સ્ફુટાર્થા અભિધર્મકોશવ્યાખ્યા · ભાગ 6180

નેહાનંતર્યકારિણ
ઇતિ. આનંતર્યકારિણ એવ નેહ પ્રતિસંધિર્ ભવતીતિ. અર્થત એતદ્ ઉક્તં ભવત્ય્ અનાનંતર્યકારિણ ઇહ પ્રતિસંધિર્ ભવતીતિ. અંતરાભવસ્થ ઇતિ. નરકગમનાયાંતરાભવસ્થઃ. ચ્યુત્યભિમુખ ઇતિ. [તિબ્. 75બ્] નરકાચ્ ચ્યુત્યભિમુખઃ. હેતુબલેનેતિ. સભાગહેતુબલેન. યસ્માદ્ યેષાં મિથ્યાદૃષ્ટિઃ સ્વયં રોચતે. પ્રત્યયબલેનેતિ. પરતો ઘોષબલેન. યસ્માદ્ યેષાં મિથ્યાદૃષ્ટી રોચતે. હેતુબલસ્ય સારત્વાત્. એવં યઃ સ્વબલેનેતિ. યઃ સ્વતર્કબલેન. સ ચ્યવમાનઃ. યઃ પરબલેન. પરતઃ શ્રુતબલેન. સ ઉપપદ્યમાનઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 414 ) ય આશયવિપન્ન ઇતિ. મિથ્યાદૃષ્ટિસંમુખીભાવેન વિપન્નો વિનષ્ટઃ. સ દૃષ્ટે ધર્મે જન્મનિ પ્રતિસંદધાતિ. ય આશયપ્રયોગવિપન્નઃ. યો મિથ્યાદૃષ્ટિસંમુખીભાવેનાનંતર્યકૃઇયયા ચ વિપન્નઃ. સ ભેદાત્ કાયસ્ય પ્રતિસંદધાતિ. અત્ર ચ યઃ સ્વબલેન પરબલેનેતિ પૂર્વોક્તસ્યૈવાયં પર્યાયઃ. એવં યો દૃષ્ટિવિપન્નો યો દૃષ્ટિશીલવિપન્ન ઇતિ. અનંતરપૂર્વોક્તસ્યૈવાયં પર્યાય ઇત્ય્ અવગંતવ્યં.
પૂરણાદય ઇતિ. આદિશબ્દેન ષટ્ શાસ્તારો ગૃહ્યંતે. તદ્યથા પૂરણકાશ્યપઃ. મસ્કરી ગોશાલીપુત્રઃ. સંજયી વૈરટીપુત્રઃ. અજિતઃ કેશકંબલઃ. કકુદઃ કાત્યાયનઃ. નિર્ગ્રન્થો જ્ઞાતિપુત્ર ઇતિ. તે સમુચ્છિન્નકુશલમૂલાઃ. નાસ્તિકત્વાત્. ન મિથ્યાત્વનિયતાઃ. અનાનંતર્યકારિત્વાત્. [તિબ્. 76અ] આનંતર્યકારિણો હિ મિથ્યાત્વનિયતાઃ અજાતશત્રુર્ મિથ્યાત્વનિયતઃ. આનંતર્યકારિત્વાત્. ન સમુચ્છિન્નકુશલમૂલઃ. સમ્યગ્દૃષ્ટિકત્વાત્. દેવદત્તઃ સમુચ્છિન્નકુશલમૂલશ્ ચ મિથ્યાત્વનિયતશ્ ચ. સંઘભેદકત્વાત્ તથાગતદુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદકત્વાચ્ ચ. ચતુર્થ્ય્ એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વેત્ય્ અસ્મદાદયઃ.
(ઇવ્.82) વિનાન્યેનાભિધ્યાદીસંમુખીભાવ ઇતિ. વિનાન્યેન કર્મપથેન પ્રાણાતિપાતાદિનાભિધ્યાદીનામ્ અન્યતમસંમુખીભાવે. સા ચેતના એકેન કર્મપથેન સહ વર્તતે. અભિધ્યયા વા વ્યાપાદેન વા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા વા. અક્લિષ્ટચેતસો વેતિ. કુશલાવ્યાકૃતચિત્તસ્ય. તસ્ય પ્રયોક્તુઃ પ્રયોગેણ. રૂપિણાં પ્રાણાતિપાતાદીનાં કામમિથ્યાચારવર્જ્યાનં અન્યતમસ્ય નિષ્ઠાપને. તેનૈકેન સહ ચેતના વર્તતે. અભિધ્યાદિવ્યતિરિક્તક્લિષ્ટચિત્તસ્ય વેતિ વક્તવ્યં. તસ્યાપિ હ્ય્ અયં અયં વિધિઃ સંભવતિ. વ્યાપન્નચિત્તસ્ય પ્રાણિવધ ઇતિ વિસ્તરઃ. વ્યાપાદેન પ્રાણાતિપાતેન ચેતિ દ્વાભ્યાં સહ વર્તતે. કામમિથ્યાચારે. સંભિન્નપ્રલાપે ચ. દ્વાભ્યાં સહ વર્તતે. અભિધ્યયા કામમિથ્યાચારેણ ચેતિ દ્વાભ્યાં. સંભિન્નપ્રલાપેનાભિધ્યાદીનાં ચાન્યતમેન ચેતિ. [તિબ્. 76બ્] દ્વાભ્યામ્ એવ. ઇદં ચોદ્યતે. વ્યાપન્નચિત્તસ્ય પ્રાણિવધ ઇત્ય્ અભિધ્યાવિષ્ટસ્ય ચાદત્તાદાન ઇતિ. કિમ્ ઇદં સ્વયં કુર્વત ઉચ્યતે. ઉતાહો પરેણ કાઋઅયતઃ. યદિ સ્વયં કુર્વતઃ. વ્યાપન્નચિત્તસ્યાભિધ્યાવિષ્ટસ્ય ચેતિ વિશેષણં ન યુજ્યતે. પ્રાણિવધે વ્યાપાદસ્યાવશ્યકત્વાત્. અદત્તાદાને ચાભિધ્યાયાઃ. વ્યભિચારે હિ વિશેષણમ્ ઇષ્યતે. અથ પરેણ કારયતઃ. અભિધ્યાવ્યાપાદમિથ્યાદૃષ્ટ્યન્યતમચિત્તસ્ય. પ્રાણિવધે. અદત્તાદાનકામમિથ્યાચારસંભિન્નપ્રલાપેષુ વેતિ વક્તવ્યં. ઉચ્યતે સ્વયં કુર્વત ઇતિ. નનુ ચોક્તં વિશેષણં ન યુજ્યત ઇતિ. નૈષ દોષઃ. ન હીદં વિશેષણમ્ ઉચ્યતે. કિં તર્હિ. સ્વરૂપાખ્યાનમ્ એતત્. વ્યાપાદાભિધ્યયોર્ દ્વિતીયભૂતયોસ્ તત્રાસ્તિત્વં કથ્યત ઇતિ. એવમ્ અપ્ય્ અભિધ્યાદ્યન્યતરચિત્તસ્ય તાન્ પ્રાણાતિપાતાદીન્ કારયતો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 415 ) દ્વાભ્યાં સહ ચેતના વર્તત ઇતિ સંભવેત્. તસ્માત્ તદ્ અપિ વક્તવ્યં. સત્યં વક્તવ્યમ્ એતત્. ઉદાહરણમાત્રં ત્વ્ એતદ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અદોષઃ. વ્યાપન્નચિત્તસ્ય પ્રાણિમારણાપહરણે યુગપદ્ ઇતિ. યત્ર મારણેનૈવાપહરણં સિધ્યતિ. તત્ર હિ વ્યાપાદપ્રાણિવધાદત્તાદાનકર્મપથા યુગપત્ ભવંતીતિ. ન તર્હીતિ વિસ્તરઃ. યદિ [તિબ્. 77અ] પરકીયદ્રવ્યાપહરણકાલે વ્યાપાદો બ્વ્હવતિ. ન તર્હીદાનીમ્ અદત્તાદાનસ્ય લોભેનૈવ નિષ્ઠા સિધ્યતીતિ. લોભદ્વેષયોર્ યુગપદભાવાત્. અનન્યચિત્તસ્યેતિ વિસ્તરઃ. અપહરણચિત્તસ્યૈવ તત્પરિસમાપ્તાવ્ અદત્તાદાનપરિસમાપ્તૌ સ નિયમો જ્ઞેયઃ.
લોભતઃ
પરસ્ત્રીગમનાભિધ્યાદત્તાદાનસમાપનમ્
ઇતિ. અન્યચિત્તસ્ય તુ મારણચિત્તસ્ય નાયં નિયમઃ. ભેદાભિપ્રાયસ્યાનૃતવચન ઇતિ. ભેદાભિપ્રાયત્વાત્ તદ્ એવાનૃતં પૈશુન્યં ભવતિ. તદ્ એવ સંભિન્નપ્રલાપઃ.
સર્વં ક્લિષ્ટં ભિન્નપ્રલાપિતેતિ
સિદ્ધાંતાત્. એવં ભેદાભિપ્રાયત્વાત્ તદ્ એવ પરુષવચનં પૈશુન્યં. તથૈવ ચ સંભિન્નપ્રલાપ ઇતિ. ચતુર્ભિઃ સહ વર્તતે. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. તત્ર્ હિ માનસ એકો ભવતિ. વાચિકાસ્ ત્રય ઇતિ. અનૃતવચને ઽભિધ્યા વ્યાપાદો વા ભવેત્. વાચિકાસ્ ત્રયઃ. મૃષાવાદપૈશુન્યસંભિન્નપ્રલાપાઃ. પરુષવચને ઽપિ માનસ એકો વ્યાપાદઃ. વાચિકાસ્ ત્રયઃ. પારુષ્યપૈશુન્યસંભિન્નપ્રલાપાઃ. નામત એવં ત્રયો ભવતિ. ન તુ સ્વભાવતઃ. તદ્ એવ હ્ય્ અનૃતવચનં પૈશુન્યં સંભિન્નપ્રલાપ ઇતિ ચોચ્યતે. ન તુ ત્રયઃ સ્વભાવા ભવંતિ. એવં પરુષવચનમ્ અપિ ત્રિનામકં ભવતીતિ યોજ્યં. અપરે પુનર્ વ્યાચક્ષતે. સ્વભાવભેદો ઽપ્ય્ અસ્તીતિ. મૃષાવાદપૈશુન્યસંભિન્નપ્રલાપાવિજ્ઞપ્તયો હિ ભિદ્યંતે. તથા પારુષ્યપૈશુન્યસંભિન્નપ્રલાપાવિજ્ઞપ્તયો ભિદ્યંત ઇતિ. [તિબ્. 77બ્] અભિધ્યાદિગતસ્યેતિ વિસ્તરઃ. અભિધ્યાદિગતસ્ય વા ચતુર્ભિઃ સહ વર્તતે. તત્ર માનસ એકો ઽભિધ્યાદીનામ્ અન્યતમઃ. તત્પ્રયોગેણાભિધ્યાદિગતપ્રયોગેણાન્યકર્મપથત્રયસ્ય પ્રાણિવધાદિકસ્ય નિષ્ઠાગમને સમાપ્તિકાલે. એવં પંચષટ્સપ્તભિર્ યોજયિતવ્યા. કા. ચેતના. કથં. પંચભિસ્ તાવત્ વર્તતે. અભિધ્યાદિગતસ્ય તત્પ્રયોગેણાન્યચતુષ્ટયનિષ્ઠાગમને. એવમ્ અભિધ્યાદિગતસ્યાન્યપંચષટ્નિષ્ઠાગમને ષડ્ભિઃ સપ્તભિશ્ ચ સહ વર્તતે. અષ્ટાભિઃ સહ વર્તતે. ષટ્સુ પ્રાણાતિપાતાદિષુ પ્રયોગં કૃત્વાભિધ્યાગતસ્ય સ્વયં કામમિથ્યાચારં કુર્વતઃ સમં નિષ્ઠાગમને. નવભિઃ સહ વર્તત ઇતિ નાસ્ત્ય્ એતત્. માનસાનાં કર્મપથાનાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 416 ) યુગપદસંભવાત્.
નૈકાષ્ટપંચભિર્
ઇતિ. નૈકેનૈવ માનસેન. કુશલે ચેતસ્ય અનભિધ્યાવ્યાપાદયોર્ અવશ્યં ભાવાત્. નાપિ રૂપીનૈકેન સંવરસંગૃહીતેન કર્મપથેન સહ ચેતના વર્તતે. ક્લિષ્ટાવ્યાકૃતચિત્તાવસ્થાયામ્ અપિ ઉપાસકસંવરાદિષુ પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનકામમિથ્યાચારમૃષાવાદાનામ્ અવશ્યં સહભાવાત્. ન પંચભિર્ એવ. કુશલે ચેતસ્ય્ અન્ભિધ્યાવ્યાપાદયોર્ દ્વયોર્ અવશ્યં સહભાવાત્. સંવરસંગૃહીતાનાં ચ પ્રાણાતિપાતાદીનામ્ [તિબ્. 78અ] એષાં ચતુર્ણાં અવશ્યં સહભાવાત્. નાષ્ટાભિર્ એવ. ભિક્ષુસંવરસંગૃહીતાનાં કાયિકવાચિકાનાં ક્લિષ્ટાવ્યાકૃતાવસ્થાયાં સપ્તાનામ્ એવ સંભવાત્. કુશલચિત્તાવસ્થાયાં ચ નવાનાં દશાનાં વા સંભવાત્. પારિશેષ્યાત્ દ્વ્યાદિભિઃ સહ વર્તત ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. તત્ર દ્વાભ્યામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્ર દ્વાભ્યાં સહ વર્તતે. કુશલેષુ પંચસુ વિજ્ઞાનેષ્વ્ અનભિધ્યા ચાવ્યાપાદશ્ ચ સ્તઃ ન સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ.

પંચવિજ્ઞાનસહજા ધીર્ ન દૃષ્ટિર્ અતીઋઅણાદ્
ઇતિ સિદ્ધાંતાત્. અતો ઽનભિધ્યાવ્યાપ્દાભ્યાં દ્વાભ્યામ્ એવાત્ર સહ વર્તતે. આરૂપ્યસમાપત્તૌ ચ ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનયોર્ ઇતિ. આરૂપ્યસમાપત્તિસંગૃહીતયોશ્ ચ ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનયોર્ આભ્યામ્ એવ દ્વાભ્યાં સહ વર્તતે.
