलपक्षप्रयोगं वाधिष्ठाय लोकानुवर्तिना लोकानुत्क्रान्तेन विनयानुवर्तिना विनयानुत्क्रान्तेन चाचारेण समन्वागतो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(1)-इइइ-(अ) म्स्.12अ4र्, स्ह्.38-6, प्.19अ1, द्.16अ5, न्.18अ4, चो.17ब्7, छ्.402ब्5
तत्रेर्यापथाधिष्ठान आचारः कथं न लोकोत्क्रान्तो न विनयोत्क्रान्तः । यथापि तद् यत्र चंक्रमितव्यं यथा चंक्रमितव्यं तत्र तथा चंक्रम्यते, येन न लोकगर्हितो भवति न सतां सम्यग्गतानां सत्पुरुषाणां सहधार्मिकाणां विनयधराणां विनयशिक्षितानाम् अवद्यो भवति गर्ह्यस्थानीयः । यथा चङ्क्रम एवं स्थानं निषद्या शय्या वेदितव्या ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(1)-इइइ-(ब्) म्स्.12अ5र्, स्ह्.38-14, प्.19अ4, द्.16अ7, न्.18अ7, चो.18अ2, छ्.402ब्13
तत्रेतिकरणीयाधिष्ठान आचारः कथं न लोकोत्क्रान्तो भवति न विनयोत्क्रान्तः । इतिकरणीयम् उच्यते चीवराच्छादनम् उच्चारप्रस्रावम् उदकदन्तकाष्ठं ग्रामप्रवेशः पिण्डपातनिर्हारपरिभोगः पात्रनिर्मादनं स्थापनं च पादप्रक्षालनं शयनासनप्रज्ञप्तिः । तस्यैव चाभिसंक्षेपः पात्रकर्मचीवरकर्मेति । यद् वा पुनर् एवंभागीयं किंचित् तद् इतिकरणीयम् इत्य् उच्यते । तच् च यथायोगं यत्र कल्पयितव्यं, यथा च कल्पयितव्यं तत्र तथा कल्पयति । येन लौकिकानाम् अननुयोज्यो भवत्य् अविगर्हितः । विनयधराणां विनयशिक्षितानाम् अनपवाद्यो भवत्य् अविगर्हितः, सम्यग्गतानां सहधार्मिकाणाम् । एवम् इतिकरणीयाधिष्ठान आचारो लोकानुत्क्रान्तो भवति विनयानुत्क्रान्तश् च ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(1)-इइइ-(च्) म्स्.12ब्1ल्, स्ह्.39-6, प्.19ब्2, द्.16ब्4, न्.18ब्4, चो.18अ7, छ्.402ब्26
तत्र कुशलपक्षप्रयोगाधिष्ठान आचारः कथं लोकानुत्क्रान्तश् च भवति विनयानुत्क्रान्तश् च । कुशलपक्ष उच्यते तद्यथा स्वाध्यायो गुरूणाम् सामीचीकर्मोपस्थानं च, तथा ग्लानोपस्थानम्, अन्यो ऽन्यम् अनुकम्पाचित्तम् उपस्थाप्य च्छन्ददानं, उद्देशः । प्रयोगः परिपृच्छा धर्मश्रवणदक्षस्यानलसस्य, विज्ञानां सब्रह्मचारिणां कायेन वैयापृत्यक्रिया, परेषां च कुशलपक्षसमादापना धर्मदेशना । प्रतिसंलयनप्रवेशपर्यङ्कनिबन्धनिषद्या, इति य एवंभागीया अप्य् अन्ये धर्मा अयम् उच्यते कुशलपक्षप्रयोगः । स एवं कुशलपक्षप्रयोगो यथायोगं यथा परिकीर्तितं, यत्र कल्पयितव्यं तत्र तथ कल्पयति । येन नानुयोज्यो भवति गर्हितो लौकिकानां विनयधराणां विनयशिक्षितानां सतां सम्यग्गतानाम् सत्पुरुषाणां सहधार्मिकाणाम् । अयम् उच्यते कुशलपक्षप्रयोगाधिष्ठान आचारो लोकानुत्क्रान्तो विनयानुत्क्रान्तश् च । य एभिर् आकारैः संपन्न आचार इयम् उच्यत आचारसंपत् । एवं चाचारसंपन्नो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(1)-इव् म्स्.12ब्4ल्, स्ह्.40-5, प्.20अ1, द्.17अ3, न्.19अ2, चो.18ब्6, छ्.402च्15
कथं च गोचरसंपन्नो भवति । पञ्च भिक्षोर् अगोचराः । कतमे पञ्च । तद्यथा घोषो वेश्यं पानागारो राजकुलं चण्डालकठिनम् एव पञ्चमम् इति । य एतांस् तथागतप्रतिक्षिप्तान् अगोचरान् वर्जयित्वान्यत्र गोचरे चरत्य् अनवद्ये तत्र कालेनैवं गोचरसंपन्नो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(1)-व् म्स्.12ब्5ल्, स्ह्.41-1, प्.20अ4, द्.17अ5, न्.19अ4, चो.19अ1, छ्.402च्20
कथम् अणुमात्रेष्व् अवद्येषु भयदर्शी भवति । अणुमात्रम् अवद्यम् उच्यते क्षुद्राणुक्षुद्राणि शिक्षापदानि, येष्व् अध्यापत्तिर् व्युत्थानं च प्रज्ञायते, तेषां याध्यापत्तिर् इदम् अवद्यम् अणुमात्रम् । पुनस् तथा हि तस्या अध्यापत्तेर् अल्पकृच्छ्रेण व्युत्तिष्ठते, येन तद् अणुमात्रम् इत्य् ( श्भ् इ 68 ) उच्यते । तत्र कथं भयदर्शी भवति । "मा हैवाहम् एषाम् अध्यापत्तिहेतोर् अभव्यो वा स्याम् अप्राप्तस्य प्राप्तये, अनधिगतस्याधिगमाय, असाक्षात्कृतस्य साक्षात्क्रियायै, अपायगो वा स्याम् अपायगामी, आत्मा वा मे अपवदेत्, शास्ता वा देवता वा विज्ञा वा सब्रह्मचारिणो धर्मतया विगर्हेयुः, दिग्विदिक्षु च मे पापको वर्णकीर्तिशब्दश्लोको ऽभ्युद्गच्छेत्" । स एभ्यो दृष्टधर्मसांपरायिकेभ्यस् तद्धेतुकेभ्यो ऽनिष्टेभ्यो धर्मेभ्यो भयदर्शी भवति । येन तानि क्षुद्राणुक्षुद्राणि शिक्षापदानि जीवितहेतोर् अपि न संचिन्त्याध्यापद्यते । कदाचित् कर्हिचित् स्मृतिसंप्रमोषाद् अध्यापन्नो लघु लघ्व् एव यथाधर्मं प्रतिकरोति व्युत्तिष्ठते । एवम् अणुमात्रेष्व् अवद्येषु भयदर्शी भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(1)-वि म्स्.12ब्8र्, स्ह्.41-19, प्.20ब्3, द्.17ब्4, न्.19ब्3, चो.19अ7, छ्.403अ5

कथं समादाय शिक्षते शिक्षापदेषु । आह । पूर्वम् अनेन प्रातिमोक्षसंवरसमादाने ज्ञप्तिचतुर्थेन कर्मणोपसंपद्यमानेन कतिपयानां शिक्षापदानां शरीरं श्रुतं, सातिरेकं च तदन्यम् अर्धतृतीयं शिक्षापदशतं प्रातिमोक्षसूत्रोद्दिष्टं प्रतिज्ञयैवोपगतं "सर्वत्र शिक्षिष्यामी"ति, आचार्योपाध्यायानाम् अन्तिकाच् छ्रुत्वा, आलप्तकसंलप्तकसंस्तुतकसप्रियकानाम् । अर्धार्धमासं च प्रातिमोक्षसूत्रोद्देशतः, ततश् च तेन सर्वशिक्षापदसमादानात् प्रातिमोक्षसंवरः प्रतिलब्धः । तत उत्तरकालं येषु शिक्षापदेषु कुशलो भवति तानि तावन् नाध्यापद्यते । अध्यापन्नश् च यथाधर्मं प्रतिकरोति । येषु पुनः ( श्भ् इ 70 ) शिक्षापदेष्व् अकुशलो भवति, अव्युत्पन्नबुद्धिः तानि पूर्वं प्रतिज्ञासमादानेन समादत्तान्य् एतर्हि व्युत्पत्तिकौशल्यतया समाददाति । तेभ्यः पूर्वं यथापरिकीर्तितेभ्यः स्थानेभ्य आचार्यस्य वोपाध्यायस्य वा पूर्ववत्, व्युत्पत्तिकौशल्यतया च पुनः समादाय, यथानुशिष्टो ऽन्यूनम् अनधिकं शिक्षते तेषु गुरुगुरुस्थानीयव्यपदिष्टेषु शिक्षापदेषु, अविपरीतग्राही च भवत्य् अर्थस्य व्यञ्जनस्य च । एवं समादाय शिक्षते शिक्षापदेष्व् अयम् । तावद् विभंगः शीलसंवरस्य विस्तरकृतः ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(2) म्स्.13अ4म्, स्ह्.42-21, w.*68-34, प्.21अ3, द्.18अ3, न्.20अ2, चो.19ब्7, छ्.403अ22
तत्र कतमः समासार्थः । तत्रायं समासार्थस् त्रिलक्षण एव शीलस्कन्धः परिदीपितो भगवता, तद्यथाविप्रणाशलक्षणः, स्वभावलक्षणः, स्वभावगुणलक्षणश् च ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(2)-इ
यथा कथम् इति यत् तावद् आह शीलवान् विहरतीत्य् अनेन तावद् अविप्रणाशलक्षणं शीलसंवरस्याख्यातम् ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(2)-इइ
यत् पुनर् आह प्रातिमोक्षसंवरसंवृत इत्य् अनेन स्वभावलक्षणम् आख्यातम् ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(2)-इइइ, इव्, व्, वि
यत् पुनर् आह । आचारगोचरसंपन्न इति, अनेन परम् उपनिधाय तथा समादत्तस्य प्रातिमोक्षसंवरस्य गुणलक्षणम् आख्यातम् ॥
तथापि परे ताम् आचारगोचरसंपदम् उपलभ्याप्रसन्नाश् च प्रसीदन्ति, प्रसन्नानां च भवति भूयोभावः, प्रसन्नाश् च प्रसन्नाधिकारं कुर्वन्ति । न च मनांसि प्रदूषयन्ति, नावर्णं निश्चारयन्ति । अन्यथा शीलसंपन्नस्याचारगोचरसंपन्नस्यायं पराधिपतेयो गुण आनुशंसा न भवेत्, ( श्भ् इ 72 ) एतद्विपर्ययेण वास्य दोष एव भवेत् ॥
यत् पुनर् आह । अणुमात्रेष्व् अवद्येषु भयदर्शी समादाय शिक्षते शीक्षापदेष्व् इति, अनेनाध्यात्माधिपतेयगुणानुशंसलक्षणम् आख्यातम् । तत् कस्य हेतोः । यद् अप्य् एवम् आचारगोचरसंपन्नः पराधिपतेयं गुणानुशंसं प्रतिलभेत, अपि तु शीलं विपादयित्वा तद्धेतोस् तत्प्रत्ययम् अपायेषूपपद्यते । अभव्यतां वाप्राप्तस्य प्राप्तये पूर्ववत् ॥
यत् पुनर् अणुमात्रेष्व् अवद्येषु भयदर्शी भवति । प्राग् एवाधिमात्रेषु समादाय च शिक्षते शिक्षापदेषु तस्मात् तद्धेतोस् तत्प्रत्ययं कायस्य भेदात् सुगताव् उपपद्यते । भव्यो वा भवत्य् अप्राप्तस्य प्राप्तये पूर्ववद् । अनेन कारणेनाध्यात्माधिपतेयो ऽयं शीलसंवरस्य गुणानुशंस इत्य् उच्यते ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(2)-इऽ म्स्.13ब्2ल्, स्ह्.44-4, प्.21ब्7, द्.18ब्4, न्.20ब्3, चो.20ब्1, छ्.403ब्15
अपरः पुनः पर्यायः । समासतो भगवता समादत्तशीलता परिदीपिता, नैर्याणिकशीलता च, शीलभावना च ।
तत्र यत् तावद् आह । "शीलवान् विहरती"त्य् अनेन समादत्तशीलताख्याता ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(2)-इइऽ

यत् पुनर् आह । "प्रातिमोक्षसंवरसंवृत" इत्य् अनेन नैर्याणिकशीलताख्याता । तथा हि प्रातिमोक्षसंवरसंगृहीतं शीलम् अधिशीलं शिक्षेत्य् उच्यते । अधिशीलं च शिक्षां निश्रित्य, अधिचित्तं च, अधिप्रज्ञं च सिक्षां भावयत्य्, एवम् असौ सर्वदुःखक्षयाय निर्यातो भवति । यदुताधिशीलं प्रतिष्ठाय पूर्वंगमं कृत्वा तस्मात् प्रातिमोक्षसंवरो नैर्याणिकं शीलम् इत्य् उच्यते ॥
(इ)-च्-इइल्-4-अ-(2)-इइइऽ,इव्ऽ,व्ऽ,विऽ
यत् पुनर् आह । "आचारगोचरसंपन्नो ऽणुमात्रेष्व् अवद्येषु भयदर्शी समादाय शिक्षते शिक्षापदेष्व्" इत्य् अनेन शीलभावनाख्याता । एभिर् आकारैस् तत् प्रातिमोक्षसंवरशीलं भावयितव्यम् । एवं च भावितं सुभावितं ( श्भ् इ 74 ) भवतीति ।
स एष एकः शीलसंवरः षडाकारदेशनाप्रत्युपस्थानो वेदितव्यः ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ब् म्स्.13ब्5ल्, स्ह्.44-21, w.*69-22, प्.22अ6, द्.19अ3, न्.21अ1, चो.21अ1, छ्.403ब्29
स खलु एष शीलसंवरो दशभिः कारणैर् विपन्नो वेदितव्यः । विपर्ययाद् दशभिश् चैव कारणैः संपन्नः ॥
कतमैर् दशभिः कारणैर् विपन्नो भवति । आदित एव दुर्गृहीतो भवति, अतिलीनो भवति, अतिसृतो भवति, प्रमादकौसीद्यपरिगृहीतो भवति, मिथ्याप्रणिहितो भवति, आचारविपत्त्या परिगृहीतो भवति, आजीवविपत्त्या परिगृहीतो भवति, अन्तद्वयपतितो भवति, अनैर्याणिको भवति, समादानपरिभ्रष्टश् च भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ब्-(1) म्स्.13ब्6म्।9ब्6म्, स्ह्.45-8, प्.22ब्1, द्.19अ5, न्.21अ3, चो.21अ3, छ्.403च्6
तत्र कथम् आदितो दुर्गृहीतं शीलं भवति । यथापीहैकत्यो राजाभिनिर्णीतो वा प्रव्रजितश्, चौराभिनिर्णीतो वा, ऋणार्तो वा, भयार्तो वा, अजीविका भयभीतो वा, न श्रामण्याय, न ब्राह्मण्याय, नात्मशमाय, नात्मदमाय, नात्मपरिनिर्वाणाय । एवम् आदितो दुर्गृहीतो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ब्-(2) म्स्.9ब्6म्, स्ह्.46-4, प्.22ब्4, द्.19अ7, न्.21अ5, चो.21अ5, छ्.403च्13
कथम् अतिलीनो भवति । यथापीहैकत्यो ऽलज्जी भवति मन्दकौकृत्यः, शैथिलिकः शिथिलकारी शिक्षापदेषु । एवम् अतिलीनो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ब्-(3) म्स्.9ब्7ल्, स्ह्.46-7, प्.22ब्5, द्.19ब्1, न्.21अ6, चो.21अ6, छ्.403च्15
कथम् अतिसृतो भवति । यथापीहैकत्यो दुर्गृहीतग्राही भवत्य् अस्थानकौकृत्यः । सौकृत्यकरणीयेषु स्थानेषु कौकृत्यायमानः । अस्थाने परेषाम् अन्तिके परिभवचित्तं वाघातं वोत्पादयति प्रवेदयति । एवम् अतिसृतं भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ब्-(4) म्स्.10अ1ल्, स्ह्.46-11, प्.22ब्7, द्.19ब्2, न्.21अ7, चो,21ब्1, छ्,403च्19
कथं प्रमादकौसीद्यपरिगृहीतं भवति । यथापीहैकत्यो याम् अतीतम् अध्वानम् उपादायापत्तिम् आपन्नः, सा चानेन स्मृतिसंप्रमोषाद् एकत्या न यथाधर्मं प्रतिकृता भवति । यथातीतम् अध्वानम् उपादाय, एवम् अनागतं वर्तमानम् अध्वानम् उपादाय याम् आपत्तिम् आपन्नो भवति, सा चानेन स्मृतिसंप्रमोषाद् एकत्या न यथाधर्मं प्रतिकृता भवति । न च पूर्वम् एवापत्तेर् आयत्याम् अनध्यापत्तये तीव्रम् औत्सुक्यम् आपद्यते, यन् न्व् "अहं तथा तथा चरेयं विहरेयम्, यथा यथा चरन् विहरंश् चापत्तिं नाध्यापद्येय" । तथा च तथा चरति विहरति यथापत्तिम् अध्यापद्यते । सो ऽनेन पूर्वान्तसहगतेनापरान्तसहगतेन मध्यान्तसहगतेन पूर्वकालकरणीयेन सहानुचरेण च प्रमादेन समन्वागतः निद्रासुखं शयनसुखं पार्श्वसुखं च स्वीकरोति । अदक्षश् च भवत्य् अलसः, अनुत्थानसंपन्नः, न कर्ता भवति विज्ञानां सब्रह्मचारिणां कायेन वैयापृत्यम् । एवं प्रमादकौसीद्यपरिगृहीतं भवति ॥
(इ)-च्-इइइ-4-ब्-(5) म्स्.10अ3र्, स्ह्.47-7, प्.23अ6, द्.19ब्6, न्.21ब्5, चो.21ब्7, छ्.404अ4
कथं मिथ्याप्रणिहितं भवति । यथापीहैकत्यः प्रणिधाय ब्रह्मचर्यं चरति । "अनेनाहं शीलेन वा व्रतेन वा तपसा वा ब्रह्मचर्यवासेन वा देवो वा स्यां देवान्यतमो वा" । लाभसत्कारकामो भवति, परतः लाभसत्कारं प्रार्थयते, लाभसत्कारस्य स्पृहयति । एवं मिथ्याप्रणिहितं भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ब्-(6) म्स्.10अ4म्, स्ह्.47-13, प्.23अ8, द्.20अ1, न्.21ब्7, चो.22अ1, छ्.404अ9
कथम् आचारविपत्त्या परिगृहीतं भवति । यथापीहैकत्य ईर्यापथं वाधिष्ठायेतिकरणीयं वा कुशलपक्षप्रयोगं वा लोकोत्क्रान्तश् च भवति विनयोत्क्रान्तश् च पूर्ववद् । एवम् आचारविपत्त्या परिगृहीतं भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ब्-(7) म्स्.10अ5म्, स्ह्.47-17, प्.23ब्2, द्.20अ2, न्.22अ1, चो.22अ2, छ्.404अ13
कथम् आजीवविपत्त्या परिगृहीतं भवति । यथापीहैकत्यो महेच्छो भवत्य् असंतुष्टो दुष्पोषो दुर्भरजातीयः । स चाधर्मेण चीवरं ( श्भ् इ 78 ) पर्येषते न धर्मेण, अधर्मेण पिण्डपातं शयनासनं ग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारं पर्येषते न धर्मेण । स च चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैसज्यपरिष्कारहेतोर् आत्मनो गुणसंभावनानिमित्तम् अप्राकृतं विठपितम् ईर्यापथं कल्पयति, अनुद्धतेन्द्रियताम् अचपलेन्द्रियतां शान्तेन्द्रियतां च परेषाम् उपदर्शयति । येनास्य परे गुणसंभावनाज्ञाता दातव्यं कर्तव्यं मन्यन्ते, यदुत चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैसज्यपरिष्कारान् । ध्वाङ्क्षश् च भवति मुखरः प्रगल्भः केलायिता नामगोत्रोद्गृहीता बहुश्रुतो भवति धर्मधरः । लाभकारणाद् एव च परेषां धर्मं संलपति बुद्धभाषितं वा श्रावकभाषितं वा, आत्मनो वा गुणान् भूतान् वा किंचिद् वा पुनः समारोप्य स्वयम् एव वक्ता भवति, लापयति वा परैः । अनुत्तरेण वोपदर्शयिता, चीवरार्थी वा, अन्यतमान्यतमेन वा श्रामणकेन परिष्कारेणार्थी प्रभूतेन वाग्रतरेण वा । अविहन्यमानो ऽपि प्राकृतस्य चीवरस्योपदर्शयिता भवति, अप्य् एवर्न् श्राद्धा ब्राह्मणगृहपतयः चीवरेण विघातं संलक्षयित्वा प्रभूतं प्रणीतं चीवरं दातव्यं कर्तव्यं मंस्यन्ते । यथा चीवरम् एवम् अन्यतमान्यतमं श्रामणकं जीवितपरिष्कारम् । श्राद्धानां च ब्राह्मणगृहपतीनाम् अन्तिकाद् यथाकामं वालभमानः, असत्सु वासंविद्यमानेषु भोगेष्व् अलभमान एवं चोपरोधेन याचते निष्पिष्य, निष्पिष्यापि चैनान् परुषयत्य् अपि । हीनं वा पुनर् लब्ध्वा तथा संविद्यमानेषु भोगेषु तं लाभं पंसयत्य् अवसादयति । संमुखं च दातारं दानपतिम् एवं चाह "हं भो, कुलपुत्र, सन्त्य् एके कुलपुत्राः कुलदुहितरश् च ये तवान्तिकान् नीचकुलीनतराश् च दरिद्रतराश् च । ते पुनर् एवं चैवं च प्रणीतदायिनो मन-आपदायिनश् च । कस्मात् त्वं तेषाम् अन्तिकाद् उच्चकुलीनतरश् चाढ्यतरश् च समान एवम् अमना-आपदायी, चाप्रणीतपरीत्तदायी चे"ति ।

य एभिर् आकारैः कुहनां वा निश्रित्य लपनां वा नैमित्तिकतां वा ( श्भ् इ 80 ) नैष्पेषिकतां वा लाभेन वा लाभं निश्चिकीर्षतां चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारान् परतः पर्येषते, सो ऽधर्मेण । यः पुनर् अधर्मेण सो ऽस्य भवति मिथ्याजीवः । एवं तच् छीलम् आजीवविपत्त्या परिगृहीतं भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ब्-(8) म्स्.10ब्5म्, स्ह्.49-22, प्.24ब्4, द्.21अ1, न्.22ब्6, चो.23अ1, छ्.404ब्16
कथम् अन्तद्वयपतितं भवति । यथापीहैकत्यः कामसुखल्लिकानुयुक्तो भवत्य् अध्यवसितः, तान् परतः प्रतिलब्धान् धर्मेण वाधर्मेण वा चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैसज्यपरिष्कारान् परिभुङ्क्ते, आदीनवादर्शी निःसरणम् अप्रजानन् । अयम् उच्यत एको ऽन्तः । पुनर् अपरम् इहैकत्य आत्मक्लमथानुयुक्तो भवत्य् अनेकपर्यायेणात्मानम् आतापयति संतापयति कष्टव्रतसमादायी च भवति । तद्यथा कण्ठका पाश्रयो वा भवति भस्मापाश्रयो मुसलापाश्रयः फलकापाश्रयो भवति । उत्कुटुकस्थितो भवत्य् उत्कुटुकप्रहाणयोगम् अनुयुक्तः । अग्निपरिचारको भवति, यावत् त्रिर् अप्य् अग्निं परिचरति । उदकम् अध्यारोहो भवति, यावत् त्रिर् अप्य् उदकम् अध्यारोहति । एकपादकः स्थित्वा यतः सूर्यस् ततः परिवर्तते । इति यो वा पुनर् अप्य् एवंभागीय आत्मक्लमथानुयोगः। अयम् उच्यते द्वितीयो ऽन्तः । एवम् अन्तद्वयपतितं भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ब्-(9) म्स्.11अ1र्, स्ह्.50-16, प्.25अ3, द्.21अ6, न्.23अ5, चो.23अ6, छ्.404ब्26
कथम् अनैर्याणिकं भवति । यथापीहैकत्यः शीलं वा व्रतं वा दृष्ट्या परामृशति । "अनेनैव शीलेन वा व्रतेन वा शुद्धिर् भविष्यति । मुक्तिर् निर्याणं भविष्यती"ति । सर्वं च शीलम् इतो बाह्यानां सुरक्षितम् अपि सुविशुद्धम् अपि तद् उपमया विशुद्ध्यानैर्याणिकम् इत्य् उच्यते । एवम् अनैर्याणिकं भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ब्-(10) म्स्.11अ2र्, स्ह्.51-4, प्.25अ6, द्.21ब्1, न्.23अ6, चो.23ब्1, छ्.404च्1
कथं समादानपरिभ्रष्टं भवति । यथापीहैकत्यः सर्वेण सर्वम् अलज्जी भवति निरपेक्षः श्रामण्ये, स च भवति दुःशीलः पापधर्मा अन्तःपूतिर् अवस्रुतः कशम्बकजातः शंखस्वरसमाचारः, अश्रमणः श्रमणप्रतिज्ञः, अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिप्रतिज्ञः एवम् समादानपरिभ्रष्टं भवति ॥
एभिर् दशभिः कारणैर् विपन्नं शीलं शीलविपत्तिर् इत्य् उक्ता भगवता । अपि च शीलव्यसनम् अप्य् उक्तं भगवता । तच् चैभ्यः कारणेभ्यो द्वाभ्यां कारणाभ्यां वेदितव्यं, या चानैर्याणिकता यश् च समादानभ्रंशः, तदन्यैश् च कारणैः शीलविपत्तिर् एव वेदितव्या ॥
(इ)-च्-इइल्-4-च् म्स्.11अ4म्, स्ह्.51-16, प्.25ब्3, द्.21ब्4, न्.23ब्3, चो.23ब्5, छ्.404च्10
एषाम् एव च कृष्णपक्सव्यवस्थितानां कारणानां विपर्ययेण शुक्लपक्ष्यैः कारणैः शीलसंपत्तिर् वेदितव्या शीलविशुद्धिश् च ॥
(इ)-च्-इइल्-4-द् म्स्.11अ4र्, स्ह्.52-1, w.ऽ69-36, प्.25ब्4, द्.21ब्5, न्.23ब्4, चो.23ब्6, छ्.404च्11
क्वचित् पुनर् भगवता शीलं मूलार्थेनोक्तम् । यथोक्तम् ।
सुप्रतिष्ठितमूलः स्याच् चित्तस्योपशमे रतः ।
संयुक्तो च विसंयुक्तो दृष्ट्यादृष्ट्यार्यपापया ॥ इति गाथा ॥
क्वचिद् अलंकारशब्देनोक्तं । यथोक्तं । शीलालंकारसंपन्नो भिक्षुर् वा भिक्षुणी वा । अकुशलं प्रजहाति कुशलं भावयति ।
क्वचिद् अनुलेपनशब्देनोक्तम् । यत्राह । शीलानुलेपनसंपन्नो भिक्षुर् वा भिक्षुणी वेति पूर्ववत् ।
क्वचिद् गन्धशब्देनोक्तम् । अस्ति तद् आनन्द गन्धजातम् यस्यानुवातम् अपि गन्धो वाति, प्रतिवातम् अप्य्, अनुवातम् अपि प्रतिवातम् अपि गन्धो वाति ।
क्वचिद् सुचरितशब्देनोक्तम् । यत्राह । कायसुचरितस्येष्टो विपाको दृष्टे धर्मे ऽभिसंपराये च एवं वाक्सुचरितस्य ।
क्वचिद् संवरशब्देनोक्तम् । यत्राह । दाता दानपतिः शीलवान् भवति । संवरस्थाय्य् आगमदृष्टिः फलदर्शी ॥