ક્ષયાનુત્પાદધીર્ ન દૃગ્
ઇતિ તત્ર સમ્યગ્દૃષ્ટ્યભાવાત્. આરૂપ્યસમાપત્તિગ્રહણં ધ્યાનસમાપત્તિસંગૃહીતયોઃ ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનયોઃ સપ્તવિધકાયિકવાચિકાનાસ્રવસંવરસ્વભાવકર્મપથનિવૃત્ત્યર્થં. ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનગ્રહણં સમ્યગ્દૃષ્ટિનિરાસાર્થં. ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનયોર્ અસમ્યગ્દૃષ્ટિસ્વભાવત્વાત્. ત્રિભિઃ સહ વર્તતે. સમ્યગ્દૃષ્ટિસંપ્રયુક્તે [તિબ્. 78બ્] મનોવિજ્ઞાને. રૂપિકર્મપથાભાવ ઇતિ વાક્યશેષઃ. તત્ર હ્ય્ અનભિધ્યાવ્યાપાદસમ્યગ્દૃષ્ટય એવ ત્રયઃ કર્મપથા ભવંતીતિ. ચતુર્ભિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અકુશલાવ્યાકૃતચિત્તસ્યેતિ વિશેષણાન્ માનસા ન સંતીતિ દશિતં ભવતિ. ઉપાસકશ્રામણેરસંવરસમાદાને ચ. પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનકામમિથ્યાચારમૃષાવાદવિરતિલક્ષણાશ્ ચત્વાર એવ કર્મપથાઃ સંતિ. મદ્યપાનાદિવિરતીનાં દશકર્મપથાનંતર્ભાવાત્. પૈશુન્યવિરત્યાદીનાં ચોપાસકશ્રામણેરસંવરસંગ્રહાત્. શ્રામણેરસંવરસમાદાનવચનાચ્ ચોપવાસસંવરસમાદાનમ્ ઉક્તરૂપમ્ અવગંતવ્યં. શ્રામણેરસંવરસમાદાને ત્વ્ અબ્રહ્મચર્યાદ્ વિરતિસ્ તૃતીયઃ કર્મપથઃ. તત્ર ચ કામમિથ્યાચારો ઽંતર્ભૂત એવ. ષડ્ભિઃ કુશલેષુ પંચસુ વિજ્ઞાનેષુ તત્સમાદાને. ઉપાસકશ્રામણેરસંવરસમાદાને તૈશ્ ચતુર્ભિર્ યથોક્તૈર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 417 ) અનભિધ્યાવ્યાપાદાભ્યાં ચેતિ ષડ્ભિઃ. પંચસુ વિજ્ઞાનેષુ સમ્યગ્દૃષ્ટ્યભાવાત્. સપ્તભિઃ કુશલે મનોવિજ્ઞાને તદ્સમાદાન એવ. ઉપાસકશ્રામણેરસંવરસમાદાન એવ તૈર્ એવ યથોક્તૈઃ સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા ચ સપ્તમેન કર્મપથેન. મનોવિજ્ઞાને હિ કુશલે સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ [તિબ્. 79અ] અસ્તીતિ. અકુશલાવ્યાકૃતચિત્તસ્ય ચ ભિક્ષુસંવરસમાદાને સપ્તભિર્ એવ રૂપિભિઃ. ન માનસૈઃ. અકુશલાવ્યાકૃતચિત્તત્વાત્. નવભિઃ કુશલેષુ પંચસુ વિજ્ઞાનેષુ તત્સમાદાને. ભિક્ષુસંવરસમાદાને. સમ્યગ્દૃષ્ટેર્ એવાભાવાત્. ક્ષયાનુત્પાદજ્નાનસંપ્રયુક્તે ચ મનોવિજ્ઞાને તૈર્ એવ નવભિઃ સહ વર્તતે. તત્રાપિ સમ્યગ્દૃષ્ટ્યભાવાત્. તસ્મિન્ન્ એવ ચેતિ. ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનસંપ્રયુક્ત એવ ધ્યાનસંગૃહીતે મનોવિજ્ઞાને. નવભિર્ એવ. ધ્યાનસંવરસંગૃહીતૈ રૂપિભિઃ સપ્તભિર્ અનભિધ્યાવ્યાપાદાભ્યાં ચ. દશભિસ્ તતો ઽન્યત્રેતિ. ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનવર્જિતે કુશલે મનોવિજ્ઞાને ભિક્ષુસંવરસમાદાન એવ. સર્વા ચેતિ વિસ્તરઃ. સર્વા ચ ધ્યાનાનાસ્રવસંવરસહવર્તિની ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા ચેતના સપ્તભિઃ કાયિકવાચિકૈર્ ધ્યાનાનાસ્રવસંવરસંગૃહીતૈઃ. ત્રિભિશ્ ચ માનસૈર્ ઇતિ. દશભિઃ સહ વર્તતે. સંવરસંગૃહીતૈઃ કર્મપથૈઃ સહૈવ ચેતના [તિબ્. 79બ્] વર્તત ઇતિ દર્શિતં.
સંવરનિર્મુક્તેન ત્વ્ અષ્ટવિધસંવરનિર્મુક્તેન ત્વ્ એકેનાપિ સહ સ્યાત્. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. અન્યચિત્તસ્યેતિ. તત્સંવરનિર્મુક્તનિર્મુક્તકુશલકર્મપથસમુત્થાપકાચ્ ચિત્તાદ્ અન્યચિત્તસ્ય. ક્લિષ્ટાવ્યાકૃતચિત્તસ્યેત્ય્ અર્થઃ. એકાંગવિરતિસમાદાને. પ્રાણાતિપાતાંગવિરતેઃ. અદત્તાદાનવિરતેર્ વા સમાદાને. તેનૈકેન કર્મપથેન સહ વર્તતે. પંચાષ્ટભિર્ અપીતિ. કુશલમનોવિજ્ઞાનસ્ય પુદ્ગલસ્ય દ્વ્યંગસમાદાને યુગપન્ માનસૈસ્ ત્રિભિઃ. રૂપિભ્યાં દ્વાભ્યામ્ ઇતિ પંચભિઃ. પંચાંગસમાદાને યુગપત્ તૈશ્ ચ રૂપિભિઃ પંચભિઃ. માનસૈશ્ ચ ત્રિભિર્ ઇત્ય્ અષ્ટાભિઃ. ઉદાહરણરૂપં ચૈતદ્ ઉક્તમ્. અતો ઽન્યથાપિ શક્યતે વક્તુમ્. ક્લિષ્ટાવ્યાકૃતચિત્તસ્ય સંવરાસંગૃહીતપંચાંગસમાદાને પંચભિઃ સહ વર્તત ઇતિ.
(ઇવ્.83, 85) રંજનીયવસ્ત્વભાવાદ્ ઇતિ. નરકે રંજનીયવસ્ત્વભાવાત્ ન સંમુખીભાવતો ઽભિધ્યાસ્તિ. કર્મફલપ્રત્યક્ષત્વાચ્ ચ ન મિથ્યાદૃષ્ટિઃ. અત એવેતિ. પ્રયોજનાભાવાન્ ન પૈશુન્યં. નિત્યભિન્નત્વાચ્ ચાન્યોન્યસૌહાર્દ્યાદ્યભાવતઃ. અમમપરિગ્રહત્વાન્ ન કુરૌ [તિબ્. 80અ] સંમુખીભાવતો ઽસ્ત્ય્ અભિધ્યાકર્મપથઃ. સ્નિગ્ધસંતાનત્વાદ્ આઘાતવસ્ત્વભાવાચ્ ચ ન વ્યાપાદઃ. અપાપાશયત્વાચ્ ચ ન મિથ્યાદૃષ્ટિઃ. ત્રયો ઽપ્ય્ એતે ઽભિધ્યાદયો ન સંતિ.
સ્વયમ્ અપીતિ.
અસ્ય સંમુખીભાવત ઇતિ વ્યાખ્યાનં. અપાપાશયત્વાન્ ન પ્રાણાતિપાતાદયઃ ષડ્ અપિ સંમુખીભાવતઃ સંતિ. નિયતાયુષ્કત્વાન્ ન પ્રાણાતિપાતઃ દ્રવ્યસ્તૃઇપરિગ્રહાભાવાદ્ યથાક્રમં નાદત્તાદાનં કામમિથ્યાચારશ્ ચ. પ્રયોજનભાવાચ્ ચ ન મૃષાવાદપૈશુન્યપારુષ્યાણિ.
યદિ પરિગ્રહો નાસ્તિ કથમ્ એષામ્ અબ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ પૃચ્છતિ.
સંવરનિર્મુક્તા ઇતિ. નૈવસંવરનાસંવરસંગૃહીતા ઇત્ય્ અર્થઃ. અન્યગતિસ્થં તુ મારયતીતિ. પ્રેતાદિગતિસ્થં.
દેવા અપિ શિરોમધ્યચ્છેદાન્ મ્રિયંત ઇતિ. શિરશ્છેદાન્ મધ્યચ્છેદાચ્ ચ દેવા અપિ મ્રિયંતે. દેવો દેવં ન મારયતીત્ય્ ઉક્તે અવધ્યા દેવા ઇત્ય્ અભિપ્રેતં. દેવાનાં હ્ય્ અંગપ્રત્યંગાનિ છિન્નાનિ છિન્નાનિ પુનર્ જાયંતે. યદ્ય્ અપ્ય્ એવં તથાપિ શિરોમધ્યચ્છેદાચ્ છિરશ્છેદાન્ મધ્યચ્છેદાચ્ ચ ન પુનઃ પ્રતિસંધાનમ્ ઇત્ય્ અસ્તિ દેવાનામ્ વધ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
યદ્ભૂમ્યાશ્રયમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પંચ ભૂમયઃ. યાવાચ્ ચતુર્થધ્યાનભૂમિં. યદ્ભૂમિર્ આશ્રયો ઽસ્યેતિ યદ્ભૂમ્યાશ્રયમ્. અનાસ્રવં શીલમ્ આર્યેણોત્પાદિતં [તિબ્. 80બ્] નિરોધિતમ્. ઉત્પાદિતં વર્તમાનમ્ અધ્વાનં ગમિતં. નિરોધિતમ્ અતીતમ્ અધ્વાનં ગમિતમ્. એકભૂમ્યાશ્રયં યાવચ્ ચતુર્ભૂમ્યાશ્રયં વા. તેનારૂપ્યેષ્વ્ અતીતેન સમન્વાગતો ભવતિ. પંચભૂમ્યાશ્રયેણ ત્વ્ અનાગતેન. કામાવચરાશ્રયેણ યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનાશ્રયેણ ચ. યત્રોપપન્નો યત્ર વા નોપપન્નઃ. તદાશ્રયેણ. અન્યત્ર નરકોત્તરકુરુભ્ય ઇતિ. તત્ર સમાદાનશીલાભાવાત્. અન્યત્રોભયથેતિ. અન્યત્ર કામધાતૌ દેવેષૂત્તરકુરુવર્જ્યેષુ ચ મનુષ્યેષૂભયથા. સંવરનિર્મુક્તાઃ સંવરસંગૃહીતશ્ ચ. ત્રિવિધઃ સંવરઃ પ્રાતિમોક્ષસંવરો ધ્યાનસંવરો ઽનાસ્રવસંવરશ્ ચ યથાસંભવં ગ્રહીતવ્યઃ.
(ઇવ્.86) આસેવિતભાવિતબહુલીકૃતૈર્ ઇતિ. પ્રયોગમૌલપૃષ્ઠાવસ્થાસુ. કિં તર્હિ. તેનાલ્પાયુર્ ભવતીતિ. આયુષો ઽલ્પત્વાન્ નિષ્યન્દફલમ્ ઇતિ દર્શયતિ. બાહ્યા ભાવાઃ. ઓષધિભૂમ્યાદયઃ. અલ્પૌજસો ઽલ્પવીર્યઃ. અશનિરજોબહુલા ઇતિ. અશનિઃ શિલાવર્ષં. રજો ધૂલિવૃષ્ટિઃ ક્ષારવૃષ્ટિર્ વા. યતઃ સસ્યાદિવિનાશઃ. રજોઽવકીર્ણા ઇતિ ધૂલિર્ ઉત્થિતા. ઉત્કૂલનિકાલાઃ ઉન્નતનિમ્નાઃ. ઊષરજંગલાઃ. ઊષરાશ્ ચ જંગલાશ્ ચ તે. બાહ્યા ભાવા ઇત્ય્ અધિકૃતાઃ. તા ભૂમય ઇહાભિપ્રેતાઃ. પ્રતિક્રુષ્ટા વિગર્હિતાઃ. વિષમર્તુપરિણામા ઇતિ વિષમ ઋતુપરિણામ એષામ્ ઇતિ વિષમર્તુપરિણામાઃ [તિબ્ 81અ] સસ્યાદય ઓષધયઃ. યસ્મિન્ ઋતૌ વર્ષિતવ્યં. તત્ર ન વર્ષતિ. યસ્મિં શીતેન ભવિતવ્યં. તસ્મિન્ ન શીતં. યસ્મિન્ન્ ઉષ્ણેન ભવિતવ્યં. તત્ર તન્ ન ભવતીતિ યોજ્યં.
તદ્ વિપાકફલમ્ ઇતિ સત્ત્વસંતાને. ઇદં નિષ્યન્દફલમ્ ઇતિ બાહ્યં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 419 ) તદ્ વસ્ત્વ્ ઇતિ. ન તદ્ વિપાકફલં.

તત્ર પ્રયોગેણેતિ વિસ્તરઃ. નરકે પ્રાણાતિપાતપ્રયોગેણ તીવ્રં દુઃખમ્ અનુભવતિ. પ્રાણાતિપાતપ્રયોગેણ હિ વધ્યસ્ય પ્રાણિનો ઽતીવતીવ્રં દુઃખં ભવતિ. ઇહ મૌલેનાલ્પાયુર્ ભવતિ. યથા તસ્ય વધ્યસ્ય પ્રાણિન આયુર્ ઉપદ્રૂયત ઇતિ. તાદૃશમ્ એવૈતત્. ક્ષણિકો હિ મૌલઃ કર્મપથઃ. તત્ર ચ ન દુઃખા વેદનાસ્તીતિ યુક્તમ્ ઇહ મૌલેનેતિ વક્તું. આહ. યદિ તત્ર પ્રયોગેણેહ મૌલેન. કસ્માદ્ એવમ્ ઉક્તં. પ્રાણાતિપાતેનાસેવિતેન ભાવિતેન બહુલીકૃતેન નરકેષૂપપદ્યતે. પ્રાણાતિપાતેન મૌલેનેતિ સૂત્રાર્થં પશ્યન્ન્ એવં પૃચ્છતિ. સપરિવારગ્રહણાદ્ ઇતિ. મૌલ એવ પ્રાણાતિપાતઃ. તસ્ય પ્રયોગઃ પરિવારઃ. તસ્મિં પ્રયોગે પ્રાણાતિપાતોપચારં કૃત્વૈવમ્ ઉક્તં પ્રાણાતિપાતેનેતિ વિસ્તરઃ.
નૈતદ્ દ્વયમ્ અતિવર્તતે. વિપાકફલમ્ અધિપતિફલં ચેતિ. સ્વસંતાને વિપાકફલમ્ અન્યત્રાધિપતિફલમ્ ઇતિ કૃત્વા. સાદૃશ્યવિશેષત્ તુ તથોક્તમ્ ઇતિ. ઇષ્ટજીવિતોપચ્છેદભોગવ્યસનાદિલક્ષણાત્ [તિબ્. 81બ્] સાદૃશ્યવિશેષાત્ તુ તથોક્તં. સચેદ્ ઇત્થંત્વમ્ આગચ્છતિ મનુષ્યાણાં સભાગતાં પ્રાણાતિપાતેનાલ્પાયુર્ ભવત્ય્ અદત્તાદાનેન ભોગવ્યસની ભવતીતિ વિસ્તરેણ. ભવતિ હ્ય્ અત્ર હેતુવિપાકફલયોઃ સાદૃશમ્ ઇતિ. એવં કુશલેષ્વ્ અપિ વક્તવ્યં. નિષ્યન્દફલં ફલદ્વયં નાતિવર્તતે. સાદૃશ્યવિશેષાત્ તુ તથોક્તં. સચેદ્ ઇત્થંત્વમ્ આગચ્છતિ મનુષ્યાણાં સભાગતાં પ્રાણાતિપાતવિરત્યા દીર્ઘાયુર્ ભવતીતિ વિસ્તરેણ.
ઓજો નાશિતમ્
ઇતિ. ઓજો હૃદયપ્રદેશે ભવતિ. એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ યોજ્યમ્ ઇતિ. અદત્તાદાનં હિ કુર્વતા દ્રવ્યસ્વામિનો દુઃખમ્ ઉત્પાદિતં. ભોગવ્યસનં કૃતં. ઓજો નાશિતમ્. અતો ઽસ્ય દુઃખનાદ્ ભોગત્યાજનાદ્ ઓજોનાશનાચ્ ચ ત્રિવિધં ફલં. કથમ્ ઓજો નાશિતં. તદ્ધેતુનાશનાત્. ભોગવ્યસનેન ચ તસ્યોપઘાતાત્. અત એવોક્તં. અદત્તાદાનેનાશનિરજોબહુલા ઇતિ. તેન તદોજસઃ સોપઘાતતા ભવતીતિ. એવં પરદારમ્ અભિગચ્છતા પરસ્ય દુઃખમ્ ઉત્પાદિતં. સ સપત્નદારતા કૃતા. ઓજો નાશિતં. યેનૌજસા તેજસ્વીતિ લોકે નિરુચ્યતે. અત એવોક્તં. કામમિથ્યાચારેણ રજોઽવકીર્ણા ઇતિ. એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ યોજ્યમ્. એષા દિક્.
અકુશલવિપર્યયેણ સર્વં યોજયિતવ્યમ્ ઇતિ. કથં. અદત્તાદાનવિરત્યાસેવિતયા [તિબ્. 82અ] ભાવિતયા બહુલીકૃતયા દેવેષૂપપદ્યતે. સચેદ્ ઇત્થંત્વમ્ આગચ્છતિ મનુષ્યાણાં સભાગતાં સ ન ભોગવ્યસની ભવતીતિ. એવં કામમિથ્યાચારવિરત્યાસેવિતયા ભાવિતયેતિ વિસ્તરેણોક્ત્વા. યાવન્ મનુષ્યાણાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 420 ) સભાગતાં નાભ્યાખ્યાનબહુલો ભવતીતિ. અનયા દિશા સર્વં યોજયિતવ્યં. પ્રાણાતિપાતાદ્ વિરમતા પરસ્ય દુઃખં નોત્પાદિતં. ન મારિતઃ. નૌજો નાશિતમ્. ઇત્ય્ અતસ્ ત્રિવિધં ફલં. એવમ્ અદત્તાદાનાત્ પ્રતિવિરમતા નાર્થસ્વામિનો દુઃખમ્ ઉત્પાદિતં. ન ભોગવ્યસનં કૃતં. નૌજો નાશિતમ્. અતો ઽસ્ય ત્રિવિધં ફલં. કામમિથ્યાચારાદ્ વિરમતા પરસ્ય દુઃખં નોત્પાદિતં. ન સ સપત્નદારઃ કૃતઃ. નાપ્ય્ ઓજો નાશિતમ્. અતો ઽસ્ય ત્રિવિધં ફલં. એવમ્ અન્યત્રાપિ યોજયિતવ્યં.
(ઇવ્.87) વિવિધદૃષ્ટિને તિ.
કૌતુકમંગલતિથિમુહૂર્તનક્ષત્રાદિદૃષ્ટિના.
પરેષ્વ્ આયત્તવૃત્તિનેતિ.
કાયસ્થિતિહેતવશ્ ચીવરપિણ્ડપાતાશયનાસનાદયો ભિક્ષોઃ પરપ્રતિભદ્ધાઃ. પિણ્ડપાતં નિશ્રિત્યેતિ વચનાત્. તસ્ય પરધીનવૃત્તેર્
ભિક્ષોર્
મિથ્યાજીવા ભવેયુઃ કુહના. લપના. નૈમિત્તિકતા. નૈષ્પેષિતા. લાભેન લાભનિશ્ચિકીર્ષા ચ. તે
દુઃશોધા
ભવંતિ આજીવયોગા ઇતિ.
શીલસ્કંધિકાયામ્ ઇતિ. શીલસ્કંધિકા નામ નિપાતઃ. તત્રોક્તં. યથા ત્રિદણ્ડિન્ન્ એકે શ્રમણબ્રાહ્મણાઃ શ્રદ્ધાદેયં પરિભુજ્ય વિવિધદર્શનસમારંભાનુયોગમ્ અનુયુક્તા વિહરંતિ. તદ્યથા. હસ્તિયુદ્ધે. ઽશ્વયુદ્ધે. રથયુદ્ધે. પત્તિયુદ્ધે. યષ્ટિયુદ્ધે. મુષ્ટિયુદ્ધે. સારસયુદ્ધે. વૃષભયુદ્ધે. મહિષયુદ્ધે. અજયુદ્ધે. મેષયુદ્ધે. કુક્કુટયુદ્ધે. વર્તકયુદ્ધે. લાબકયુદ્ધે. સ્ત્રીયુદ્ધે. પુરુષયુદ્ધે. કુમારયુદ્ધે. કુમારિકાયુદ્ધે. ઇટ્ગાલવશે. ઉત્સતિકાયાં. ધ્વજાગ્રે. બલાગ્રે. [તિબ્. 82બ્] સેનાવ્યૂહે. અનીકસંકર્શણે. મહાસમાજં વા પ્રત્યનુભવન્ત્ય્ એકે. ઇત્ય્ અપ્ય્ એવંરૂપાચ્ છ્રમણો વિવિધદર્શનસમારંભાનુયોગાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ. યથાપિ તત્ર ત્રિદણ્ડિન્ન્ એકે શ્રમણબ્રાહ્મણાઃ શ્રદ્ધાદેયં પરિભુજ્ય વિવિધશબ્દશ્રવણસમારંભાનુયોગયુક્તા વિહરંતિ. તદ્યથા. હસ્તિશબ્દે. અશ્વશબ્દે. રથશબ્દે. પત્તિશબ્દે. શંખશબ્દે. ભેરીશબ્દે. આડંબરશબ્દે. નૃત્તશબ્દે. ગીતશબ્દે. શય્યાશબ્દે. અચ્છટાશબ્દે. પાણિસ્વરે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 421 ). કુંભતૂણીરે કચિતે. ચિત્રાક્ષરે. ચિત્રપદવ્યંજને. લોકાયતપ્રતિસંયુક્તે. આખ્યાયિકા વા શ્રોતુમ્ ઇચ્છન્ત્ય્ એકે. ઇત્ય્ અપ્ય્ એવંરૂપાચ્ છ્રમણો વિવિધશબ્દશ્રવણસમારંભાનુયોગાત્ પ્રતિવિરતો ભવતીત્ય્ એવમાદિ. મિથ્યાવિષયપરિભોગાદ્ અસમ્યગ્વિષયપરિભોગાત્.
(ઇવ્.88, 89) યાનિ પૂર્વં પંચ ફલાન્ય્ ઉક્તાનીતિ. અધિપતિફલં. પુરુષકારફલં. નિષ્યન્દફલં. વિપાકફલં. વિસંયોગફલં ચ. પ્રહાણાર્થં માર્ગ ઇતિ. ભાવસાધનં. પ્રહાણાય માર્ગઃ

પ્રહાણમાર્ગ
ઇતિ. પ્રહીયતે ઽનેનેતિ કરણસાધનં. પ્રહાણો માર્ગ ઇતિ ચ વિગ્રહઃ. સમાધિજા ઉત્તરે સદૃશા ધર્મા ઇતિ. સમાધિજગ્રહણમ્ અસમાધિજનિરાસાર્થમ્. સદૃશગ્રહણમ્ [તિબ્. 83અ] અનાસ્રવાવ્યાકૃતનિરાસાર્થં. સહભુવ ઇતિ. સંપ્રયુક્તાશ્ ચ તત્ર વેદનાદયઃ. વિપ્રયુક્તાશ્ ચ જાત્યાદયઃ. યચ્ ચાનાગતં ભાવ્યત ઇતિ. અનાગતો ધર્મસ્ તદ્બલેન પ્રાપ્યત ઇતિ. તસ્ય તત્ પુરુષકારફલમ્ અત એવ તચ્ ચ પ્રહાણં પુરુષકારફલં વ્યવસ્થાપ્યતે. ન કેવલં વિસંયોગફલમ્ ઇતિ. પૂર્વોત્પન્નવર્જ્યા ઇતિ પૂર્વોત્પન્નં ફલં ન યુજ્યત ઇતિ કૃત્વા. તથા હ્ય્ ઉક્તં.
અપૂર્વઃ સંસ્કૃતસ્યૈવ સંસ્કૃતો ઽધિપતેઃ ફલમ્
ઇતિ. વિપાકફલં હિત્વેતિ. અનાસ્રવસ્યાવિપાકત્વાત્. તસ્ય હિ નિષ્યન્દફલં સમાધિજા ઉત્તરે સદૃશા ધર્માઃ. વિસંયોગફલં વિસંયોગ એવ યત્ તત્ પ્રહાણં. પુરુષકારફલં તદાકૃષ્ટા ધર્માઃ. તદ્યથા વિમુક્તિમાર્ગઃ. સહભુવઃ. યચ્ ચાનાગતં ભાવ્યતે. તચ્ ચ પ્રહાણં. અધિપતિફલં સ્વભાવાદ્ અન્યે સર્વે સંસ્ક્ર્તાઃ પૂર્વોત્પન્નવર્જ્યાઃ.
યચ્ છુભાશુભમ્
ઇતિ. પ્રહાણમાર્ગાદ્ યદ્ અન્યસાસ્રવં કર્મ સમાહિતમ્ અસમાહિતં ચ. તદ્ અપિ ચતુર્ભિઃ ફલૈઃ સફલં વિસંયોગફલં હિત્વા. અપ્રહાણમાર્ગત્વાદ્ અસ્ય વિસંયોગફલં નાસ્તિ. તસ્ય હિ વિપાકફલં સ્વભૂમાવ્ ઇષ્ટો ઽનિષ્ટો વા વિપાકઃ. [તિબ્. 83બ્] નિષ્યન્દફલં ઉત્તરે સદૃશા ધર્માઃ. પુરુષકારફલં તદાકૃષ્ટા ધર્માઃ સહભુવો ઽનંતરભુવો વા. અધિપતિફલં શેષં પૂર્વવત્.
અનાસ્રવં પુનઃ શેષમ્
ઇતિ. શેષગ્રહણં પ્રહાણમાર્ગનિરાસાર્થં. તત્ પુનઃ કથં. શેષં પ્રયોગવિમુક્તિવિશેષમાર્ગેષુ. તસ્યાપ્રહાણમાર્ગત્વાદ્ વિસંયોગફલં નાસ્તિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 422 ) અનાસ્રવત્વાચ્ ચ ન વિપાકફલં. શેષં પૂર્વવત્. અવ્યાકૃતં ચ યન્ નિવૃતાવ્યાકૃતમ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતં ચ. તદ્ અપિ ત્રિભિઃ સફલં. સપ્રહાણમાર્ગત્વાન્ ન તસ્ય વિસંયોગફલમ્. અવ્યાકૃતત્વાચ્ ચ ન વિપાકફલં. શેષં પૂર્વવદ્ એવાસ્તિ.
(ઇવ્.90) ચત્વારિ દ્વે તથા ત્રીણિ કુશલસ્યે તિ.
યથાક્રમમ્ એતત્. કથં. કુશલસ્ય કુશલા ધર્માશ્ ચત્વારિ ફલાનિ. તસ્યૈવાકુશલા દ્વે ફલે. તસ્યૈવાવ્યાકૃતાસ્ ત્રીણિ ફલાનીતિ. વિપાકફલં હિત્વેતિ. વિપાકસ્યાવ્યાકૃત્વાત્. અકુશલા દ્વે ઇતિ. પુરૂષકારાધિપતિફલે. ન નિષ્યન્દફલં. યસ્માત્ કુશલા ધર્મા અકુશલાનાં ન સભાગહેતુર્ ઇતિ. ન વિપાકફલં. અવ્યાકૃતત્વાદ્ વિપાકસ્ય. યસ્માચ્ ચાકુશલા વિપાકં પ્રતિ વ્યાક્રિયંતે. ન વિસંયોગફલં. અકુશલત્વાત્. [તિબ્. 84અ] પારિશેષ્યાત્ પુરુષકારાધિપતિફલે એવ. તે ચ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યાતવ્યે. અવ્યાકૃતાશ્ ચત્વારીતિ. કથમ્ અકુશલસ્યાવ્યાકૃતા ધર્મા નિષ્યન્દફલં. કથં ચ ન ભવિતવ્યં. વિસદૃશત્વાત્. વિસદૃશા હ્ય્ અકુશાલયાકૃતા ધર્માઃ. સવિપાકાવિપાકત્વાત્. નૈષ દોષઃ. અકૂશલનિવૃતાવ્યાકૃતાનાં હિ ધર્માણાં ક્લિષ્ટસામાન્યેનાસ્તિ સાદૃશ્યં. તસ્માદ્ અકુશલાનાં નિવૃતાવ્યાકૃતાઃ નિવૃતાવ્યાકૃતાનાં ચાકુશલાઃ નિષ્યન્દફલં યુજ્યંતે. તેનાહ. અવ્યાકૃતે હીતિ વિસ્તરઃ. અકુશલાનાં સર્વત્રગાણાં દુઃખસમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યાનાં. દુઃખદર્શનહેયાનાં ચ રાગાદીનાં. સત્કાયાન્તગ્રાહદૃષ્ટી નિષ્યન્દફલં. સભાગસર્વત્રગયોર્ નિષ્યન્દફલમ્ ઇતિ. અકુશલા હીતિ વિસ્તરઃ. અકુશલા દુઃખાદિદર્શનહેયાઃ પંચનૈકાયિકાઃ. અવ્યાકૃતયોઃ સત્કાયાંતગ્રાહદૃષ્ટ્યોઃ નિષ્યન્દફલં. એતાન્ય્ એવ ત્રીણિ વિપાકવિસંયોગફલે હિત્વા.
(ઇવ્.91) અતીતસ્ય કર્મણસ્ ત્રિયધ્વિકા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના ધર્માઃ. પ્રત્યેકં ચત્વારિ ફલાનિ. વિસંયોગફલં હિત્વા. તસ્યાનધ્વપતિતવાત્. કથં કૃત્વા. અતીતસ્ય કર્મણઃ પશ્ચાદ્ અતીતસ્ તદ્વિપાકો વિપાકફલં. [તિબ્. 84બ્] તદાકૃષ્ટાઃ. સહજાતીતાઃ પશ્ચાદનંતરાતીતા વા પુરુષકારફલં. સ્વભાવવર્જ્યાઃ તેન સહોત્પન્નાઃ પશ્ચાદુત્પન્નાશ્ ચાતીતાઃ અધિપતિફલં. પશ્ચાદુત્પન્નાતીતાઃ સદૃશા ધર્મા નિષ્યન્દફલં. અતીતસ્યાનાગતસ્ તદ્વિપાકો વિપાકફલં. યદ્બલેન પ્રાપ્યતે ઽનાગતો ધર્મઃ. તત્ પુરુષકારફલં. અધિપતિફલં યદ્ અનાગતં. તસ્ય ફલં. નિષ્યન્દફલં તત્સદૃશમ્ અનાગતં. એવં પ્રત્યુત્પન્ના અપિ તસ્યાતીતસ્ય ચત્વારિ ફલાનિ યોજ્યાનિ.