अपि चोक्तम् । शीलवान् विहरति, प्रातिमोक्षसंवरसंवृत इति विस्तरः ॥
(इ)-च्-इइल्-4-द्-(1) म्स्.11अ7म्, स्ह्.53-6, प्.26अ4, द्.22अ3, न्.24अ3, चो.24अ5, छ्.405अ2
केन कारणेन भगवता शीलं मूलशब्देनोक्तं प्रतिष्ठार्थाधारार्थो मूलार्थः । तच् चैतच् छीलं सर्वेषाम् एव लौकिकलोकोत्तराणां गुणानाम् अनवद्यानाम् अग्र्यानां प्रवरानाम् सुखाहाराणां, प्रतिष्ठास्थानीयं ( श्भ् इ 86 ) चोत्पत्तये प्रतिलंभाय तस्मान् मूलशब्देनोच्यते । तद्यथा पृथिवी प्रतिष्ठा भवत्य् आधारस् तृणगुल्मौषधिवनस्पतीनाम् उत्पत्तये, एवम् एव शीलं विस्तरेण पूर्ववद् वाच्यम् ॥
(इ)-च्-इइल्-4-द्-(2) म्स्.11ब्2ल्, स्ह्.53-4, प्.26अ7, द्.22अ6, न्.24अ5, चो.24अ7, छ्.405अ7
केन कारणेन शीलम् अलंकारशब्देनख्याताम् । आह । यानि तदन्यानि भूषणानि तद्यथा हर्षा वा, कटका वा, केयूरा वा, मुद्रिका वा, जातरूपरजतमाला वा, तानि यावाद् अयं दह्रो भवति शिशुः कृष्णकेशः प्रत्यग्रयौवनसमन्वागतः तावद् अस्य विभूषणानि प्रावृतानि शोभामात्रां जनयन्ति । न त्व् एवं पुनर् जीर्णस्य, वृद्धस्य, महैइअस्याशीतिकस्य वा, नावतिकस्य वा, खण्डदन्तस्य, पलितशिरसो, नान्यत्र तैर् विभूषणैः प्रावृतैः स विडम्बित इव ख्याति । आरोग्यव्यसने वा, भोगव्यसने वा, ज्ञातिव्यसने वा प्रत्युपस्थिते न शोभते । शीलं पुनः सर्वेषां सर्वकालं च शोभाकरं भवति । तस्माद् अलंकारशब्देनोच्यते ॥
(इ)-च्-इइल्-4-द्-(3) म्स्.11ब्3र्, स्ह्.54-9, प्.26ब्3, द्.22ब्1, न्.24ब्1, चो.24ब्3, छ्.405अ16
केन कारणेन शीलम् अनुलेपनशब्देनोक्तम् । तत् खलु कुशलम् अनवद्यं शीलसमादानं सर्वदौःशील्यसमादानहेतुकं कायपरिदाहं चित्तपरिदाहम् अपनयति । घर्माभितप्तस्योत्तमग्रीष्मपरिदाहे काले प्रत्युपस्थिते चन्दनानुलेपनं वा कर्पूरानुलेपनं वा । अनेन कारणेन शीलम् अनुलेपनशब्देनोच्यते ॥
(इ)-च्-इइल्-4-द्-(4) म्स्.11ब्4र्, स्ह्.54-15, प्.26ब्6, द्.22ब्3, न्.24ब्3, चो.24ब्5, छ्.405अ21
केन कारणेन शीलं गन्धजातशब्देनोच्यते । शीलवतः खलु पुरुषपुद्गलस्य दिग्विदिक्षु कल्याणः कीर्तियशःशब्दश्लोको निश्चरति । विविधानां ( श्भ् इ 88 ) वा मूलगन्धजातानां सारगन्धजातानां वा, पुष्पगन्धानां वा वातेरितानां दिग्विदिक्षु मन-आपो गन्धो निश्चरति । अनेन कारणेन शीलं गन्धजातशब्देनोच्यते ॥
(इ)-च्-इइल्-4-द्-(5) म्स्.11 ब्6ल्, स्ह्.54-2, प्.26ब्8, द्.22ब्5, न्.24ब्5, चो.24ब्7, छ्.405अ25
केन कारणेन शीलं सुचरितशब्देनोच्यते । सुखगामिन्य् एषा चर्या स्वर्गगामिनी सुगतिगामिनी । एषा चर्या तस्मात् सुचरितम् इत्य् उच्यते ॥
(इ)-च्-इइल्-4-द्-(6) म्स्.11ब्6म्, स्ह्.55-2, प्.27अ2, द्.22ब्6, न्.24ब्5, चो.25अ1, छ्.405अ27
केन कारणेन शीलं संवरशब्देनोच्यते । निवृत्तिस्वभाव एष धर्मो निवृत्तिलक्षणो विरतिस्वभावः । तस्मात् संवरशब्देनोच्यते ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ए म्स्.11ब्7म्, स्ह्.55-4, प्.27अ3, द्.22ब्7, न्.24ब्6, चो.25अ2, छ्.405अ29
अस्य पुनः शीलसंवरस्य त्रिविधा प्रत्यवेक्षा परिशुद्धिनिमित्तम् । कतमा त्रिविधा । यदुत कायकर्मप्रत्यवेक्षा, वाक्कर्मप्रत्यवेक्षा, मनस्कर्मप्रत्यवेक्षा ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ए-(1) म्स्.12अ1ल्व्8अ1ल्, स्ह्.55-8, प्.27अ4, द्.23अ1, न्.24ब्7, चो.25अ3, छ्.405ब्2
कथम् एतानि कर्माणि प्रत्यवेक्षमाणः शीलसंवरं परिशोधयति । यत् कर्म कायेन प्रणिहितं भवति कर्तुं तद् एवं प्रत्यवेक्षते । "किन् नु व्याबाधिकं मे एतत् कायकर्मात्मनः परेषाम्, अकुशलं दुःखोदयं दुःखविपाकम् आहोस्विद्, अव्याबाधिकं मे एतत् कायकर्म आत्मनः परेषां कुशलं सुखोदयं सुखविपाकं" । सचेत् स एवं प्रत्यवेक्षमाणो जानाति, "व्याबाधिकं मे एतत् कायकर्मात्मनो वा परस्य वाकुशलं दुःखोदयं, दुःखविपाकं", स प्रतिसंहरति, तत्कर्म ( श्भ् इ 90 ) न करोति, नानुप्रयच्छति । सचेत् पुनर् जानात्य् अव्याबाधिकं मे एतत् कायकर्म कुशलं पूर्ववत्, स करोति तत् कायेन कर्म न प्रतिसंहरति, अनुप्रयच्छति । यद् अप्य् अनेनातीतम् अध्वानम् उपादाय कायेन कर्म कृतैः भवति । तद् अप्य् अभीक्ष्णं प्रत्यवेक्षते । "किं नु व्याबाधिकं मे एतत् पूर्ववत् । सचेत् स एवं प्रत्यवेक्ष्माणो जानाति व्याबाधिकं मे एतत्" कायकर्म पूर्ववत् । सविज्ञानां सब्रह्मचारिणाम् अन्तिके प्रतिदेशयति, यथाधर्मं प्रतिकरोति । सचेत् पुनर् एवं प्रत्यवेक्षमाणो जानात्य् अव्याबाधिकं मे एतत् कायकर्म पूर्ववत् । स तेनैव प्रीतिप्रामोद्येनाहोरात्रानुशिक्षी बहुलं विहरत्य्, एवम् अस्य तत् कायकर्म सुप्रत्यवेक्षितं च भवति, सुविशोधितं च यदुतातीतानागतप्रत्युत्पन्नेष्व् अध्वसु ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ए-(2) म्स्.8अ4र्, स्ह्.56-17, प्.27ब्5, द्.23ब्1, न्.25अ7, चो.25ब्3, छ्.405ब्18
यथा कायकर्मैवं वाक्कर्म वेदितव्यम् ॥
(इ)-च्-इइल्-4-ए-(3) म्स्.8अ5ल्, स्ह्.56-18, w।70-28, प्.27ब्6, द्.23ब्1, न्.25ब्1, चो.25ब्3, छ्.405ब्19
अतीतान् संस्कारान् प्रतीत्योत्पद्यते मनः । अनागतान्, प्रत्युत्पन्नान् संस्कारान् प्रतीत्योत्पद्यते मनः । तन्मनो ऽभीक्ष्णं प्रत्यवेक्षते, "किं नु व्याबाधिकं मे एतन् मनः" पूर्ववत् । यावन् नोत्पादयति, प्रतिसंहरति, नानुप्रयच्छति तन्मनस्कर्म । शुक्लपक्षेण पुनर् उत्पादयति, न प्रतिसंहरति, अनुप्रयच्छति तन्मनस्कर्म । एवम् अनेन तन् मनस्कर्म प्रत्यवेक्षितं भवति, सुपरिशोधितं, यदुतातीतानागतप्रत्युत्पन्नेष्व् अध्वसु ।
तत् कस्य हेतोः, अतीते ऽप्य् अध्वन्य् अनागते ऽपि प्रत्युत्पन्ने ऽपि ये केचिच् ( श्भ् इ 92 ) छ्रमणा वा, ब्राह्मणा वा, कायकर्म, वाक्कर्म, मनस्कर्म प्रत्यवेक्ष्य परिशोध्य, परिशोध्य, बहुलं व्याहार्षुः, सर्वे ते एवं प्रत्यवेक्ष्य, परिशोध्य च । यथोक्तं भगवतायुस्मन्तं राहुलम् आरभ्य ।
कायकर्माथ वाक्कर्म, मनस्कर्म च राहुल ।
अभीक्ष्णं प्रत्यवेक्षस्व, स्मरन् बुद्धानुशासनम् ॥
एतच् छ्रामणकं कर्म, अत्र शिक्षस्व राहुल ।
अत्र ते शिक्षमाणस्य, श्रेय एव न पापकम् ॥
तत्र यद् एवं विचिनोति "तत् कायकर्म, वाक्कर्म, मनस्कर्म किं व्याबाधिकं मे" इति विस्तरेण पूर्ववद्, इयं प्रत्यवेक्षणा, यत् पुनर् एकत्यं प्रतिसंहरति प्रतिदेशयत्य् एकत्यम् अनुप्रयच्छति । तेनैव प्रीतिप्रामोद्येनाहोरात्रानुशिक्षी बहुलं विहरतीयम् उच्यते परिशोधना ॥
(इ)-च्-इइल्-4-f म्स्.8अ8म्, स्ह्.58-1, w.*71-9, प्.28अ7, द्.24अ1, न्.25ब्7, चो.26अ3, छ्.405च्12
तत्रैवं परिशुद्धस्य शीलसंवरस्य दशानुशंसा वेदितव्याः ।
कतमे दश ॥
(इ)-च्-इइल्-4-f-(1) म्स्.8अ8र्, स्ह्.59-1, प्.28अ8, द्.24अ1, न्.26अ1, चो.26अ4, छ्.405च्13

इह शीलवान् पुरुषपुद्गलः शीलविशुद्धिम् आत्मनः प्रत्यवेक्षमाणो ऽविप्रतिसारं प्रोतिलभते । अविप्रतिसारिणः प्रामोद्यं प्रमुदितचित्तस्य प्रीतिर् जायते । प्रीतमनसः कायः प्रश्रभ्यते । स प्रश्रब्धकायः सुखं वेदयते । सुखितस्य चित्तं समाधीयते समाहितचित्तो यथाभूतं प्रजानाति । यथाभूतं पश्यति । यथाभूतं जानन् पश्यन् निर्विद्यते निर्विण्णो विरज्यते, विरक्तो विमुच्यते,विमुक्तस्य विमुक्तो ऽस्मी"ति ज्ञानदर्शनं भवति । यावन् निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वाति । यच् छीलवान् पुरुषपुद्गलः शीलविशुद्ध्यधिपतेयम् अविप्रतिसारं प्रतिलभते । अनुपूर्वेण यावन् निर्वाणगमनायायं प्रथमः शीलानुशंसः ॥
(इ)-च्-इइल्-4-f-(2) म्स्.8ब्2म्, स्ह्.60-12, प्.28ब्6, द्.24अ5, न्.26अ5, चो.26ब्1, छ्.405च्22
पुनर् अपरं शीलवान् पुरुषपुद्ग्लः मरणकालसमये प्रत्युपस्थिते, "कृतं बत मे सुकृतं कायेन वाचा मनसा, न कृतं बत मे दुश्चरितं कायेन पूर्ववत्" इति "या गतिः कृतपुण्यानां कृतकुशलानाम् कृतभयभीरुत्राणानां तां गतिं प्रेत्य, गमिष्यामी"ति द्वितीयम् अविप्रतिसारं प्रतिलभते सुगतिगमनाय, अविप्रतिसारिणो हि पुरुषपुद्गलस्य भद्रकं मरनं भवति भद्रिका कालक्रिया भद्रको ऽभिसंपरायः । अयं द्वितीयः शीलानुशंसः ॥
(इ)-च्-इइल्-4-f-(3) म्स्.8ब्3र्, स्ह्.60-1, प्.29अ2, द्.24ब्1, न्.26ब्1, चो.26ब्4, छ्.406अ1
पुनर् अपरं शीलवतः पुरुषपुद्गलस्य दिग्विदिक्षु कल्याणो वर्णकीर्तियशशब्दश्लोको निश्चरति । अयं तृतीयः शीलानुशंसः ॥
(इ)-च्-इइल्-4-f-(4) म्स्.8ब्4म्, स्ह्.61-3, प्.29अ3, द्.24ब्2, न्.26ब्2, चो.26ब्5, छ्.406अ3
पुनर् अपरं शीलवान् पुरुषपुद्गलः सुखम् स्वपिति सुखं प्रतिबुध्यते । निष्परिदाहेन कायेन चित्तेन च । अयं चतुर्थः शीलानुशंसः॥
(इ)-च्-इइल्-4-f-(5) म्स्.8ब्4र्, स्ह्.61-6, प्.29अ4, द्.24ब्3, न्.26ब्2, चो.26ब्6, छ्.406अ5
पुनर् अपरं शीलवान् पुरुषपुद्गलः सुप्तो ऽपि देवानां रक्ष्यो भवति । अयं पञ्चमः शीलानुशंसः ॥

(इ)-च्-इइल्-4-f-(6) म्स्.8ब्5ल्, स्ह्.61-9, प्.29अ5, द्.24ब्3, न्.26ब्3, चो.26ब्7, छ्.406अ7
पुनर् अपरं शीलवान् पुरुषपुद्गलः न शंकी भवति परतः पापस्य, न भीतो न संत्रस्तमानसः । अयं षष्ठः शीलानुशंसः ॥
(इ)-च्-इइल्-4-f-(7) म्स्.8ब्5म्, स्ह्.61-12, प्.29अ6, द्.24ब्4, न्.26ब्4, चो.27अ1, छ्.406अ9
पुनर् अपरं शीलवान् पुरुषपुद्गलः बधकानां प्रत्यर्थिकानाम् अपिप्रत्यमित्राणां छिद्रप्राप्तो ऽपि रक्ष्यो भवति, सर्वदा "अयं पुरुषपुद्गल" ( श्भ् इ 96 ) इति विदित्वा मित्रतां वापद्यते मध्यस्थतां वा । अयं सप्तमः शीलानुशंसः ॥
(इ)-च्-इइल्-4-f-(8) म्स्.8ब्6ल्, स्ह्.61-17, प्.29अ8, द्.24ब्6, न्.26ब्5, चो.27अ2, छ्.406अ13
पुनर् अपरं पूर्ववद् व्याडानां यक्षाणां नैवासिकानाम् अमनुष्याणां छिद्रप्राप्तो ऽपि रक्ष्यो भवति । यदुत तद् एव शीलम् अधिपतिं कृत्वा । अयम् अष्टमः शीलानुशंसः ॥
(इ)-च्-इइल्-4-f-(9) म्स्.8ब्6म्, स्ह्.61-21, प्.29ब्1, द्.24ब्7, न्.26ब्6, चो.27अ4, छ्.406अ16
पुनर् अपरं शीलवान् पुरुषपुद्गलः धर्मेणाल्पकृच्छ्रेण परतो लाभं लभते । यदुत चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारान्, यदुत शीलाधिकरणहेतोः सत्कृतश् च भवति, गुरुकृतो राज्ञां राजमात्राणां नैगमजानपदानां धनिनां श्रेष्ठिनाम् सार्थवाहानाम् । अयं नवमः शीलानुशंसः ॥
(इ)-च्-इइल्-4-f-(10) म्स्.8ब्7म्, स्ह्.62-5, प्.29ब्4, द्.25अ2, चो.27अ6, न्.27अ1, छ्.406अ21
पुनर् अपरं पूर्ववत् सर्वप्रणिधानानि समृध्यन्ति । सचेद् आकांक्षते "कामधातौ क्षत्रियमहाशालकुलानां ब्राह्मणमहाशालकुलानां वा गृहपतिमहाशालकुलानां वा चतुर्महाराजकायिकानां वा देवानां, त्रायस्त्रिंशानां वा यामानां तुषितानां निर्माणरतीनां परनिर्मितवशवर्तिनां देवानां सभागतायोपपद्येय" इति, उपपद्यते यथापि तद् विशुद्धत्वाच् छीलानां ।
सचेद् आकांक्षते "अहो वताहं ध्यानानि च समापद्य दृष्टे धर्मे सुखं विहरेयम् । रूपोपगानां च देवानां सभागतायोपपद्येय" इति, विहरत्य् उपपद्यते च । तच् च शीलवतो वीतरागस्य प्रणिधानं समृध्यति ।
सचेद् आकांक्षते "ये ते शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य तान् आरुप्यान् चोपसंपद्य विहरयेय । आरूप्योपगतानां च देवानां सभागतायोपपद्येय" इति, पूर्ववत् ॥
सचेद् आकांक्षते "अत्यन्तनिष्ठनिर्वाणम् अधिगच्छेयम्" इत्य् अधिगच्छति ॥ तच् च विशुद्धत्वाच् छीलानां सर्वत्र च वीतरागत्वात् ।
अयं दशमः शीलानुशंसो वेदितव्यः ॥
निर्दिष्टः शीलस्कन्धो विभागशः, निर्दिष्टा विपत्तिसंपत्तिः, निर्दिष्टानि पर्यायनामानि, निर्दिष्टा परिशुद्धिप्रत्यवेक्षा, निर्दिष्टो ऽनुशंसः ॥
स एष सर्वाकारपरिपूर्णः शीलसंवरः संभारपरिगृहीत आख्यात उत्तनो विवृतः प्रकाशितो, यत्रात्मकामैः श्रामण्यब्राह्मण्यकामैः कुलपुत्रैः शिक्षितव्यम् ॥
उद्दानम् ।
विभङ्गस् त्रिविधो ज्ञेयः संपद् दशविधा भवेत् ।
पर्यायश् च षडाकारो विशुद्धिस् त्रिविधा मता ।
अनुशंसो दशविधः एषो ऽसौ शीलसंवरः ।
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-. म्स्.9अ3र्, स्ह्.63-14, प्.30ब्2, द्.25ब्3, न्.27ब्3, चो.28अ1,छ्.406ब्17
इन्द्रियसंवरः कतमः । यथापीहैकत्यः इन्द्रियैर् गुप्तद्वारो विहरत्य् आरक्षितस्मृतिर् निपकस्मृतिर् इति विस्तरः ।
तत्र कथम् इन्द्रियैर् गुप्तद्वारो विहरति । आरक्षितस्मृतिर् भवति निपकस्मृतिर् इति विस्तरेण यावद् रक्षति मन-इन्द्रियं मन-इन्द्रियेण संवरम् आपद्यते । एवम् इन्द्रियैर् गुप्तद्वारो विहरति ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1 )-इइ म्स्.9अ4र्, स्ह्.64-6, प्.30ब्3, द्.25ब्6, न्.27ब्6, चो.28अ4, छ्.406ब्21
तत्र कथम् आरक्षितस्मृतिर् भवति । यथापीहैकत्येनेन्द्रियगुप्तद्वारताम् एवाधिपतिं कृत्वा श्रुतम् उद्गृहीतं भवति चिन्तितं वा पुनर् भावितं वा । तेन च श्रुतचिन्ताभावनाधिपतेया स्मृतिः प्रतिलब्धा भवति । स तस्या एव स्मृतेः प्रतिलब्धाया असंप्रमोषार्थम् अधिगमार्थम् अविनाशार्थं कालेन कालं तस्मिन्न् एव श्रुते योगं करोत्य् अभ्यासं करोति, चिन्तायां भावनायां योगम् अभ्यासं करोति । न भवति स्रस्तप्रयोगो निराकृतप्रयोगः, एवम् अनेन तस्याः श्रुतसमुदागतायाश् चिन्ताभावनासमुदागतायाः स्मृतेः कालेन कालं श्रुतचिन्ताभावनायोगक्रियाया आरक्षा कृता भवति । एवम् आरक्षितस्मृतिर् भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-इइइ म्स्.9अ6र्, स्ह्.65-9, प्.30ब्7, द्.26अ2, न्.28अ2, चो.28ब्1, छ्.406च्3
कथं निपकस्मृतिर् भवति । स तस्याम् एव स्मृतौ नित्यकारी च भवति निपुणकारी च भवति । तत्र या नित्यकारिता इयम् उच्यते सातत्यकारिता । तत्र या निपुणकारिता इयम् उच्यते सत्कृत्यकारिता । स एवं सातत्यकारी सत्कृत्यकारी निपकस्मृतिर् इत्य् उच्यते । स यथारक्षितस्मृतिर् भवति तथा तां स्मृतिं न संप्रमोषयति । स यथा निपकस्मृतिर् भवति तथा तस्याम् एवाप्रमुषितायां स्मृतौ बलाधानप्राप्तो भवति । येन शक्तो भवति प्रतिबलश् च रूपाणाम् अभिभवाय शब्दानां गन्धानां रसानाम् स्प्रष्टव्यानां धर्माणाम् अभिभवाय ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-इव् म्स्.9ब्1म्, स्ह्.66-4, प्.31अ3, द्.26अ5, न्.28अ4, चो.28ब्4, छ्.406च्10
कथं स्मृत्यारक्षितमानसो भवति । चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं, चक्षुर्विज्ञानानन्तरम् उत्पद्यते विकल्पकं मनोविज्ञानम्, येन विकल्पकेन मनोविज्ञानेन प्रियरूपेषु रूपेषु सम्रज्यते, अप्रियरूपेषु रूपेषु व्यापद्यते । स ताम् एवाधिपतिं कृत्वा तस्माद् अयोनिशोविकल्पात् संक्लेशसमुत्थापकात् तन् मानसं रक्षति, यथा संक्लेशो नोत्पद्यते । एवं श्रोत्रं घ्राणं जिह्वां कायं। मनः प्रतीत्य धर्मांश् चोत्पद्यते मनोविज्ञानम् । तच् च मनोविज्ञानम् अस्त्य् अयोनिशोविकल्पसहगतं संक्लेशसमुत्थापकम् । येन प्रियरूपेषु धर्मेषु संरज्यते, अप्रियरूपेषु धर्मेषु व्यापद्यते, स तां स्मृतिम् एवाधिपतिं कृत्वा तस्माद् अयोनिशोविकल्पात् संक्लेशसमुत्थापकात् तन् मानसं रक्षति एवम् अस्य संक्लेशो नोत्पद्यते । एवं स्मृत्यारक्षितमानसो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-व् म्स्.9ब्4ल्, स्ह्.66-19, प्.31ब्2, द्.26ब्3, न्.28ब्3, चो.29अ3, छ्.406च्20
कथं समावस्थावचारको भवति । समावस्थोच्यते उपेक्षा कुशला वा अव्याकृता वा । स तस्माद् अयोनिशोविकल्पात् संक्लेशसमुत्थापकात् तन् मानसं रक्षित्वा कुशलायां वोपेक्षायाम् अव्याकृतायां वावचारयति । तेनोच्यते समावस्थावचारकः । एवं समावस्थावचारको भवति ॥
(इ)-च्-इइ!-5-अ-(1)-व्-(अ) म्स्.9ब्5ल्, 6अ2म्, स्ह्.67-3, प्.31ब्4, द्.26ब्5, न्.28ब्5, चो.29अ5, छ्.406च्24

कथं पुनस् तस्माद् अयोनिशोविकल्पात् संक्लेशसमुत्थापकान् मानसं रक्षति । न निमित्तग्राही भवति तेषु रूपेषु शब्देषु गन्धेषु रसेषु स्प्रष्टव्येषु धर्मेषु नानुव्यञ्जनग्राही, यतो ऽधिकरणम् अस्य पापका अकुशला धर्माश् चित्तम् अनुस्रवेयुः । सचेत् पुनः स्मृतिसंप्रमोषात् क्लेशप्रचुरतया वा विवर्जयतो ऽपि निमित्तग्राहम् अनुव्यञ्जनग्राहम् उत्पद्यन्त एव पापका अकुशला ये धर्मा अनुस्रवन्त्य् एव चित्तं । तेषां संवराय प्रतिपद्यते । आभ्यां द्वाभ्याम् आकाराभ्यां तस्मात् संक्लेशसमुत्थापकाद् अयोनिशोविकल्पात् तन् मानसं रक्षितं भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-व्-(ब्)-(ई) म्स्.6अ2र्, स्ह्.67-9, प्.31ब्8, द्.27अ1, न्.29अ1, चो.29ब्1, छ्.407अ2
कथं च पुनस् तन् मानसम् आभ्याम् आकाराभ्यां संरक्ष्य कुशलायां वोपेक्षायाम् अवचारयत्य् अव्याकृतायां वा । द्वाभ्याम् एवाकाराभ्याम् । कतमाभ्यां द्वाभ्याम् । यथाह रक्षति चक्षुरिन्द्रियं चक्षुरिन्द्रियेण संवरम् आपद्यते । यथा चक्षुरिन्द्रियं एवं श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायान्, रक्षति मन-इन्द्रियं मन-इन्द्रियेण संवरम् आपद्यते । आभ्यां द्वाभ्याम् आकाराभ्यां कुशलायां वाव्याकृतायां वोपेक्षायां तन् मानसम् अवचारयति ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-व्-(ब्)-(द् म्स्.6अ4ल्, स्ह्.68-1, प्.32अ4, द्.27अ3, न्.29अ3, चो.29ब्3, छ्.407अ8
कथं चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु न निमित्तग्राही भवति । निमित्तग्राह उच्यते, यच् चक्षुर्विज्ञानगोचरो रूपं तस्य गोचरस्य ग्राही भवति चक्षुर्विज्ञानेन । एवं निमित्तग्राही भवति यदुत चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु ( श्भ् इ 106 ) । सचेत् पुनस् तं गोचरं परिवर्जयति चक्षुर्विज्ञनस्यैवं न निमित्तग्राही भवति चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु । यथा चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेष्व् एवं श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञेयेषु धर्मेषु ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-व्-(ब्)-(3) म्स्.6अ5र्, स्ह्.68-10, प्.32अ7, द्.27अ5, न्.29अ6, चो.29ब्6, छ्.407अ13
कथं नानुव्यञ्जनग्राही भवति चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु । अनुव्यञ्जनग्राह उच्यते, यस् तेष्व् एव चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु चक्षुर्विज्ञानस्यैव समनन्तरसहोत्पन्नस्य विकल्पकस्य मनोविज्ञानस्य यो गोचरः संरागाय वा संद्वेषाय वा संमोहाय वा, तस्य ग्राही भवति मनोविज्ञानेन । एवम् अनुव्यञ्जनग्राहि भवति यद् उत चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु । तं गोचरं परिवर्जयति, नोत्पादयति तदालम्बनं तन् मनोविज्ञानम् एवं नानुव्यञ्जनग्राही भवति यदुत चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु । एवं श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञेयेषु धर्मेषु ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-व्-(ब्)-0-(अ)ऽ म्स्.6अ7ल्, स्ह्.68-17, प्.32ब्4, द्.27ब्2, न्.29ब्2, चो.30अ3, छ्.407अ21