નધ્યમસ્યાપ્ય્ અનાગતા
ઇતિ. પ્રત્યુત્પન્નસ્યાપ્ય્ અનાગતા ધર્માશ્ ચત્વારિ ફલાનિ. એતાન્ય્ એવ વિસંયોગફલં હિત્વેત્ય્ અર્થઃ. તાન્ય્ અપ્ય્ એવમ્ એવ યોજ્યાનિ. પ્રત્યુત્પન્ના ધર્માઃ પ્રત્યુત્પન્નસ્ય દ્વે પુરુષકારાધિપતિફલે ઇતિ. તસ્ય હિ સહોત્પન્નં તદ્બલાજ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 423 ) જાતમ્ ઇતિ પુરુષકારફલમ્ અધિપતિફલં ચ ભવત્ય્ એવ. અવિસંયોગસ્વભાવાન્ ન વિસંયોગફલં. પૂર્વોત્તરતાભાવાન્ ન નિષ્યન્દફલં. પ્રવાહાપેક્ષત્વાદ્ વિપાકસ્ય ન વર્તમાનં વર્તમાનસ્ય વિપાકફલં. નિષ્યન્દવિસંયોગફલે હિત્વેતિ. અનાગતો ઽનાગતસ્ય ન નિષ્યન્દફલં. યસ્માત્ સભાગસર્વત્રગહેતૂ નાનાગતૌ ભવતઃ. તસ્ય વિપ્રકીર્ણત્વાત્. સાદૃશ્યેન ચાસ્યેદં ફલમ્ ઇતિ પરિચ્છેત્તુમ્ અશક્યત્વાત્. ન વિસંયોગફલં. યસ્માદ્ અનાગતો વિસંયોગો ન ભવતિ. વિપાકફલં તુ ભવેદ્ અનાગતસ્ય હ્ય્ અકુશલસ્ય કુશલસાસ્રવસ્ય વાનાગતં પશ્ચાદુત્પત્સ્યમાનં ચ વિપાકફલં. પુરુષકારફલં [તિબ્. 85અ]. સહજમ્ અનાગતમ્ અનંતરભાવિ ચાનાગતં. અધિપતિફલં તુ સુગમમ્ ઇતિ ન પુનર્ ઉચ્યતે.
(ઇવ્.92અબ્) સ્વભૂમિકા ધર્મા
ન વિસંયોગફલં. વિસંયોગસ્યાભૂમિસ્વભાવત્વાત્. અનાસ્રવાશ્ ચેત્ ત્રીણિ ફલાનીતિ. નિષ્યન્દફલસ્ય તૃતીયસ્ય સંભવાત્.
અન્યોન્યં નવભૂમિસ્ તુ માર્ગ
ઇતિ હિ સિદ્ધાંતઃ.
(ઇવ્.92ચ્દ્, 93અબ્) શૈક્ષસ્ય કર્મણઃ શૈક્ષા ધર્માસ્ ત્રીણીતિ. યસ્માદ્ વિપાકફલં ન શૈક્ષં. વિસંયોગશ્ ચાપિ ન શૈક્ષઃ. નૈવશૈક્ષનાશૈક્ષા અપિ ત્રીણિ. ન વિપાકફલમ્ અસ્યાસ્તિ. શૈક્ષસ્યાવિપાકત્વાત્. ન નિષ્યન્દફલં. નૈવશૈક્ષનાશૈક્ષસ્ય શૈક્ષેણાસદૃશત્વાત્. વિસંયોગફલં તુ ભવતિ. વિસંયોગસ્ય નૈવશૈક્ષનાશૈક્ષસ્વભાવત્વાત્. પુરુષકારફલમ્ અપિ ભવતિ. શૈક્ષેણ નૈવશૈક્ષનાશૈક્ષાકૃષ્ટિસંભવાત્. અધિપતિફલં ચાસ્ત્ય્ એવ. ઇતિ ત્રીણિ સંભવંતિ. અશૈક્ષસ્ય ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અશૈક્ષસ્ય શૈક્ષા ધર્મા એકમ્ અધિપતિફલં. ન નિષ્યન્દફલં. ન્યૂનત્વાત્.
સમવિશિષ્ટયોર્
ઇતિ વચનાત્. ન પુરુષકારફલં. સહાનંતરોત્પાદાભાવાત્. ન હ્ય્ અશૈક્ષાનંતરં શૈક્ષમ્ ઉત્પદ્યતે. ચ નૈવશૈક્ષનાશૈક્ષસ્વભાવમ્ ઇતિ. [તિબ્. 85બ્] ન ચાશૈક્ષસ્ય વિપાકો ભવતીત્ય્ અતો ન વિપાકફલં. અશૈક્ષાસ્ ત્રીણીતિ. પુરુષકારાધિપતિનિષ્યન્દફલાનિ. ન વિપાકવિસંયોગફલે. તયોર્ નૈવ શૈક્ષનાશૈક્ષસ્વભાવત્વાત્. યચ્ ચાશૈક્ષસ્વભાવં. તદ્ ઇહ ચિંત્યતે. નૈવશૈક્ષનાશૈક્ષા દ્વે પુરુષકારાધિપતિફલે ઇતિ. પુરુષકારફલં. તદ્યથા. તદાકૃષ્ટા અણંતરભાવિનો ધર્માઃ. અધિપતિફલં. પૂર્વવત્. યથોક્તકારણત્વાન્ ન ફલત્રયં. અશૈક્ષા અપ્ય્ એવમ્ ઇત્ય્. દ્વે પુરુષકારાધિપતિફલે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 424 ) ઇત્ય્ અર્થઃ.
(ઇવ્.93ચ્દ્, 94) તદાદય
ઇતિ. દર્શનહેયાદયઃ.
ત

ઇતિ. દર્શનહેયાદયઃ. ભાવનાહેયા દ્વે ઇતિ. અનાસ્રવમાર્ગવ્યુત્થાને ભાવનાહેયાઃ કુશલાઃ પુરુષકારફલં. આદ્યંતવદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. આદ્યંતયોર્ ઇવાદ્યંતવત્. મધ્યે ઽપિ જ્ઞાપનાર્થં પુનર્ યથાક્રમગ્રહણં. કથમ્. આદૌ યથાક્રમાર્થો ઽનુક્રમશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ.
અશુભસ્ય શુભાદ્યા દ્વે ત્રીણિ ચત્વાર્ય્ અનુક્રમમ્
ઇતિ વચનાત્. અંતે ઽપિ પ્રયુક્તઃ.
અપ્રહેયસ્ય તે ત્વ્ એકં દ્વે ચત્વારિ યથાક્રમમ્
ઇતિ. યથૈવમ્ આદ્યંતયોર્ યથાક્રમાર્થ ઉક્તઃ. [તિબ્. 86અ] તથા મધ્યે ઽપિ અવગંતવ્યઃ. એષ હિ પેયાલધર્મ ઇતિ. એષો ઽભિસંક્ષેપન્યાયઃ. અન્યથા હ્ય્
અવ્યાકૃતસ્ય દ્વે તૃઈણિ ચૈતે શુભાદય
ઇત્ય્ એવમાદિષુ યથાક્રમમ્ ઇતિ સર્વત્ર વક્તવ્યં.
(ઇવ્.95) અયોનિશોમનસ્કારસંભૂતત્વાદ્ ઇતિ. અયોન્યા અન્યાયેન ક્લેશયોગેન. યઃ પ્રવૃત્તો મનસ્કારઃ. તત્ર સંભૂતઃ. તદ્ભાવઃ. તસ્માદ્ ઇતિ. યેન યથા ગંતવ્યં. યેન પુદ્ગલેન યથા ગંતવ્યં. તથા ન ગચ્છતીત્ય્ અસ્યાયોગવિહિતં કર્મ.
વિધિભ્રષ્ટમ્ અપીતિ.
અપિશબ્દેન ક્લિષ્ટં ચાપીતિ ગૃહ્યતે.
તદુભાભ્યામ્ અન્યન્ નોભયથેતિ. ન યોગવિહિતઃ. નાયોગવિહિતઃ. કિં ચ તદન્યદ્ અવ્યાકૃતં કર્મ વિધિભ્રષ્ટવિધિભ્રષ્ટાભ્યામ્ અન્યદ્ અવ્યાકૃતમ્ ઇતિ.
(ઇવ્.96અબ્) જન્મેતિ નિકાયસભાગસ્યાખ્યેતિ. ચિત્તવિપ્રયુક્તસ્ય સંસ્કારસ્ય. ન તુ જાતેર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યત્ તર્હીતિ. યદ્ય્ એકમ્ એવ કર્મૈકમ્ એવ જન્માક્ષિપતિ. યત્ સ્થવિરનિરુદ્ધેનોક્તં સો ઽહં તસ્યેતિ વિસ્તરેણ. તત્ કથં ન વિરુધ્યત ઇતિ વાક્યાર્થઃ. તેન જન્માન્તરે તગરશિખિને પ્રત્યેકબુદ્ધાય [તિબ્. 86બ્] પિણ્ડપાતો દત્તઃ. તેનૈવમ્ ઉક્તં. સો ઽહં તસ્યેતિ વિસ્તરેણ. નિર્વર્ત્યેતિ. વિઠપિત્વેત્ય્ અર્થઃ. તુલ્યે ઽપિ માનુષ્યે કશ્ચિત્ સકલેન્દ્રિયો ભવતિ કશ્ચિદ્ વિકલેન્દ્રિયઃ. પરિપૂરકસ્ય કર્મણો ભેદાત્ તદ્ અનુપપન્મમ્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 425 ) આક્ષેપકર્મફલત્વાચ્ ચક્ષુરાદીનાં. ષડાયતનં હ્ય્ આક્ષિપ્યત ઇતિ. વર્ણાદયસ્ તુ પરિપૂરકસ્ય કર્મણઃ ફલમ્ ઇતિ. યુક્તં વક્તું. તુલ્યે ઽપિ માનુષ્યે કશ્ચિદ્ વર્ણવાન્ કશ્ચિન્ નેતિ. તદુત્પત્તિવિરોધિપ્રત્યયપરિહારે પરિપૂરકકર્મસામર્થ્યાન્ ન વિરોધઃ. અન્યથા હિ ન કશ્ચિદ્ વિકલેન્દ્રિયઃ સ્યાત્ સતિ જન્માક્ષેપ ઇતિ.
(ઇવ્.96ચ્દ્) અન્યદ્ અપિ સવિપાકમ્ ઇતિ. વેદનાદિકં. કર્મસહભૂત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ કર્મણા ચેતનાખ્યેન સહ તે સમાપત્તી ન ભવતઃ. નાપિ કાયવાક્કર્મભ્યામ્ અચિત્તિકત્વાત્. પ્રાપ્તિભિશ્ ચ નાક્ષિપ્યતે સવિપાકાભિર્ અપિ. કર્મણાનેકફલત્વાત્. તદાક્ષેપકેણ કર્મણા સહ ભવંત્યો ઽપિ પ્રાપ્તયો ન તેન સહૈકફલા ઇતિ. વૃક્ષપ્રપાટિકા ઇવ હિ પ્રાપ્તયો બહિરવસ્થાયિનો ભવંતિ.
(ઇવ્.97) કર્માવરણમ્ ઇતિ. કર્મૈવાવરણં. ક્લેશ એવાવરણં. વિપાક એવાવરણમ્ ઇતિ. આર્યામાર્ગપ્રાયોગિકાણાં ચ કુશલમૂલાનામ્ ઇતિ. ઉષ્મગતાદીનાં. અપાયાદિનિયતાનીતિ [તિબ્. 87અ]. નરકતિર્યક્પ્રેતનિયતાનિ. આદિશબ્દેનાસંજ્ઞિસમાપત્તિમહાબ્રહ્મસંવર્તનીયં ચ નિયતં કર્મ ગૃહ્યતે. ષણ્ઢપણ્ડકોભયવ્યંજનસંવર્તનીયં ચ વક્તવ્યં. તથાણ્ડજસંસ્વેદજસ્ત્રીત્વાષ્ટમભવનિયતાનિ કર્માણિ વક્તવ્યાનિ. આર્યા હિ નરકાદિષુ નોપપદ્યંતે. અણ્ડજાં સંસ્વેદજાં ચ યોનિં ન પ્રતિપદ્યંતે. સ્ત્રીત્વમ્ અષ્ટમં ચ ભવં ન નિર્વર્તયિષ્યંતિ. સપ્તકૃત્વો ભવપરમત્વાત્. સુદર્શકાનીતિ. સુખેન દૃશ્યંતે પરેભ્યા ઇતિ સુદર્શાનિ. સુદર્શાન્ય્ એવ સુદર્શકાનિ. એવં સુખેન પ્રજ્ઞપ્યંતે આત્મનેતિ સુપ્રજ્ઞેયાનિ. સુપ્રજ્ઞેયાન્ય્ એવ સુપ્રજ્ઞપકાનિ. સ્વાર્થે કઃ. પર્યાયે દ્વયં ચૈતત્. સુદર્શકાનિ સુપ્રજ્ઞપકાનીતિ. અધિષ્ઠાનત ઇતિ. કર્મપથો ઽધિષ્ઠાનં. ત્રયાણામ્ આનંતર્યાણાં પ્રાણાતિપાતઃ કર્મપથો ઽધિષ્ઠાનં. એકસ્ય મૃષાવાદઃ કર્મપથો ઽધિષ્ઠાનં. પંચમસ્ય પ્રાણાતિપાતપ્રયોગો ઽધિષ્ઠાનં. એવમ્ અધિષ્ઠાનતઃ સુદર્શકાનિ. સુપ્રજ્ઞપકાનિ. ફલતઃ. સર્વેષામ્ અનિષ્ટફલત્વાત્. ગતિતઃ. નરકગતિપ્રાપકત્વાત્. ઉપપત્તિતઃ. ઉપપદ્યવેદનીયત્વાત્. પુદ્ગલતઃ. ગરિષ્ઠક્લેશસમુદાચારાત્ સુપ્રજ્ઞાતઃ પુદ્ગલઃ. અયં પિતૃઘાતકઃ. યાવદ્ અયં તથાગતશરીરે દુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદક [તિબ્. 87બ્] ઇતિ. અપરે પુનર્ વ્યાચક્ષતે. અધિષ્ઠાનતઃ. પૂર્વવત્. ફલતઃ. નરકફલત્વાત્. ગતિતઃ. મનુષ્યગતિકરણાત્.