अपरा जातिर् निमित्तग्राहस्यानुव्यंजनग्राहस्य च । तत्र निमित्तग्राहो यच् चक्षुषा रूपाण्य् आभासगतानि तज्जं मनस्कारं संमुखीकृत्य पश्यति ।
तत्रानुव्यञ्जनग्राहः, तान्य् एव रूपाणि चक्षुसाभासगतानि तज्जं ( श्भ् इ 108 ) मनसिकारं संमुखिकृत्य पश्यति, अपि तु परतो ऽनुश्रवपूर्वकं, शृणोति "सन्त्य् एवंरूपाण्य् एवंरूपाणि चक्षुर्विज्ञेयां रूपाणी"ति यानि तानि तदनुगतानि नामानि पदानि व्यञ्जनानि यान्य् अधिपतिं कृत्वा यानि निश्रित्य यानि प्रतिष्ठायायं पुरुषपुद्गलो यथाश्रुतानि चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि विकल्पयति। अयम् उच्यते ऽनुव्यञ्जनग्राहः । यथा चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु, एवं श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञेयेषु धर्मेषु वेदितव्यम् ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-व्-(ब्)-0-(ब्)ऽ म्स्.6ब्2म्,स्ह्. 69-7, प्.33अ1, द्.27ब्6, न्.29ब्6, चो.30अ7, छ्.407ब्1
स पुनर् अयं निमित्तग्राहो ऽनुव्यञ्जनग्राहश् चास्ति यन्निदानम् अस्य यदधिकरणं यदधिपतेयम् अस्य पापका अकुशला धर्माश् चित्तम् अनुस्रवन्ति । अस्ति यन् न तन्निदानं न तदधिकरणं न तदधिपतेयं पापका अकुशला धर्माश् चित्तम् अनुस्रवन्ति । तत्र यो ऽयं निमित्तग्राहो ऽनुव्यञ्जनग्राहश् चायोनिशोग्राहः यन्निदानं यदधिकरणं यदधिपतेयम् अस्य पापका अकुशला धर्माश् चित्तम् अनुस्रवन्ति । तद्रूपम् असौ निमित्तग्राहम् अनुव्यञ्जनग्राहं च परिवर्जयति ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-व्-(ब्)-(5) म्स्.6ब्4ल्, स्ह्.69-17, प्.33अ5, द्.28अ1, न्.30अ1, चो.30ब्3, छ्.407ब्8
पापका अकुशला धर्माः कतमे । रागः, रागसमुत्थापितं कायदुश्चरितं वाग्दुश्चरितं मनोदुश्चरितम् । द्वेषो, मोहः, मोहसमुत्थापितं च कायदुश्चरितं वाग्दुश्चरितं मनोदुश्चरितम् इम उच्यन्ते "पापका अकुशला धर्माः" ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-व्-(ब्)- म्स्.6ब्4र्, स्ह्.70-1, w.*71-14, प्.33अ7, द्.28अ3, न्.30अ3, चो.30ब्5, छ्.407ब्12
कथम् एते चित्तम् अनुस्रवन्ति । यदालम्बनं चित्तमनोविज्ञानम् उत्पद्यते गच्छति प्रतिसरति, तदालम्बनास् तदालम्बनास् तेन चित्तमनोविज्ञानेन संप्रयुक्ताः कायवाङ्मनोदुष्चरितसमुत्थापकास् ते रागद्वेषमोहा उत्पद्यन्ते गच्छन्ति प्रतिसरन्ति । तेनोच्यन्ते "चित्तम् अनुस्रवन्ति" ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-व्-(ब्)-(z) म्स्.6ब्5म्, स्ह्.70-7, प्.33ब्2, द्.28अ5, न्.30अ5, चो.30ब्7, छ्.407ब्16
एवं तावन् निमित्तग्राहेणानुव्यञ्जनग्राहेण च य उत्पद्यते संक्लेशश् चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु यावन् मनोविज्ञेयेषु धर्मेषु, सो ऽस्य नोत्पद्यते निमित्तग्राहम् अनुव्यञ्जनग्राहं च परिवर्जयतः । सचेत् पुनः स्मृतिसंप्रमोषाद् वा क्लेशप्रचुरतया वा, एकाकिनो ऽपि विहरतः पूर्वदृष्टानि चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाण्य् अधिपतिं कृत्वा, पूर्वानुभूताङ् श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञेयान् धर्मान् अधिपतिं कृत्वा, उत्पद्यन्ते पापका अकुशला धर्माः, तान् उत्पन्नान् नाधिवासयति प्रजहाति विशोधयति व्यन्तीकरोति । तेनोच्यते "तेषां संवराय प्रतिपद्यते" ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-व्-(ब्)-(द् म्स्.6ब्7ल्, स्ह्.70-3, प्.33ब्4, द्.28ब्1, न्.30ब्1, चो.31अ3, छ्.407ब्24
स येषु रूपेषु चक्षुः प्रेरयितव्यं भवति, येषु श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञेयेषु धर्मेषु मनः प्रेरयितव्यं भवति, तेषु तथा प्रेरयति यथा न संक्लिश्यते । एवम् अनेन तस्मात् संक्लेशान् मन-इन्द्रियं रक्षितं भवति । तेनोच्यते "रक्षति मन-इन्द्रियम्" ॥
(इ)-च्-इइल्-5-अ-(1)-व्-(ब्)-(9) म्स्.7अ1म्, स्ह्.71-2, प्.33ब्8, द्.28ब्3, न्.30ब्2, चो.31अ5, छ्.407ब्29
येषु पुनश् चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु चक्षुरिन्द्रियं न प्रेरयितव्यं भवति, येषु श्रोत्रघ्राणजिह्वाकाय मनोविज्ञेयेषु धर्मेषु मन-इन्द्रियं न प्रेरयितव्यं भवति, तेषु सर्वेण सर्वं सर्वथा न प्रेरयति । तेनोच्यते "चक्षुरिन्द्रियेण संवरम् आपद्यते" । तेनोच्यते यावन् "मन-इन्द्रियेण संवरम् आपद्यते" ।
अयं तावद् विभङ्गो विस्तरेणेन्द्रियसंवरस्य विज्ञेयः ॥
(इ)-च्-इइल्-5-ब्-(1) म्स्.7अ2म्, स्ह्.71-10, प्.34अ3, द्.28ब्5, न्.30ब्4, चो.31ब्1, छ्.407च्7 त्।
समासार्थः । येन च संवृणोति, यच् च संवृणोति, यतश् च संवृणोति, यथा च संवृणोति, या चासौ संवृतिः, तत् सर्वम् एकध्यम् अभिसम्क्षिप्य इन्द्रियसंवर" इत्य् उच्यते ॥
तत्र केन संवृणोति । यारक्षिता च स्मृतिस् [द्रन् प ल र्तग् ऽग्रुस् ब्येद् प ब्स्गोम् प गङ् यिन् प स्ते] तया संवृणोति ॥
किं संवृणोति । चक्षुरिन्द्रियं संवृणोति । श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमन-इन्द्रियं संवृणोति । इदं संवृणोति ॥
कुतः संवृणोति । प्रियरूपाप्रियरूपेभ्यो रूपेभ्यः शब्देभ्यो यावद् धर्मेभ्यो ऽतः संवृण्तोति ॥
कथं संवृणोति । न निमित्तग्राही भवति नानुव्यञ्जनग्राही, यतो ऽधिकरणम् एव पापका अकुशला धर्माश् चित्तम् अनुस्रवन्ति । तेषां संवराय प्रतिपद्यते । रक्षतीन्द्रियम् इन्द्रियेण संवरम् आपद्यते । इत्य् एवं संवृणोति ॥
का पुनः संवृतिः । यद् आहम् । स्मृत्यारक्षितमानसो भवति, समावस्थावचारकः । इयम् उच्यते संवृतिः ॥
(इ)-च्-इइल्-5-ब्-(2) म्स्.7अ4म्, स्ह्.72-7, प्.34ब्2, द्.29अ3, न्.31अ2, चो.31ब्5, छ्.407च्18
पुनर् अपरः समासार्थः । यश् च संवरोपायः, यच् च संवरणीयं वस्तु, या च संवृतिः । तद् एकध्यम् अभिसंक्षिप्य "इन्द्रियसंवर" इत्य् उच्यते ॥
तत्र कतमः संवरोपायः । यद् आह । आरक्षितस्मृतिर् भवति निपकस्मृतिर् इति चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा न निमित्तग्राही भवति नानुव्यञ्जनग्राही, यावन् मनसा धर्मान् विज्ञाय न निमित्तग्राही भवति नानुव्यञ्जनग्राही, यतो ऽधिकरणं एव पापका अकुशला धर्माश् चित्तम् अनुस्रवन्ति । तेषां ( श्भ् इ 114 ) संवराय प्रतिपद्यते । रक्षतीन्द्रियम् इन्द्रियेण संवरम् आपद्यते । अयम् उच्यते संवरोपायः ॥
संवरणीयं वस्तु कतमत् । चक्षू रूपं चैवं यावन् मनो धर्माश् चेदम् उच्यते संवरणीयं वस्तु ॥
तत्र संवृतिः कतमा । यद् आह । स्मृत्यारक्षितमानसो भवति समावस्थावचारक इतीयम् उच्यते संवृतिः ॥
(इ)-च्-इइल्-5-ब्-(3) म्स्.7अ6र्, स्ह्.72-1, प्.34ब्8, द्.29अ7, न्.31अ6, चो.32अ3, छ्.407च्28
स खल्व् अयम् इन्द्रियसंवरः समासतो द्विविधः । प्रतिसंख्यानबलसंगृहीतो भावनाबलसंगृहीतश् च ॥
तत्र प्रतिसंख्यानबलसंगृहीतः, येन विषयेष्व् आदीनवं पश्यति नो तु तम् आदीनवं व्यपकर्षति प्रजहाति ॥
तत्र भावनाबलसंगृहीतः, येन विषयेष्व् आदीनवं पश्यति, तं च पुनर् आदीनवं व्यापकर्षति प्रजहाति ॥
तत्र प्रतिसंख्यानबलसंगृहीतेनेन्द्रियसंवरेन विषयालम्बनं क्लेशपर्यवस्थानं नोत्पादयति न संमुखीकरोति । न त्व् एवाश्रयसन्निविष्टम् अनुशयं प्रजहाति, समुद्घातयति ॥
तत्र भावनाबलसंगृहीतेनेन्द्रियसंवरेण विषयालम्बनं च क्लेशपर्यवस्थानं नोत्पादयति न संमुखीकरोति । सर्वदा सर्वकालम् आश्रयसन्निविष्टं चानुशयं प्रजहाति समुद्घातयति ॥
अयं विशेषो ऽयम् अभिप्राय इदं नानाकरणं प्रतिसंख्यानबलसंगृहीतस्य भावनाबलसंगृहीतस्य चेन्द्रियसंवरस्य ॥

तत्र यो ऽयं प्रतिसंख्यानबलसंगृहीत इन्द्रियसंवरो ऽयं संभारमार्गसंगृहीतः, यः पुनर् भावनाबलसंगृहीत इन्द्रियसंवरः स वैराग्यभूमिपतितो वेदितव्यः ॥
(इ)-च्-इइल्-6 म्स्.7ब्2र्, स्ह्.73-19, w.*140-19, प्.35अ7, द्.29ब्5, न्.31ब्5, चो.32ब्2, छ्.408अ14
भोजने मात्रज्ञता कतमा । यथापीहैकत्यः प्रतिसंख्यायाहारम् आहरति । न द्रवार्थं, न मदार्थम्, न मण्डनार्थं, न विभूसणार्थम् इति विस्तरेण पूर्ववत् ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इ म्स्.7ब्3ल्, स्ह्.74-3, w.*140-22, प्.35ब्2, द्.29ब्7, न्.31ब्7, चो.32ब्5, छ्.408अ17
कथं प्रतिसंख्यायाहारम् आहरति । प्रतिसंख्योच्यते प्रज्ञा, यया प्रज्ञया कवडंकारस्याहारस्यादीनवं समनुपश्यत्य् आदीनवदर्शनेन च विदूषयित्वाभ्यवहरति ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इ-(अ) म्स्.7ब्3र्, स्ह्.75-2, w.*140-25, प्.35ब्4, द्.30अ1, न्.32अ1, चो.32ब्6, छ्.408अ19

तत् पुनर् आदीनवदर्शनं कतमत् । यदुत यस्यैव कवडंकारस्य परिभोगान्वयो वा विपरिणामान्वयो वा पर्येषणान्वयो वा ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इ-(अ)- म्स्.7ब्4ल्, स्ह्.75-5, w।140-27, प्.35ब्5, द्.30अ2, न्.32अ1, चो.32ब्6, छ्.408अ21
परिभोगान्वय आदीनवः कतमः । यथापीहैकत्यो यस्मिन् समय आहारम् आहरति वर्णसंपन्नम् अपि गन्धसंपन्नम् अपि रससंपन्नम् अपि सुप्रणीतम् अपि तस्य कवडंकार आहारः समनन्तरक्षिप्त एवास्ये यदा दन्तयन्त्रविचूर्णितश् च लालाविसरविक्लिन्नश् च भवति लालापरिवेष्टितश् च भवति । स तस्मिन् समये कण्ठनालीप्रलुठितश् च भवति । स यासौ पूर्विका पुराणा मनापता तां सर्वेण सर्वं विजहाति । परां च विकृतिम् आपद्यते । यस्यां च विकृतौ वर्तमानश् छर्दितकोपमः ख्याति । तदवस्थं चैनं सचेद् अयं भोक्ता पुरुषपुद्गलः सचेद् आकारतो ( श्भ् इ 118 ) मनसिकुर्यात् समनुस्मरेत्, नास्य सर्वेण सर्वम् अन्यत्रापि तावद् अविपरिणते, प्रणीते भोजने भोगकामता संतिष्ठेत, कः पुनर् वादस् तत्र तदवस्थ इति । य एभिर् आकारैर् अनेकविधैर् अनयानुपूर्व्या भोजनपरिभोगम् अधिपतिं कृत्वा यासौ शुभा वर्णनिभा अन्तर्धीयते, आदीनवश् च प्रादुर्भवत्य् अशुचिसंगृहीतः । अयम् उच्यते परिभोगान्वय आदीनवो यदुताहारे ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इ-(अ)- म्स्.7ब्6र्।46अ5म्,स्ह्.76-10,w.*141-11, प्.36अ4,द्.30अ7, न्.32अ7,चो.33अ5, छ्.408ब्3
तत्र कतमो विपरिणामान्वय आदीनव आहारे । तस्य तम् आहारम् आहृतवतस् भुक्तवतो यदा विपरिणमति रात्र्या मध्यमे वा यामे, पश्चिमे वा यामे, तदा स रुधिरमांसस्नाय्वस्थित्वगादीन्य् अनेकविधानि बहुनानाप्रकाराण्य् अस्मिन् काये ऽशुचिद्रव्याणि विवर्धयति संजनयति । [दे दग् लस् ल ल नि ब्शङ् ब दङ् । ग्चि बऽइ द्ङोस् पोर् योङ्स् सु ऽजु बर् ऽग्युर् źइङ् ।] परिणतश् चाधोभागी भवति । यद् अस्य दिवसे शोचयितव्यं च भवति तेन च यः स्पृष्टो भवति हस्तो वा पादो वा, अन्यतमान्यतमं वाङ्गप्रत्यङ्गम्, तद् विजुगुप्सनीयं भवत्य् आत्मनः परेषां च । तन्निदानाश् चास्योत्पद्यन्ते काये बहवः कायिका आबाधाः । तद्यथा गण्डः, पिटकः, दद्रू, विचर्चिका, कण्डूः, कुष्ठः, किटिभः, किलासः, ज्वरः, कासः, शोथः, शोषः, अपस्मारः, आटक्करं, पाण्डुरोगः, रुधिरं, पित्तभगन्दर इतीमे चान्ये ऽप्य् एवंभागीयाः काये कायिका आबाधा उत्पद्यन्ते । भुक्तं ( श्भ् इ 120 ) वास्य विपद्यते । येनास्य काये विषूचिका संतिष्ठते । अयम् उच्यते विपरिणामान्वय आदीनवो यदुताहारे ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इ-(अ)-(3) म्स्.46अ7म्, स्ह्.78-2, w.*141-25, प्.36ब्4, द्.30ब्5, न्.32ब्5, चो.33ब्4, छ्.408ब्14
तत्र कतमः पर्येषणान्वय आदीनव आहारे । पर्येषणान्वय आदीनवो ऽनेकविधः समुदाननाकृतः, आरक्षाकृतः, स्नेहपरिभ्रंशकृतः । अतृप्तिकृतः, अस्वातन्त्र्यकृतः, दुश्चरितकृतश् च ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इ-(अ)-(द्-(1)म्स्.46ब्1ल्, स्ह्.78-8, w.*141-27, प्.36ब्5, द्.30ब्7, न्.32ब्7, चो.33ब्5, छ्.408ब्18
तत्र कतम आदीनव आहारे समुदाननाकृतः । यथापीहैकत्य आहारहेतोर् आहारनिदानं शीते शीतेन हन्यमानः, उष्णे उष्णेन हन्यमानः, उत्सहते, घटते, व्यायच्छते । कृषिणा वा, गोरक्ष्येण वा, वाणिज्येन वा, लिपिगणनान्यसनसंख्यामुद्रयानेकविधेन शिल्पस्थानकर्मस्थानेनाप्रतिलब्धस्य वाहारस्य प्रतिलम्भाय, उपचयाय वा, यथाहारस्यैवम् आहारनिदानस्य तस्यैवम् उत्सहतः, घटतः, व्यायच्छतः । सचेत् ते कर्मान्ता विपद्यन्ते स तन्निदानं शोचति, क्लाम्यति, परिदेवते, उरस् ताडयति, क्रन्दति, संमोहम् आपद्यते । "मोहो बत मे व्यायामो निष्फल" इति । अयं समुदाननासहगत आदीनवो यदुताहारे ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इ-(अ)-(3)-(2)म्स्.46ब्2र्, स्ह्.78-20, w.*142-10, प्.37अ3, द्.31अ3,न्.33अ4,चो.34अ3, छ्.408ब्27
सचेत् संपद्यते स तस्यारक्षाधिकरणहेतोस् तीव्रम् औत्सुक्यम् आपद्यते । "कच्चिन् मे भोगा राज्ञा वापह्रियेरंश् चौरैर् वा, अग्निना वा दह्येरन्न् उदकेन वोह्येयुः, कुनिहिता वा निधयः प्रणश्येयुः, कुप्रयुक्ता ( श्भ् इ 122 ) वा कर्मान्ताः प्रलुज्येरन्, अप्रिया वा दायादा अधिगच्छेयुः, कुले वा कुलाङ्गार उत्पद्येत, यस् तान् भोगान् अनयेन व्यसनम् आपादयेत्" । अयम् आरक्षासहगत आदीनवो यदुताहारे ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इ-(अ)-(3)-(3)म्स्.46ब्4ल्, स्ह्.79-5, w.*142-17, प्.37अ6, द्.31अ6, न्.33अ6, चो.34अ5, छ्.408च्5
कतम आदीनवः स्नेहपरिभ्रंशकृतः । यथापि तद् आहारनिदानम् आहाराधिकरणहेतोर् माता पुत्रस्यावर्णं भाषते । पुत्रो मातुः, पिता पुत्रस्य, पुत्रः पितुः, भ्राता भगिन्या, भगिनी भ्रातुः, सहायकः सहायकस्य, प्रागेव जनो जनस्य, ते चान्यो ऽन्यं विगृहीता भवन्ति, विवादम् आपन्नास् तथोदारा ब्राह्मणक्षत्रियगृहपतिमहासाला आहाराधिकरणहेतोर् एवं विगृहीता विवादम् आपन्नाः, अन्यो ऽन्यं पाणिना प्रहरन्ति, लोष्टेनापि, दण्डेनापि, शस्त्रेणापि प्रहरन्ति । अयम् उच्यते स्नेहपरिभ्रंशकृत आदीनवः ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इ-(अ)-(3)-(4)म्स्.46ब्5म्, स्ह्.79-16, w.*142-26, प्.37ब्2, द्.31ब्1.न्.33ब्2,चो.34ब्1, छ्.408च्11
तत्र कतमो ऽतृप्तिकृत आदीनवः । यथापि तद् राजानः क्षत्रिया मूर्द्धाभिषिक्ताः स्वेषु ग्राम निगमराष्ट्रराजधानीष्व् असंतुष्टा विहरन्त उभयतो व्यूहकानि संग्रामानीकानि प्रतिसरन्ति शंखैः कंप्यमानैः, पटहैर् वाद्यमानैः, इषुभिः क्षिप्यमाणैर् विविधैस् ते तत्र भ्रान्तेनाश्वेन सार्धं समागच्छन्ति भ्रान्तेन हस्तिना, रथेन, पत्तिना सार्धं समागच्छन्ति । इषुभिः शक्तिभिर् वापकृत्तगात्रा मरणं वा निगच्छन्ति मरणमात्रकम् वा दुःखम् । अयम् उच्यते ऽतृप्तिकृत आदीनव इति यो वा पुनर् अन्यो ऽप्य् एवंभागीयः ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इ-(अ)-(3)-(5)म्स्.46ब्7ल्, स्ह्.80-4, w.*142-35, प्.37ब्6, द्.31ब्4, न्.33ब्5, चो.34ब्4, छ्.408च्18
तत्र कतम ऽस्वातन्त्र्यकृत आदीनवः । यथापि तद् राज्ञः पौरुषेया आवरोधिकानि नगराण्य् अनुप्रस्कन्दतः तप्तेनापि तैलेनावसिच्यन्ते, तप्तया वसया, तप्तया गोमयलोडिकया, तप्तेन ताम्रेण, तप्तेनायसा । इषुभिः शक्तिभिश् चापकृत्तगात्रा मरणं वा निगच्छन्ति मरणमात्रकं वा दुःखम् । अयम् उच्यते ऽस्वातन्त्र्यकृत आदीनव इति यो वा पुनर् अन्यो ऽप्य् एवंभागीयः ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इ-(अ)-(3)(6)म्स्.46ब्8म्, स्ह्.80-12, w.*143-4, प्.38अ1, द्.31ब्6, न्.33ब्7, चो.34ब्6, छ्.408च्23

तत्र कतमो दुश्चरितकृत आदीनवः । यथापि तद् एकत्येनाहारनिदानं प्रभूतं कायेन दुश्चरितं कृतं भवत्य् उपचितं, यथा कायेनैवं वाचा मनसा स च यस्मिन् समय आबाधिको भवति, दुःखितो, बाधग्लानः, तस्य तत् पूर्वकं कायदुश्चरितं वाङ्मनोदुश्चरितम्, पर्वतानां वा पर्वतकूटानां वा, सायाह्ने यच् छायावलम्बते ऽध्यवलम्बते ऽभिप्रलम्बते । तस्यैवं भवति । "कृतं बत मे पापं न कृतं बत मे पुण्यं कायेन वाचा मनसा, सो ऽहं या गतिः कृतपापानां गतिं प्रेत्य गमिष्यामी"ति विप्रतिसारी कालं करोति कालं च कृत्वा ऽपायेषूपपद्यते यदुत नरकेषु तिर्यक्प्रेतेषु । अयम् उच्यते दुश्चरितकृत आदीनवः ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इ-(द्ऽ म्स्.47अ2म्, स्ह्.81-5, w.*143-15, प्.38अ6, द्.32अ3, न्.34अ3, चो.35अ4, छ्.409अ6
तस्यैवं भवति । इत्य् अयम् आहारः पर्येष्यमाणो ऽपि सादीनवः । परिभुज्यमानो ऽपि सादीनवः । परिभुक्तो ऽपि परिणाम आदीनवः । एवम् अस्ति पुनर् अस्याहारस्य काचिद् अनुशंसमात्रा, सा पुनः कतमा । आहारस्थितिको ऽयं काय आहारं निश्रित्य तिष्ठति । नानाहरः । इयम् अप्य् आनुशंसमात्रा ।
( श्भ् इ 126 ) एवम् अस्याहारस्थितिको ऽयं काय्ः सुचिरम् अपि तिष्ठञ् च वर्षशतं वा तिष्ठति । किंचिद् वा पुनर् भूयः सम्यक् परिह्रियमाणः । अस्ति चास्यार्वाग् उपरतिः । तत्र ये कायस्थितिमात्रे प्रतिपन्नाः न ते सुप्रतिपन्नाः, ये कायस्थितिमात्रकेण संतुष्टा न च ते सुसंतुष्टा, न च पुनस् त आहारकृतं परिपूर्णम् अनवद्यं अनुशंसं प्रत्यनुभवन्ति । ये पुनर् न कायस्थितिमात्रकेण संतुष्टाः, न कायस्थितिमात्रके प्रतिपन्नाः, अपि तु ताम् एव कायस्थितिं निश्रित्य ब्रह्मचर्यं समुदागमाय प्रतिपन्नाः, ते सुप्रतिपन्नाः, त एव च पुनः परिपूर्णम् अनवद्यम् अनुशंसं प्रत्यनुभवन्ति ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इइ-(अ) म्स्.47अ5ल्, स्ह्.82-3, w.*143-29, प्.38ब्5, द्.32ब्1, न्.34ब्2, चो.35ब्2, छ्.409अ16
"तन् न मे प्रतिरूपं स्याद् यद् वा प्रत्यवरेणाहारानुशंसमात्रकेण संतुष्टो विहरेयम् । न मे प्रतिरूपं स्याद् यद् अहं बालसभागतां बालसहधार्मिकताम् अध्यापद्येयम्" । एवम् आहारे सर्वाकारं परिपूर्णम् आदीनवं ज्ञात्वा स इतः प्रतिसंख्यायादीनवदर्सी, निःसरणान्वेषी चाहारनिःसरणार्थम् एव पुत्रमांसोपमम् आहारम् आहरति ।
तस्यैवं भवति । "एवम् एते दायकदानपतयः कृच्छ्रेण भोगान् समुदानीय, महान्तं पर्येषणाकृतम् आदीनवं प्रत्यनुभवन्तः, प्रपीड्य प्रपीड्य त्वङ्मांसशोणितम् अस्माकम् अनुप्रयच्छन्ति । यदुतानुकम्पाम् उपादाय विशेषफलार्थिनस् तस्यास्माकं तथा प्रतिलब्धस्य पिण्डपातस्यायम् एवंरूपो ऽनुरूपः परिभोगः स्यात् । यद् अहं तथा ( श्भ् इ 128 ) परिभूतम् आत्मानं स्थापयित्वा परिभुञ्जीय, यथा तेषां काराः कृता अत्यर्थं महाफलाः स्युर् महानुशंसा महाद्युतयो महाविस्ताराः, चन्द्रोपमश् च कुलान्य् उपसंक्रमेयं व्यवकृष्य कायं, व्यवकृष्य चित्तं ह्रीमान् अप्रगल्भः, अनात्मोत्कर्सी, अपरपन्सी । यथा स्वेन लाभेन सुचित्तः स्यां सुमनाः, एवं परस्यापि लाभेन सुचित्तः स्यां सुमनाः । एवंचित्तश् च पुनः कुलान्य् उपसंक्रमेयं, तत् कुत एतल् लभ्यं प्रव्रजितेन परकुलेषु यद् ददतु मे परे मा न ददतु । सत्कृत्य, मासत्कृत्य, प्रभूतं मा स्तोकं, प्रणीतं मा लूहं, त्वरितं मा धन्धम् । एवं चरितस्य मे कुलान्य् उपसंक्रामतः सचेत् परे न दद्युस् तेनाहं न तेषाम् अन्तिक आघातचित्ततया प्रतिघचित्ततया व्यवदीर्येयम् । न च पुनस् तन्निदानं कायस्य भेदाद् अपायोपपत्त्या विघातम् आपद्येयम् । यदुत ताम् एवाघातचित्ततां प्रतिघचित्तताम् अधिपतिं कृत्वा सचेद् असत्कृत्य न सत्कृत्य, सचेत् स्तोकं न प्रभूतम् । सचेल् लूहं न प्रणीतं, सचेद् धन्धं न त्वरितं दद्युः । तयाहं नाघातचित्ततया, प्रतिघचित्ततया च व्यवदीर्येयम्" इति विस्तरेण पूर्ववत् । "इमं चाहं कवडीकारम् आहारं निश्रित्य तथा तथा प्रतिपद्येयं, ताञ् च मात्रां प्रतिवेद्येयम् । येन मे जीवितेन्द्रियनिरोधश् ( श्भ् इ 130 ) च न स्यान् न च पिण्डकेन क्लाम्येयम् । ब्रह्मचर्यानुग्रहश् च मे स्याद् एवं च मे श्रमणभावे प्रव्रजितभावे स्थितस्यायं पिण्डपातपरिभोगः प्रतिरूपश् च परिशुद्धश् चानवद्यश् च स्याद्" एभिर् आकारैः स प्रतिसंख्यायाहारम् आहरति ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(1)-इक्ब्) म्स्.48अ1ल्, स्ह्.84-3, w.*144-28, प्.39ब्7, द्.33अ6, न्.35अ7, चो.36ब्2, छ्.409ब्16
आहारः पुनः कतमः । चत्वार आहाराः । कवडंकारः, स्पर्शः, मनःसंचेतना, विज्ञानं चास्मिंस् त्व् अर्थे कवडंकार आहारो ऽभिप्रेतः । स पुनः कतमः । तद्यथा मन्था वा, अपूपा वा, ओदनकुल्मासं वा, सर्पिः, तैलं, मधु, फणितं, मांसं, मत्स्या, वैइऊरा, लवणं, क्षीरं, दधि, नवनीतम् इतीमानि चान्यानि चैवंरूपाण्य् उपकरणानि यानि कवडानि कृत्वाभ्यवह्रियन्ते । तस्मात् कवडंकार इत्य् उच्यते । आहरतीति भुण्क्ते, प्रतिनिषेवत्य् अभ्यवहरति, खादति, भक्षयति, स्वादयति, पिबति, चूषतीति पर्यायाः ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(2) म्स्.48अ2र्, स्ह्.85-5, w.म्45-7, प्.40अ3, द्.33ब्2, न्. 35ब्3, चो.36ब्3, छ्.409ब्22
न द्रवार्थम् इति । यश् चैते कामोपभोगिन इत्य् अर्थम् आहारम् आहरन्ति । यद् "वयम् आहारेण प्रीणितगात्राः संतर्पितगात्राः प्रत्युपस्थिते सायाह्नकाले समये, अभिक्रान्तायां रजन्याम्, मौलीबद्धिकाभिः सार्धम् अलाबुरोमशबाहुभिः कन्दुकस्तनिभिर् नारीभिः सार्धं क्रीडन्तः, रममाणाः, परिचारयन्तः, औद्धत्यं द्रवं प्राविष्करिष्याम" इति । द्रव एष आर्ये धर्मविनये यदुत कामरागोपसंहिता मैथुनोपसंहिताः पापका अकुशला धर्मा वितर्काः । यैर् अयं ( श्भ् इ 132 ) खाद्यमानो बाध्यमान उद्धतेन्द्रियो भवत्य् उन्नतेन्द्रियश् च, द्रुतमानसः, प्लुतमानसः, अस्थितमानसो ऽव्युपशान्तमानसः, ते पुनर् अत्यर्थम् आहारम् आहरन्तो द्रवार्थम् आहरन्तीत्य् उच्यते । श्रुतवांस् त्व् आर्यश्रावकः प्रतिसंख्यानबलिक आदीनवदर्शी निःसरणं प्रजानन् परिभुङ्क्ते । न तु तथा यथा ते कामोपभोगिनो भुञ्जन्ते । तेनाह न द्रवार्थम् ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(3) म्स्.48अ5ल्, स्ह्.86-11, w.*145-20, प्.40ब्1, द्.33ब्7, न्.36अ1, चो.37अ4, छ्.409च्5

न मदार्थं न मण्डनार्थं न विभूषणार्थम् इति । यथापि त एव कामोपभोगिन इत्य् अर्थम् आहारम् आहरन्ति । "अद्य वयम् आहारम् आहृतवन्तो यदुत प्रभूतञ् च तृप्तितो यथाशक्त्याबलम् । स्निग्धं च, वृष्यञ् च, बृंहणीयञ् च, वर्णसंपन्नं, गन्धसंपन्नं, रससंपन्नम् एन्धीभूते । निर्गतायां रजन्यां शक्ता भविष्यामः प्रतिबला व्यायामकरणः, यदुताततिक्रियया वा, निर्घातेन, व्यायामशिलया वा, उल्लोठनेन वा, पृथिवीखातेन वा, बाहुव्यायामेन वा, पादावष्टम्भनेन वा, प्लवनेन वा लङ्घनेन वा चक्रव्यायामेन वा । तं च पुनर् व्यायामं निश्रित्य बलवन्तो भविष्यामः व्यायतगात्रा । दीर्घं चारोगाः, चिरकालं चास्माकं यौवनम् अनुवर्तकं भविष्यति, नो तु त्वरितं विरूपकरणी जरा देहम् अभिभविष्यती"ति । "चिरतरं च जीविष्याम" ( श्भ् इ 134 ) इति । "प्रभूतभक्षणे च प्रतिबला भविष्यामः । भुक्तं च सम्यक् परिणमिष्यति । दोषाणां चापचयः कृतो भविष्यति"। इत्य् आरोग्यमदार्थं, यौवनमदार्थम्, जीवितमदार्थं परिभुञ्जते ।
तेषां पुनर् एवं भवति । "कृतव्यायामा वयं स्नात्रसंविधानं करिष्यामो यदुत शुचिना तोयेन गात्राणि प्रक्षालयिष्यामः । प्रक्षालितगात्राश् च केशानि च प्रसाधयिष्यामः । विविधेन चानुलेपनेन, कायम् अनूपलिप्य विविधैर् वस्त्रैर् विविधैर् माल्यैर् विविधैर् अलंकारैः कायं भूषयिष्यामः" । तत्र यत् स्नानप्रसाधनानुलेपनम् इदम् उच्यते तेषां मण्डनम् । तथा मण्डनजातानां यद् वस्त्रमाल्याभरणधारणम् इदम् उच्यते विभूषणम् इति । मण्डनार्थं विभूषणार्थं परिभुञ्जते । त एवं मदमत्ता मण्डनजातिविभूषितगात्राः । प्रत्युपस्थिते मध्याह्नसमये सायाह्नसमये वा भक्तसमये तृषिता बुभुक्षिताश् च, परेण तर्षेण, परया नन्द्या, परेणामोदेन, अनादीनवदर्शिनो निःसरणम् अप्रजानन्तो यथोपपन्नम् आहारम् आहरन्ति । यावद् एव पुनः पुनर् द्रवार्थं, मदार्थम्ं, मण्डनार्थं, विभूषणार्थं च । श्रुतवांस् त्व् आर्यश्रावकः प्रतिसंख्यानबलिक आदीनवदर्शी निःसरनं प्रजानन् परिभुङ्क्ते । न तु तथा यथा ते कामोपभोगिनः परिभुञ्जते। "नान्यत्रेमम् असंनिषेवणं प्रहातव्यम् आहारं प्रतिनिषेवमाण एव प्रहास्यामी"ति ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(4) म्स्.48ब्3म्, स्ह्.88-16, w.*146-19, प्.41ब्1, द्.34ब्4, न्.36ब्5, चो.38अ1, छ्.410अ3
यावद् एवास्य कायस्य स्थितय इति भुक्त्वा नाभुक्त्वा यश् च जीवितस्य कायस्थितिर् इत्य् उच्यते । "सो ऽहम् इमम् आहारम् आहृत्य जीविष्यामि, न मरिष्यामी"त्य् आहरति । तेनाह यावद् एवास्य कायस्य स्थितये ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(5)-इ म्स्.48ब्4ल्, स्ह्.89-1, w.*146-23, प्,41ब्2, द्.34ब्5, न्.36ब्7, चो.38अ3, छ्.410अ7
कथं यापनाया आहरति । द्विविधा यात्रा, अस्ति कृच्छ्रेण यात्रा अस्त्य् अकृच्छ्रेण ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(5)-इ-(अ) म्स्.48ब्4म्, स्ह्.89-2, w.*146-23, प्.41ब्3, द्.34ब्6, न्.36ब्7, चो.38अ3, छ्.410अ9
कृच्छ्रेण यात्रा कतमा । यद्रूपम् आहारम् आहरतो जिघत्सा दौर्बल्यं वा भवति । दुःखितो वा बाढग्लानः । अधर्मेण वा पिण्डपातं पर्येषते, न धर्मेण । रक्तः परिभुङ्क्ते सक्तो गृद्धो ग्रथितो मूर्छितो ऽध्यवसितो ऽध्यवसायम् आपन्नः । गुरुको वास्य कायो भवत्य् अकर्मण्यः, अप्रहाणक्षमः, येनास्य धन्धं चित्तं समाधीयते । कृच्छ्रेण वाश्वासप्रश्वासाः प्रवर्तन्ते । स्त्यानमिद्धं वा चित्तं पर्यवनहति । इयम् उच्यते कृच्छ्रेण यात्रा ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(5)-इ-(ब्) म्स्.48ब्5म्, स्ह्.89-11, w.म्46-32, प्.41ब्7, द्.35अ2, न्.37अ3, चो.38अ7, छ्.410अ16
अकृच्छ्रेण यात्रा कतमा । यथापि तद्रूपम् आहारम् आहरतो यथा जिघत्सा दौर्बल्यं वा न भवति । नाभ्यधिको भवति दुःखितो वा बाधग्लानः । धर्मेण वा पिण्डपातं पर्येषते, न वाधर्मेण । अरक्तो वा परिभुङ्क्ते ऽसक्तो ऽगृध्रो ऽग्रथितो ऽमूर्छितो ऽनध्यवसितो ऽनध्यवसायम् आपन्नः । न चास्य कायो गुरुको भवति कर्मण्यो भवति प्रहाणक्षमः । येनास्य त्वरितं चित्तं समाधीयते । अल्पकृच्छ्रेणाश्वसप्रश्वासाः प्रवर्तन्ते । स्त्यानमिद्धं चित्तं न पर्यवनहति । इयम् उच्यते ऽल्पकृच्छ्रेण यात्रा ॥

तत्र या कृच्छ्रेण यात्रा तया जीवितस्थितिर् भवति, कायस्य सावद्या ससंक्लिष्टा । तत्र ये ऽयम् अल्पकृच्छ्रेण यात्रा तया जीवितस्थितिर् भवति । कायस्य सा च पुनर् अनवद्यासंक्लिष्टा । तत्र श्रुतवान् आर्यश्रावकः सावद्याम् संक्लिष्टां यात्रां परिवर्जयति, अनवद्याम् असंक्लिष्टां यात्रां गच्छति, प्रतिषेवते । तेनाह यापनायै ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(5)-इइ म्स्.48ब्8ल्, स्ह्.90-11, w.*147-6, प्.42अ7, द्.35अ7, न्.37ब्2, चो.38ब्6, छ्.410अ29
सा पुनर् अनवद्यासंक्लिष्टा यात्रा या पूर्वम् उक्ता तां कथं कल्पयति । आह । यद्य् "अयं जिघत्सोपरतये, ब्रह्मचर्यानुग्रहाये"ति, "पौराणां च वेदनां प्रहास्यामि नवां च नोत्पादयिष्यामि । यात्रा च मे भविष्यति । बलं च, सुखं चानवद्यता च, स्पर्शविहारता चे"ति । एवं प्रतिषेवमाणः अनवद्याम् असंक्लिष्टां यात्रां कल्पयति ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(5)-इइ-(अ) म्स्.49अ1म्, स्ह्.91-3, w.*147-12, प2ब्1, द्.35ब्2, न्.37ब्4, चो.39अ1, छ्.410ब्4 कथं च पुनर् जिघत्सोपरतय आहरति । प्रत्युपस्थिते भक्तसमये, उत्पन्नायां क्षुधायां, यदा परिभुङ्क्ते तस्यैव क्षुत्पर्यवस्थानस्य जिघत्सादौर्बल्यस्य च प्रतिविगमाय ताञ् च मात्रां परिभुङ्क्ते । यथास्य भुक्तवतो ऽकाले पुनर् जिघत्सादौर्बल्यं न बाधते, यदुत सायाह्नसमये वा, अभिक्रान्तायां वा रजन्यां, श्वोभूते ऽप्रत्युपस्थिते भक्तसमये । एवं जिघत्सोपरतय आहरति ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(5)-इइ-(ब्) म्स्.49अ2म्, स्ह्.91-10, w.*147-19, प्.42ब्4, द्.35ब्4, न्.37ब्6, चो.39अ3, छ्.410ब्10
कथं ब्रह्मचर्यानुग्रहायाहरति । तां मात्रां परिभुङ्क्ते । तद्रूपम् आहारम् आहरति । येनास्य कुशलपक्षे प्रयुक्तस्य दृष्ट एव धर्मे भुक्तसमनन्तरं तस्मिन्न् एव वा दिवसे ऽगुरुकः कायो भवति । कर्मण्यश् च भवति, प्रहाणक्षमश् च, येनास्य त्वरितत्वरितं चित्तं समाधीयते । अल्पकृच्छ्रेणाश्वासप्रश्वासाः प्रवर्तन्ते । स्त्यानमिद्धं चित्तं न पर्यवनहति, येनायं भव्यो भवति प्रतिबलश् च क्षिप्रम् एव, अप्राप्तस्य प्राप्तये, अनधिगतस्याधिगमाय, असाक्षात्कृतस्य साक्षात्क्रियायै । एवं ब्रह्मचर्यानुग्रहायाहरति ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(5)-इइ-(च्) म्स्.49अ4म्, स्ह्.91-20, w.*147-28, प्.42ब्8, द्.35ब्7, न्.38अ2, चो.39अ6, छ्.410ब्17
कथं "पौराणां वेदनां प्रहास्यामी"त्य् आहरति । यथापि तद् अतीतम् अध्वानम् उपादायामात्रया वा परिभुक्तं भवत्य् अपथ्यं वा, अपरिणते वा, येनास्य विविधः कायिक आबाधः समुत्पन्नो भवति । तद्यथा कण्डूः, ( श्भ् इ 140 ) कुष्ठः किटिभः किलास इति विस्तरेण पूर्ववत् । तस्य चाबाधनिदान उत्पद्यन्ते शारीरिका वेदना दुःखास् तीव्राः, खराः, कटुका, अमनापाः । तस्याबाधस्योपशमाय तासां च तन्निदानानां दुःखानां वेदनानाम् उपशमाय हितं पथ्यम् अनुकूलम् आनुलोमिकं वैद्योपदिष्टेन विधिना भैषज्यं प्रतिषेवते । सांप्रेयं चाहारम् आहरति । येनास्योत्पन्नस्याबाधस्य तन्निदानानां च दुःखानां वेदनानां प्रहाणं भवति । एवं "पौराणां वेदनां प्रहास्यामी"त्य् आहारम् आहरति ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(5)-इइ-(द्) म्स्.49अ6म्, स्ह्.92-13, w.*147-38, प्.43अ4, द्.36अ3, न्.38अ5, चो.39ब्3, छ्.410ब्27
कथम् "नवां वेदनां नोत्पादयिष्यामी"त्य् आहारम् आहरति । स वर्तमानम् अध्वानम् उपादाय सुखी, अरोगः, बलवान्, नामात्रया वा परिभुङ्क्ते, अपथ्यं वा, अपरिणते वा । येनास्यानागतम् अध्वानम् उपादाय श्वो वा, उत्तरश्वो वा, विषूचिका वा काये संतिष्ठेत । अन्यतमान्यतमो वा काये कायिक आबाधः समुत्पद्येत । तद्यथा कण्डूः, कुष्ठः, किटिभः, किलास इति विस्तरेण पूर्ववत् । तन्निदाना उत्पद्येरञ् छारीरिका वेदनाः पूर्ववत् । एवं च "नवां वेदनां नोत्पादयिष्यामी"त्य् आहरति ॥
(इ)-च्-इइल्-6-अ-(5)-इइ-(ए) म्स्.49ब्2ल्, स्ह्.93-1, w.*148-6, प3अ7, द्.36अ5, न्.38ब्1, चो.39ब्5, छ्.410च्5
कथं "यात्रा मे भविष्यति बलं च सुखं चानवद्यता च स्पर्शविहारता चे"त्य् आहरति । यत् तावद् भुक्त्वा जीवतीत्य् एवं यात्रा भवति । यत् पुनर् जिघत्सादौर्बल्यम् अपनयति एवम् अस्य बलं भवति । यत् पुनः पौराणां वेदनां प्रजहाति । नवां नोत्पादयत्य् एवम् अस्य सुखं भवति । यत् पुनर् धर्मेण पिण्डपातं पर्येष्ट्यारक्तः परिभुङ्क्ते ऽसक्त इति विस्तरेण पूर्ववद् एवम् अस्यानवद्यता भवति । यत् पुनर् ( श्भ् इ 142 ) भुक्तवतो न गुरुकः कायो भवति, कर्मण्यश् च भवति, प्रहाणक्षमो विस्तरेण पूर्ववद् एवम् अस्य स्पर्शविहारता भवति ।
तेनाह प्रतिसंख्यायाहारम् आहरति । न द्रवार्थं, न मदार्थं, न मण्डनार्थम् इति विस्तरेण पूर्ववद् अयं तावद् भोजने मात्रज्ञताया विस्तरविभागः ॥
(इ)-च्-इइल्-6-ब्-(1) म्स्.49ब्4ल्, स्ह्.93-14, w.म्48-17, प्,43ब्4, द्.36ब्2, न्.38ब्5, चो.40अ2, छ्.410च्15
समासार्थः पुनः कतमः । आह । यं च परिभुङ्क्ते यथा च परिभुङ्क्ते ऽयं समासार्थः । कं परिभुङ्क्ते । यदुत कवडंकारम् आहारं, मन्था वा, अपूपा वा, ओदनकुल्माषं वा विस्तरेण पूर्ववत् । कथं परिभुङ्क्ते । प्रतिसंख्याय परिभुङ्क्ते । न द्रवार्थं, न मदार्थं, न मण्डनार्थम् इति विस्तरेण पूर्ववत् ॥
(इ)-च्-इइल्-6-ब्-(2) म्स्.49ब्5ल्, स्ह्.93-21, w.* 148-23, प्.43ब्7, द्.36ब्5, न्.38ब्7, चो.40अ5, छ्.410च्19
पुनर् अपरः समासार्थः । प्रतिपक्षपरिगृहीतं च परिभुङ्क्ते कामसुखल्लिकान्तविवर्जितं चात्मक्लमथान्तविवर्जितं च ब्रह्मचर्यानुग्रहाय च ।
कथं प्रतिपक्षपरिगृहीतम् । यद् आह । प्रतिसंख्यायाहारम् आहरति ।
कथं कामसुखल्लिकान्तविवर्जितं च । यद् आह । न द्रवार्थं न मदार्थं, न मण्डनार्थं, न विभूषणार्थम् इति ।
कथम् आत्मक्लमथान्तविवर्जितम् । यद् आह । "जिघत्सोपरतये, पौराणां च वेदनां प्रहास्यामि । नवां च नोत्पादयिष्यामि । यात्रा च मे भविष्यति । बलं च सुखं चे"ति ।
कथं ब्रह्मचर्यानुग्रहाय परिभुङ्क्ते । यद् आह । ब्रहमचर्यानुग्रहाय, "अनवद्यता च स्पर्शविहारता च मे भविष्यती"ति ॥
(इ)-च्-इइल्-6-ब्-(3)-(अ) म्स्.49ब्6र्, स्ह्.94-11, w.*148-33, प्.44अ4, द्.37अ2, न्.39अ4, चो40ब्2, छ्.41ल1
पुनर् अपरः समासार्थः । द्वयम् इदं भोजनं, चाभोजनं च । तत्राभोजनं यत् सर्वेण सर्वम् सर्वथा किंचिन् न परिभुङ्क्ते । ( श्भ् इ 144 ) अभुञ्जानश् च म्रियते ।
तत्र भोजनं द्विविधम् । समभोजनं, विषमभोजनं च । तत्र समभोजनं यन् नात्यल्पं नातिप्रभूतम्, नापथ्यम्, नापरिणते न संक्लिष्टम् ।
तत्र विषमभोजनं यद् अत्यल्पम् अतिप्रभूतं च, अपरिणते वा, अपथ्यं वा, संक्लिष्टं वा परिभुङ्क्ते ।
तत्र समभोजने नात्यल्पभोजने जिघत्सादौर्बल्यम् अनुत्पन्नं नोत्पादयति, उत्पन्नं प्रजहाति ।
तत्र नातिप्रभूतभोजनेन समभोजनेन न गुरुकः कायो भवत्य् अकर्मण्यः, अप्रहाणक्षमो विस्तरेण पूर्ववत् ।

तत्र परिणतभोजनेन पथ्यभोजनेन समभोजनेन पौराणां च वेदनां प्रजहाति । नवां च नोत्पादयिष्यत्य् एवम् अस्य यात्रा भवति बलं च, सुखं च ।
असंक्लिष्टभोजनेन समभोजनेनानवद्यता च भवति स्पर्शविहारता च ।
तत्रात्यल्पभोजनं येन जीवति जिघत्सादौर्बल्यपरीतश् च जीवति । अतिप्रभूतभोजनम् । येनास्य गुरुभाराध्याक्रान्तः कायो भवति । न च कालेन भक्तं परिणमति ।
तत्रापरिणतभोजनेन विषूचिका काये संतिष्ठते । अन्यतमान्यतमो वा काये कायिक आबाधः समुत्पद्यते । यथापरिणतभोजनेनैवम् अपथ्यभोजनेन ।
तत्रायम् अपथ्यभोजने विशेषः । दोषः प्रचयं गच्छति, खरं चाबाधं स्पृशति ।
तत्र संक्लिष्टभोजनेनाधर्मेण पिण्डपातं पर्येष्य रक्तः परिभुङ्क्ते, सक्तो गृद्धो ग्रथित इति विस्तरेण पूर्ववत् ।
इति यः समभोजनं च परिभुङ्क्ते । विषमभोजनं च परिवर्जयति । तस्माद् भोजने समकारीत्य् उच्यते । भोजने च समकारितैषा एभिर् आकारैर् आख्याता, उत्ताना, विवृता, संप्रकाशिता । यदुत प्रतिसंख्यायाहारम् आहरति । ( श्भ् इ 146 ) न द्रवार्थं, न मदार्थं, न मण्डनार्थं, न विभूषणार्थम् इति विस्तरेण पूर्ववत् ॥
(इ)-च्-इइल्-6-ब्-(3)-(ब्) म्स्.50अ5र्, स्ह्.96-1, w.*149-20, प्.45अ2, द्.37ब्5, न्.40अ1, चो.41अ6, छ्.411अ27
तत्र यत् तावद् आह । "प्रतिसंख्यायाहारम् आहरति । न द्रवार्थं, न मदार्थं, न मण्डनार्थं न विभूषणार्थम्", यावद् एव,"अस्य कायस्य स्थितये, यापनायै", अनेन तावद् अभोजनं च प्रतिक्षिपति ।
यत् पुनर् आह । "जिघत्सोपरतये, ब्रह्मचर्यानुग्रहाय" विस्तरेण यावत् "स्पर्शविहारतायै", अनेन विषमभोजनं प्रतिक्षिपति ।
कथं च पुनर् विषमभोजनं प्रतिक्षिपति । ["ब्क्रेस् प ब्सल् बर् ब्य बऽइ फ्यिर् źएस् गङ् ग्सुङ्स् प देस् नि । रे źइग् zअस् ह चङ् छुङ् बऽइ zअस् रन् प म यिन्" प स्पोङ् बर् ब्येद् दो] ।
यत् तावत् आह । "ब्रह्माचर्यानुग्रहाय", अनेनातिप्रभूतभोजनं प्रतिक्षिपति ।
यद् आह । "पौराणां च वेदनां प्रहास्यामि, नवां च नोत्पादयिष्यामी"त्य् अनेनापरिणतभोजनताम् अपथ्य भोजनतां च प्रतिक्षिपति ।

यद् आह । "यात्रा च मे भविष्यति, बलं", अनेन नात्यल्पभोजनतां नातिप्रभूतभोजनतां च दर्शयति ।
यद् आह । "सुखं च मे भविष्यती"त्य् अनेन परिणतभोजनतां पथ्यभोजनतां च दर्शयति ।
यद् आह । "अनवद्यता च मे भविष्यति, स्पर्शविहारता चे"त्य् अनेनासंक्लिष्टभोजनतां दर्शयति ।
यो ऽसाव् अधर्मेण पिण्डपातं पर्येष्य रक्तः परिभुङ्क्ते । सक्तो विस्तरेण पूर्ववत् । स संक्लिष्टश् च परिभुङ्क्ते, सावद्यता चास्य भवति । तस्यैव च कुशलपक्षप्रयुक्तस्य प्रतिसंलयने, योगे, मनसिकारे, उद्देशस्वाध्याये, अर्थचिन्तायां त एव पापका अकुशला वितर्काश् चित्तम् अनुस्रवन्ति । ये ऽस्य तन्निंनाम्, तत्प्रवणां, तत्प्राग्भाराम् ( श्भ् इ 148 ) चित्तसन्ततिं प्रवर्तयन्ति । येनास्य स्पर्शविहारो न भवति ।
सा चेयं द्विविधा स्पर्शाविहारता । अतिप्रभूतभोजनपरिवर्जनाच् च येनास्य न गुरुकः कायो भवत्य् अकर्मण्यः, अप्रहाणक्षम इति विस्तरेण पूर्ववत् । आहारे चास्वादाकरणाद् येनास्य वितर्कसंक्षोभकृतास्पर्शविहारता न भवति ।
तद् एवं सति सर्वैर् एभिः पदैर् भोजने समकारिता व्याख्याता भवति । इयम् उच्यते भोजने मात्रज्ञता ॥ विस्तरतः संक्षेपतश् च ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(1)-इ म्स्.50ब्3र्, स्ह्.97-16, प्.45ब्7, द्.38ब्1, न्.40ब्5, चो.42अ3, छ्.411च्6
पूर्वरात्रापररात्रं जागरिकायोगस्यानुयुक्तता कतमा । तत्र कतमः पूर्वरात्रः । कतमो ऽपररात्रः । कतमो जागरिकायोगः । कतमा जागरिकायोगस्यानुयुक्तता ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(1)-इइ म्स्.50ब्4ल्, स्ह्.98-3, w.*71-28, प्.45ब्8, द्.38ब्2, न्.40ब्6, चो.42अ4, छ्.411च्8
तत्रायं सायाह्नं पूर्वरात्रः, सायाह्नं सूर्यस्यास्तंगमनम् उपादाय, यो रात्र्याः पूर्वभागः सातिरेकं प्रहरम् । अपररात्रः कतमः । यो रात्र्या अपरभागः सातिरेकं प्रहरम् ।
तत्रायं जागरिकायोगः । यद् आह । दिवा चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति । रात्र्याः प्रथमे यामे चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति । परिशोध्य, बहिर् विहारस्य पादौ प्रक्षाल्य, विहारं प्रविश्य, दक्षिणेन पार्श्वेन शय्यां कल्पयति पादे पादम् आधाय, आलोकसंज्ञी स्मृतः संप्रजानन्न् उत्थानसंज्ञाम् एव मनसिकुर्वन्, स रात्र्याः पश्चिमे यामे लघु लघ्व् एव प्रतिविबुध्य, चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति ।
तत्रेयं जागरिकायोगस्यानुयुक्तता । यथापि तद् बुद्धस्य भगवतः श्रावको जागरिकायोगस्य श्रोता तत्र च शिक्षितुकामो भवति । तथाभूतस्यास्य "यज् जागरिकायोगम् आरभ्य बुद्धानुज्ञातं जागरिकायोगं संपादयिष्यामी"ति यश् छन्दो वीर्यो व्यायामो निष्क्रमः पराक्रमः स्थान आरम्भ उत्साह उत्सूधिर् अप्रतिवाणिश् चेतसः ( श्भ् इ 152 ) संग्रहः सातत्यम् ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इ-(अ)-(द्) म्स्.50ब्7म्, स्ह्.99-9, w.*71-37, प्.46अ8, द्.39अ2, न्.41अ5, चो.42ब्3, छ्.411च्22
तत्र कथं दिवा चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति । "दिवा" उच्यते सूर्यस्याभ्युद्गमनसमयम् उपादाय यावद् अस्तंगमनसमयात् । "चङ्क्रम" उच्यत आयते विपुलमापिते पृथिवीप्रदेशे गमनप्रत्यागमनप्रतिसंयुक्तं कायकर्म । "निषद्या" उच्यते यथापीहैकत्यो मञ्चे वा पीठे वा तृणसंस्तरे वा निषीदति, पर्यङ्कम् आभुज्य, ऋजुं कायं प्रणिधायाभिमुखीं स्मृतिम् उपस्थाप्य । आवरणान्य् उच्यन्ते पञ्च निवरणानि । आवरणीया धर्मा ये निवरणस्थानीया धर्मा निवरणाहारकाः । ते पुनः कतमे । कामच्छन्दः, व्यापादः, स्त्यानमिद्धम्, औद्धत्यकौकृत्यम्, विचिकित्सा, शुभता प्रतिघनिमित्तम् अन्धकारो ज्ञातिजनपदामरवितर्कः पौराणस्य च हसितक्रीडितरमितपरिवारितस्यानुस्मृतिः, त्रयश् चाध्वानः, त्र्यध्वगता चायोनिशोधर्मचिन्ता ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इ-(द्)-(1) म्स्.51अ2र्, स्ह्.100-7, प्.46ब्6, द्.39अ6, न्.41ब्3, चो.43अ1, छ्.412अ5
एभ्यः कथं चङ्क्रमेण चित्तं परिशोधयति । कतिभ्यश् च परिशोधयति । स्त्यानमिद्धात् स्त्यानमिद्धाहारकाच् चावरणात् परिशोधयति । आलोकनिमित्तम् अनेन साधु च सुष्ठु च सुगृहीतं भवति सुमनसिकृतम् सुजुष्टं सुप्रतिविद्धम् । स आलोकसहगतेन सुप्रभाससहगतेन चित्तेन छन्ने वा, अभ्यवकाशे वा, चङ्क्रमे चङ्क्रम्यमाणः अन्यतमान्यतमेन प्रसदनीयेनालम्बनेन चित्तं संदर्शयति समुत्तेजयति संप्रहर्षयति । ( श्भ् इ 154 ) यदुत बुद्धानुस्मृत्या व, धर्मसंघशीलत्यागदेवतानुस्मृत्या वा । कये वा पुनर् अनेन स्त्यानमिद्धादीनवप्रतिसंयुक्ता धर्माः श्रुता भवन्त्य् उद्गृहीता धृताः । तद्यथा सूत्रं गेयं व्याकरणं गाथोदाननिदानावदानेतिवृत्तकजातकवैपुल्याद्भुतधर्र्नोपदेशाः । येषु स्त्यानमिद्धम् अनेकपर्यायेण विगर्हितं विजुगुप्सितम् । स्त्यानमिद्धप्रहाणं पुनः स्तुतं वर्णितं प्रशस्तम् । तान् विस्तरेण स्वरेण स्वाध्यायं करोति । परेषां वा प्रकाशयति, अर्थं वा चिन्तयति तुलयत्य् उपपरीक्सते, दिशो वा व्यवलोकयति, चन्द्रनक्षत्रग्रहतारासु वा दृष्टिं चारयति, उदकेन मुखम् आक्लेदयति । एवम् अस्य तत् स्त्यानमिद्धपर्यवस्थानम् अनुत्पन्नं च नोत्पद्यते, उतपन्नं च प्रतिविगच्छति । एवम् अनेन तस्माद् आवरणीयाद् धर्माच् चित्तं परिशोधितं भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इ-(द्)-(1)-(2) म्स्.51अ6म्, स्ह्.101-7, प्.47अ7, द्.39ब्7, न्,42अ3, चो,43ब्2, छ्.412अ23
तत्र निषद्यया कतमेभ्य आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति । कथं च पुनः परिशोधयति । आह । चतुर्भ्य आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यः परिशोधयति, कामच्छन्दाद् व्यापादाद् औद्धत्यकौकृत्याद् विचिकित्सायास् तदाहारकेभ्यश् च धर्मेभ्यः ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इ-(द्)-(1)-(2)-इ म्स्.51ब्1ल्, स्ह्.101-10, प्.47ब्1, द्,40अ1, न्.42अ4, चो.43ब्3, छ्.412अ26
स उत्पन्ने वा कामच्छन्दपर्यवस्थाने प्रतिविनोदनायानुत्पन्ने वा दूरीकरणाय, निषद्य पर्यङ्कम् आभुज्य, ऋजुं कायं प्रणिधाय प्रतिमुखं स्मृतिम् उपस्थाप्य, विनीलकं वा विपूयकं वा विपडुमकं वा व्याध्मातकं विखादितकं वा विलोहितकं वास्थिं वा शंकलिकां वान्यतमान्यतमं भद्रकं समाधिनिमित्तं मनसिकरोति । ये वा पुनर् अनेन धर्माः कामरागप्रहाणम् एवारभ्य कामच्छन्दप्रहाणायोद्गृहीता भवन्ति, धृता वचसा परिजिता मनसान्वीक्षिता दृष्ट्या सुप्रतिविद्धाः । तद्यथा सूत्रं गेयं व्याकरणम् इति विस्तरेण पूर्ववत् । ये ऽनेकपर्यायेण कामरागं कामच्छन्दं कामालयं कामनियन्तिं कामाध्यवसानं विगर्हन्ति विवर्णयन्ति विजुगुप्सयन्ति । कामरागप्रहाणम् ( श्भ् इ 156 ) अनेकपर्यायेण स्तुवन्ति वर्णयन्ति प्रशंसन्ति । तान् धर्मांस् तथा निषण्णो योनिशो मनसिकरोति । एवम् अस्यानुत्पन्नं च कामच्छन्दपर्यवस्थानं नोत्पद्यते, उत्पन्नं च कामच्छन्दपर्यवस्थानं प्रतिविगच्छति ॥