ત્રિષુ દ્વીપેષ્વ્ આનંતર્યમ્
ઇતિ. વચનાત્. ઉપપત્તિતઃ. તથૈવોપપદ્યવેદનીયત્વાત્. પુદ્ગલતઃ. સ્ત્રીપુંસૌ. ન ષણ્ઢઃ પણ્ડકો વા. ઇત્ય્ એવં પંચભિઃ કારણૈઃ સુદર્શકાનિ સુપ્રજ્ઞપકાનિ. ન તુ પુનસ્ તાન્ય્ અપાયાદિનિયતાનિ કર્માણિ પંચભિઃ કારણૈઃ સુદર્શકાનિ સુપ્રજ્ઞપકાનીતિ. ન તાન્ય્ ઉક્તાનિ. ઉત્તરોત્તરાવાહનાદ્ ઇતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 426 ) યસ્માત્ ક્લેશાવરણં કર્માવરણં આવહતિ. કર્માવરણં ચાપાયે ઽનિષ્ટં વિપાકમ્ આવહતીતિ. ક્લેશાવરણં સર્વપાપિષ્ઠં. તતઃ કર્માવરણં લઘુ. તતો વિપાકાવરણં. વિપાકાવરણસ્ય હિ દૃષ્ટ એવ ધર્મે વ્યાપારઃ. ન દ્વિતીય ઇતિ. યસ્ય ધર્મસ્ય યોગાત્ પિતૃવધાદેઃ સો ઽનંતરો ભવતિ. તસ્યાભિધાને ભાવપ્રત્યયઃ. આનંતર્યમ્ ઇતિ. શ્રામણ્યવત્. યથા યેનાનાસ્રવેણ માર્ગેણ યોગાચ્ છ્રમણો ભવતિ. તદભિધાને ભાવપ્રત્યયઃ.
શ્રામણ્યમ્ અમલો માર્ગ

ઇતિ. તદ્વત્.
(ઇવ્.98) નોત્તરકુરાવ્ ઇતિ. નિયતાયુષ્કત્વાત્. પ્રકૃતિશીલત્વાત્. તત્ર શાસનભાવાચ્ ચ. યદ્ એવાસંવરભાવે કારણમ્ ઇતિ. પાપે ઽપ્ય્ અસ્થિરાશયત્વાત્. યત્રૈવ ચ સંવરઃ. તત્રાસંવરો ઽપિ. પ્રતિદ્વંદ્વભાવાત્. ઇત્ય્ અસંવરઃ
ષણ્ઢાદીનાં
ન ભવતીતિ. [તિબ્. 88અ] યદ્વિપાદનાદ્ ઇતિ. યસ્ય હ્રીવ્યપત્રાપ્યસ્ય વિપાદનાદ્ વિકોપનાદ્ આનંતર્યેણ સ્પૃશ્યેરન્ ષણ્ઢાદયઃ. તત્ તેષાં માતાપિત્રોર્ અંતિકે ન તીવ્રં ભવતિ. ઇત્ય્ અતસ્ તેષામ્ આનંતર્યં
નેષ્યતે.
યદિ વિકલાત્મભાવહેતુત્વાદ્ અલ્પોપકારત્વમ્ ઇતિ. અતસ્ તેષામ્ આનંતર્યં નેષ્યતે. જાત્યન્ધાદીનામ્ અપિ સ્ત્રીપુંસાનાં માત્રાદિવધાદ્ આનંતર્યં ન સ્યાત્. ન. અધિગમધર્મવિરુદ્ધસ્યાત્મભાવવૈકલ્યસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્. યદ્ વૈકલ્યમ્ અધિગમધર્મવિરોધિ. તદ્ અધિકૃતં તેનૈવ ચ માત્રાલ્પસ્નેહત્વં. ન જાત્યન્ધાદિવૈકલ્યેન. અત એવ તિર્યક્પ્રેતાનામ્ અપિ નેષ્યેતે.
અલ્પોપકારાલજ્જિત્વાદ્
એવ. અશ્વાજાનેયવદ્ ઇતિ. પટુબુદ્ધીનાં સ્યાદ્ આનંતર્યં તિર્યક્પ્રેતાનામ્ અપીત્ય્ અધિકૃતં. અશ્વાજાનેયવદ્ ઇતિ. શ્રૂયતે યથા કશ્ચિદ્ એવ વિશિષ્ટાશ્વ આજાનેયો માતરં ન ગચ્છતીતિ. વાસસા મુખં પ્રચ્છાદ્ય માતરં ગમિતસ્ તેન પશ્ચાત્ જ્ઞાત્વા સ્વમ્ અંગજાતમ્ ઉત્પાટિતમ્ ઇતિ. એવમ્ આજાનેયો ઽશ્વઃ પટુબુદ્ધિઃ. અસ્યાનંતર્યં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. મનુષ્યસ્યાપ્ય્ અમાનુષં માતાપિતરં મારયતો ન સ્યાદ્ આનંતર્યં. નૈવ ભવેદ્ આનંતર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથમ્.
અલ્પોપકારાલજ્જિત્વાદ્
એવ. ન હિ મનુષ્યાનુરૂપમ્ ઉપકારમ્ અમનુષ્યઃ કર્તું સમર્થઃ [તિબ્. 88બ્] ન ચ મનુષ્યસ્યામનુષ્યયોર્ માતાપિત્રોર્ અંતિકે તીવ્રં હ્રીવ્યપત્રાપ્યં સંતિષ્ઠતે. ગતિવૈલક્ષણ્યેનાલ્પસ્નેહત્વાત્.
(ઇવ્.99) ચત્વારિ કાયકર્મેતિ. માતૃવધાદીનિ. એકં વાક્કર્મેતિ. સંઘભેદઃ. ત્રીણિ પ્રાણાતિપાત ઇતિ. માતૃવધાદીનિ. એકં મૃષાવાદઃ. સંઘભેદઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 427 ). એકં પ્રાણાતિપાતપ્રયોગઃ. તથાગતશરીરે દુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદનં કસ્માન્ ન પ્રાણાતિપાત ઇત્ય્ આહ. અનુપક્રમધર્માણો હિ તથાગતા ઇતિ. અપરોપક્રમમરણધર્માણ ઇત્ય્ અર્થઃ. હેતૌ ફલોપચારાદ્ ઇતિ. મૃષાવાદો હેતુઃ સંઘભેદસ્ય ચિત્તવિપ્રયુક્તલક્ષણસ્ય. તસ્મિન્ હેતૌ ફલોપચારઃ. ચિત્તવિપ્રયુક્તો ધર્મઃ ફલમ્ ઉપચર્યતે. સંઘભેદ ઇતિ. ભિદ્યતે. વાનેનેતિ. કરણસાધનપરિગ્રહાદ્ વા મૃષાવાદઃ સંઘભેદ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. મૃષાવાદેન હિ સંઘો ભિદ્યતે. ન તુ સંઘભેદ ઇતિ ભાવસાધનપરિગ્રહઃ.
(ઇવ્.100) સંઘભેદસ્ ત્વ્ અસામગ્રી તિ.
મુખ્યવૃત્ત્યા વૈભાષિકાણાં દ્રવ્યસત્તા. તેનાહ.
સ્વભાવો વિપ્રયુક્તકઃ. અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતો ધર્મ
ઇતિ. સ કિમ્ આનંતર્યં ભવિષ્યતીતિ. નૈવાસાવ્ એવંલક્ષણમ્ આનંતર્યં ભવતીત્ય્ અર્થઃ. નૈવ ચ તેન વિપ્રયુક્તેન ધર્મેણ ભેત્તા સમન્વાગતઃ. તેન નાસાવ્ આનંતર્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(ઇવ્.101) [તિબ્. 89અ] સ પુનર્ મૃષાવાદઃ સંઘભેદસહજો વિપ્રયુક્તધર્મસહજો વાગ્વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ.
(ઇવ્.102) ભિક્ષુર્ ભિનત્તીતિ. બુદ્ધસ્ય ભિક્ષુત્વાત્. તત્પ્રતિસ્પર્ધિવૃત્તિત્વાચ્ ચ ભેત્તુઃ. ન ગૃહી ભિક્ષુણ્યાદય ઇતિ. તેષામ્ અનાદેયાશ્રયત્વાત્. સ ચ દૃષ્ટિચરિત એવ. દૃઢગૂઢાશયત્વાત્. સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિષુ પંચસુ ચરિતઃ પ્રવૃત્તો દૃષ્ટિચરિતઃ. દૃષ્ટિર્ વા ચરિતમ્ અસ્યેતિ દૃષ્ટિચરિતઃ. સ હ્ય્ ઊહાપોહસામર્થ્યાદ્ અન્યં શાસ્તારં માર્ગાંતરં ચ ગ્રાહયિતું સમર્થઃ. ન તૃષ્ણાચરિત ઇતિ. સંક્લેશવ્યવદાનપક્ષયોર્ અસ્થિરાશયત્વાત્. દુષ્પ્રસહત્વાદ્ ઇતિ. દુરભિભવત્વાત્. પ્રત્યક્ષધર્મત્વાદ્ ઇતિ. આગમાધિગમધર્મયોઃ સાક્ષાત્કારિત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન ક્ષાંતિલાભિન ઇતિ. ન નિર્વેધભાગીયક્ષાંતિલાભિન ઇત્ય્ અર્થઃ. દૃષ્ટસત્યકલ્પત્વાત્.
ન વિવસત્ય્ અસૌ.
ન તાં રાત્રિં પરિવસતીત્ય્ અર્થઃ. ભિન્નમ્ ભવતીતિ કથં ભિન્નમ્ ઇત્ય્ આહ. માર્ગપ્રવૃત્તિવિષ્ઠાપનાદ્ ઇતિ. માર્ગપ્રવૃત્તિવિબન્ધનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યાવદ્ ધિ સંઘો ન પ્રતિસંધીયતે. તાવન્ માર્ગપ્રવૃત્તિર્ વિષ્ઠિતા ભવતિ. ન કસ્યચિત્ સંતાને માર્ગઃ. સંમુખીભવતીત્ય્ અર્થઃ. ચક્રભેદનિમિત્તત્વાત્. સંઘભેદશ્ ચક્રભેદ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
(ઇવ્.103) અવશ્યં હિ સંઘેન દ્વયોઃ પક્ષયોઃ સ્થાતવ્યમ્ ઇતિ. બુદ્ધપક્ષે [તિબ્. 89બ્] ભેત્તૃપક્ષે ચ સ્થાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સંઘો હિ ચત્વારો ભિક્ષવઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 428 ) સંઘદ્વયેન ચ ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અષ્ટાભિર્ ભિક્ષુભિર્ ભેદ્યૈર્ ભવિતવ્યં. નવમેન ચ ભેત્ત્રા. અન્યસ્ તુ સંઘભેદ ઇતિ. ચક્રભેદાદ્ અન્યઃ. નાત્રાનંતર્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યસ્માદ્ અસૌ કર્મભેદાદ્ ભવતિ. વ્યગ્રા ઇતિ. નાનામતયઃ કર્માણિ પોષધાદીનિ સંઘકર્માણિ.
અષ્ટાભિર્ અધિકૈશ્ ચ સ
ઇતિ. સંઘદ્વયેનાત્રાપિ ભવિતવ્યં. ન ભેત્તા શાસ્તૃમાની ભવતીત્ય્ અષ્ટાભિર્ એવ ભિક્ષુભિર્ ભવિતવ્યં. ન નવાદિભિર્ ઇતિ.
(ઇવ્.104) એકરસો ભવતીતિ. અવ્યગ્ર એકમતિર્ ભવતીત્ય્ અર્થઃ. પૂર્વસ્યામ્ અવસ્થાયાં પ્રીતિપ્રામોદ્યજાતઃ. પશ્ચિમાયામ્ અતીવ મનસિ ઉદ્વિગ્નસંજાતસંવેગઃ. અર્બુદાત્ પૂર્વમ્ ઇતિ. દોષો ઽર્બુદં. દૃષ્ટ્યર્બુદં શીલાર્બુદં વા. અત્ર દૃષ્ટ્યર્બુદં. યથોક્તં. યથાહં ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાનામિ. ય ઇમે ભગવતાંતરાયિકા ધર્મા આખ્યાતાઃ. તે પ્રતિષેવ્યમાણા નાલમ્ અંતરાયેતિ. તથા તદ્ એવ ચિત્તં સંધાવતિ સંસરતીત્યાદિ. શીલાર્બુદં દૌઃશીલ્યં. તેન ચ પ્રતિસંધાનીયત્વાદ્ ઇતિ. તેન ચ શ્રાવકયુગેન યસ્માત્ પ્રતિસંધાનીય ઇત્ય્ અર્થઃ. [તિબ્. 90અ] અવશ્યં ચ સર્વેષાં બુદ્ધાનાં શ્રાવકયુગં ભવતિ. એકઃ પ્રજ્ઞાવતામ્ અગ્રઃ. દ્વિતીયઃ ઋદ્ધિમતાં. ઇહ શાક્યમુનેર્ આર્યઃ શારદ્વતીપુત્રઃ પ્રજ્ઞાવતામ્ અગ્રઃ. આર્યો મહામૌદ્ગલ્યાયન ઋદ્ધિમતાં. પ્રતિદ્વંદ્વાભાવાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ પરિનિર્વૃતે ભગવતિ તસ્ય ભેત્તુઃ પ્રતિદ્વંદ્વભૂતો નાસ્તિ. સીમાયામ્ અબદ્ધાયામ્ ઇતિ. મણ્ડલસીમાયામ્. એકસ્યાં હિ સીમાયાં પૃથક્કર્મકરણાત્ સંઘદ્વૈધં ભવતિ. નનુ ચ પ્રકૃતિસીમાસ્તિ. ગ્રામનગરાદિ. સત્યમ્ અસ્તિ. જ્ઞપ્તિસીમાયાં તુ સત્યાં સા પ્રકૃતિસીમા વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ. તસ્યા અપિ બન્ધો વ્યવસ્થાપ્યત એવેતિ વેદિતવ્યં. કર્માધીનત્વાદ્ ઇતિ. યેન શિષ્યસંઘભેદસંવર્તનીયં કર્મ કૃતં ભવતિ. તસ્યૈવ તદ્ભેદો ભવતિ. નાન્યસ્ય. શાક્યમુનિના ચ કિલ બોધિસત્ત્વાવસ્થાયાં પંચાભિજ્ઞસ્ય ઋષેઃ પર્ષદ્ભેદઃ કૃત આસીત્. યેનાસ્ય દેવદત્તેન સંઘો ભિન્ન ઇતિ.
(ઇવ્.105, 106અબ્) ગુણક્ષેત્રત્વાદ્ ઇતિ. ગુણાનામ્ આશ્રયત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વા ગુણૈઃ ક્ષેત્રં ગુણક્ષેત્રં. ગુણયોગાદ્ ધિ તત્ પુણ્યસ્ય ક્ષેત્રં ભવતિ. યથા ક્ષેત્રે બીજમ્ ઉપ્તં મહાફલં ભવતિ. એવં પુણ્યબીજમ્ અત્રોપ્તં મહાફલમ્ ભવતિ. નાન્યત્રેતિ. ન સામાન્યસ્ત્રીવધાદિષુ.
ઉપકારિગુણક્ષેત્રનિરાકૃતિવિપાદનાદ્

ઇતિ. ઉપકારિક્ષેત્રસ્ય ગુણક્ષેત્રસ્ય વા નિરાકૃતેઃ પરિત્યાગાન્ માતૃપિતૃવધાદિષ્વ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 429 ) [તિબ્. 90બ્] આનંતર્યં. તસ્ય વિપાદનાચ્ ચ વિકોપાદ્ આનંતર્યં. તથાગતશરીરે દુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદનાત્. સંઘસ્યાપિ યદ્ ભેદનં. તદ્ અપિ તદ્વિપાદનં. તદ્ એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. ઉપકારિક્ષેત્રત્વાત્. ગુણક્ષેત્રત્વાચ્ ચ. તન્નિરાકરણવિપાદનાન્ માતૃવધાદિષ્વ્ એવાનંતર્યં નાન્યત્રેતિ.