(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इ-(द्)-(1)-(2)-इइ म्स्.51ब्3ल्, स्ह्.102-8, प्.47ब्8, द्.40अ7, न्.42ब्3, चो.44अ2, छ्.412ब्11
तत्र व्यापादे ऽयं विशेषः । तथा निषण्णो मैत्रीसहगतेन चित्तेनावैरेणासपथेनाव्याबाधेन विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणेन सुभावितेनैकां दिशाम् अधिमुच्य स्फरित्वोपसंपद्य विहरति । तथा द्वितीयां तथा तृतीयां तथा चतुर्थीम् इत्य् ऊर्ध्वम् अधस् तिर्यक् सर्वम् अनन्तं लोकम् स्फरित्वोपसंपद्य विहरति । शेषं पूर्ववत् ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इ-(द्)-(1)-(2)-इइइ म्स्.51ब्4र्, स्ह्.102-15, प्.48अ3, द्.40ब्2, न्.42ब्5, चो.44अ4, छ्.412ब्16
तत्रौद्धत्यकौकृत्ये विशेषः । तद्यथा निषण्णो ऽध्यात्मम् एव चित्तं स्थापयति संस्थापयति संनिष्पादयत्य् एकोतीकरोति समाधत्ते । शेषं पूर्ववत् ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इ-(द्)-(1)-(2)-इव् म्स्.51ब्5म्,w.*72-8,स्ह्.102-19,प्.48अ4,दओब्3, न्.42ब्5,चो.44अ5, छ्.412ब्18
तत्र विचिकित्सानिवरणे विशेषः । तथा सन् निषण्णो ऽतीतम् अध्वानं नायोनिशो मनसिकरोति, अनागतं प्रत्युत्पन्नम् अध्वानं नायोनिशो मनसिकरोति । "किं न्व् अहम् अभूवम् अतीते ऽध्वनि, आहोस्विन् नाहम् अतीते ऽध्वनि, को न्व् अहम् अभूवं, कथं न्व् अहम् अभूवम् अतीते ऽध्वनि । को न्व् अहं भविष्याम्य् अनागते ऽध्वनि, कथं भविष्याम्य् अनागते ऽध्वनि । के सन्तः के भविष्यामः । अयं सत्त्वः कुत आगतः, इतश् च्युतः कुत्रगामी भविष्यति" स इत्येवंरूपम् अयोनिशोमनसिकारं वर्जयित्वा योनिशो मनसिकरोति, अतीतम् अप्य् अध्वानम् अनागतं प्रत्युत्पन्नम् अप्य् अध्वानम् ।
स धर्ममात्रं पश्यति वस्तुमात्रं सच् च सतो ऽसच् चासतो हेतुमात्रं ( श्भ् इ 158 ) फलमात्रं, नासद्भूतं समारोपं करोति, न सद्वस्तु नाशयत्य् अपवदति, भूतं भूततो जानाति । यदुतानित्यतो वा दुःखतो वा शून्यतो वानात्मतो वानित्येषु दुःखेषु शून्येष्व् अनात्मसु धर्मेषु । स एवं योनिशो मनसिकुर्वन्, बुद्धे ऽपि निष्काङ्क्षो भवति निर्विचिकित्सः, धर्मे संघे दुःखे समुदये निरोधे मार्गे हेतौ हेतुसमुत्पन्नेषु धर्मेषु निष्काङ्क्षो भवति निर्विचिकित्सः । शेषं पूर्ववत् ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इ-(द्)-(1)-(2)-इऽ,इइऽ,इइइऽ,इव्ऽ म्स्.52अ2म्, स्ह्.103-18, प8ब्4, द्.41अ2, न्.43अ3, चो.44ब्4, छ्.412च्4
तत्र व्यापादे वक्तव्यम् । यो ऽनेन प्रतिघं प्रतिघनिमित्तं चारभ्य, तस्य च प्रहाणाय, धर्मा उद्गृहीता इति विस्तरः ।
औद्धत्यकौकृत्ये वक्तव्यम् । अनेनौद्धत्यकौकृत्यम् आरभ्य, तस्य च प्रहाणाय, धर्मा उद्गृहीता इति विस्तरेण पूर्ववत् ।
विचिकित्सायां वक्तव्यम् । ये ऽनेन विचिकित्साम् आरभ्य, तस्याश् च प्रहाणाय, धर्मा उद्गृहीता इति विस्तरेण पूर्ववत् ।
एवम् अनेन कामच्छन्दनिवरणाद् व्यापादस्त्यानमिद्धौद्धत्यकौकृत्यविचिकित्सानिवरणाच् चित्तं विशोधितं भवति, तदाहारकेभ्यश् च धर्मेभ्य आवरणीयेभ्यः । तेनाह । चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति ।
सा खल्व् एषा धर्माधिपतेयावरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तस्य परिशोधनाख्यात ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इ-(द्)-(2) म्स्.52अ4र्, स्ह्.104-11, प्.49अ1, द्.41अ6, न्.43ब्2, चो.45अ1, छ्.412च्13
अस्ति पुनर् आत्माधिपतेया लोकाधिपतेया चावरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तपरिशोधना ।
आत्माधिपतेया कतमा । यथापि तदुत्पन्ने ऽन्यतमान्यतमस्मिन् निवरणे, आत्मत एवाप्रतिरूपतां विदित्वा, उत्पन्नं निवरणं नाधिवासयते प्रजहाति विनोदयति व्यन्तीकरोति, तेन निवरणेनात्मानं लज्जायमानः, चेतस ( श्भ् इ 160 ) उपक्लेशकरेण प्रज्ञादौर्बल्यकरेण विघातपक्ष्येण । एवम् असाव् आत्मानम् एवाधिपतिं कृत्वा, आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति ।
कथं लोकम् अधिपतिं कृत्वा आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तैः परिशोधयति । इहास्य निवरणे समुत्पन्न उत्पत्तिकाले वा प्रत्युपस्थित एवं भवति, "अहं चेद् अनुत्पन्नं निवरणम् उत्पादयेयं, शास्ता मे ऽपवदेद् देवता अपि विज्ञा अपि सब्रह्मचारिणो धर्मतया विगर्हेयुर्" इति । स लोकम् एवाधिपतिं कृत्वा, अनुत्पन्नं च निवरणं नोत्पादयति, उत्पन्नं च प्रजहाति । एवं लोकम् अधिपतिं कृत्वा, आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इइ-(अ) म्स्.52अ8म्, स्ह्.105-12, प्.49अ8, द्.41ब्4, न्.43ब्8, चो.45अ6, छ्.412च्27
शयनासनप्रतिगुप्त्यर्थं पुनर् "लोकाचारश् चानुवृत्तो भविष्यती"ति । यावद् रात्र्याः प्रथमे यामे चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति । आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोध्य, बहिर् विहारस्य पादौ प्रक्षालयति । प्रक्षाल्य, विहारं प्रविश्य शय्यां कल्पयति । यावद् एव स्वप्नौपचयिकानां महाभूतानाम् उपचयाय । उपचितो ऽयं कायः कर्मण्यतरश् च भविष्यति, अनुकूलतरश् च सातत्येन निपके कुशलपक्षप्रयोगे ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इइ-(ब्) म्स्.52ब्1र्, स्ह्.105-24, w.*72-30, प्.49ब्4, द्.41ब्7, न्.44अ3, चो.45ब्2, छ्.413अ3 केन कारणेन दक्सिणेन पार्श्वेन शय्यां कल्पयति । सिंहस्य प्राणिनः साधर्म्येण । किं पुनर् अत्र साधर्म्यम् । सिंहः प्राणी सर्वेषां तिर्यग्योनिगतानां प्राणिनां विक्रान्त उत्साही दृढपराक्रमः । भिक्षुर् अपि जागरिकायोगानुयुक्त आरब्धवीर्यो विहरति विक्रान्त उत्साही दृढपराक्रमः । अतस् तस्य सिंहोपमैव शय्या प्रतिरूपा भवति, नो तु प्रेतशय्या देवशय्या, न कामभोगिशय्या । तथा हि ते सर्व एव कुसीदा हीनवीर्या मन्दबलपराक्रमाः । ( श्भ् इ 162 ) अपि तु धर्मतैषा यद् दक्षिणेन पार्श्वेन सिंहोपमां शय्यां कल्पयतो न तथा गात्राणां विक्षेपो भवति, न च शयानस्य स्मृतिसंप्रमोषो भवति, न च गाढं स्वपिति, पापकांश् च स्वप्नान् न पश्यति । अन्यथा तु शय्यां कल्पयतो विपर्ययेण सर्वे दोषा वेदितव्याः । तेनाह । पादे पादम् आधाय दक्षिणेन पार्श्वेन शय्यां कल्पयति ॥

(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इइ-(च्) म्स्.52ब्4ल्, स्ह्.106-16, प्.50अ2, द्.42अ4, न्.44ब्1, चो,45ब्7, छ्.413अ13
कथम् आलोकसंज्ञि शय्यां कल्पयति । आलोकनिमित्तम् अनेन सूद्गृहीतं भवति सुमनसिकृतं सुजुष्टं सुप्रतिविद्धम् । तद् एव मनसिकुर्वन् स प्रभासहगतेन चित्तेन शय्यां कल्पयति । सुप्तस्यापि चास्य येन न भवति चेतसो ऽन्धकारायितत्वम् । एवम् आलोकसंज्ञी शय्यां कल्पयति ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इइ-(द्) म्स्.52ब्5ल्, स्लि. 106-21, प्.5ओअ4, द्.42अ6, न्.44ब्2, चो.46अ2, छ्.413अ17
कथं स्मृतः शय्यां कल्पयति । ये ऽनेन धर्माः श्रुता भवन्ति चिन्तिता वा भाविता वा कुशला अर्थोपसंहिताः, तदन्वयास्य स्मृतिर् यावत् स्वपनकाले ऽनुवर्तिनी भवति । ययास्य सुप्तस्यापि त एव धर्मा जाग्रतो त्वाभिलपन्ति, तेष्व् एव च धर्मेषु तच्चित्तं बहुलम् अनुविचरति । इति यथास्मृत्या यथास्मृतः कुशलचित्तः शय्यां कल्पयति, अव्याकृतचित्तो वा । एवं स्मृतः शय्यां कल्पयति ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इइ-(ए) म्स्.52ब्6ल्, स्ह्.107-7, प्.50अ7, द्.42ब्1, न्,44ब्4, चो.46अ4, छ्.413अ23
कथं संप्रजानन् शय्यां कल्पयति । सुप्तस्यास्य तथा स्मृतस्य यस्मिन् समये ऽन्यतमान्यतमेनोपक्लेशेन चेतसः संक्लेशो भवति । स ( श्भ् इ 164 ) उत्पद्यमानम् एव तं संक्लेशं सम्यग् एव प्रजानाति, नाधिवासयति, प्रजहाति, प्रतिविध्यति, प्रत्युदावर्तयति मानसम् । तेनोच्यते संप्रजानन् शय्यां कल्पयति ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इइ-(f) म्स्.52ब्7ल्, स्ह्.107-14, प्.50ब्1, द्.42ब्2, न्.44ब्6, चो.46अ6, छ्,413अ27
कथं उत्थानसंज्ञाम् एव मनसिकुर्वन् शय्यां कल्पयति । स वीर्यसंप्रगृहीतं चित्तं कृत्वा शय्यां कल्पयति । सुप्रतिबुद्धिकया सुह्रस्वमिद्धः । तद्यथारण्यको मृगः, नो तु सर्वेण सर्वं मिद्धावक्रमणनिम्नं चित्तं करोति, न तत्प्रवणं, न तत्प्राग्भारम् ।
अपि चास्यैवं भवति । "अहो बताहं बुद्धानुज्ञातां जागरिकां सर्वेण सर्वं सर्वथा संपादयेयम्" इति । तस्याश् च संपादनार्थं भ्र्शं घनरसेन प्रयोगेण छन्दगतो विहरत्य् अभियुक्तश् च ।
अपि चास्यैवं भवति । "यथाहम् अद्य जागरिकार्थम् आरब्धवीर्यो व्यहार्षं, कुशलानां च धर्माणां भावनायै दक्षो ऽनलस उत्थानसंपन्नः । श्वः प्रभाते, निर्गतायां च रजन्यां, भूयस्या मात्रयारब्धवीर्यो विहरिष्याम्य् उत्थानसंपन्न" इति ।
तत्रैकयोत्थानसंज्ञया न गाढं स्वपिति । येनायं शक्नोति लघु लघ्व् एवोत्थानकाल उत्थातुं, न कालातिक्रान्तं प्रतिबुध्यति । द्वितीययोत्थानसंज्ञया बुद्धानुज्ञातां सिंहशय्यां कल्पयत्य् अन्यूनाम् अनधिकाम् । तृतीययोत्थानसंज्ञया च्छन्दं न स्रंसयति । स्मृतिसंप्रमोषे सत्य् उत्तरत्रोत्तरत्र समादानाय प्रयुक्तो भवति । एवम् उत्थानसंज्ञाम् एव मनसिकुर्वन् शय्यां कल्पयति ॥
(इ)-च्-इइल्-7-अ-(2)-इइइ म्स्.53अ2म्, स्ह्.108-12, w.*72-4, प्.50ब्8, द्.43अ1, न्.45अ5, चो.46ब्5, छ्.413ब्14
स रात्र्याः पश्चिमे यामे लघु लघ्व् एव प्रतिविबुध्य चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयतीति । रात्र्याः पश्चिमो याम उच्यते, यो ऽपररात्रः सातिरेकं प्रहरम् । स चायम् आलोकसंज्ञी स्मृतः संप्रजानन्न् उत्थानसंज्ञाम् एव मनसिकुर्वन् रात्याः मध्यमं यामं सातिरेकं प्रहरं मिद्धम् अवक्रामयित्वा, यस्मिम् समये व्युत्तिष्ठते तत्र तस्मिम् समये व्युत्तिष्ठते कर्मण्यकायो भवति, उत्थाय नाधिमात्रेण स्त्यानमिद्धपर्यवस्थानेनाभिभूतः । येन नास्योत्तिष्ठतो धन्धायितत्वं वा स्याद् मन्दायितत्वं वालस्यकौसीद्यं वा । असति वा पुनस् तस्मिन् धन्धायितत्वे मन्दायितत्व आलस्यकौसीद्ये लघु लघ्व् एवोत्थानं भवत्य् आभोगमात्रात् । चङ्क्रमनिषद्याभ्यां आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तस्य परिशुद्धिः पूर्ववद् वेदितव्या । अयं तावत् पूर्वरात्रापररात्रं जागरिकायोगस्यानुयुक्तताविस्तरविभागः ॥
(इ)-च्-इइल्-7-ब्-(1) म्स्.53अ4र्, स्ह्.109-6, प्.51अ6, द्.43अ6, न्.45ब्2, चो.47अ2, छ्.413ब्24
समासार्थाः पुनः कतमे । इह जागरिकायोगम् अनुयुक्तस्य पुरुषपुद्गलस्य चत्वारि सम्यक्करणीयानि भवन्ति । कतमानि चत्वारि । यावज् जाग्रति तावत् कुशलपक्षं न रिञ्चति, सातत्येन निपके कुशलधर्मभावनायाम् । कालेन च शय्यां कल्पयति, नाकालेन । सुप्तश् चासंक्लिष्टचित्तो ( श्भ् इ 168 ) मिद्धम् अवक्रामयति, न संक्लिष्टचित्तः । कालेन च प्रतिविबुध्यते, नोत्थानकालम् अतिवर्तते । [नम् ग्यि छ स्तोद् दङ् । नम् ग्यि छ स्मद् ल मि ञल् बर् स्ब्योर् बऽइ र्जेस् सु ब्र्त्सोन् पऽइ स्क्येस् बु गङ् zअग् गिस् यङ् दग् पर् ब्य ब नि ब्źइ पो दे दग् यिन् नो ।] इतीमानि चत्वारि सम्यक्करणीयान्य् आरभ्य भगवता श्रावकाणां जागरिकायोगानुयुक्तता देशिता ॥
(इ)-च्-इइल्-7-ब्-(2) म्स्.53अ6म्, स्ह्.109-16,w.*73-13, प्.51ब्3, द्.43ब्2, न्.45ब्6, चो.47अ6, छ्.413च्4
कथं च पुनर् देशितः । यत् तावद् आह । "दिवा चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति । एवं रात्र्याः प्रथमयामं चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणियेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयती"त्य् अनेन तावत् प्रथमं सम्यक्करणीयम् आख्यातम् । यदुत यावज् जाग्रति तावत् कुशलपक्षं न रिञ्चति । उद्युक्तो सातत्येन निपके कुशलधर्मभावनायाम् ।
यस्मात् पुनर् आह । "बहिर् विहारस्य पादौ प्रक्षाल्य, विहारं प्रविश्य दक्षिणेन पार्श्वेन शय्यां कल्पयति । पादे पादम् आधाये"त्य् अनेन द्वितीयम् सम्यक्करणीयम् आख्यातम् । यदुत कालेन शय्यां कल्पयति, नाकालेन ।
यत् पुनर् आह । "आलोकसंज्ञी स्मृतः संप्रजानन्न् उत्थानसंज्ञाम् एव मनसिकुर्वन् शय्यां कल्पयती"त्य् अनेन तृतीयं सम्यक्करणीयम् आख्यातम् । यदुतासंक्लिष्टचित्तो मिद्धम् अवक्रामयति, न संक्लिष्टचित्त इति।
यत् पुनर् आह । "रात्र्याः पश्चिमे यामे लघु लघ्व् एव प्रतिविबुध्य, चङ्क्रमनिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयती"त्य् ( श्भ् इ 170 ) अनेन चतुर्थं सम्यक्करणीयम् आख्यातम् । यदुत कालेन प्रतिविबुध्यति, नोत्थानकालम् अतिवर्तते ।
इति तत्र यद् उक्तम् । "आलोकसंज्ञी स्मृतः संप्रजानन् व्युत्थानसंज्ञाम् एव मनसिकुर्वन् शय्यां कल्पयती"त्य् । अतो द्वाभ्यां कारणाभ्याम् असंक्लिष्टचित्तो मिद्धम् अवक्रामयति, यदुत स्मृत्या, संप्रजन्येन । द्वाभ्यां पुनः कारणाभ्यां, कालेन प्रतिविबुध्यते, नो तु कालम् अतिवर्तते, यदुतालोकसंज्ञयोत्थानसंज्ञया च ।
कथं पुनः । स्मृत्या कुशलम् आलम्बनं परिगृह्य स्वपिति । संप्रजन्येन तस्मात् कुशलाद् आलम्बनाच् च्यवमानं संक्लिश्यमानं च चित्तं लघु लघ्व् एव सम्यक् प्रजानाति । एवम् अस्याभ्यां द्वाभ्यां कारणाभ्याम् असंक्लिष्टचित्तस्य शय्या भवति ।
तत्रालोकसंज्ञयोत्थानसंज्ञया च न गाढं स्वपिति, नास्य दूरानुगतम् तन्मिद्धपर्यवस्थानं भवति । इत्य् आभ्यां द्वाभ्यां कारणाभ्यां कालेन प्रतिविबुध्यते, नोत्थानकालम् अतिवर्तते ।

अयं जागरिकायोगानुयुक्तस्य समासार्थः । यश् च पूर्वको विस्तरविभागः, यश् चायं समासार्थः, इयम् उच्यते पूर्वरात्रापररात्रं जागरिकायोगानुयुक्तता॥ ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(1) म्स्.53ब्4ल्, स्ह्.111-11, प्-52ब्3, द्.44अ7, न्.46ब्3, चो.48अ4, छ्.413च्29
संप्रजानद्विहारिता कतमा । यथापीहैकत्यो ऽभिक्रमप्रतिक्रमे संप्रजानद्विहारी भवति । आलोकितव्यवलोकिते संमिञ्जितप्रसारिते संघाटीचीवरपात्रधारणे । अशिते पीते खादिते स्वादिते, गते स्थिते निषण्णे शयिते, जागृते, भाषिते तूष्णींभावे, निद्राक्लमप्रतिविनोदने संप्रजानद्विहारि भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(2)-इ म्स्.53ब्5ल्, स्ह्.112-1, प्.52ब्5, द्.44ब्1, न्.46ब्5, चो.48अ6, छ्.414अ7
तत्र कतमो ऽभिक्रमः । प्रतिक्रमः कतमः । अभिक्रमप्रतिक्रमे संप्रजानद्विहारता कतमा ।
तत्राभिक्रमः । यथापीहैकत्यो ग्रामं वोपसंक्रामति, ग्रामान्तरं वा कुलं वा कुलान्तरं वा विहारं वा विहारान्तरं वा ।
तत्र प्रतिक्रमः । यथापीहैकत्यो ग्रामद् वा प्रतिनिवर्तते, ग्रामान्तराद् वा कुलाद् वा कुलान्तराद् वा विहाराद् वा विहारान्तराद् वा ।
तत्र संप्रजानद्विहारिता । अभिक्रममाणो "ऽभिक्रमामी"ति सम्यग् एव प्रजानाति । प्रतिक्रममाणः "प्रतिक्रमामी"ति सम्यग् एव प्रजानाति । "अत्र मयाभिक्रमितव्यं, अत्र मया पुनर् नाभिक्रमितव्यम्" इति सम्यग् एव प्रजानाति । "अयं वा मे ऽभिक्रमणकालः, अयं नाभिक्रमणकाल" इति सम्यग् एव प्रजानाति । इदम् अस्योच्यते संप्रजन्यम् ।
सचेत् तेन संप्रजन्येन समन्वागतः । अभिक्रममाणः प्रजानात्य् "अभिक्रमामी"ति । यत्र चानेनाभिक्रमितव्यं भवति तत्र चाभिक्रमति । कालेन चाभिक्रमति नाकालेन । यथा चाभिक्रमितव्यं भवति तद्रूपया ( श्भ् इ 174 ) चर्ययाचारेणाकल्पेनेर्यापथेन तथाभिक्रामति । इयम् अस्योच्यते संप्रजानद्विहारिता, यदुताभिक्रमप्रतिक्रमयोः ॥
(।)-च्-॥।-8-अ-(2)-इइ म्स्.53ब्8म्, स्ह्.113-7, प्.53अ4, द्.44ब्7, न्.47अ3, चो.48ब्5, छ्.414अ23
तत्र कतमद् आलोकितम् । कतमद् व्यवलोकितम् । कतमालोकितव्यवलोकितेसंप्रजानद्विहारिता ।
तस्यास्य पूर्वपरिकीर्तितेषु वस्तुष्व् अभिक्रमतः प्रतिक्रमतश् च । यद् अबुद्धिपूर्वकम् अप्रयत्नपूर्वकम् अच्छन्दपूर्वकम् अन्तराले चक्षुषा रूपदर्शनम् । इदम् उच्यत आलोकितम् ।
यत् पुनर् तेषूपसंक्रान्तप्रतिक्रान्तस्य बुद्धिपूर्वकं प्रयत्नपूर्वकं छन्दपूर्वकं चक्षुषा रूपदर्शनम् । तद्यथा राज्ञां राजमात्राणां नैगमानां जानपदानां वा ब्राह्मणानां गृहपतिनां धनिनां श्रेष्ठिनाम् सार्थवाहानाम्, तदन्येषां बाह्यकानां लयनानां मारुतानाम् अवरकाणां प्रासादानां हर्म्यतलानाम् इति । यद् वा पुनर् अन्येषां लोकचित्राणां दर्शनम् । इदम् उच्यते व्यवलोकितम् ।
यत् पुनर् आलोकितं च व्यवलोकितं च स्वलक्षणतः सम्यग् एव प्रजानाति । यच् चावलोकयितव्यं यच् च व्यवलोकयितव्यं तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । यदालोकयितव्यं यदा व्यवलोकयितव्यं तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । यथालोकयितव्यं यथा व्यवलोकयितव्यं तद् अपि सम्यग् एव ( श्भ् इ 176 ) प्रजानाति । इदम् अस्योच्यते संप्रजन्यम् ।
स तेन संप्रजन्येन समन्वागतः । सचेद् आलोकयमानो व्यवलोकयमानो जानात्य् "आलोकयामि व्यवलोकयामी"ति । यच् चालोकयितव्यं व्यवलोकयितव्यं तद् आलोकयति व्यवलोकयति । यदालोकयितव्यं व्यवलोकयितव्यं तदालोकयति व्यवलोकयति । यथालोकयितव्यं व्यवलोकयितव्यं तथालोकयति व्यवलोकयति । इयम् अस्योच्यते संप्रजानद्विहारिता यदुतालोकितव्यवलोकिते ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(2)-इइइ म्स्.54अ4म्, स्ह्.114-11, प्.53ब्6, द5अ7, न्.47ब्4, चो.49अ6, छ्.414ब्11
तत्र कतमत् संमिञ्जितम्, कतमत् प्रसारितं, कतमा संमिञ्जितप्रसारिते संप्रजानद्विहारिता । स तथालोकयमानो व्यवलोकयमानश् च, अभिक्रमपूर्वकं प्रतिक्रमपूर्वकं च, यत् पादौ वा संमिञ्जयति प्रसारयति, बाहू वा संम्जयति प्रसारयति, हस्तौ वा संमिञ्जयति प्रसारयति, अन्यतमान्यतमं वाङ्गप्रत्यङ्गं संमिञ्जयति प्रसारयति । इदम् उच्यते संमिञ्जितप्रसारितम् ।

स चेत् संमिञ्जितप्रसारितं स्वलक्षणतः सम्यग् एव प्रजानाति । संमिञ्जयितव्यं प्रसारयितव्यं च सम्यग् एव प्रजानाति । यदा च संमिञ्जयितव्यं यदा प्रसारयितव्यं तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । यथा च संमिञ्जयितव्यं यथा प्रसारयितव्यं तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । इदम् अस्योच्यते संप्रजन्यम् ।
स तेन संप्रजन्येन समन्वागतः । स चेत् संमिञ्जयमानः प्रसारयमानो जानाति, "संमिञ्जयामि प्रसारयामी"ति । यच् च संमिञ्जयितव्यं प्रसारयितव्यं संमिञ्जयति प्रसारयति । यदा च संमिञ्जयितव्यं प्रसारयितव्यं तदा संमिञ्जयति प्रसारयति । यथा ( श्भ् इ 178 ) च संमिञ्जयितव्यं प्रसारयितव्यं तथा संमिञ्जयति प्रसारयति । इयम् अस्योच्यते संप्रजानद्विहारिता यदुत संमिञ्जितप्रसारिते ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(2)-इव् म्स्.54अ7म्, स्लि.115-11, प्.54अ7, द्.45ब्6, न्.48अ3, चो.49ब्5, छ्.414ब्22
तत्र कतमत् संघाटीधारणं, कतमच् चीवरधारणं, कतमत् पात्रधारणं, कतमा संघाटीचीवरपात्रधारणे संप्रजानद्विहारिता ।
यत् तावद् अस्य ज्येष्टं चीवरं षष्टिखण्डं वा नवतिखण्डं वा, द्विगुणसीवितं वैकगुणसीवितं वा । इयम् उच्यते संघाटी । तस्य प्रावरणं परिभोगः सम्यग् एव परिहरणं धारणम् इत्य् उच्यते ।
यत् पुनर् अस्य मध्यं वा कनीयो वाधिष्ठानिकं वा चीवरम् अतिरेकचीवरं वा विकल्पनार्हं विकल्पितं वा । तच् चीवरम् इत्य् उच्यते । तस्य प्रावरणं परिभोगः सम्यग् एव परिहरणं धारणम् इत्य् उच्यते ।
यत् पुनर् अस्याधिष्टानिकम् आयसं वा मृन्मयं वा भैक्षभाजनम् । इदम् उच्यते पात्रम् । तस्य परिभोगः सम्यग् एव परिहरणं धारणम् इत्य् उच्यते ।
सचेत् पुनर् अयं तां संघाटीं चीवरं पात्रं धारणं वा स्वलक्षणतः सम्यग् एव प्रजानाति । यच् च संघाटीचीवरपात्रधारणं कल्पिकम् अकल्पिकं वा तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । यदा च संघाटीचीवरपात्रधारणं धारयितव्यं तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । यथा च धारयितव्यं तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । इदम् अस्योच्यते संप्रजन्यम् ।
स तेन संप्रजन्येन समन्वागतः सचेत् संघाटीं चीवरं पात्रं धारयमाणो जानाति "धारयामी"ति । यच् च धारयितव्यं तद् धारयति । यदा ( श्भ् इ 180 ) च धारयितव्यं तदा धारयति । यथा च धारयितव्यं तथा धारयति । इयम् अस्योच्यते संप्रजानद्विहारिता यदुत संघाटीचीवरपात्रधारणे ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(2)-व् म्स्.45ब्4र्, स्ह्.116-19, प्.55अ1, द्,46अ6, न्.48ब्3, चो.50अ5, छ्.414च्11
तत्र कतमद् अशितं, कतमत् पीतं, कतमत् खादितं, कतमत् स्वादितं, कतमाशितपीतखादितस्वादिते संप्रजानद्विहारिता ।
यः कश्चित् पिण्डपातपरिभोगः सर्वं तद् अशितम् इत्य् उच्यते ।
तस्य पुनर् द्विधाभेदः, खादितं स्वादितं च । तत्र खादितं, मन्था वा, अपूपो वा, ओदनकुल्माषं वेति, यद् वा पुनर् अन्यतमम् आभिसंस्कारिकम् अन्नं विकृतं भोज्यं प्राणसंधारणम् । इदम् उच्यते खादितम्, अशितम् अपीदम् ।
स्वादितं कतमत् । तद्यथा क्षीरं दधि नवनीतम् सर्पिस् तैलं मधु फाणितं मांसं मत्स्या वैइऊरा लवणं वनफलं वा भक्षप्रकारं वा । इदम् उच्यते स्वादितम्, अशितम् अपीदम्।
यत् पुनः पीयते खण्डरसं वा, शर्करारसं वा, काञ्चिकं वा, दधिमण्डं वा, शुक्तं वा, तक्रं वा, अन्ततः पानीयम् अपि । इदम् उच्यते पीतम् ।
अशितपीतखादितस्वादितं स्वलक्षणतः सम्यग् एव प्रजानाति । यच् चाशितव्यं पातव्यं खादितव्यं स्वादितव्यं तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । यदा चाशितव्यं पातव्यं खादितव्यं स्वादितव्यं तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । यथा चाशितव्यं पातव्यं खादितव्यं स्वादितव्यं तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । इदम् अस्योच्यते संप्रजन्यं ।
स तेन संप्रजन्येन समन्वागतो ऽश्ननः पिबमानः खादमानः स्वादयमानः स चेज् जानात्य् "अश्नामि पिबामि खादामि स्वादयामी"ति । यच् ( श्भ् इ 182 ) चाशितव्यं पातव्यं खादितव्यं स्वादितव्यं तद् अश्नाति यावत् स्वादयति । यदा चाशितव्यं यावत् स्वादयितव्यं तदाश्नाति यावत् स्वादयति । यथा चाशितव्यं यावत् स्वादयितव्यं तथाश्नाति यावत् स्वादयति । इयम् अस्योच्यते संप्रजानद्विहारिता यदुताशितपीतखादितस्वादिते ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(2)-वि म्स्.55अ2म्, स्ह्.118-7,w.*74-1, प्.55ब्6, द्.46ब्7, न्.49अ5, चो.50ब्6,छ्.415अ5
तत्र कतमद् गतम्, कतमत् स्थितम्, कतमन् निषण्णम्, कतमच् छयितं, कतमज् जाग्र्तम्, कतमद् भाषितम्, कतमस् तूष्णींभावः, कतमा निद्राक्लमप्रतिविनोदना, कतमा गते स्थिते निषण्णे शयिते जाग्र्ते भाषिते तूष्णींभावे निद्राक्लमप्रतिविनोदनायां संप्रजानद्विहारिता ।
यथापीहैकत्यश् चङ्क्रमे वा चङ्क्रम्यते, सहधार्मिकाणां वोपसंक्रामति, अध्वानं वा प्रतिपद्यते । इदम् अस्योच्यते गतम् ।
यथापीहैकत्यश् चङ्क्रमे वा तिष्ठति, सहधार्मिकाणां वा पुरतस् तिष्ठत्य् आचार्याणाम् उपाध्यायानां गुरूणां गुरुस्थानीयानाम् । इदम् उच्यते स्थितम् ।
यथापीहैकत्यो मञ्चे वा पीठे वा तृणसंस्तरके वा संनिविशति वा संनिषीदति वा, पर्यङ्कम् आभुज्य, ऋजुं कायं प्रणिधाय, प्रतिमुखीं स्मृतिम् उपस्थाप्य । इदम् उच्यते निषण्णम् ।
यथापीहैकत्यो बहिर् विहारस्य पादौ प्रक्षाल्य विहारं प्रविश्य दक्षिणेन पार्श्वेन सिंहशय्यां कल्पयति, पादे पादम् आधाय, मञ्चे वा पीठे वा तृणसंस्तरके वा, अरण्ये वा वृक्षमूले वा शुन्यागारे वा । इदम् उच्यते शयितम् ।
यथापीहैकत्यो दिवा चङ्क्रमणिषद्याभ्याम् आवरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश् चित्तं परिशोधयति, एवं रात्र्याः प्रथमे यामे पश्चिमे यामे । इदम् उच्यते जागृतम् ।
यथापीहैकत्यस् तथा जागरिकायोगानुयुक्तो ऽनुद्दिष्टांश् च धर्मान् ( श्भ् इ 184 ) उद्दिशति पर्यवाप्नोति, तद्यथा सूत्रं गेयं व्याकरणम् इति विस्तरेण पूर्ववत् । उद्दिष्टेषु च धर्मेषु वचसा परिचयं करोति, यदुत विस्तरेण स्वाध्यायक्रियया, परेषां वा विस्तरेण संप्रकाशयति, कालेन कालम् आलपति प्रतिसंमोदयति विज्ञैः सब्रह्मचरिभिः सार्धं तदन्यैर् वा गृहस्थैर् यदुतोद्योजनपरिष्कारार्थम् । इदम् उच्यते भाषितम् ।
यथापीहैकत्यो यथाश्रुतानां यथा पर्यवाप्तानां धर्माणां वचसा परिजितानाम् एकाकी रहोगतो ऽर्थं चिन्तयति तुलयत्य् उपपरीक्षते । प्रतिसंलीनो वा पुनर् भवत्य् अध्यात्मम् एव चित्तं स्थापयति । संस्थापयत्य् अवस्थापयत्य् उपस्थापयति दमयति शमयति व्युपशमयत्य् एकोतीकरोति समाधत्ते विपश्यनायां वा योगं कोरोति । अयम् उच्यते तूष्णींभावः* ।
यथापीहैकत्यो ग्रीष्मसमये प्रत्युपस्थित उत्तमग्रीष्मपरिदाहकाले वर्तमाने, उष्णेन वा बाध्यते श्रान्तो वा भवति, क्लान्तस्योत्पद्यते ऽकाले निद्राक्लमः स्वपितुकामः । अयम् उच्यते निद्राक्लमः ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(2)-विइ म्स्.55ब्3ल्, स्ह्.120-8, प्.56ब्7, द्.47ब्4, न्.50अ2, चो.51ब्4, छ्.415ब्7

सचेत् पुनर् अयं गतं यावन् निद्राक्लमविनोदनां तत्स्वलक्षणतः सम्यग् एव प्रजानाति । यत्र च गन्तव्यं यावन् निद्राक्लमः प्रतिविनोदयितव्यः, तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । यदा च गन्तव्यं यावद् यदा निद्राक्लमः प्रतिविनोदयितव्यः, तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । यथा च गन्तव्यं भवति यथा च यावन् निद्राक्लमः प्रतिविनोदयितव्यः, तद् अपि सम्यग् एव प्रजानाति । इदम् अस्योच्यते संप्रजन्यम् ।
स तेन संप्रजन्येन समन्वागतो गच्छन् यावन् निद्राक्लमम् ( श्भ् इ 186 ) प्रतिविनोदयन् स चेज् जान्ति, "गच्छामि यावन् निद्राक्लमं प्रतिविनोदयामी"ति । यत्र च गन्तव्यं भवति यत्र च यावन् निद्राक्लमः प्रतिविनोध्यितव्यो भवति, तत्र गच्छति तत्र यावन् निद्राक्लमं प्रतिविनोदयति । यदा च गन्तव्यं भवति यदा च यावन् निद्राक्लमः प्रतिविनोदयितव्यो भवति, तदा गच्छति तदा यावन् निद्राक्लमं प्रतिविनोदयति । यथा च गन्तव्यं भवति यथा यावन् निद्राक्लमः प्रतिविनोदयितव्यो भवति, तथा गच्छति तथा यावन् निद्राक्लमं प्रतिविनोदयति । इयम् अस्योच्यते संप्रजानद्विहारिता यदुत गतस्थितनिषण्णशयितजागृतभाषिततूष्णींभावनिद्राक्लमप्रतिविनोदनायाम् ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(3)-इ म्स्.55ब्5र्, स्ह्.121-3, प्.57अ6, द्.48अ2, न्.50अ7, चो.52अ2, छ्.415ब्20
संप्रजानद्विहारितायाः कतमानुपूर्वी, कतमा वस्तुविभावना । यथापीहैकत्यो यं यम् एव ग्रामं वा निगमं वोपनिश्रित्य विहरति ।
तस्यैवं भवति । "मया खल्व् अयं ग्रामो वा निगमो वा पिण्डायोपसंक्रमितव्यः । पिण्डाय चरित्वा पुनर् एव विहारं प्रतिनिष्क्रमितव्यम् । सन्ति पुनर् अत्र कुलानि ग्रामे वा नगरे वा यानि मया नोपसंक्रमितव्यानि, तानि पुनः कतमानि । तद्यथा घोषंऽ पानागारं वेश्यं राजकुलं चण्डालकठिनम् । यानि वा पुनः कुलान्य् एकान्तेन प्रतिहतान्य् अप्रत्युदावर्तानि ।
सन्ति च पुनः कुलानि यानि मयोपसंक्रमितव्यानि । तद्यथा क्षत्रियमहासालकुलानि वा ब्राह्मणमहासलकुलानि वा गृहपतिमहासालकुलानि वा नैगमकुलानि वा जानपदकुलानि वा धनिकुलानि वा श्रेष्ठिकुलानि वा सार्थवाहकुलानि वा ।
यानि वा कुलानि मयोपसंक्रमितव्यानि तानि नातिसायम् उपसंक्रमितव्यानि तानि विकालम् । न च कार्यव्यग्रेषु दायकदानपतिषु, न क्रीडारतिमण्डनयोगम् अनुयुक्तेषु, न ग्राम्यधर्माय प्रवृत्तेषु, न कुपितेषु । तथा चोपसंक्रमितव्यानि यथोपसंक्रामन्न् अहं न भ्रान्तेन हस्तिना सार्धं समागच्छेयं न भ्रान्तेन रथेन पुनश् चण्डेनाश्वेन न चण्डया गवा न चण्डेन कुक्कुरेण । न गहनं न कण्टकवाटं वा मर्देयं, न श्वभ्रे पल्वले प्रपाते प्रपतेयम् । न स्यन्दनिकायां न ( श्भ् इ 190 ) गूथकठिक्के । चन्द्रोपमश् च कुलान्य् उपसंक्रमेयं ह्रीमान् अप्रगल्भो व्यवकृष्य कायं व्यवकृष्य चित्तं न लाभकामो न सत्कारकामः । यथा स्वेन लाभेन सुचित्तः सुमनास् तथा परस्यापि लाभेन सुचित्तः सुमना अनात्मोत्कर्ष्य् अपरपंसको ऽनुकंपाचित्तो दयाचित्तः । एवं च पुनर् उपसंक्रमितव्यानि । तत् कुत एतल् लभ्यं प्रव्रजितेन परकुलेषु यद् ददतु मे परे मा न ददतु, यावत् त्वरितं मा धन्धम् इति विस्तरेण । उपसंक्रम्य च मे प्रतिग्रहे मात्रा करणीया । न च लाभहेतोः कुहना करणीया लपना नैमित्तिकता नैष्पेषिकता लाभेन लाभनिश्चिकीर्षता करणीया । स च लाभो ऽरक्तेन परिभोक्तव्यः, असक्तेनागृद्धेनाग्रथितेनामूधितेनानध्यवसितेनाध्यवसायम् अनापन्नेन" ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(3)-इइ म्स्. 56अ6म्, स्ह्.122-20, w.*74,17*;20**, प्.58अ5, द्.48ब्7, न्.51अ5, चो.53अ1, छ्.415च्20
यानि च रूपाणि तत्रोपसंक्रमतोपसंक्रान्तेन वा द्रष्टव्यानि भवन्ति न तान्य् एकत्यानि द्रष्टव्यानि तानि चैकत्यानि द्रष्टव्यानि । तत्र यानि न द्रष्टव्यानि तेषूत्क्षिप्तचक्षुषा भवितव्यं सुसंवृतेन्द्रियेण । यानि पुनर् द्रष्टव्यानि तेषु सूपस्थितां स्मृतिम् उपस्थाप्य । ( श्भ् इ 192 ) कथंरूपाणि पुना रूपाणि नावलोकयितव्यानि । तद्यथा नटो नर्तको हासको लासक इति । यद् वा पुनर् अन्यच् चारणजातं नृत्ते वा गीते वा वादिते वा प्रवृत्तम् । तथा मातृग्रामो विशेषेण पुनः शिशुर् उदारवर्णो रञ्जनीय इति । यानि च पुना रूपाणि दृष्टानि ब्रह्मचर्योपघाताय ब्रह्मचर्यान्तरायाय, पापकानां चाकुशलानां वितर्काणां समुदाचाराय संवर्तेरन् । तद्रूपाणि रूपाणि नावलोकयितव्यानि, न व्यवलोकयितव्यानि ।
"कथंरूपाणि पुना रूपाणि द्रष्टव्यानि" । तद्यथा जीर्णं वा वृद्धं वा महैइअकं वा खुरुखुरुप्रश्वासकायं पुरतःप्राग्भारकायं दण्डम् अवष्टभ्य प्रवेपमानेन कायेन, आबाधिकं वा दुःखितं बाढग्लानम् आध्मातपादम् आध्मातहस्तम् आध्मातोदरम् आध्मातमुखं पाण्डुकछविवर्णम्, दर्द्रूलं वा कच्छूलं वा कुष्ठितं वा दुःखितहतगात्रम्, पक्वगात्रम् उपहतेन्द्रियं, मृतं वा कालगतम् एकाहमृतं वा द्व्यहमृतं वा सप्ताहमृतं वा, काकैः कुररैः खाद्यमानं, गृध्रैह् श्वभिः सृगालैर् विविधैर् वा तिर्यग्जातिगतैः प्राणिभिर् भक्ष्यमाणम् अभिनिर्ह्रियमाणं वा । मञ्च आरोप्योपरि वितानेन प्रसारितेन पुरतः पृष्ठतश् च महाजनकायेन रोदमानेन क्रन्दमानेन भस्मावकीर्णप्रमुक्तकेशेन तथा शोकजातं दुःखजातं परिदेवजातं दौर्मनस्यजातम् उपायासजातं, यन् "मया द्रष्टव्यम्" इत्य् एवंरूपाणि चान्यानि चैवंभागीयानि रूपाणि द्रष्टव्यानि, यानि ब्रह्मचर्यानुग्रहाय कुशलानां च वितर्काणां समुदाचाराय संवर्तन्ते ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(3)-इइइ म्स्.56ब्5र्, स्ह्.124-6, प्.59अ1, द्.49ब्2, न्.52अ1, चो.53ब्3, छ्.416अ10
न कायप्रचालकम् उपसंक्रमितव्यं न बाहुप्रचालकं न शीर्षप्रचालकं नोच्चग्घिकया न हस्तावलग्निकया न सोढौकिकया । नाननुज्ञातेनासने निषत्तव्यं, नाप्रत्यवेक्ष्यासनम्, न सर्वकायम् समवधाय, न पादे पादम् आधाय, न सक्थ्नि सक्थिना, नाभिसंक्षिप्य पादौ, नाभिविक्षिप्य पादौ ॥

(इ)-च्-इइल्-8-अ-(3)-इव् म्स्.56ब्6र्, स्ह्.124-12, प्.59अ4, द्.49ब्4, न्.52अ3, चो.53ब्5, छ्.416अ15
नोद्गुण्ठिकया कृतेन, नोच्चस्तिकया, न वितस्तिकया, न पर्यस्तिकया, परिमण्डलं चीवरं प्रावृत्य, नात्युत्कृष्टं नात्यपकृष्टम्, न हस्तिशुण्डकं न तालवृन्तकं न नागफणकं न कुल्माषपिण्डिकं चीवरं प्रावरितव्यम् । नानागते खादनीये पात्रम् उपनामयितव्यं, न च खादनीयभोजनीयस्योपरि धारयितव्यम् । नानास्तीर्णे पृथिवीप्रदेशे प्रपाते प्राग्भारे पात्रं स्थापयितव्यम् ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(3)-व् म्स्.57अ2ल्, स्ह्.124-19, प्.59अ7, द्.49ब्6, न्.52अ6, चो.53ब्7, छ्.416अ20
सावदानं पिण्डपातं परिभोक्तव्यम् । नौदनेन सूपिकं प्रतिच्छादयितव्यम्, न सूपिकेनौदनम् । नातित्तिनिकायोगम् अनुयुक्तेन परिभोक्तव्यम् । नातिस्थूलं नातिपरीत्तं परिमण्डलम् आलोप आलोपयितव्यम् । न हस्तावलेहकं न पात्रावलेहकम्, न हस्तसंधूनकं न पात्रसंधूनकम्, न कवडच्छेदकम्, पिण्डपातं परिभोक्तव्यम् ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(3)-वि म्स्.57अ3ल्, स्ह्.125-6, प्.59ब्2, द्.50अ1, न्.52ब्1, चो.54अ2, छ्.416अ25
"विहारगतेनापि मे तेभ्यः कुलेभ्यः प्रत्यागतेन प्रतिनिष्क्रान्तेन दिवा वा रात्रौ वा प्रातिपौद्गलिके चङ्क्रमे चङ्क्रमितव्यं, न परक्ये ऽविश्वास्ये ऽप्रवारिते ऽनुद्दिष्टे । न श्रान्तकायेन न क्लान्तकायेन, अनौद्धत्याभिनिगृहीते चित्ते, कुशलपक्षप्रयुक्ते नाकुशलमनसिकारानुगते ( श्भ् इ 200 ) ऽन्तर्गतैर् इन्द्रियैर् अबहिर्गतेन मानसेन, नातिद्रुतं नातिचपलं नैकान्तेन गमनप्रत्यागमनप्रतिसंयुक्तेन, कालेन कालं गच्छता कालेन कालं तिष्ठता ।
तथा स्वे विहारे स्वे परिगणे स्वक्यां कुटिकायाम् उद्देशिकायां प्रातिपौद्गलिकायां, न परक्यायाम् अविश्वास्यायाम् अप्रवारितायाम् । तथा मञ्चे वा पीठे वा तृणसंस्तरणे वा, अरण्ये वा वृक्षमूले वा शून्यागारे वा निषत्तव्यं, पर्यङ्कम् आभुज्य, ऋजुं कायं प्रणिधाय, प्रतिमुखीं स्मृतिम् उपस्थाप्य ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(3)-विइ म्स्.57अ5म्, स्ह्.125-20, प्.59ब्7, द्.50अ6, न्.52ब्5, चो.54अ6, छ्.416ब्8
रात्र्या मध्यमे यामे स्वपितव्यम् । दिवा पूर्वकं च यामम् कुशलपक्षेणातिनामयितव्यम् । एवं च पुनः स्वपितव्यं, आलोकसंज्ञिना स्मृतेन संप्रजानेनोत्थानसंज्ञाम् एव मनसिकुर्वता, रात्र्याः पश्चिमे यामे लघु लघ्व् एव प्रतिविबुध्य ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(3)-विइइ म्स्.57अ6म्, स्ह्.126-3, प्.60अ1, द्.50अ7, न्.52ब्6, चो.54ब्1, छ्.416ब्11
भाष्ये वा स्वाध्यायक्रियायां वा योगः करणीयः, प्रहाणे वा प्रतिसंलयने, धर्मचिन्तायाम् । लोकायताश् च मन्त्रा विवर्जयितव्याः, चित्राक्षराश् चित्रपदव्यञ्जना अनर्थोपसंहिताः, ये नाभिज्ञायै न संबोधाय न निर्वाणाय संवर्तन्ते । ये वा पुनर् धर्मास् तथागतभाषिता गम्भीरा गम्भीराभासाः शून्यताप्रतिसंयुक्ता इदंप्रत्ययताप्रतीत्यसमुत्पादानुलोमास् ते सत्कृत्योद्गृहीतव्याः दृढं च स्थिरं च सूद्गृहीताश् च न नाशयितव्याः, प्रतिपत्त्याः संपादनार्थं, न लाभसत्कारहेतोः । ते च पुनर् धर्मा वचसा सुपरिजिताः कर्तव्याः । न च सङ्गणिकाया अतिनामयितव्यम् न कर्मारामतया न भाष्यारामतया, कालेन च कलम् उपस्थितया स्मृत्या विज्ञस्य सब्रह्मचारिण आलपितव्याः संलपितव्याः प्रतिसंमोदयितव्याः । परिपृच्छनजातीयेन च भवितव्यं, किंकुशलगवेषिणा, अनुपालम्भचित्तेन, मितवादिना, युक्तभाणिना, [ग्नम् पोर् स्म्र ब दङ्] प्रशान्तभाणिना च, परेषां धार्म्यां कथां कथयितुकामेन । तूष्णींभावेन च ये पापका अकुशला वितर्का न ( श्भ् इ 204 ) वितर्कयितव्याः । न चायोनिशोधर्मचिन्ताप्रयुक्तेन । [म्ङोन् पऽइ ङ र्ग्यल् चन् दु मि ब्य ब दङ् । ख्यद् पर् र्तोग्स् प चुङ् zअद् त्सम् दङ् । ङन् ङोन् त्सम् ग्यि बर् म दोर् स्ग्यिद् लुग् पर् मि ब्य ब दङ् । ब्सं पर् मि ब्य बऽइ ग्नस् र्नम्स् योङ्स् सु स्पङ् बर् ब्य ब दङ् । दुस् दुस् सु źइ ग्नस् दङ् । ल्हग् म्थोङ् ल ब्र्त्सोन् पर् ब्य ब दङ् । स्पोङ् ब ल द्गऽ ब दङ् । र्ग्युन् दु छुद् पर् ब्य ब ल ब्र्त्सोन् प दङ् । गुस् पर् ब्य ब ल ब्र्त्सोन् पर् ब्यऽओ स्ञम् प दङ् ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(3)-इx म्स्.-, स्ह्.-, प्.60ब्2, द्.50ब्7, न्.53अ7, चो.55अ1, छ्.416ब्29
ब्दग् द्प्यिद् कऽइ त्स्ह बस् ग्दुङ्स् पऽम् । दे ल्तर् ब्र्त्सोन् प दङ् । ऽबद् प दङ् । र्त्सोल् बऽम् । रुङ् बऽइ ब्य ब चुङ् zअद् ब्येद् पस् योङ्स् सु ङल् बऽइ र्ग्यु दङ् । योङ्स् सु ङल् बऽइ ग्źइ लस् दुस् म यिन् पर् ग्ञिद् क्यि स्ञोम् प स्क्ये बर् ग्युर् न । देऽइ दोन् दु चि नस् क्यङ् म्युर् ब म्युर् ब खो नर् दे मेद् पर् ऽग्युर् źइङ् । दुस् युन् रिङ् पोर् द्गे बऽइ फ्योग्स् ञम्स् पर् मि ऽग्युर् ब दङ् । द्गे बऽइ फ्योग्स् क्यि बर् छद् दु मि ऽग्युर् बर् ब्य बऽइ फ्यिर् । युद् त्सम् źइग् ग्ञिद् ब्सङ् बर् ब्य स्ते । देर् यङ् ब्दग् गि स्गो ब्चद् पऽम् । द्गे स्लोङ् योद् न ल्तर् ग्źउग् पऽम् । ऽदुल् बऽइ ब्स्रुङ् ब दङ् । ऽदुल् बऽइ छो गस् छोस् गोस् क्यिस् ब्चिङ्स् ल । ग्नस् द्बेन् पर् ऽदुग् स्ते । ग्ञिद् ब्सङ् बर् ब्यऽओ स्ञम् दु सेम्स् प यिन् ते । देस् न देऽइ ग्ञिद् क्यि स्ञोम् प र्नम् प थम्स् चद् क्यि थम्स् चद् दु मेद् पर् ऽग्युर् रो ॥
(इ)-च्-इइल्-8-अ-(4) म्स्.-, स्ह्.-, प्.60ब्6, द्.51अ3, न्.53ब्3, चो.55अ4, छ्.416च्7
दे नि ऽदि ल्त स्ते । र्ग्यु ब दङ् स्प्योद् प लस् ब्र्त्सम्स् नस् । शेस् ब्źइन् दु ( श्भ् इ 206 ) स्प्योद् प ञिद् क्यि गो रिम्स् यिन् ते । दन् पो खो नर् दे ल्तर् त्स्हुल् ब्źइन् यिद् ल ब्येद् प दङ् । शेस् रब् दङ् ल्दन् पऽइ सेम्स् म्ङोन् पर् ऽदु ब्येद् प गङ् यिन् प दे नि देऽइ शेस् ब्źइन् źएस् ब्यऽओ ॥
दे ल्तर् शेस् ब्źइन् दङ् ल्दन् पस् र्ग्यु ब दङ् स्प्योद् प थम्स् चद् मि ञुङ् बर् स्ग्रुब् पर् ब्येद् प गङ् यिन् प दे नि शेस् ब्źइन् दु स्प्योद् प ञिद् चेस् ब्यऽओ ॥
दे ल ऽग्रो ब दङ् । ल्दोग् प दङ् । छुङ् zअद् ब्ल्तस् प दङ् । र्नम् पर् ब्ल्तस् प दङ् । ब्स्कुम् प दङ् । ब्र्क्यङ् ब दङ् । स्नम् स्ब्यर् दङ् । छोस् गोस् दङ् । ल्हुङ् ब्zएद् ब्चङ् ब गङ् यिन् प दङ् । zओस् प दङ् । ऽथुङ्स् प दङ् । ऽछोस् प दङ् । म्यङ्स् प गङ् यिन् प दे ल शेस् ब्źइन् दु स्प्योद् प गङ् यिन् प दे नि ग्रोङ् दु र्ग्यु ब दङ् ल्दन् प ल शेस् ब्źइन् दु स्प्योद् प ञिद् चेस् ब्यऽओ ॥
दे ल सोङ् ब दङ् । स्दोद् प दङ् । ऽदुग् प दङ् । ञल् ब दङ् । मि ञल् ब दङ् । स्म्र ब दङ् । मि स्म्र ब गङ् यिन् प दङ् । ग्ञिद् क्यि स्ञोम् प ब्सङ् ब गङ् यिन् प दे ल शेस् ब्źइन् दु स्प्योद् प गङ् यिन् प दे नि ग्त्सुग् लग् खङ् न स्प्योद् प दङ् ल्दन् प ल शेस् ब्źइन् दु स्प्योद् प ञिद् चेस् ब्य स्ते ।
दे नि रे źइग् शेस् ब्źइन् दु स्प्योद् प ञिद् क्यि र्नम् पर् द्ब्ये ब र्ग्यस् प यिन् पर् रिग् पर् ब्यऽओ ॥
(इ)-च्-इइल्-8-ब्-(1) म्स्.-, स्ह्.-, प्.61अ3, द्.51ब्1, न्.53ब्7, चो.55ब्2, छ्.416च्17
दोन् म्दोर् ब्स्दु ब गङ् źए न । र्ग्यु ब दङ् ल्दन् पऽइ लस् र्नम् प ल्ङ दङ् । स्प्योद् प दङ् ल्दन् पऽइ लस् र्नम् प ल्ङ दङ् । र्ग्यु ब दङ् ल्दन् प दङ् । स्प्योद् प दङ् ल्दन् पऽइ लस् ल शेस् ब्źइन् दु स्प्योद् प र्नम् प ब्źइ गङ् यिन् प दे नि दोन् म्दोर् ब्स्दु ब źएस् ब्यऽओ ॥

दे ल र्ग्यु ब दङ् ल्दन् पऽइ लस् र्नम् प ल्ङ गङ् źए न । ऽदि ल्त स्ते । लुस् क्यि लस् दङ् । मिग् गि लस् दङ् । यन् लग् दङ् । ञिङ् लग् थम्स् चद् क्यि लस् दङ् । छोस् गोस् दङ् । ल्हुङ् ब्zएद् क्यि लस् दङ् । ब्सोद् स्ञोम्स् क्यि लस् ते । दे नि र्ग्यु ब दङ् ल्दन् पऽइ लस् र्नम् प ल्ङ źएस् ब्यऽओ ॥
दे ल रे źइग् ल्दोग् प दङ् ऽग्रो ब źएस् ब्य ब गङ् ग्सुङ्स् प देस् नि र्ग्यु ब दङ् ल्दन् पऽइ लुस् क्यि लस् ब्स्तन् तो ॥ "छुङ् zअद् ब्ल्तस् प दङ् । र्नम् पर् ब्ल्तस् प" źएस् गङ् ग्सुङ्स् प देस् नि र्ग्यु ब दङ् ल्दन् पऽइ मिग् गि लस् ब्स्तन् तो ॥ ( श्भ् इ 208 ) "ब्स्कुम् प दङ् । ब्र्क्यङ् ब" źएस् ब्य ब गङ् ग्सुङ्स् प देस् नि र्ग्यु ब दङ् ल्दन् पऽइ यन् लग् दङ् ञिङ् लग् थम्स् चद् क्यि लस् ब्स्तन् तो ॥ "स्नम् स्ब्यर् दङ् । छोस् गोस् दङ् । ल्हुङ् ब्zएद् ब्चङ् ब" źएस् गङ् ग्सुङ्स् प देस् नि र्ग्यु ब दङ् ल्दन् पऽइ छोस् गोस् दङ् । ल्हुङ् ब्zएद् क्यि लस् ब्स्तन् तो ॥ "zओस् प दङ् । ऽथुङ्स् प दङ् । ऽछोस् प दङ् । म्यङ्स् प" źएस् गङ् ग्सुङ्स् प देस् नि र्ग्यु ब दङ् ल्दन् पऽइ ब्सोद् स्ञोम्स् क्यि लस् ब्स्तन् तो ॥
स्प्योद् प दङ् ल्दन् पऽइ लस् र्नम् प ल्ङ गङ् źए न । ऽदि ल्त स्ते । लुस् क्यि लस् दङ् । ङग् गि लस् दङ् । यिद् क्यि लस् दङ् । ञिन् मोऽइ लस् दङ् । म्त्स्हन् मोऽइ लस् ते । दे नि स्प्योद् प दङ् ल्दन् पऽइ लस् र्नम् प ल्ङ źएस् ब्यऽओ ॥
दे ल रे źइग् "सोङ् ब दङ् । स्दोद् प दङ् । ऽदुग् प" źएस् गङ् ग्सुङ्स् प देस् नि स्प्योद् प दङ् ल्दन् पऽइ लुस् क्यि लस् ब्स्तन् तो ॥ "स्म्र ब" źएस् गङ् ग्सुङ्स् प देस् नि स्प्योद् प दङ् ल्दन् पऽइ ङग् गि लस् ब्स्तन् तो ॥ "ञल् ब दङ् । मि स्म्र ब दङ् । ग्ञिद् क्यि स्ञोम् प ब्सङ् ब" źएस् गङ् ग्सुङ्स् प देस् नि स्प्योद् प दङ् ल्दन् पऽइ यिद् क्यि लस् ब्स्तन् तो ॥ "मि ञल् ब" źएस् गङ् ग्सुङ्स् प देस् नि स्प्योद् प दङ् ल्दन् पऽइ ञिन् मोऽइ लस् दङ् । म्त्स्हन् मोऽइ लस् दङ् । लुस् क्यि लस् दङ् । ङग् गि लस् क्यङ् ब्स्तन् तो ॥ "ञल् ब" źएस् गङ् ग्सुङ्स् प देस् नि स्प्योद् प दङ् ल्दन् पऽइ म्त्स्हन् मोऽइ लस् दङ् यिद् क्यि लस् खो नर् यङ् ब्स्तन् ते । दे नि स्प्योद् प दङ् ल्दन् पऽइ लस् र्नम् प ल्ङ यिन् पर् रिग् पर् ब्यऽओ ॥
(इ)-च्-इइल्-8-ब्-(2) म्स्.-, स्ह्.-, प्.61ब्6, द्.52अ1, न्.54ब्1, चो.56अ3, छ्.417अ6
दे ल र्ग्यु ब दङ् ल्दन् प दङ् । स्प्योद् प दङ् ल्दन् पऽइ लस् ल शेस् ब्źइन् दु स्प्योद् प र्नम् प ब्źइ गङ् źए न । दङ् पो खो नर् "लस् ऽदि ल्त बु źइग् ब्र्त्सम् मो" źएस् र्ग्यु बऽइ लस् सम् । स्प्योद् पऽइ लस् शिग् र्त्सों पर् ब्येद् प न । लस् दे ञिद् ल द्रन् प ञे बर् ग्źअग् चिङ् । बग् योद् पर् स्प्योद् ल । लस् दे द्रन् पस् योङ्स् सु zइन् चिङ् बग् योद् पस् क्यङ् योङ्स् सु zइन् पस् । ग्źइ गङ् ल फ्योग्स् गङ् दु । दुस् गङ् गि त्स्हे जि स्ञेद् चिग् र्नम् प गङ् गिस् जि ल्तर् ब्र्तग् पर् ब्य बऽइ ग्źइ दे ल । फ्योग्स् देर् दुस् देऽइ त्स्हे । दे स्ञेद् चिग् र्नम् प देस् दे ल्तर् र्तोग् पर् ब्येद् चिङ् रब् तु शेस् पर् ब्येद् प स्ते । दे ल्तर् र्तोग् पर् ब्येद् चिङ् । रब् तु शेस् पर् ब्येद् प न त्स्हे ऽदि ञिद् ल ख न म थो ब मेद् प दङ् । ल्हुङ् ब मेद् प ( श्भ् इ 210 ) दङ् । ऽग्योद् प मेद् प दङ् । यिद् ल ग्चग्स् प मेद् प दङ् । र्जेस् सु ग्दुङ् ब मेद् पर् ऽग्युर् ब दङ् । त्स्हे फ्यि म ल यङ् ख न म थो ब मेद् चिङ् लुस् źइग् स्ते । शि बऽइ ऽओग् तु ङन् सोन् ङन् ऽग्रो लोग् पर् ल्तुङ् ब सेम्स् चन् द्म्यल् ब र्नम्स् सु स्क्ये बर् मि ऽग्युर् ब दङ् । म थोब् प थोब् पर् ब्य बऽइ त्स्होग्स् क्यि र्ग्यु ब्यस् पर् ऽग्युर् ब यिन् नो ॥
दे नि शेस् ब्źइन् दु स्प्योद् प ञिद् क्यि दोन् म्दोर् ब्स्दुस् प यिन् ते । र्नम् पर् द्ब्ये ब र्ग्यस् पर् स्ङ म गङ् यिन् प दङ् । दोन् म्दोर् ब्स्दु ब गङ् यिन् प दे नि शेस् ब्źइन् दु स्प्योद् प ञिद् चेस् ब्यऽओ ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(1) म्स्.-, स्ह्.-,w.*74-24(एन्ग्लिस्ः त्र्.),प्.62अ4,द्.52अ6,न्.54ब्6,चो.56अ7, छ्.417अ19
दे ल द्गे बऽइ ब्शेस् ग्ञेन् गङ् źए न । र्ग्यु र्नम् प ब्र्ग्यद् क्यिस् र्नम् प थम्स् चद् योङ्स् सु र्द्zओग्स् पऽइ द्गे बऽइ ब्शेस् ग्ञेन् यिन् पर् रिग् पर् ब्यऽओ ॥
ब्र्ग्यद् गङ् źए न । ऽदि ल्तर् ऽदि न ल ल दङ् पो खो नर् त्स्हुल् ख्रिम्स् ल ग्नस् प यिन् प दङ् । मङ् दु थोस् प यिन् प दङ् । र्तोग् प दङ् ल्दन् प यिन् प दङ् । र्जेस् सु स्ञिङ् ब्र्त्से ब दङ् ल्दन् प यिन् प दङ् । यिद् योङ्स् सु मि स्क्यो ब यिन् प दङ् । ब्zओद् प दङ् ल्दन् प यिन् प दङ् । मि ऽजिग्स् प दङ् ल्दन् प यिन् प दङ् । त्स्हिग् गि ब्य ब दङ् ल्दन् प यिन् नो ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(1)-इ म्स्.-, स्ह्.-, प्.62अ6, द्.52ब्1, न्.55अ1, चो.56ब्2, छ्.417ब्1
दे ल जि ल्तर् न त्स्हुल् ख्रिम्स् ल ग्नस् प यिन् źए न । र्ग्यस् पर् स्ङ म ब्źइन् दु त्स्हुल् ख्रिम्स् दङ् ल्दन् पर् ग्नस् प दङ् । सो सोर् थर् बऽइ स्दोम् पस् ब्स्दम्स् प दङ् । द्गे स्ब्योङ् गि लम् ऽदोद् प दङ् । ब्रम् zएऽइ लम् ऽदोद् प दङ् । ब्दग् दुल् बर् ब्य ब दङ् । ब्दग् źइ बर् ब्य ब दङ् । ब्दग् योङ्स् सु म्य ङन् लस् ऽदऽ बर् ब्य बऽइ फ्यिर् źउग्स् प यिन् ते । दे ल्तर् न त्स्हुल् ख्रिम्स् ल ग्नस् प यिन् नो ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(1)-इइ म्स्.57ब्2र्, स्ह्.127-2, प्.62अ8, द्.52ब्3, न्.55अ2, चो.56ब्3, छ्.417ब्5
जि ल्तर् न मङ् दु थोस् प यिन् źए न । देस् छोस् त्स्हङ्स् पर् स्प्योद् प दङ् । थोग् मर् द्गे ब । बर् दु द्गे ब । थ मर् द्गे ब । दोन् ब्zअङ् पो । त्स्हिग् ऽब्रु ब्zअङ् पो । म ऽद्रेस् प । योङ्स् सु र्द्zओग्स् प । योङ्स् सु दग् प । योङ्स् सु ब्यङ् ब गङ् दग् यिन् प दे दग् म्ङोन् पर् ब्र्जोद् पस् म्ङोन् पर् र्जोद् पर् ब्येद् प दङ् । एवंरूपा अनेन बहवो धर्मा उद्गृहीता भवन्ति धृता वचसा परिजिता मनसा चान्वीक्षिता दृष्ट्या सुप्रतिविद्धाः । एवं बहुश्रुतो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(1)-इइइ म्स्.57ब्3ल्, स्ह्.129-1, प्.62ब्3, द्.52ब्5, न्.55अ4, चो.56ब्5, छ्.417ब्9
कथम् अधिगन्ता भवति । लाभी भवत्य् अनित्यसंज्ञाया अनित्ये दुःखसंज्ञाया दुःखे ऽनात्मसंज्ञाया आहारे प्रतिकूलसंज्ञायाः सर्वलोके ऽनभिरतिसंज्ञाया आदीनवसंज्ञायाः प्रहाणसंजाया विरागसंज्ञाया निरोधसंज्ञाया मरणसंज्ञाया अशुभसंज्ञाया विनीलकसंज्ञाया विपूयकसंज्ञाया विपडुमकसंज्ञाया व्याध्मातकसंज्ञाया विखादितकसंज्ञाया विलोहितकसंज्ञाया विक्षिप्तकसंज्ञाया अस्थिसंज्ञायाः शून्यताप्रत्यवेक्षणसंज्ञायाः । लाभी भवति प्रथमस्य ध्यानस्य द्वितीयस्य तृतीयस्य चतुर्थस्याकाशानन्त्यायतनविज्ञानानन्त्यायतनाकिंचन्यायतननैवसंज्ञानासंज्ञायतनस्य मैत्र्याः करुणाया मुदिताया उपेक्षायाः स्रोतआपत्तिफलस्य सकृदागामिफलस्यानागामिफलस्य चर्द्धिविषयस्य पूर्वनिवासस्य दिव्यस्य श्रोत्रस्य च्युत्युपपादस्य चेतःपर्यायस्यार्हत्त्वस्याष्टविमोक्षध्यायित्वस्य । शक्तो भवति प्रतिबलश् च परेषां त्रिभिः प्रातिहार्यैर् अववदितुम्, ऋद्धिप्रातिहार्येण, आदेशनाप्रातिहार्येण, अनुशासनाप्रातिहार्येण । एवम् अधिगन्ता भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(1)-इव् म्स्.57ब्5म्, स्ह्.129-16, प्.63अ3, द्.53अ4, न्.55ब्4, चो.57अ5, छ्.417ब्22
कथम् अनुकम्पको भवति । परेषाम् अन्तिके कारुणिको भवति दयापन्नह् । अर्थकामो भवति हितकामः सुखकामः स्पर्शकामो योगक्षेमकामः । एवम् अनुकम्पको भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(1)-व् म्स्.57ब्5र्, स्ह्.129-20, प्.63अ5, द्.53अ5, न्.55ब्5, चो.57अ6, छ्.417ब्25