યદિ પુનર્ માતુર્ વ્યંજનપરિવૃત્તં સ્યાત્ પિતુર્ વેતિ. વ્યંજનપરાવૃત્ત્યા તન્ માતૃત્વં તત્ પિતૃત્વં વા વિનષ્ટમ્ ઇતિ. માતુર્ મારણાભાવાત્ પિતુર્ મારણાભાવાદ્ વા ન સ્યાદ્ આનંતર્યમ્ ઇતિ. તદભાવાશંકયા પૃચ્છતિ.
યચ્છોણિતોદ્ભવ
ઇતિ. યસ્યાઃ શોણિતાદ્ ઉદ્ભવો ઽસ્યેતિ
યચ્ છોણિતોદ્ભવઃ.
સર્વકૃત્યેષ્વ્ અવલોક્યેતિ. સર્વમાતૃયોગ્યેષુ કાર્યેષુ દ્રષ્ટવ્યેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. માતૃકલ્પત્વાત્. આપ્યાયિકા કતાહારિકા. પોષિકા સ્તન્યદાયિકા. સંવર્ધિકા ઔદારિકાહારાદિકલ્પિકા. અપરે વ્યાચક્ષતે. આપ્યાયિકા સ્તન્યધાતૃકેતિ યો ઽર્થઃ. પોષિકા ઔદારિકાહારાભ્યાસતઃ. [તિબ્. 91અ] સંવર્ધિકા સ્નાનોદ્વર્તનવિષમપરિહારત ઇતિ. મંચતલાવલીનેતિ. મંચોપરિ પ્રાવરણકલ્પનેન પુરુષો ઽત્ર સુપ્ત ઇતિ મન્યમાનેન પુત્રેણ તત્રશસ્ત્રપ્રહારઃ કૃતઃ. તેન શસ્ત્રપ્રહારેણ મંચતલાવલીના માતા મારિતેત્ય્ ઉદાહાર્યં. ધાવકસ્ય ચ રજકસ્ય પુત્રેણ મશકં મારાયામીતિ મશકપ્રયોગેણ પિતુર્ મારનમ્ ઇતિ. દ્વે અવિજ્ઞપ્તી આનંતર્યવિજ્ઞપ્તિઃ. કેવલપ્રાણાતિપાતવિજ્ઞપ્તિશ્ ચ. વિજ્ઞપ્તિસ્ ત્વ્ આનંતર્યમ્ એવ તત્સંગૃહીતૈવ સા નાન્યેત્ય્ અર્થઃ. તસ્યાપ્ય્ એકમ્ એવેતિ. અર્હદ્વધાખ્યં. ગચ્છ શિખણ્ડિનં બ્રૂહીતિ રૌરુકે નગરે ઉદ્રાયણો નામ રાજા શિખણ્ડિનં નામ પુત્રમ્ અભિષિચ્ય પ્રવ્રજિતઃ. પ્રવ્રજ્યાર્હત્ત્વં અધિગતવાન્. સ રૌરુકાભ્યાશમ્ આગતવાન્. પુના રાજ્યમ્ આકાંક્ષતીતિ. અમાત્યપ્રક્રામિતેન તેન શિખણ્ડિના રાજ્ઞા સ્વપિતા મારિતઃ. તેન તુ માર્યમાણાવસ્થાયાં સ મારકો મનુષ્ય ઉક્તો ગચ્છ શિખણ્ડિનં બ્રૂહીત્ય્ એવમાદિ. દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ઇતિ. ગચ્છ શિખણ્ડિનં બ્રૂહિ. દ્વાભ્યામ્ આનંતર્યકારણાભ્યાં ભવતા કૃતમ્ આનંતર્યમ્ ઇતિ. તેન વક્તવ્યં. દ્વાભ્યાં વા [તિબ્. 91બ્] મુખાભ્યાં પરિભાષિત ઇતિ. મુખદ્વિત્વાદ્ આનંતર્યદ્વિત્વોપચાર ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કારણદ્વિત્વાદ્ ધિ ગુરુતરં તદ્ આનંતર્યં.
(ઇવ્.106ચ્દ્) આશ્રયસ્યાત્યંતં તદ્વિરુદ્ધત્વાદ્ ઇતિ. ઉત્પન્નાર્યમાર્ગસ્યાશ્રયસ્ય તૈઃ કર્મપથૈઃ વિરુદ્ધત્વાત્. એકાવદાનં ચાત્રોદાહરણં. છેકઃ કિલ શાક્યમનુષ્યો વિરૂઢકભયાદ્ વિષમં વનપ્રદેશમ્ આશ્રિત્ય લુબ્ધકવૃત્તિમ્ અશિશ્રિયત્. ભગવતા ચ ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ ત્રૈમાસ્યાં કુર્વતા તતો ઽવતીર્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 430 ) છેકાય સપરિજનાય ધર્મો દેશિતઃ. તેન સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અધિગતં. તત્પુત્રૈશ્ ચ ફલપ્રાપ્તૈઃ પૂર્વં પ્રતાનિતાનિ કૂટજાલાદીનિ મૃગેભ્યઃ. તત્પ્રયોગેણ ચ માર્યમાણેષ્વ્ અપિ મૃગેષુ ફલપ્રાપ્ત્યા ન તે પુનર્ અકુશલૈઃ કર્મપથૈઃ સ્પૃષ્ટા ઇતિ.
(ઇવ્.107) પંચમતૃતીયપ્રથમાનિ ગુરુતરાણીતિ. ઇયમ્ આનંતર્યકર્મપાઠાનુપૂર્વી. માતૃવધઃ પિતૃવધો ઽર્હદ્વધઃ સંઘભેદસ્ તથાગતે દુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદનમ્ ઇતિ. પંચમં દુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદનં. તત્ સંઘ ભેદવર્જ્યેભ્યો ઽવશિષ્ટેભ્યશ્ ચતુર્ભો ગુરુતરં. તૃતીયમ્ અર્હદ્વધઃ. તન્ માતાપિતૃવધાભ્યાં ગુરુતરં. પ્રથમં માતૃવધઃ. તત્ પિતૃવધાત્ ગુરુતરં. તેનાહ. સર્વલઘુઃ પિતૃવધ ઇતિ. નિયમસ્યેતિ. તદ્ એવાવધાર્યેત્ય્ અર્થઃ. વિપાકવિસ્તરમ્ અધિકૃત્ય સંઘભેદો મહાસાવદ્ય [તિબ્. 92અ] ઉક્તઃ. અંતરકલ્પવિપાકદાનત્. મહાજનવ્યાપાદનમ્ અધિકૃત્ય મનોદણ્ડઃ. દણ્ડકારણ્યાદિશૂન્યકરણાત્. ન હ્ય્ અન્યેન કાયકર્મણા વાક્કર્મણા વા તાવતો મહાજનસ્ય વ્યાપાદઃ સંભવતીતિ. કુશલમૂલસમુચ્છેદમ્ અધિકૃત્ય મિથ્યાદૃષ્ટિર્ મહાસાવદ્યા. ન હ્ય્ અન્યદ્ અકુશલમૂલં કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિનત્તિ. સમુદાચારમાત્રવિરોધિત્વાદ્ ઇતિ.
(ઇવ્.108, 109અબ્) ન ત્વ્ અનંતરમ્ એવ્તિ. નરકે ઽવશ્યમ્ ઉત્પત્ત્યા તાનિ તત્સાદૃશ્યાત્ તત્સભાગાન્ય્ ઉચ્યંતે. ન તુ તત્રાનંતરોત્પત્ત્યા. અન્યથા હ્ય્ આનંતર્યાણ્ય્ એવ સ્યુર્ ઇત્ય્ અપરેષાં અભિપ્રાયઃ. અનંતરભાવિત્વે ઽપિ ન તાન્ય્ આનંતર્યાણ્ય્ એવ સંભવંત્ય્ અતુલ્યકાલવિપાકત્વાદ્ ઇતિ. પ્રથમપાક્ષિકાણાં પરિહારઃ.
દૂષણં માતુર્ અર્હંત્યા
માતૃવધાનંતર્યસભાગં. નિયતિપતિતબોધિસત્ત્વમારણં પિતૃવધાનંતર્યસભાગં. શૈક્ષમારણં અર્હદ્વધાનંતર્યસભાગં. સંઘાયદ્વારહારિકા સંઘભેદાનંતર્યસભાગં. સ્તૂપભેદનં તથાગતદુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદાનંતર્યસભાગં. સંઘાયદ્વારહારિકા પુનર્ અક્ષયનીવ્યપહાર ઇત્ય્ આચાર્યવસુમિત્રઃ. [તિબ્. 92બ્] એવં તુ વ્યાચક્ષતે સુખાયદ્વારહારિકેતિ. યત્ સુખોપયોગિકં યેન સંઘો જીવિકાં કલ્પયતિ તસ્યાપહાર ઇતિ.
(ઇવ્.109ચ્દ્) તદ્વિપાકભૂમ્યતિક્રમાદ્ ઇતિ.
ક્ષાંતિલાભ્ય્ અનપાયગ
ઇત્ય્ અપાયભૂમ્યતિક્રમાત્. તથૈવેતિ. તદ્વિપાકભૂમ્યતિક્રમાત્. યથા પુરુષસ્ય દેશત્યાગં કુર્વતો ધનિકા ઉત્તિષ્ઠંતે તથૈવેત્ય્ અર્થઃ.
(ઇવ્.110) મહાસાલકુલજ ઇતિ. મહાપ્રાકારકુલજ ઇત્ય્ અર્થઃ. ક્ષત્રિયમહાશાલકુલજો યાવત્ ગૃહપતિમહાશાલકુલજ ઇતિ. મહાગૃહપતિકુલજ ઇત્ય્ અર્થઃ. કદર્થના મહાપરિભવપૂર્વિકા વિહેઠના. યયોઃ કાયવાચોઃ પ્રવૃત્ત્યા પરસ્ય દુઃખદૌર્મનસ્યે ભવતસ્ તદપેક્ષયા તન્નિગ્રહો યંત્રણેત્ય્ ઉચ્યતે.

(ઇવ્.111) એકનવતં કલ્પમ્ ઉપાદાયેતિ. એકનવતેઃ પૂરણઃ કલ્પ એકનવતઃ. તમ્ ઉપાદાય. અશિબદ્ધકેન ગ્રામણ્યા નિર્ગ્રન્થશ્રાવકેન ભગવાન્ ઉક્તઃ. કિમ્ અનર્થાયાસિ ભો ગૌતમ કુલાનાં પ્રતિપન્નો યસ્ ત્વમ્ ઈદૃશે દુર્ભિક્ષ ઇયતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધમ્ અશનિવદ્ ઉત્સાદયં ભિક્ષામ્ અટસીતિ. સ ભગવતાભિહિતઃ. ઇતો ઽહં ગ્રામણિ એકનવતં કલ્પમ્ ઉપાદાયેતિ [તિબ્. 93બ્] વિસ્તરઃ.
એતાં ચતુરો દોષાન્ વ્યાવર્તયતીતિ. દુર્ગતિદોષમ્ અકુલીનતાદોષં વિકલેન્દ્રિયતાદોષં સ્ત્રીભાવદોષં ચેતિ. દ્વૌ ચ ગુણૌ પ્રતિલભતે. જાતિસ્મરતાગુણમ્ અનિવર્તકતાગુણં ચેતિ.
સંનિકૃષ્ટં બોધિસત્ત્વં સ્થાપયિત્વેતિ. યો લક્ષણવિપાકકર્મકારી.
સ્ ત્રિસાહસ્રકો નિર્વર્તત ઇતિ. યેન સર્વસત્ત્વકર્માધિપત્યેન ત્રિસાહસ્ર
મહાસાહસ્રપ્રાદુર્ભાવઃ. તસ્ય તત્ પરિમાણમ્ ઇતિ. ઉક્તં પુણ્યસ્ય પરિમાણં. તેષામ્ એવંકૃતપરિમાણાનાં શતેનૈકં મહાપુરુષલક્ષણં નિર્વર્તતે. એવં યાવદ્ દ્વાત્રિંશત્તમમ્ અપીતિ. કેચિત્ તે વ્યાચક્ષતે. બુદ્ધાલંભનમનસ્કારસંમુખીભાવાત્ પંચાશચ્ ચેતના ભવંતિ. અહમ્ અપીત્થં સ્યામ્ ઇત્ય્ અપરાઃ પંચાશદ્ ઇત્ય્ એવં પુણ્યશતં ભવતીતિ. અપરે વર્ણયંતિ. કામધાતુર્ વિંશતિસ્થાનાનિ. રૂપધાતુઃ ષોડશ. આરૂપ્યાશ્ ચત્વારઃ. અષ્ટૌ ચ શીતનરકા ઇત્ય્ અષ્ટચત્વારિંશદ્ વિકલ્પં ત્રૈધાતુકં ભવતિ. તદાલંબનમ્ અસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય કરુણાચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. તતસ્ તત્સંપ્રયુક્તાશ્ ચેતના અષ્ટચત્વારિંશદ્ ભવંતિ. અતો ઽનંતરં બુદ્ધાલંબના ચેતનોત્પદ્યતે. યથાનેનાસ્માત્ ત્રૈધાતુકાત્ સત્ત્વા મોચિતા ઇત્ય્ એકા ચેતના. અતો ઽનંતરં દ્વિતીયા ચેતનોત્પદ્યતે. અહમ્ અપ્ય્ એવં મોચયેયમ્ ઇત્ય્ આત્માલંબનેતિ. પંચાશચ્ ચેતના ભવંતિ [તિબ્. 93બ્] તાસાં પુનર્ દ્વિઃસંમુખીભાવાચ્ ચેતનાશતં ભવતીતિ. અન્યે આહુઃ. પ્રાણાતિપાતવિરતિર્ બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ પંચભિઃ કારણૈર્ ઉપેતા ભવતિ. પંચ કારણાનિ. મૌલકર્મપથપરિશુદ્ધિઃ. સામંતકપરિશુદ્ધિઃ. વિતર્કાનુપઘાતઃ. સ્મૃત્યનુપરિગૃહીતત્વં. નિર્વાણપરિણામિતત્વં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 432 ) ચેતિ. તદાલંબના અપિ ચેતનાઃ પંચ ભવંતિ. એવં દશકર્મપથાલંબના દશ પંચકાશ્ ચેતનાનાં પંચાશચ્ ચેતના ભવંતિ. તાસાં દ્વિઃસંમુખીભાવાચ્ ચેતનાશતં ભવતીત્ય્ એતત્ પુણ્યશતં. યથા અયમ્ અસાધારણદશકુશલકર્મપથનિર્જાતો ભગવાન્ એવમ્ અહમ્ અપિ સ્યામ્ ઇતિ કૃત્વા. તદ્ એવં સત્ય્ એકૈકં પુણ્યશતજમ્ ઇત્ય્ એતત્ સિધ્યતિ.