कथम् अपरिखिन्नमानसो भवति । संदर्शको भवति समादापकः समुत्तेजकः संप्रहर्षकः । अयासी चतसृनां पर्षदां धर्मदेशनायै दक्षो भवत्य् अनलस उत्थानसंपन्न आरब्धवीर्यजातीयः । एवम् अपरिखिन्नमानसो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(1)-वि म्स्.57ब्6र्, स्ह्.130-2, प्.63अ7, द्.53अ7, न्.55ब्7, चो.57ब्1, छ्.417ब्29
कथं क्षमावान् भवति । आक्रुष्टो न प्रत्याक्रोशति । रोषितो न प्रतिरोषयति । तादितो न प्रतिताडयति । भण्डितो न प्रतिभण्डयति । आकोटानप्रत्याकोटानक्षमो भवति । प्रगाढेष्व् अपि बन्धनेषु रोधनेषु ताडनेषु कुत्सनेषु तर्जनेषु छेदनेष्व् आत्मापराधी भवति । कर्मविपाकं च प्रतिसरति । न परेषाम् अन्तिके कुप्यति । नाप्य् अनुशयं वहति । इति विमानितो ऽपि विवर्णितो ऽपि विजुगुप्सितो ऽपि न विकृतिम् आपद्यते । नान्यत्रार्थायैव चेतयते । क्षमश् च भवति शीतस्योष्णस्य जिघत्सायाः पिपासाया दंशमशकवातातपसरीसृपसंस्पर्शानाम् । परतो दुरुक्तानाम् दुरागतानां वचनपथानाम् उत्पन्नानां शारीरिकाणां वेदनानां दुःखानां तीव्राणां खराणां कटुकानाम् अमनआपानां प्राणहारिणीनां क्षमो भवत्य् अधिवासनजातीयः । एवं क्षमावान् भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(1)-विइ म्स्.58अ2ल्, स्ह्.130-18, प्.63ब्5, द्.53ब्5, न्.56अ5, चो.57ब्6, छ्.417च्9
कथं विशारदो भवति । असंलीनचित्तः पर्षदि धर्मं देशयत्य् अगद्गदस्वरो ऽसंप्रमुषितस्मृतिप्रतिभानः । न चास्य शारद्यहेतोः शारद्यनिदानं भयं वाक्रामति समाविशति । नापि कक्षाभ्यां स्वेदो मुच्यते रोमकूपेभ्यो वा । एवं विशारदो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(1)-विइइ म्स्.58अ2र्, स्ह्.131-4, प्.63ब्6, द्.53ब्6, न्.56अ6, चो.57ब्6, छ्.417च्13
कथं वाक्करणेनोपेतो भवति । पौर्या वाचा समन्वागतो भवति, वल्ग्वा, विस्पष्टया, विज्ञेयया, श्रवणीयया, अप्रतिकूलया, अनिश्रितया, अपर्यन्तया । एवं वाक्करणेनोपेतो भवति कल्याणवाक्यः ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(2) म्स्.58अ3म्, स्ह्.131-9, w.*74-33, प्.63ब्8, द्.57ब्7, न्.56अ7, चो.58अ1, छ्.417च्17
स एभिर् अष्टाभिः कारणैः समन्वागतश् चोदको भवति, स्मारकः अववादकः, अनुशासकः, धर्मदेशकः ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(2)-इ म्स्.58अ3र्, स्ह्.131-12, प्.64अ1, द्.54अ1, न्.56ब्1, चो.58अ1, छ्.417च्18
कथं चोकदो भवति । यद् उताधिशीले च शीलविपत्त्या, अध्याचर आचारविपत्त्या, दृष्टेन श्रुतेन परिशङ्कया चोदयति, भूतेन नाभूतेन कालेन नाकालेनार्थोपसंहितेन नानर्थोपसंहितेन श्लक्ष्णेन न परुषेण मित्रवत्तया न द्वेषान्तरेण । एवं चोदको भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(2)-इइ म्स्.58अ4र्, स्ह्.131-18, w.*75-1, प्.64अ3, द्.54अ3, न्.56ब्3, चो.58अ3, छ्.417च्23
कथं स्मारको भवति । आपत्तिं वा स्मारयति धर्मं वार्थं वा । कथम् आपत्तिम् स्मारयति । यथापि तदापत्तिम् अध्यापद्यमानो न स्मरति तम् एनं स्मारयति, "आयुष्मन्न् अमुष्मिन् देशे, अमुष्मिन् वस्तुनि, अमुष्मिन् काले, एवंरूपं चैवंरूपाम् आपत्तिम् आपन्न" इति । एवम् आपत्तिं स्मारयति ।
कथं धर्मं स्मारयति । यथापि तच्छ्रुतानुगृहितान् धर्मान् एकाकी न स्मरति, स्मर्तुम् इच्छति । तद्यथा सूत्रं गेयं व्याकरणम् इति विस्तरेण पूर्ववन् न स्मरति तम् एनं स्मारयति । उत्स्मारणिकां वास्यानुप्रयच्छति, आपृच्छनपरिपृच्छनिकां वा । एवं धर्मं स्मारयति ।
कथम् अर्थं स्मारयति । यथापि तदर्थं विस्मरति तम् एनं स्मारयति । पुनर् अपि प्रतिनवीकरोति, उत्तानीकरोति, देशयति, संप्रकाशयति, यच् चापि कुशलम् अर्थोपसंहितं ब्रह्मचर्योपसंहितं चिरकृतं चिरभाषितम् अप्य् अनुस्मारयिता भवति । एवं स्मारको भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(2)-इइइ म्स्.58अ7म्, स्ह्.132-16, प्.64ब्1, द्.54ब्1, न्.57अ1, चो.58ब्1, छ्.418अ8
कथम् अववादको भवति । प्राविवेक्ये प्रतिसंलयने योगे मनसिकारे शमथविपश्यनायां कालेन कालम् आनुलोमिकम् अववादं प्रवर्तयति । कालेन च कालं तत्प्रतिसंयुक्तां कथां करोति । तद्यथा चेतोविनिवरणसांप्रेयगामिनीं शीलकथां वा समाधिकथां वा प्रज्ञाकथां वा विमुक्तिकथां वा विमुक्तिज्ञानदर्शनकथां वाल्पेच्छाकथां वा संतुष्टिकथां वा प्रहाणकथां विरागकथां निरोधकथाम् अपचयकथाम् असंसर्गकथाम् दंप्रत्ययताप्रतीत्यसमुत्पादानुइओमां कथां करोति । एवम् अववादको भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(2)-इव् म्स्.58ब्2ल्, स्ह्.133-3, प्.64ब्5, द्.54ब्4, न्.57अ4, चो.58ब्4, छ्.418अ15
कथम् अनुशासको भवति । धर्मेण विनयेन शास्तुः शासने समनुशासको ( श्भ् इ 222 ) भवति । आचार्यो वोपाध्यायो वा सहधार्मिको वा गुरुर् वा गुरुस्थानीयो वान्यतमान्यतमस्मिन्न् अधिकरणे ऽत्रिसृतं व्यतिक्रान्तं विदित्वा, कालेन कालम् अवसादयति दण्डकर्मानुप्रयच्छति प्रवासयति चैनं । पुनर् अपि च धर्मेण समये प्रतिसंस्तरसामीचीसंज्ञपितिं प्रतिगृह्णाति संग्राहकश् च भवति । करणीये चाकरणीये वाध्याचारानध्याचाराद् अध्याचीर्णे ऽनध्याचीर्णे च शास्त्य् अनुशास्ति । एवम् अनुशासको भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(2)-व् म्स्.58ब्3म्, स्ह्.133-13, प्.64ब्8, द्.54ब्6, न्.57अ7, चो.58ब्7, छ्.418अ23
कथं च धर्मदेशको भवति । कालेन कालं पूर्वकालकरणीयां कथां करोति, तद्यथा दानकथां शीलकथाम् स्वर्गकथाम् । कामेष्व् आदीनवनिःसरणान् व्यवदानपक्षान् धर्मान् विस्तरेण संप्रकाशयति । कालेन कालं सामुत्कर्षिकीं चतुरार्यसत्यप्रतिसंयुक्तां कथां कथयति । दुःखं वारभ्य समुदयं वा निरोधं वा मार्गं वा । सत्त्वपरिपाकाय वा सत्त्वव्यवदानाय वा सद्धर्मस्य वा चिरस्थितये । युक्तैः पदव्यञ्जनैः सहितैर् आनुलोमिकैर् आनुच्छविकैर् औपायिकैः प्रतिरूपैः प्रदक्षिणैर् निपकस्याङ्गसंभारैः ।
तां च पुनः कथां कालेन करोति, सत्कृत्यानुपूर्वम् अनुसंधिम् अनुसहितं हर्षयन् रोचयन् तोषयन्न् उत्साहयन्न् अनवसादयंस् च युक्तां सहिताम् अव्यवकीर्णां धार्मिकीं यथापर्षन् मैत्रचित्तो हितचित्तो ऽनुकम्पाचित्तो ऽनिश्रितो लाभसत्कारश्लोके न चात्मानम् उत्कर्षयति, न परान् पंसयति । एवं धर्मदेशको भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-9-अ-(3) म्स्.58ब्6ल्, स्ह्.134-9, प्.65अ7, द्.55अ5, न्.57ब्6, चो.59अ5, छ्.418ब्7
यश् चैभिर् अष्टाभिर् अङ्गैः समन्वागतो भवति, एवं च कालेन कालं चोदको भवति स्मारको ऽववादको ऽनुशासको धर्मदेशकह्, तस्मात् स कल्याणमित्र इत्य् उच्यते । अयं तावत् कल्याणमित्रताया विस्तरविभागः॥
(इ)-च्-इइल्-9-ब् म्स्.58ब्6र्, स्ह्.134-14, प्.65ब्1, द्.55अ6, न् 57ब्7, चो.59अ7, छ्.418ब्10

समासार्थः पुनः कतमः । सचेद् अयं मित्रसुहृदनुकम्पक आदित एव हितकामो भवति, सुखकामश् च । तच् च पुनर् हितसुखं यथाभूतं प्रजानाति, अविपर्यस्तो भवत्य् अविपरीतदृष्टिः । प्रतिबलस् च भवत्य् उपायकुशलः यद् उतास्यैव हितसुखस्य समुदागमायोपसंहाराय । दक्षस् च भवत्य् अनलस उत्थानसंपन्न आरब्धवीर्यजातीयः, यद् उत तम् एव हितसुखोपसंहारम् आरभ्य । एभिश् चतुर्भिः कारणैः सर्वाकारपरिपूर्णः । समासतः कल्याणमित्रो वेदितव्यः । अयं च पुनः कल्याणमित्रतायाः समासार्थः ।
यश् च पूर्वको विस्तरविभागो यश् चायं समासार्थ इयम् उच्यते कल्याणमित्रता ॥
(इ)-च्-इइल्-10-अ-(1) म्स्.59अ2र्, स्ह्.135-6, w.*75-6, प्.65ब्5, द्.55ब्3, न्.58अ4, चो.59ब्3, छ्.418ब्19
सद्धर्मश्रवणचिन्तना कतमा । सद्धर्म उच्यते बुद्धैश् च बुद्धश्रावकैश् च सद्भिः सम्यग्गतैः सत्पुरुषैर् आख्यातो देशित उत्तानो विवृतः संप्रकाशितः ।
स पुनः कतमः । तद्यथा सूत्रं गेयं व्याकरणम् इति विस्तरेण पूर्ववद् द्वादशाङ्गवचोगतम् सद्धर्म इत्य् उच्यते ॥
(इ)-च्-इइल्-10-अ-(1)-इ म्स्.59अ3म्, स्ह्.136-1, w.*75-18, प्.66अ1, द्.55ब्6, न्.58अ7, चो.59ब्6, छ्.418ब्23 तत्र सूत्रं कतमत् । यत् तत्र तत्र भगवता तांस् तान् विनेयांस् तानि तानि विनेयचारितानि चारभ्य स्कन्धप्रतिसंयुक्ता वा कथा कृता, धातुप्रतिसंयुक्ता वा कथा कृता, धातुसङ्गणप्रतिसयुक्ता वा, आयतनप्रतिसंयुक्ता वा, प्रतीत्यसमुत्पादप्रतिसंयुक्ता वा, आहारसत्यप्रतिसंयुक्ता वा, श्रावकप्रत्येकबुद्धतथागतप्रतिसंयुक्ता वा, स्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहाण र्द्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गमार्गाङ्गप्रतिसंयुक्ता वा, अशुभानापानस्मृतिशिक्षावेत्यप्रसादप्रतिसंयुक्ता कथा कृता । सा च कथा संगीतिकारैः परिगृह्य शासनचिरस्थितये यथायोगम् ( श्भ् इ 228 ) अनुपूर्वेण रचितानुपूर्वेण समायुक्ता प्रतिरूपैर् नामकायपदकायव्यञ्जनकायैर्, यद् उत तेषां तेषाम् अर्थानां सूचनाय कुशलानाम् अर्थोपसंहितानां ब्रह्मचर्योपसंहितानाम् । इदम् उच्यते सूत्रम् ॥
(इ)-च्-इइल्-10-अ-(1)-इइ म्स्.59अ5र्, स्ह्.137-3, w.ऽ76-16, प्.66अ6, द्.56अ3, न्.58ब्4, चो.60अ4, छ्.418च्5
गेयं कतमत् । यस्यान्ते पर्यवसाने गाथाभिगीता, यच् च सूत्रं नेयार्थम् । इदम् उच्यते गेयम् ॥
(इ)-च्-इइल्-10-(1)-इइइ म्स्.59अ6ल्, स्ह्.137-5, w.व्6-20, प्.66अ7, द्.56अ4, न्.58ब्5, चो.60अ4, छ्.418च्7
व्याकरणं कतमत् । यस्मिञ् छ्रावकेभ्यो ऽभ्यतीतकालगत उपपत्तौ व्याक्रियते, यच् च सूत्रं नीतार्थम् । इदम् उच्यते व्याकरणम् ॥
(इ)-च्-इइल्-10-(1)-इव् म्स्.59अ6म्, स्ह्.137-8, w.*76-26, प्.66अ8, द्.56अ4, न्.58ब्5, चो.60अ5, छ्.418च्9
गाथा कतमा । या न गद्येन भाषिता, अपि तु पादोपनिबन्धेन द्विपदा वा त्रिपदा वा चतुष्पदा वा पञ्चपदा वा षट्पदा वा । इयम् उच्यते गाथा ॥
(इ)-च्-इइल्-10-अ-(1)-व् म्स्.59अ7ल्, स्ह्.137-11, w.*76-32, प्.66ब्1, द्.56अ5, न्.58ब्6, चो.60अ6, छ्.418च्12 उदानं कतमत् । यत् पुद्गलस्य नाम गोत्रम् अपरिकीर्तयित्वानुद्दिश्य भाषितम् आयत्यां वा सद्धर्मचिरस्थितये शासनचिरस्थितये ( श्भ् इ 230 ) च । इदम् उच्यते उदानम् ॥
(इ)-च्-इइल्-10-अ-(1)-वि म्स्.5937म्, स्ह्.138-2, w.*77-1, प्.66ब्2, द्.56अ6, न्.58ब्7, चो.60अ7, छ्.418च्14
निदानं कतमत् । यत् पुद्गलस्य नाम गोत्रं परिकीर्तयित्वोद्दिश्य भाषितम्, यच् च किंचिद् विनयप्रतिसंयुक्तं सोत्पत्तिकं सनिदानं प्रातिमोक्षसूत्रम् । इदम् उच्यते निदानम् ॥

(इ)-च्-इइल्-10-अ-(1)-विइ म्स्.59ब्1ल्, स्ह्.138-6, w.*77-9, प्.66ब्3, द्.56अ7, न्.59अ1, चो.60ब्1, छ्.418च्17
अवदानं कतमत् । यत् सदृष्टान्तकम् उदाहृतम्, येन दृष्टान्तेन यस्य प्रकृतस्यार्थस्य व्यवदानं भवति । इदम् उच्यते ऽवदानम् ॥
(इ)-च्-इइइ-10-अ-(1)-विइइ म्स्.59ब्1म्, स्ह्.138-9, w.*77-15, प्.66ब्4, द्.56ब्1, न्.59अ2, चो.66ब्1, छ्.418च्18
वृत्तकं कतमत् । यत् किंचित् पूर्वयोगप्रतिसंयुक्तम् । इदम् उच्यते वृत्तकम् ॥
(इ)-च्-इइल्-10-अ-(1)-इx म्स्.59ब्1र्, स्ह्.138-11, w.*77-20, प्.66ब्5, द्.56ब्1, न्.59अ2, चो.60ब्2, छ्.418च्20
जातकं कतमत् । यद् अतीतम् अध्वानम् उपादाय तत्र तत्र भगवतश् च्युत्युपपादेषु बोधिसत्त्वचर्या दुष्करचर्याख्याता । इदम् उच्यते जातकम् ॥
(इ)-च्-इइल्-10-अ-(1)-x म्स्.59ब्2म्, स्ह्.138-14, प्.66ब्6, द्.56ब्2, न्.59अ3, चो.60ब्4, छ्.418च्22
वैपुल्यं कतमत् । यत्र बोधिसत्त्वानां मार्गो देश्यते ऽनुत्तरायै सम्यक्संबोधये दशबलानावरणज्ञानसमुदागमाय । इदम् उच्यते वैपुल्यम् ॥
(इ)-च्-इइल्-10-अ-(1)-xइ म्स्.59ब्2र्, स्ह्.139-1, w.*77-26, प्.66ब्7, द्.56ब्3, न्.59अ4, चो.60ब्4, छ्.418च्25
अद्भुता धर्माः कतमे । यत्र बुद्धानां च बुद्धश्रावकाणां च भिक्षूणां च भिक्षुणीनां च शिक्षमाणानां श्रामणेराणां श्रामणेरिकाणाम् उपासकानाम् उपासिकानां साधारणासाधारणाश् च तदन्यप्रतिविशिष्टाश् चाश्चर्याद्भुतसंमता गुणविशेषा आख्याताः । इम उच्यन्ते ऽद्भुता धर्माः ॥
(इ)-च्-इइल्-10-अ-(1)-xइइ म्स्.59ब्3र्, स्ह्.139-7, w.*77-36, प्.67अ2, द्.56ब्5, न्.59अ6, चो.60ब्6, छ्.419अ1
उपदेशाः कतमे । सर्वमातृकाभिधर्मः सूत्रान्तनिष्कर्षः सूत्रान्तव्याख्यानम् उपदेश इत्य् उच्यते ॥
(इ)-च्-इइल्-10-अ-(2) म्स्.59ब्4ल्, स्ह्.139-10, w.*78-4, प्.67अ3, द्.56ब्6, न्.59अ7, चो.60ब्6, छ्.419अ3
तच् चैतद् द्वादशाङ्गवचोगतम्, अस्ति सूत्रम्, अस्ति विनयः अस्त्य् अभिधर्मः । तत्र यत् तावद् आह, सूत्रं गेयं व्याकरणं गाथोदानावदानवृत्तकजातकवैपुल्याद्भुतधर्मा इति, इदं तावत् सूत्रम् । यत् पुनर् आह, निदानम् इति, अयम् उच्यते विनयः । यत् पुनर् आह, उपदेशा इति, अयम् उच्यते ऽभिधर्मः ।
तच् चैतद् द्वादशाङ्गवचोगतं पिटकत्रयसंगृहीतं सद्भिः सम्यग्गतैर् देशितं सद्धर्म इत्य् उच्यते ॥
(इ)-च्-इइल्-10-अ-(3) म्स्.59ब्5म्, स्ह्.139-17, w.*78-12, प्.67अ7, द्.57अ1, न्.59ब्3, चो.61अ2, छ्.419अ10
तस्य श्रवणं सद्धर्मश्रवणम् । तत् पुनः कतमत् । यथापीहैकत्यः सूत्रधरो वा भवति, विनयधरो वा, मातृकाधरो वा, सूत्रविनयधरो वा, सूत्राभिधर्मधरो वा, विनयमातृकाधरो वा, सूत्रविनयमातृकाधरो वा । इदम् उच्यते सद्धर्मश्रवणम् ।
तत् पुनः श्रवणं द्विविधम् । व्यञ्जनश्रवणम् अर्थश्रवणं च ॥
(इ)-च्-इइल्-10-ब्-(1) म्स्.59ब्6ल्,स्ह्.140-6,w.*78-18,**78-20f.67अ8,द्.57अ3न्.59ब्4,चो.61अ4,छ्.419अ17
चिन्तना कतमा । यथापीहैकत्यस् तान् एव यथाश्रुतान् धर्मान् एकाकी रहोगतः, षड् अचिन्त्यानि स्थानानि तद्यथा, आत्मचिन्तां सत्त्वचिन्तां लोकचिन्तां सत्त्वानां कर्मविपाकचिन्तां ध्यायिनां ध्यायिविषयं बुद्धानां बुद्धविषयं वर्जयित्वा, स्वलक्षणतः सामान्यलक्षणतश् च चिन्तयति ॥
(इ)-च्-इइल्-10-ब्-(2) म्स्.59ब्7ल्, स्ह्.140-12, w.*78-31, प्.67ब्3, द्.57अ5, न्.59ब्6, चो.61अ6, छ्.419अ22
सा पुनश् चिन्ता द्विविधा । गणनाकारा सह गणनायोगेन धर्माणाम् । तुलनाकारा युक्त्या गुणदोषोपपरीक्षणाकारा । सचेत् स्कन्धप्रतिसंयुक्तां देशनां चिन्तयति, सचेद् अन्यतमान्यतमां पूर्वनिर्दिष्टां देशनां चिन्तयति, आभ्यां द्वाभ्याम् आकाराभ्यां चिन्तयति ॥
(इ)-च्-इइमो-ब्-(2)-इ म्स्.59ब्7र्, स्ह्.140-16, प्.67ब्5, द्.57अ6, न्.60अ1, चो.61ब्1, छ्.419अ27
यथा पुनः कथम् इति । रूपम् उच्यते दश रूपीण्य् आयतनानि यच् च धर्मायतनपर्यापन्नं रूपम् स च रूपस्कन्धः । तिस्रो वेदना वेदनास्कन्धः । षट् संज्ञाकायाः संज्ञास्कन्धः । षट् चेतनाकायाह् संस्कारस्कन्धः । षड् विज्ञानकाया विज्ञानस्कन्धः । इत्य् एवं गणनासंख्याकारया स्कन्धदेशनां चिन्तयति । उत्तरोत्तरप्रभेदेन येन वा पुनर् अस्याः संख्यागणनाकारायाश् चिन्ताया अप्रमाणः प्रवेशनयो वेदितव्यः ॥
(इ)-च्-इइल्-10-ब्-(2)-इइ म्स्.60अ2ल्, स्ह्.141-7, w.78-37, प्.68अ1, द्.57ब्2, न्.60अ4, चो.61ब्3, छ्.419ब्5
कथं युक्त्युपपरीक्षाकारया चिन्तया स्कन्धदेशनां चिन्तयति । चतसृभिर् युक्तिभिर् उपपरीक्षते ।
कतमाभिश् चतसृभिः । यद् उतापेक्षायुक्त्या, कार्यकरणयुक्त्या, उपपत्तिसाधनयुक्त्या, धर्मतायुक्त्या ॥
(इ)-च्-इइल्-10-ब्-(2)-इइ-(अ) म्स्.60अ2र्, स्ह्.141-11, w.*79-8, प्.68अ2, द्.57ब्3, न्.60अ5, चो.61ब्4, छ्.419ब्8
अपेक्षायुक्तिः कतमा । द्विविधापेक्षा, उत्पत्त्यपेक्षा प्रज्ञप्त्यपेक्षा च । तत्रोत्पत्त्यपेक्षा यैर् हेतुभिर् यैः प्रत्ययैः स्कन्धानां प्रादुर्भावो भवति, तस्यां स्कन्धोत्पत्तौ ते हेतवस् ते प्रत्यया अपेक्ष्यन्ते । यैर् नामकायपदकायव्यञ्जनकायैः स्कन्धानां प्रज्ञप्तिर् भवति, तस्याम् ( श्भ् इ 238 ) स्कन्धप्रज्ञप्तौ ते नामकायपदकायव्यञ्जनकाया अपेक्ष्यन्ते । इयम् उच्यते स्कन्धेषूत्पत्त्यपेक्षा प्रज्ञप्त्यपेक्षा च । या चोत्पत्त्यपेक्षा या च प्रज्ञप्त्यपेक्षा सा युक्तिर् योग उपायः स्कन्धोत्पत्तये स्कन्धप्रज्ञप्तये । तस्माद् अपेक्षायुक्तिर् इत्य् उच्यते ॥
(इ)-च्-इइल्-10-ब्-(2)-इइ-(ब्) म्स्.60अ4म्, स्ह्.142-3, w.*79-15, प्.68अ7, द्.57ब्6, न्.60ब्1, चो.61ब्7, छ्.419ब्16
कार्यकरणयुक्तिः कतमा । यद् उत्पन्नानां स्कन्धानां स्वेन हेतुना स्वेन प्रत्ययेन तस्मिंस् तस्मिन् स्वकार्यकरणे विनियोगः । तद्यथा, चक्षुषा रूपाणि द्रष्टव्यानि, श्रोत्रेण शब्दाः श्रोतव्याः, यावन् मनसा धर्मा विज्ञेया इति । रूपेण चक्षुषो गोचरे ऽवस्थातव्यम्, शब्देन श्रोत्रस्य, एवं यावद् धर्मैर् मनस् इति । यद् वा पुनर् अन्यद् अप्य् एवंभागीयं, तत्र तत्र धर्माणाम् अन्योन्यं कार्यकरणे प्रति युक्तिर् योग उपायः । इयम् उच्यते कार्यकरणयुक्तिः ॥
(इ)-च्-इइल्-10-ब्-(2)-इइ-(च्) म्स्.60अ5र्, स्ह्.142-12, w.*79-17, प्.68ब्3, द्.58अ1, न्.60ब्4, चो.62अ3, छ्.419ब्23
उपपत्तिसाधनयुक्तिः कतमा । अनित्याः स्कन्धा इति, प्रतीत्यसमुत्पन्ना दुःखाः शून्या अनात्मान इति त्रिभिः प्रमाणैर् उपपरीक्षते । यद् उताप्तागमेन प्रत्यक्षेणानुमानेन च । एभिस् त्रिभिः प्रमाणैर् उपपत्तियुक्तैः सतां हृदयग्राहकैर् व्यवस्थापना साधना क्रियते । यद् उत स्कन्धानित्यताया वा प्रतीत्यसमुत्पन्नताया वा दुःखताया वा ( श्भ् इ 240 ) शून्यताया वनात्मताया वा । इयम् उच्यत उपपत्तिसाधनयुक्तिः ॥
(इ)-च्-इइल्-10-ब्-(2)-इइ-(द्) म्स्.60अ7ल्, स्ह्.143-4, w.*79-19, प्.68ब्6, द्.58अ4, न्.60ब्6, चो.62अ5, छ्.419ब्28

धर्मतायुक्तिः कतमा । केन कारणेन तथाभूता एते स्कन्धाः, तथाभूतो लोकसंनिवेशः । केन कारणेन खरलक्षणा पृथिवी द्रवलक्षणा आप उष्णलक्षणं तेजः समुदीरणलक्षणो वायुः । केन कारणेनानित्याः स्कन्धाः केन कारणेन शान्तं निर्वाणम् इति । तथा केन कारणेन रूपणलक्षनं रूपम्, अनुभवनलक्षणा वेदना, संजाननालक्षणा संज्ञा, अभिसंस्करणलक्षणाः संस्काराः, विजाननालक्षणं विज्ञानम् इति । प्रकृतिर् एषां धर्माणाम् इयम्, स्वभाव एष ईदृशः, धर्मतैषा । यैव चासौ धर्मता सैवात्र युक्तिर् योग उपायः । एवं वैतत् स्यात्, अन्यथा वा, नैव वा स्यात्, सर्वत्रैव च धर्मतैव प्रतिसरणं धर्मतैव युक्तिः । चित्तनिध्यापनाय चित्तसंज्ञापनाय । इयम् उच्यते धर्मतायुक्तिः ।
एवं चतसृभिर् युक्तिभिः स्कन्धदेशनोपपरीक्ष्यते यावत् पुनर् अन्या काचिद् देशनेति ॥
(इ)-च्-इइल्-10-ब्-(3) म्स्.60ब्2म्, स्ह्.143-18, प्.69अ4, द्.58ब्1, न्.61अ4, चो.62ब्3, छ्.419च्10
यैवम् आभ्यां द्वाभ्याम् आकाराभ्यां गणनासंख्याकारया च युक्त्युपपरीक्षणाकारया च सम्यगुपनिध्यापना तस्यास् तस्या देशनायाः सा चिन्ता ॥
(इ)-च्-इइल्-10-च् म्स्.60ब्3ल्, स्ह्.143-21, प्.69अ5, द्.58ब्2, न्.61अ5, चो.62ब्4, छ्.419च्14
इयम् उच्यते सद्धर्मश्रवणचिन्ता॥

(इ)-च्-इइल्-11-अ म्स्.60ब्3ल्, स्ह्.144-1, w.*80-12, प्.69अ6, द्.58ब्2, न्.61अ5, चो.62ब्4, छ्.419च्15
अनन्तरायः कतमः । अनन्तरायो द्विविधः । अध्यात्मम् उपादाय बहिर्धा च । तत्राध्यात्मं बहिर्धा चोपादायान्तरायं वक्ष्यति । तद्विपर्ययेणानन्तरायो वेदितव्यः ॥
(इ)-च्-इइल्-11-अ-(1) म्स्.60ब्3म्, स्ह्.144-5, प्.69अ7, द्.58ब्3, न्.61अ6, चो.62ब्5, छ्.419च्17
अध्यात्मम् उपादायान्तरायः कतमः । यथापीहैकत्यः पूर्वम् एव कृतपुण्यो न भवति । सो ऽकृतत्वात् पुण्यानां न लाभी भवति कालेन कालम् आनुलोमिकानां जीवितपरिष्काराणाम्, यदुत चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणाम् । तीव्ररागो भवत्य् आयतरागः, तीव्रद्वेष आयतद्वेषः, तीव्रमोह आयतमोहः । पूर्वं वानेनाबाधसंवर्तनीयानि कर्माणि कृतानि भवन्ति । यद्धेतोर् आबाधबहुलो भवति । दृष्ट एव धर्मे विषमचारी भवति । येनास्याभीक्ष्णं वातो वा कुप्यति पित्तं वा श्लेष्मं वा, विषूचिका वा काये संतिष्ठते । भोजनगुरुको भवति बह्वर्थो बहुकृत्यो गणसंनिपातबहुलो भवति । कर्मारामो वा भाष्यारामो वा निद्रारामः सङ्गणिकारामः संसर्गारामः प्रपञ्चारामः । आत्मसंप्रग्राहकश् चपलः प्रमत्तः कुदेशवासी वा । इत्य् एवंभागीया अन्तराया अध्यात्मम् उपादाय वेदितव्याः ॥
(इ)-च्-इइल्-11-अ-(2) म्स्.60ब्6म्, स्ह्.144-21, प्.69ब्5, द्.58ब्7, न्.61ब्3, चो.63अ2, छ्.419च्29
बहिर्धोपादायान्तरायाः कतमे । यथापि तद् असत्पुरुषापाश्रयः, यतो न लभते कालेन कालम् आनुलोमिकीम् अववादानुशासनीं, कुदेशे वा वसति । यत्रास्य वासं कल्पयतो दिवा वौविलको भवति प्रभूतः, रात्रौ वोच्चशब्दो महाशब्दो महाजनकायस्य निर्घोसः । तीव्रकटुकश् च वातातपसंस्पर्शो मनुष्याद् अमनुष्याद् अपि भयम् । अयम् एवंभागीयो बहिर्धोपादायान्तरायो वेदितव्यः । अयं तावद् विस्तरविभागः ॥
(इ)-च्-इइल्-11-ब् म्स्.60ब्7म्, स्ह्.145-8, w।80-14, प्.69ब्8, द्.59अ3, न्.61ब्6, च्0.63अ4, छ्.420अ7
समासार्थः पुनः कतमः । समासतस् त्रिविधो ऽन्तरायः । प्रयोगान्तरायः प्राविवेक्यान्तरायः प्रतिसंलयनान्तरायश् च ।
(इ)-च्-इइल्-11-ब्-(1) म्स्.61अ1ल्, स्ह्.145-11, प्.70अ1, द्.59अ3, न्.61ब्6, चो.63अ5, छ्.420अ9
तत्र प्रयोगान्तरायः कतमः । येनान्तरायेण समवहितेन संमुखीभूतेनाशक्तो भवत्य् अप्रतिबलः सर्वेण सर्वं कुशलपक्षप्रयोगे ।
स पुनः कतमः । यद् आबाधको भवति दुःखितो बाढग्लानः । ( श्भ् इ 248 ) अभीक्ष्णम् अस्य वातो वा कुप्यते पित्तं व श्लेष्मं वा विषूचिका वास्य काये संतिष्ठते । अपि त्व् अस्य दशत्य् अहिर् वृश्चिको वा शतपदी वा मनुष्यो वैनं विहेठयत्य् अमनुष्यो वा । न च लाभी भवति चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणाम् । अयम् एवंभागीयः प्रयोगान्तरायो वेदितव्यः ॥
(इ)-च्-इइल्-11-ब्-(2) म्स्.61अ2म्, स्ह्.145-21, प्.70अ5, द्.59अ6, न्.62अ1, चो.63ब्1, छ्.420अ16
प्राविवेक्यान्तरायः कतमः । यद् भोजनगुरुको भवति । बह्वर्थो बहुकृत्यो बहुकरणीयः कर्मारामरतिं रतो भवति । तेषु तेष्व् इतिकरणीयेषु प्रसृतमानसः । भाष्यारामो भवति । शक्तः प्रतिबलः सन् प्राविवेक्ये प्रहाणे प्रतिसंलयने भावनायाम् उद्देशस्वाध्यायमात्रकेण संतुष्टः । निद्रारामो भवति । स्त्यानमिद्धपर्यवस्थितः कुसीदजातीयो निद्रासुखं पार्श्वसुखं शयनसुखं च स्वीकरोति । सङ्गणिकारामो भवति । सार्धं गृहस्थप्रव्रजितै राजकथां वा करोति, चोरकथां वान्नकथां वा पानकथां वा वस्त्रकथां वा वेश्याकथां वा वीथीकथां वा जनपदमहामात्राख्यानकथां वा लोकाख्यानकथां वा समुद्राख्यानकथां वा । इत्य् एवंभागीययानर्थोपसंहितया कथया कालम् अतिनामयति ।
तत्र चाभिरतो भवत्य् अभीक्ष्णञ् च गणसंनिपातबहुलो भवति । तेषु तेष्व् अधिकरणेषु व्याक्षिप्तमानसो भवति व्याकुलमानसः । ( श्भ् इ 250 ) संसर्गारामो भवति । गृहस्थप्रव्रजितानाम् असमवहितानां च [म्थोङ् बर् ऽदोद् चिङ् । फ्रद् प र्नम्स् दङ् ऽब्रल् बर् मि ऽदोद् प दङ्] । प्रपञ्चारामो भवति । प्रपञ्चरतो ऽवक्रमणीयेषु पूर्वंगमः प्राविवेक्येषु निक्षिप्तधुरः । इम एवंभागीया धर्माः प्रविवेकान्तरायो वेदितव्यः । यैः समवहितैः संमुखीभूतैर् न सुकरं भवत्य् अरण्यवनप्रस्थानि प्रान्तानि शयनासनान्य् अध्यावसितुम्, अरण्यानि वा वृक्षमूलानि वा शून्यागाराणि वा ॥
(इ)-च्-इइइ-11-ब्-(3) म्स्.61अ6म्, स्ह्.147-2, प्.70ब्6, द्.59ब्5, न्.62ब्2, चो.63ब्7, छ्.420ब्5
प्रतिसंलयनान्तरायः कतमः । तद्यथा प्रतिसंलयनम् उच्यते शमथो विपश्यना च । तत्रास्ति शमथान्तरायः, अस्ति विपश्यनान्तरायः ॥
(इ)-च्-इइल्-11-ब्-(3)-इ म्स्.61ब्1ल्, स्ह्.147-4, प्.70ब्7, द्.59ब्6, न्.62ब्2, चो.64अ1, छ्.420ब्7
तत्र शमथान्तरायः कतमः । प्रमादो ऽदेशवासश् च । यथास्य प्रमत्तस्य स्त्यानमिद्धं वा चित्तं पर्यवनहति, शमथमात्रं वास्वादयति, लीनत्वाय वा चित्तम् उपनामयति, अन्धकारायितत्वं वा चेतसो भवति । यद्रूपेण चादेशवासेन मनुष्यकृतो वामनुष्यकृतो वा परतः संघट्टो भवति । येनास्य चित्तं बहिर्धा विक्षिप्यते । अयं शमथान्तरायः प्रतिसंलयनान्तरायो वेदितव्यः ॥
(इ)-च्-इइल्-11-ब्-(3)-इइ म्स्.61ब्2ल्, स्ह्.147-12, प्.71अ2, द्.60अ1, न्.62ब्5, चो.64अ4, छ्.420ब्13 विपश्यनान्तरायः कतमः । यदुतात्मसंप्रग्राहश् चापल्यं च ॥
(इ)-च्-इइल्-11-ब्-(3)-इइ-(अ) म्स्.61ब्2म्, स्ह्.147-14, प्.71अ2, द्.60अ1, न्.62ब्5, चो.64अ4, छ्.420ब्14
तत्रात्मसंप्रग्रहो यथापि तद् "अहम् अस्त्य् उच्चकुलः प्रव्रजितो ऽलीनः, अन्ये च भिक्षवो न तथे"त्य् आत्मानम् उत्कर्षयति संप्रगृह्णाति, परांश् च पंसयति । एवम् "आध्यकुलप्रव्रजितो ऽदीनः", एवम् "अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः", एवं "बहुश्रुतः श्रुताधारः श्रुतसंनिचयः", एवम् "अहम् अस्मि कल्याणवाक्यो वाक्करणेनोपेतः, अन्ये च भिक्षवो न तथे"त्य् आत्मानम् उत्कर्षयति संप्रगृह्णाति, परांश् च पंसयति ।
स आत्मानं संप्रगृह्णान् ये ते भवन्ति भिक्षवः स्थविरा रात्रिज्ञा अभ्यवचीर्णब्रह्मचर्यास् तान् न कालेन कालं परिपृच्छति परिप्रश्नी करोति । ते चास्य न कालेन कालम् अविवृतानि च स्थानानि विवृण्वन्ति, विवृतानि च स्थानान्य् उत्तानीकुर्वन्ति, न च गम्भीरम् अर्थपदं साधु च सुष्ठु च प्रज्ञया प्रतिविध्य संप्रकाशयन्ति यावद् एव ज्ञानदर्शनस्य विशुद्धये । एवमस्य स आत्मसंप्रग्रह आन्तरायिको भवति यदुत विपश्यनायाः ।
पुनर् अपरम् अल्पमात्रकस्यावरमात्रकस्य ज्ञानदर्शनमात्रकस्य स्पर्शविहारमात्रकस्य लाभी भवति । स तेन ज्ञानमात्रकेण दर्शनमात्रकेण ( श्भ् इ 254 ) स्पर्शविहारमात्रकेणात्मानम् उत्कर्षयति संप्रगृह्णाति । स आत्मानं संप्रगृह्णंस् तावता संतुष्टो भवति, नोत्तरि व्यायच्छते । एवम् अस्यान्तरायः कृतो भवत्य् आत्मसंप्रग्रहेण यदुत विपश्यनायाः ॥

(इ)-च्-इइल्-11-ब्-(3)-इइ-(ब्) म्स्.61ब्6म्, स्ह्.148-13, प्.71ब्3, द्.60ब्1, न्.63अ5, चो.64ब्4, छ्.420ब्29
चपलो वा पुनर् अनुपशान्तेन्द्रियो भवत्य् उद्धतेन्द्रिय उन्नतेन्द्रियः । स दूषितचित्ती भवति दुर्भाषितभाषी दुष्कृतकर्मकारी, न स्थिरं धर्मांश् चिन्तयति, न दृढं चिन्तयति । येन विपश्यनां न पूरयति न विशोधयति । एवम् अस्य चापल्यम् अन्तरायो भवति यदुत विपश्यनाया इति ॥
(इ)-च्-इइल्-11-ब्-(3)-इइइ म्स्.62अ1म्, स्ह्.148-20, w.*80-19, प्.71ब्6, द्.60ब्3, न्.63अ7, चो.64ब्6, छ्.420च्5 द्वौ धर्मौ शमथान्तरायौ । यदुत प्रमादो ऽदेशवासश् च । द्वौ धर्मौ विपश्यनान्तरायौ । यदुतात्मसंप्रग्रहश् चापल्यम् च ।
इति यश् च शमथान्तरायः । यश् च विपश्यनान्तरायः । अयम् उच्यते प्रतिसंलयनान्तरायः ।
अयं च पुनर् अन्तरायस्य समासार्थ इति ॥
(इ)-च्-इइल्-11-च् म्स्.62अ2ल्, स्ह्.149-2, प्.71ब्8, द्.60ब्4, न्.63ब्1, चो.64ब्7, छ्.420च्9
यश् चायं समासार्थो यश् च पूर्वको विस्तरविभागस् तद् एकध्यम् अभिसंक्षिप्यान्तराय इत्य् उच्यते । अस्य चान्तरायस्य विपर्ययेणानन्तरायो ( श्भ् इ 256 ) वेदितव्य इति । य एषाम् अन्तरायाणाम् अभावो विगमो ऽसङ्गतिर् असमवधनम् । अयम् उच्यते ऽनन्तरायः ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ म्स्.62अ3ल्, स्ह्.149-8, w.*80-30, प्.72अ2, द्.60ब्5, न्.63ब्3, चो.65अ1, छ्.420च्11
त्यागः कतमः । यद् दानम् अनवद्यं चित्तालंकारार्थं चित्तपरिष्कारार्थं योगसंभारार्थम् उत्तमार्थस्य प्राप्तये ददाति ।
तत्र को ददाति । कुत्र ददाति । किं ददाति । केन ददाति । कथं ददाति । कस्माद् ददाति । येनास्य दानम् अनवद्यं भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(1) म्स्.62अ3ल्, स्ह्.151-1, प्.72अ4, द्.60ब्7, न्.63ब्4, चो.65अ3, छ्.420च्16
आह । दाता दानपतिर् ददाति । तत्र कतमो दाता कतमो दानपतिः । यः स्वैर् एव पाणिभिर् ददाति, अयम् उच्यते दाता । यस्य स्वकं दीयते तच् च दातुकामस्य नादातुकामस्य, अयम् उच्यते दानपतिः ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(2) म्स्.62अ3ल्, स्ह्.151-5, w.*81-4, प्.72अ5, द्.61अ1, न्.63ब्6, चो.65अ4, छ्.420च्18
तत्र कुत्र ददाति । आह । चतुर्षु ददाति । दुःखिताय, wपकारिणे, इष्टाय, विशिष्टाय च ।
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(2)-इ म्स्.62अ4र्, स्ह्.151-7, प्.72अ6, द्.61अ2, न्.63ब्6, चो.65अ5, छ्.420च्19
तत्र दुःखितायेति । कृपणा वा, वनीयका वा, अध्वगा वा, याचनका ( श्भ् इ 258 ) वा, अन्धा व, बधिरा वा, अनाथा वा, अप्रतिसरणा वा, उपकरणविकला इति । ये वा पुनर् अन्ये ऽप्य् एवंभागीयाः । इम उच्यन्ते दुःखिताः ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(2)-इइ म्स्.62अ4र्, स्ह्.151-11, प्.72अ8, द्.61अ3, न्.64अ1, चो.65अ6, छ्.420च्23

उपकारिणः कतमे । तद्यथा मातापितरम्, आपायकं, पोषकम्, संवर्धकम् इति । ये वा पुनर् अटवीकान्तराद् उत्तारयन्ति, दुर्भिक्षाद् वा, परचक्रभयाद् वा, बन्धनाद् वा, आबाधाद् वा । हितोपदेशकाश् चास्य भवन्ति, सुखोपदेशका हितसुखोपसंहारकाः, उत्पन्नोत्पन्नेषु चाधिकरणेषु सहायकाः सहनन्दिनः सहशोकाः, आपत्सु चैनं न परित्यजन्तीति । ये वा पुनर् अन्ये ऽप्य् एवंभागीयाः । इम उच्यन्त उपकारिणः ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(2)-इइइ म्स्.62अ6र्, स्ह्.151-19, प्.72ब्4, द्.61अ5, न्.64अ3, चो.65ब्1, छ्.421अ1
इष्टाः कतमे । ये संस्तुताः, येषाम् अस्यान्तिके भवति प्रेम वा गौरवं वा । भक्तिवादो वा अलप्तकाः संस्तुतकाः सप्रियकाश् च भवन्तीति । ये वा पुनर् अन्ये ऽप्य् एवंभागीयाः । इम उच्यन्त इष्टाः ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(2)-इव् म्स्.62अ7म्, स्ह्.151-23, प्.72ब्5, द्.61अ7, न्.64अ4, चो.65ब्2, छ्.421अ4
विशिष्टाः कतमे । ते श्रमणब्राह्मणाः {म्स् श्रवण-}, साधुरूप संमताः, अव्याबाध्याः, अव्याबाध्यरताः, विगतरागाः, रागविनयाय प्रतिपन्नाः, विगतद्वेषाः, द्वेषविनयाय प्रतिपन्नाः, विगतमोहाः, मोहविनयाय प्रतिपन्ना इति । ये वा पुनर् अन्ये ऽप्य् एवंभागीयाः इम उच्यन्ते विशिष्टाः ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(3) म्स्.62ब्1ल्, स्ह्.152-6, w.*81-10, प्.72ब्8, द्.61ब्1, न्.64अ6, चो.65ब्4, छ्.421अ9
तत्र किं ददातीत्य् आह । समासतः सत्त्वसंख्यातम् असत्त्वसंख्यातं च वस्तु ददाति ।
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(3)-इ म्स्.62ब्1म्, स्ह्.152-8, प्.72ब्8, द्.61ब्2, न्.64अ7, चो.65ब्5, छ्.421अ11
तत्र सत्त्वसंख्यातं वस्तु कतमत् । तद्यथा पुत्रदारं दासीदासकर्मकरपौरुषेयं हस्त्यश्वगवेडककुक्कुटस्त्रीपुरुषदारकदारिकम् इति । यद् वा पुनर् अन्यद् अप्य् एवंभागीयं वस्तु । अध्यात्मं वा पुनर् उपादाय करचरणशिरोमांसरुधिरवसादीन्य् अनुप्रयच्छति । इदम् अपि सत्त्वसंख्यातं दानं यत्र बोधिसत्त्वबोधाः संदृश्यन्ते । अस्मिंस् त्व् अर्थे नेदं दानम् अभिप्रेतम् । येषु तु सत्त्वेष्व् अस्यैश्वर्यं भवति, वशिता च प्रभविष्णुता च, अर्हति च तान् सत्त्वान् परेषां प्रतिपादयितुम् । प्रतिपादयंश् चात्मानम् अनवद्यं करोति । न तद्धेतोस् तत्प्रत्ययं परे मनांसि प्रदूषयन्ति । ये च सत्त्वाः परेषु प्रतिपादितास् ते न व्यापादिता भवन्ति ।
इदम् उच्यते नवद्यम् सत्त्वसंख्यातवस्तुदानम् ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(3)-इइ म्स्.62ब्3र्, स्ह्.152-21, प्.73अ6, द्.61ब्6, न्.64ब्4, चो.66अ2, छ्.421अ21
असत्त्वसंख्यातं वस्तु कतमत् । तद्यथा धनवस्तु धान्यवस्तु देशवस्तु ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(3)-इइ-(अ) म्स्.62ब्4ल्, स्ह्.153-2, प्.73अ6, द्.61ब्6, न्.64ब्4, चो.66अ2, छ्.421अ23
तत्र धनवस्तु कतमत् । तद्यथा मणिमुक्तावैदूर्यशंखशिलाप्रवाडाश्मगर्भमुसारगल्वजातरूपरजतलोहितिकादक्षिणावर्तम् इति । यद् वा पुनर् अन्यद् अप्य् एवंभागीयं रत्नं वा हिरण्यं वा रूप्यं वा वस्त्रं वा भाण्डोपस्करं वा गन्धजातं वा माल्यजातं वा । इदम् उच्यते धनवस्तुस् ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(3)-इइ-(ब्) म्स्.62ब्5ल्, स्ह्.153-8, प्.73ब्1, द्.62अ1, न्.64ब्6, चो. 66अ4, छ्.421अ27
धान्यं कतमत् । यत् किंचिद् भोज्यं वा पेयं वा । तद्यथा यवा वा, शालिर् वा, गोधूमा वा, कोला वा, कुलत्था वा, तिला वा, माषा वा, इक्षुरसो वा, [दर् ब दङ्,] मृद्वीकारसो वेति । यद् वा पुनर् अन्यद् 9) अप्य् एवंभागीयम् । इदम् उच्यते धान्यम् ॥
(इ)-च्-इइइ-12-अ-(3)-इइ-(च्) म्स्.62ब्6ल्, स्ह्. 153-13, प्.73ब्2, द्.62अ2, न्.64ब्7, चो.66अ5, छ्.421 ब्1
देशवस्तु कतमत् । तद्यथा क्षेत्रवस्तु, गृहवस्तु, आपणवस्तु, पुण्यशालाविहारप्रतिष्ठापनम् इति । यद् वा पुनर् अन्यद् अप्य् एवंभागीयम् । इदम् उच्यते देशवस्तु ।
तत्र यच् च सत्त्वासत्त्वसंख्यातं वस्तु, इदं ददातीति ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(4) म्स्.62ब्6र्, स्ह्.153-18, प्.73ब्4, द्.62अ4, न्.65अ2, चो.66अ7, छ्.421ब्5
केन ददातीति । या चालोभसहगता चेतना चित्ताभिसंस्कारो मनस्कर्म । यच् च तत्समुत्थापितं कायकर्म वाक्कर्म देयवस्तुपरित्यागाय स्वसन्ताने वा परसन्ताने वा । अनेन ददाति ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(5) म्स्.62ब्7र्, स्ह्.154-1, प्.73ब्6, द्.62अ5, न्.65अ3, चो.66ब्1, छ्.421ब्7
तत्र कथं ददातीति । श्रद्धया ददाति । आगमदृष्टिः फलदर्शी ( श्भ् इ 266 ) सत्कृत्य ददाति । प्रणतचित्तः स्वहस्तं ददात्य् अनपविद्धम् । कालेन ददाति यथैतत् परेषाम् उपयोग्यं स्यात् । परान् अनुपहत्य ददाति । धर्मेण समयेनासाहसेन समुदानयित्वा शुचि ददाति । प्रणीतं कल्पिकं ददाति । येन न परे सावद्या भवन्ति, नात्मा । अभीक्ष्णं ददाति । विनीय मात्सर्यमलं संनिधिमलं च दानं ददाति । पूर्वम् एव दानात् सुमना ददंश् चित्तं प्रसादयति दत्त्वा चाविप्रतिसारी भवति । एवं ददाति ॥
(इ)-च्-इइल्-12-अ-(6) म्स्.63अ2ल्, स्ह्.154-11, w.*81-16, प्.74अ3, द्.62ब्1, न्.65अ7, चो.66ब्4, छ्.421ब्17
कस्माद् ददाति । आह । कारुण्याद् वा ददाति यदुत दुःखितेषु । कृतज्ञतया ददाति यदुतोपकारिषु । प्रेम्णा गौरवेण भक्त्या ददाति यदुतेष्टेषु । इऔकिकलोकोत्तरविशेषप्रार्थनया ददाति यदुत विशिष्टेषु । तस्माद् ददातीत्य् उच्यते ॥
(इ)-च्-इइल्-12-ब् म्स्.63अ3ल्, स्ह्.154-16, प्.74अ5, द्.62ब्3, न्.65ब्1, चो.66ब्6, छ्.421ब्21
एभिर् आकारैर् अतो ऽस्य गृहिणो वा प्रव्रजितस्य वा चित्तालंकारार्थं चित्तपरिष्कारार्थं योगसंभारार्थम् उत्तमार्थस्य प्राप्तये तद् दानम्, अनवद्यं भवति ।
अयम् उच्यते त्यागः ॥
(इ)-च्-इइल्-13-अ म्स्. 63अम्3,स्ह्. 155-1, w.*81-26, प्.74अ7, द्.62ब्4,न्.65ब्3,चो.66ब्7,छ्.421ब्25
श्रमणालंकारः कतमः । तद्यथैकत्यः श्राद्धो भवति, अशठः, अल्पाबाधः, आरब्धवीर्यजातीयः, प्राज्ञः, अल्पेच्छः, संतुष्टः, सुपोषः, सुभरः, धुतगुणसमन्वागतः, प्रासादिकः, मात्रज्ञः, सत्पुरुषधर्मसमन्वागतः, पण्डितलिङ्गसमन्वागतः, क्षमः, सूरतः, पेशलश् च भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-13-अ-(1) म्स्.63अम्4,स्ह्. 155-8, प्.74ब्1, द्.62ब्5, न्.65ब्4, चो.67अ2, छ्.421च्5
कथं श्राद्धो भवति । प्रसादबहुलो भवति, अवकल्पनाबहुलः, विमुक्तिबहुलः, छन्दिकश् च कुशलेषु धर्मेषु । स शास्तरि प्रसीदति, न काङ्क्षति, न विचिकित्सति । शास्तारं सत्करोति, गुरुकरोति, मानयति, पूजयति । सत्कृत्य गुरुकृत्य मानयित्वा पूजयित्वोपनिश्रित्य विहरति । यथा शास्तर्य् एवं धर्मे सब्रह्मचारिषु शिक्षायाम् अववादानुशासन्यां प्रतिसंस्तरे ऽप्रमादे समाधौ । एवं श्राद्धो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-13-अ-(2) म्स्.63अ5र्,स्ह्.155-16, प्.74ब्5, द्.63अ1, न्.65ब्7, चो.67अ5, छ्.421च्12
कथम् अशठो भवति । ऋजुको भवति, ऋजुकजातीयः । यथाभूतम् आत्मानम् आविष्कर्ता भवति, शास्तुर् अन्तिके विज्ञानां च सब्रमचारिणाम् । एवम् अशठो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-13-अ-(3) म्स्.63अ6म्,स्ह्. 156-3, प्.74ब्6, द्.63अ2, न्.66अ1, चो.67अ6, छ्.421च्14

कथम् अल्पाबाधो भवति । अरोगजातीयः समया पाचन्या ग्रहण्या समन्वागतो भवति, नात्युष्णया, नातिशीतया, अव्याबाधया, ऋतुसुखया। ययास्याशितपीतखादितास्वादितानि सम्यक् सुखेन परिपाकं गच्छन्ति । एवम् अल्पाबाधो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-13-अ-(4) म्स्.63अ7ल्,स्ह्. 156-8, प्.74ब्8, द्.63अ3, न्.66अ2, चो.67अ7, छ्.421च्18
कथम् आरब्धवीर्यजातीयो भवति । स्थामवान् विहरति, वीर्यवान्, उत्साही, दृढपराक्रमः, अनिक्षिप्तधुरः कुशलेषु धर्मेषु । दक्षश् च भवति, अनलसः, उत्थानसंपन्नः । कर्ता भवति विज्ञानां सब्रह्मचारिणां कायेन वैयापृत्यम् । एवम् आरब्धवीर्यजातीयो भवति ॥
(इ)-च्-इइल्-13-अ-(5) म्स्.63ब्1ल्,स्ह्.156-13, प्.75अ2, द्.63अ4, न्.66अ4, चो.67ब्2, छ्.421च्22
कथं प्राज्ञो भवति । मेधास्मृतिबुद्धिसंपन्नो भवति । अधन्धेन्द्रियः, अमूढेन्द्रियः, अनेडकः, अहस्तसंवाचिकः प्रतिबलः सुभाषितदुर्भाषितानां धर्माणाम् अर्थम् आज्ञातुम् इति । सहजयापि बुद्ध्या ( श्भ् इ 272 ) समन्वागतो भवति । प्रायोगिकयापि बुद्ध्या समन्वागतो भवति । एवं प्राज्ञो भवति ॥