(ઇવ્.112) પર્યુપાસયામાસેતિ. લિટ્ય્ આંપ્રત્યયાંતસ્યાસેર્ એતદ્ રૂપં. પર્યુપાસિતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યત્ર ભગવતેતિ વિસ્તરઃ. પ્રભાસનામ્ના કુંભકારકુમારભૂતેનાસુખોદકાભ્યંગપરિચર્યાભિર્ ઉપસ્થાનં કૃત્વાદ્યં પ્રણિધાનં કૃતં.
(ઇવ્.114, 115) તદાસ્ય ક્ષાંતિશીલપારમિતે પરિપૂર્ણે ઇતિ. ચેતસા તાવદ્ અકોપતઃ ક્ષાંતિપારમિતાપરિપૂરિઃ. કાયવાગ્ભ્યાં દુશરિતાકરણાચ્ છીલપારમિતાપરિપૂરિર્ ઇતિ.
ન દિવિ ભુવિ વેતિ વિસ્તરઃ.
દિવિ ભુવિ વેતિ
ઉદ્દેશપદન્યાયેનોક્તં.
નાસ્મિન્ લોકે ન વૈશ્રવણાલયે
ન મરુભવને. દિવ્યે સ્થાન
ઇતિ. તદ્વ્યક્ત્યર્થં નિર્દેશપદાનિ.
અસ્મિન્ લોક
ઇતિ. મનુષ્યલોકે.
[તિબ્. 94અ] વૈશ્રવણાલય ઇતિ. ચાતુર્મહારાજિકસ્થાને.
મરુભવન
ઇતિ. મરુદ્ભવને ત્રાયસ્ત્રિંશભવન ઇત્ય્ અર્થઃ.
દિવ્યે સ્થાને
યામાદિસ્થાને. લોકધાત્વંતરેષ્વ્ અપિ તત્સદૃશસ્યાભાવજ્ઞાપનાર્થમ્ આહ.
ન દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચેતિ.
અથ ન શ્રદ્ધીયતે.
ચરતુ
નરઃ કશ્ચિદ્
વસુધામ્
ઇમાં
કૃત્સ્નાં સ્ફિતાં
બહુસત્ત્વાધ્યાસિતાં. સહ પર્વતૈઃ કાનનૈશ્ ચ.
સપર્વતકાનનાં
સ્વયં પ્રસ્ત્યવેક્ષતામ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. નવ ચ કલ્પાઃ પ્રત્યુદાવર્તિતા ઇતિ. તેન વીર્યારંભેણૈકનવત્યા કલ્પૈઃ પરિપૂર્ણા વીર્યપારમિતેતિ કૃત્વા. અત એવોક્તમ્ એકનવત્યાં કલ્પેષ્વ્ આક્ષિપ્તમ્ ઇતિ. બોધેઃ પૂર્વસમનંતરમ્ ઇતિ. ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનલક્ષણાયા બોધેઃ પૂર્વસમનંતરં. કિં કારણં. પરિપૂર્ણપારમિતો હિ બોધિમ્ અધિગચ્છતિ. નાપરિપૂર્ણપારમિત ઇતિ.
(ઇવ્.116) યથાયોગમ્ ઇતિ. કિંચિત્ પુણ્યં ચ ક્રિયા ચ. કિંચિત્ પુણ્યં ચ ક્રિયા ચ. કિંચિત્ પુણ્યમ્ એવ. ક્રિયા ચ. કિંચિત્ પુણ્યં ચ વસ્તુ ચ. કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ એવેતિ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. તદ્યથેતિ વિસ્તરઃ. કર્મ ચ તે પંથાનશ્ ચ. પ્રાણાતિપાતાદયઃ સપ્ત કર્મપથાઃ. કર્મસ્વાભાવ્યાચ્ ચેતનાપથત્વાચ્ ચ. ત્રયસ્ ત્વ્ અભિધ્યાદયઃ પંથાન એવ કર્મણશ્ ચેતનાખ્યસ્યેતિ [તિબ્. 94બ્] કર્મપથાઃ. કાયવાક્કર્મ ત્રિવિધેતિ. પુણ્યં તાવદ્ ઇષ્ટવિપાકત્વાત્. ક્રિયા કર્મસ્વભાવત્વાત્. વસ્તુ તત્સમુત્થાનચેતનાયાસ્ તદ્ અધિષ્ઠાય પ્રવૃત્તેઃ. તત્સમુત્થાપિકા ચેતના કાયવાક્કર્મસમુત્થાપિકા. પુણ્યમ્ ઇષ્ટવિપાકત્વાત્. ક્રિયા મનસ્કર્મત્વાત્. ન વસ્તુ ક્રિયાનધિષ્ઠાનત્વાત્. તત્સહભુવો વેદનાદયઃ. ઇષ્ટવિપાકત્વાત્ પુણ્યમ્ એવ. ન તુ ક્રિયાધિષ્ઠાનં વા. તલ્લક્ષણાભાવાત્. શીલમયમ્ ઇતિ. પૂર્વવત્ ત્રૈધં યોજ્યં. મૈત્રી પુણ્યમ્ ઇતિ. પૂર્વવદ્ યોજ્યં. પુણ્યક્રિયાયાશ્ ચ વસ્તુ. તત્સંપ્રયુક્તાયા મૈત્રીસંપ્રયુક્તાયાશ્ ચેતનાયાઃ મૈત્રીમુખેન મૈત્રીવશેનાભિસંસ્કરણાદ્ અભિસંચેતનાત્. તત્સહભૂર્ મૈત્રીસહભૂશ્ ચેતના શીલં ચ ધ્યાનસંવરસંગૃહીતં પુણ્યં ચ ક્રિયા ચ પૂર્વવત્. ન હિ ધ્યાનસંવરં પ્રવર્તયેયમ્ ઇત્ય્ અધિષ્ઠાય ચેતના પ્રવર્તતે. તેન ન ક્રિયાધિષ્ઠાનં. અન્યે તત્સહભુવો વેદનાદયઃ પુણ્યમ્ એવ પૂર્વવત્. તદ્ એવં. દાનમયે પુણ્યં ચ ક્રિયા ચ વસ્તુ ચ. પુણ્યં ક્રિયા ચ. પુન્યં ચ. પુણ્યક્રિયાવસ્તુ. શીલમયે પુણ્યં ચ [તિબ્. 95અ] ક્રિયા ચ ક્રિયાવસ્તુ ચ. પુણ્યક્રિયાવસ્તુ. ભાવનામયે પુણ્યક્રિયાવસ્તુ ચ. પુણ્યં ક્રિયા ચ. પુણ્યં ચેતિ. પુણ્યક્રિયાવસ્તુ. અવયવસરૂપાણામ્ અપ્ય્ એકશેષ ઇષ્યતે. ગુણો યઙ્લુકોર્ ઇતિ યથા.
(ઇવ્.117) યદ્ અપિ દીયતે તદ્ દાનમ્ ઇતિ દેયં વસ્તુ કર્મણિ લ્યુડ્ ઇતિ કૃત્વા.
દીયતે યેન તદ્ દાનમ્
ઇતિ. ઇહ તુ કુશલમ્ ઇષ્ટં દાનમ્ ઇતિ. દેયસ્ય હિ વસ્ત્રાદેર્ અવ્યાકૃતત્વં. રાગાદિભિર્ અપીત્ય્ આદિશબ્દેન ક્રોધેર્ષ્યાદીનાં ગ્રહણં.
પૂજાનુગ્રહકામ્યયેતિ
ચૈત્યાપરિનિર્વૃતેભ્યઃ પૂજા. ઇન્દ્રિયમહાભૂતાનુગ્રહકામા તયા. યેન કલાપેનેતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 434 ) ચિત્તચૈત્તકલાપેન.
કુશલાઃ સ્કન્ધા
ઇતિ. પંચ સ્કંધાઃ. કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિસ્ તદ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ અપિ વા રૂપસ્કંધો દ્રષ્ટવ્યઃ. સ્વભાવે ચૈષ મયદ્ ઇતિ. ન વિકારાદિષુ. તદ્યથા તૃણમયં ગૃહમ્ ઇતિ. ન તૃણાનાં વિકારો ઽસ્તિ. તૈસ્ તુ નિર્વિકારૈર્ એવ તત્ કૃતમ્ ઇત્ય્ અતસ્ તૃણમયં તૃણસ્વભાવં તદ્ ઇતિ ગમ્યતે. તત્સ્વાભાવ્યે ઽપિ સતિ. તદ્વિકારતાં પરિકલ્પ્ય મયત્ ક્રિયત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તત્પ્રકૃતિવચને મયદ્ ઇત્ય્ અનેન વા લક્ષણેન મયદ્ વિધીયતે. એવં પર્ણમયં ભાજનમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ વક્તવ્યં.
(ઇવ્.118અબ્) સ્થાપયિત્વા દૃષ્ટધર્મવેદનીયમ્ ઇતિ. તદ્ ઉભયાર્થમ્ ઇતિ કૃત્વા સ્થાપ્યતે. તદ્ વિપાકભૂમેર્ [તિબ્. 95બ્] અત્યંતસમતિક્રાંતત્વાત્. કામધાતોર્ અત્યંતસમતિક્રાંતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કામધાતુર્ હિ દાનસ્ય વિપાકભૂમિર્ ઇતિ.

(ઇવ્.119) શ્રુતાદિગુણયુક્ત ઇતિ. આદિશબ્દેન ત્યાગપ્રજ્ઞાલ્પેચ્છતાદિગુણયુક્તઃ. સત્કૃત્યાદિ દદાતીતિ. સત્કૃત્યેત્ય્ આદિર્ અસ્યેતિ સત્કૃત્યાદિ. ક્રિયાવિશેષણમ્ એતત્. યથાક્રમં ચત્વારો વિશેષા ઇતિ. સાત્કૃત્યદાતા સત્કારલાભી ભવતિ. સ્વહસ્તદાતા ઉદારેભ્યો ભોગેભ્યો રુચિં લભતે. કાલદાતા કાલે ભોગાલ્ લભતે. નાતિક્રાંતકાલાત્. યાન્ ન ભોક્તુમ્ એવાસમર્થઃ. પરાન્ અનુપહત્યદાતા ઽનાચ્છેદ્યાં ભોગાં લભતે.

(ઇવ્.120) ઋતુસુખસ્પર્શાનિ ચાસ્યાંગાનીતિ. શીતે ઉષ્ણાનિ. ઉષ્ણે શીતાનિ. સાધારણે સાધારણાનિ.
(ઇવ્.121અબ્) શીતલિકાદિષુ ચેતિ. આદિશબ્દેન વર્દલિકાવર્ષલિકાદિષુ. યથાસૂત્રમ્ ઉક્તમ્ એતત્. યથા માતાપિત્રોર્ ઇતિ. ઉપકારિત્વવિશેષાત્ કારાપકારૌ મહાફલૌ તયોર્ ભવત ઇત્ય્ અર્થો ઽવગંતવ્યઃ. ઋક્ષમૃગજાતકાદ્યુદાહરણાત્ વિપાક ઇતિ. એવં ઋક્ષમૃગયોર્ ગુહાં પ્રવેશ્ય ગાત્રોષ્મશીતોપનયેનોહ્યમાનનદ્યુત્તારણેન વોપકારિણોર્ અપકારકરણેન સદ્યો ઽંગપાતાત્. [તિબ્. 96અ] આદિશબ્દેન કપિજાતકાદ્ય્ ઉદાહાર્યં. શીલવતે દત્ત્વા શતસહસ્રગુણો વિપાક ઇત્ય્ એવમાદીતિ. આદિશબ્દેન સ્રોતઆપત્તિફલપ્રતિપન્નકાય દત્ત્વા અપ્રમેયો ભવતિ વિપાકસ્ તતો ઽપ્રમેયતરઃ સ્રોતઆપન્નાયેત્યાદિ.
(ઇવ્.121ચ્દ્) તત્ સ્થાપયિત્વેતિ. અનંતરોક્તં બોધિસત્ત્વદાનં. તદ્ ધિ સમ્યક્સંબોધ્યર્થં સર્વસત્ત્વાર્થં ચ. શેષં સુગમત્વાન્ ન વિભક્તમ્ ઇતિ. યદ્ એતદ્ અદાન્ મે દાનમ્ ઇત્ય્ એવમાદિકં. અદાન્ મે દાનમ્ ઇતિ. દત્તમ્ અનેન મે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 435 ) પૂર્વમ્ ઇતિ દાનં તૃતીયં. દાસ્યતિ મે દાનમ્ ઇતિ ચતુર્થં. દત્તપૂર્વં મે પિતૃભિશ્ ચ પિતામહૈશ્ ચેતિ દાનમ્ ઇતિ પંચમં. સ્વર્ગાર્થં દાનમ્ ષષ્ઠં. કીર્ત્યર્થં સપ્તમં. ચિત્તાલંકારાર્થં યાવદ્ ઉત્તમાર્થસ્ય પ્રાપ્તયે દાનમ્ ઇત્ય્ અષ્ટમં. ચિત્તાલંકારાર્થં ઋદ્ધ્યર્થં. ચિત્તપરિષ્કારાર્થં અષ્ટૌ ચિત્તપરિષ્કારાઃ માર્ગાંગાનિ. તદર્થં. યોગસંભારાર્થં યોગનિદાનાર્થં. ઉત્તમાર્થસ્ય પ્રાપ્તિર્ અર્હત્ત્વં નિર્વાણસ્ય વા પ્રાપ્તિઃ. તસ્મૈ પ્રાપ્તયે દાનં. ચતુર્ભેદમ્ અપ્ય્ એકમ્ અષ્ટમં ભવતિ. નિર્વાણપ્રાપકમ્ એવૈતદ્ ઇતિ કૃત્વા. સુગમમ્ ઉક્તમ્ આચાર્યેણ.
(ઇવ્.122) [તિબ્. 96બ્] ચતુર્વિધે ક્ષેત્રવિશેષ ઇતિ. ગતિદુઃખોપકારિગુણક્ષેત્રે કતમસ્મિન્ પક્ષ ઇતિ. યસ્માદ્ અસ્ય ગતિક્ષેત્રતા ગુણક્ષેત્રતા ચ ન સંભવતિ તસ્માત્ પૃચ્છતિ. સમવિષમસ્ય પ્રકાશયિતેતિ ધર્મધર્મસ્ય.
(ઇવ્.123) વિપાકનૈયમ્યાવસ્થાનાદ્ ઇતિ. નિયતવિપાકદાનાવસ્થાનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કસ્યચિત્ ક્ષેત્રવશેનૈવેતિ. તદ્યથા. સામાન્યપુરુષવધાત્ પિતૃવધઃ. તત્રૈવ ક્ષેત્રે પુનર્ અધિષ્ઠાનવશાદ્ ઇતિ. કર્મપથવશાત્. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. માતાપિત્રોઃ પ્રાણાતિપાતનાત્ ગુરુ કર્મ ન ત્વ્ એવમ્ અદત્તાદિકાત્ ગુરુ. ન હિ માતાપિત્રોર્ દ્રવ્યાપહરણકર્મ તદ્વધવત્ ગુરુ ભવતિ. તદ્વધસ્યાનંતર્યસ્વભાવત્વાદ્ આદિશબ્દેન મૃષાવાદપૈશુન્યાદિગ્રહણં. એવમ્ અન્યદ્ અપિ યોજ્યમ્ ઇતિ. કસ્યચિત્ પ્રયોગવિશેષેણ ગુરુ સમ્પદ્યતે વિપાકનૈયમ્યાવસ્થાનાત્. કસ્યચિચ્ ચેતનાવિશેષેણ. કસ્યચિદ્ આશયવિશેષેણ.
(ઇવ્.124) નાબુદ્ધિપૂર્વં ન સહસા કૃતમ્ ઇતિ. અથ વા નાબુદ્ધિપૂર્વં કૃતમ્ ઇદં કુર્યામ્ ઇત્ય્ અસંચિંત્ય કૃતં. તન્ નોપચિતમ્. અવ્યાકૃતં હિ તત્ કર્મ. ન સહસા કૃતમ્ ઇતિ. બુદ્ધિપૂર્વમ્ અપિ ન સહસા કૃતં. યદ્ અભ્યાસેન ભાષ્યાક્ષેપાન્ મૃષાવાદાદ્યનુષ્ઠાનં કૃતં તદ્ અકુશલં [તિબ્. 97અ] ન પુનર્ ઉપચિતં. યાવત્ ત્રિભિર્ ઇતિ. કાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિતૈઃ. નિષ્પ્રતિપક્ષં ચેતિ. પ્રતિદેશનાદિપ્રતિપક્ષાભાવતઃ. અકુશલં ચાકુશલપરિચારં ચેતિ. યઃ કૃત્વાપ્ય્ અનુમોદત ઇતિ. વિપાકદાને નિયતમ્ ઇતિ. પુષ્ટાકુશલલક્ષણસમુત્પાદાત્. એવં કુશલમ્ અપિ યોજ્યમ્ ઇતિ. કથં. સંચેતનતઃ સંચિંત્ય કૃતં ભવતિ. નાબુદ્ધિપૂર્વકૃતં ભવતિ. તદ્યથા. અવ્યાકૃતેન ચિત્તેન પાષાણં દદામીતિ સુવર્ણપિણ્ડં દદ્યાત્. કૃતં તન્ ન પુનર્ ઉપચિતં. અવ્યાકૃતં હિ તત્ કર્મ. ન સહસા કૃતં. યથા ભાષ્યાક્ષેપાત્ સત્યવચનં કૃતં તત્ કુશલં ન પુનર્ ઉપચિતં. કશ્ચિદ્ એકેન સુચરિતેન સુગતિં યાતિ. કશ્ચિદ્ યાવત્ ત્રિભિઃ. કશ્ચિદ્ એકેન કર્મપથેન. કશ્ચિદ્ યાવદ્ દશભિઃ. તત્ર યો યાવતા ગચ્છતિ. તસ્મિન્ન્ અસમાપ્તે કૃતં કર્મ નોપચિતં. સમાપ્તે તૂપચિતં. એવં યાવદ્ વિપાકદાને નિયતમ્ ઇતિ. સંભવતો યોજ્યમ્.
(ઇવ્.125અબ્) ચૈત્યે સરાગસ્યેતિ વિસ્તરઃ.
સ્વપરાર્થોભયાર્થાયેત્ય્
અત્ર. પુણ્યમ્ એવ ત્યાગાન્વયમ્ અપશ્યન્ન્ આહ. કસ્યચિદ્ અપ્ય્ અનુગ્રહાભાવાદ્. ઇતિ. સતિ હિ પ્રતિગ્રહીતરિ યુક્તં ત્યાગાન્વયં પુણ્યં. તત્ર હિ પ્રીત્યનુગ્રહેણ [તિબ્. 97બ્] ગ્રહીતા યુજ્યત ઇતિ.
મૈત્ર્યાદિવદ્ અગૃહ્ણતીતિ.
મૈત્ર્યાદિષ્વ્ ઇવ મૈત્ર્યાદિવત્. અગૃહ્ણતિ અસતિ પ્રતિગ્રાહકે પુણ્યં ભવતિ. અસત્ય્ અપિ પરાનુગ્રહે. કુશલમૂલાદિબલાધાનાત્. તથા હ્ય્ અતીતે પિ પુણવતિ તથાગતાદૌ. તદ્ ભક્તિકૃતં ચૈત્યદાનં પુણ્યં ભવતિ. દાનમાનક્રિયા તર્હિ વ્યર્થા પ્રાપ્નોતીતિ. યદિ સ્વચિત્તાદ્ એવ પુણ્યં ભવેચ્ ચિત્તેનૈવ દાનમાનાવ્ અનુષ્ઠેયૌ. તત એવ પુણ્યપ્રાપ્તેઃ. ન. તત્કર્મસમુત્થાપિકાયા ભક્તેઃ પ્રકૃષ્ટતરત્વાત્. નૈતદ્ એવં. કસ્માત્. યસ્માદ્ દાનમાનૌ ભગવતશ્ ચિત્તમાત્રેણ ચિંતયતો યા ભક્તિઃ. તત ઇયં દાનમાનૌ કુર્વતો ભક્તિઃ પ્રકૃષ્ટતરા. કાયવાક્કર્મણોર્ અપિ પ્રવર્તનાત્. ચિત્તમાત્રેણ હિ ચિન્તયતો ભક્તિઃ કાયવાક્કર્મણી ન પ્રવર્તયતઃ. યથા હીતિ વિસ્તરઃ. યથા હિ શત્રું હન્મીતિ કૃતાભિપ્રાયસ્ય કસ્યચિત્ તત્સમુત્થિતં તદભિપ્રાયસમુત્થિતં કાયવાક્કર્મ શત્રુસંજ્ઞયા શત્રુર્ અયં ન તાવન્ મ્રિયત ઇત્ય્ અનયા સંજ્ઞયા તસ્મિન્ મૃતે ઽપિ કુર્વતો બહુતરમ્ અપુણ્યં જાયતે ચેતનાનુબંધાત્. નાભિપ્રાયમાત્રેણ ક્રિયાશૂન્યેન. તથા હ્ય્ અતીતે ઽપિ પરિનિર્વૃતે ઽપિ ભગવતિ તદ્ભક્તિસમુત્થાં શાસ્તૃભક્તિસમુત્થાં દાનમાનક્રિયાં પૃષ્ઠભૂતામ્ ઇવ કુર્વતો બહુતરં પુણ્યં જાયતે. ન ભક્તિમાત્રેણ ક્રિયાશૂન્યેનેતિ.
(ઇવ્.125ચ્દ્) કુક્ષેત્રે તર્હ્ય્ [તિબ્. 98અ] અનિષ્ટફલં ભવિષ્યતીતિ. તસ્કરાદિભ્યો દાનમ્ આનિષ્ટફલમ્ ઇતિ નિર્ગ્રંથાઃ. સુક્ષેત્રે હીષ્ટફલં. કુક્ષેત્રે તુ વિપરીતમ્ ઇત્ય્ અતો બ્રવીતિ.
કુક્ષેત્રે ઽપીષ્ટફલતા ફલબીજાવિપર્યયાદ્
ઇતિ. ન ક્ષેત્રવિશેષાદ્ ઇષ્ટં ફલમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. કિં તર્હિ. વિશિષ્ટમ્ ઇતિ. ન હિ સુક્ષેત્રે પ્રાણતિપાતાદિબીજસ્યેષ્ટં ફલં ભવતીતિ. કુક્ષેત્રે ઽપિ હિ ફલસ્ય મૃદ્વીકાફલસ્ય બીજાત્ મૃદ્વીકાબીજાદ્. અવિપર્યયો દૃષ્ટઃ. મૃદ્વીકાફલમ્ એવ મધુરં દૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન તુ નિંબફલમ્ એવં. નિંબબીજાન્ નિંબફલમ્ એવેતિ. તિક્તમ્ ઇતિ. મૃદ્વીકાબીજં કુશલસ્યોદાહરણં. નિંબબીજમ્ અકુશલસ્ય.
(ઇવ્.126) દૌઃશીલ્યમ્ અશુભં રૂપમ્
ઇતિ. પ્રાણતિપાતાદિલક્ષણં પ્રકૃતિસાવદ્યં રૂપં દૌઃશીલ્યં.
પ્રતિક્ષિપ્તાચ્ ચ બુદ્ધેનેતિ.
પ્રજ્ઞપ્તિસાવદ્યત્વાત્. સમાત્તશિક્ષસ્ય તુ તદધ્યાચારાદ્ દૌઃશીલ્યમ્ ઇતિ. ગૃહીતતદ્વિરમણસ્ય ભગવદ્વચનાનાદરાદ્ દૌઃશીલ્યં જાયતે. અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. અસમાત્તશિક્ષસ્ય ન દુઃશીલ્યમ્ ઇતિ.
વિશુદ્ધં તુ ચતુર્ગુણમ્
ઇતિ. ચત્વારો ગુણા અસ્યેતિ ચતુર્ગુણં. દૌઃશીલ્યેન યથોક્તેનેતિ.
દૌઃશીલ્યમ્ અશુભં રૂપમ્
ઇત્ય્ અનેન. [તિબ્. 98બ્] લોભાદિભિર્ ઇતિ. ન તૈર્ દૌઃશીલ્યહેતુભિઃ સમુદાચરદ્ભિર્ ઉપહતં ભવતિ. દૌઃશીલ્યવિપક્ષાશ્રિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.

મૌલૈઃ કર્મપથૈર્ વિશુદ્ધમ્ ઇતિ. પ્રાણતિપાતાદિભિર્ મૌલૈર્ અખણ્ડિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સામંતકૈર્ વિશુદ્ધમ્ ઇતિ. પ્રાણાતિપાતાદિપ્રયોગૈર્ અદૂષિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વિતર્કૈર્ ઇતિ. કામવિતર્કાદિભિઃ. સ્મૃત્યાનુપરિગૃહીતમ્ ઇતિ. કાયાદિસ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ દૃઢીકૃતં. શીલસ્મૃત્યા વાનુપરિગૃહીતં.
આશાસ્તિશીલમ્ ઇતિ. આશાસ્તિઃ પ્રાર્થના. યદ્ ભવભોગસત્કારતૃષ્ણાકૃતમ્ ઇતિ. ભવે ભોગે ચ સત્કારે ચ યા તૃષ્ણા. તયા યત્ સમાત્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સમ્યગ્દૃષ્ટિકાનામ્ ઇતિ. બુદ્ધશાસનપ્રતિપન્નાનાં. અન્યતીર્થિકાનાં હિ ન બોધ્યંગાનુકૂલમ્ અસદ્દૃષ્ટિકત્વાત્.
(ઇવ્.127અબ્) સમાહિતં તુ કુશલમ્
ઇતિ. સમાહિતગ્રહણમ્ અસમાહિતનિવૃત્ત્યર્થં. કુશલગ્રહણં સમાહિતાસ્વાદનાસંપ્રયુક્તક્લિષ્ટધ્યાનનિવૃત્ત્યર્થં. તત્ સમાહિતકુશલસદૃશમ્ ઉત્પદ્યતે. સમાધિસ્વભાવસહભૂ યદ્ ઇતિ. સમાધિસ્વભાવં તેન ચ સહ ભવતિ યદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ ધિ સમાહિતમ્ [તિબ્. 99અ] ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્ સમાહિતં કુશલમ્ અત્યર્થં ચિત્તં સંવાસયતિ. ભાવયતિ. અસમાહિતમ્ અપિ વાસયતિ. ન ત્વ્ એવમ્ અત્યર્થમ્ ઇતિ દર્શયતિ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ગુણૈસ્ તન્મયીકરણાત્ સંતતેઃ. યસ્માત્ સમાધિગુણૈસ્ તન્મયી ક્રિયતે ચિત્તસંતતિઃ. અત્ર દૃષ્ટાંતમ્ આહ. પુષ્પૈસ્ તિલવાસનાવદ્ ઇતિ. યથા પુષ્પૈસ્ તિલા ભાવ્યંતે. પુષ્પગંધમયીકરણાત્. તદ્વત્. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ. ભાવના વાસના. તત્સ્વભાવં પુણ્યં ભાવનામયમ્ ઇતિ.
(ઇવ્.127ચ્દ્) અથ શીલં ભાવના ચ કસ્મૈ સંવર્તત ઇતિ વાક્યશેષતો ઽર્થં પૃચ્છતિ.
સ્વર્ગાય શીલં પ્રાધાન્યાદ્
ઇતિ. શીલં પ્રાધાન્યેન સ્વર્ગાય ભવતિ. અન્યત્ તુ ન પ્રાધાન્યેન સ્વર્ગાય ભવતિ. કિમ્ અન્યત્. દાનં. દાનમ્ અપિ હિ સ્વર્ગાય સંભવતિ. શીલમ્ અપિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 438 ) વિસંયોગાય સંભવતિ. શમથવિપશ્યનયોઃ શીલપ્રતિષ્ઠાનત્વાત્. ભાવના પ્રાધાન્યેન વિસંયોગાય. સાક્ષાદ્વિસંયોગપ્રાપકત્વાત્. પ્રહાણમાર્ગસંગૃહીતત્વાદ્ વા. પુણ્યક્રિયાવસ્તુપ્રસંગેનેદમ્ ઉપન્યસ્યતે.
(ઇવ્.128અબ્) સૂત્ર ઉક્તં. ચત્વારઃ પુદ્ગલાઃ બ્રાહ્મં પુણ્યં પ્રસવંતિ. અપ્રતિષ્ઠિતે પૃથિવીપ્રદેશે તથાગતસ્ય શારીરં સ્તૂપં પ્રતિષ્ઠાપયતિ. અયં પ્રથમઃ પુદ્ગલો બ્રાહ્મં પુણ્યં પ્રસવતિ. ચાતુર્દેશે ભિક્ષુસંઘે આરામં નિર્યાતયતિ તત્રૈવ ચારામે વિહારં [તિબ્. 99બ્] પ્રતિષ્ઠાપયતિ. અયં દ્વિતીયઃ પુદ્ગલો બ્રાહ્મં પુણ્યં પ્રસવતિ. ભિન્નં તથાગતશ્રાવકસંઘં પ્રતિસંદધાતિ. અયં તૃતીયઃ પુદ્ગલો બ્રાહ્મં પુણ્યં પ્રસવતિ. મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેનાવૈરેણાસંસ્પર્ધેનાવ્યાબાધેન વિપુલેન મહદ્ગતેનાપ્રમાણેન સુભાવિતેનૈકાં દિશમ્ અધિમુચ્ય સ્ફરિત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ. તથા દ્વિતીયાં. તથા તૃતીયાં. તથા ચતુર્થીમ્. ઇત્ય્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્ તિર્યક્ સર્વતઃ સર્વમ્ ઇમં લોકં સ્ફરિત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ. અયં ચતુર્થઃ પુદ્ગલો બ્રાહ્મં પુણ્યં પ્રસવતીતિ. યલ્ લક્ષણવિપાકસ્ય કર્મણઃ પરિમાણજ્ઞાપનાયોક્તમ્ ઇતિ. યદ્ ઉક્તં સંનિકૃષ્ટં બોધિસત્ત્વં સ્થાપયિત્વા. યાવત્સર્વસત્ત્વાનાં ભોગફલમ્ ઇત્ય્ એવમાદિ.
ઇદં બ્રાહ્મં પુણ્યમ્ ઇતિ. બ્રહ્મણામ્ ઇદં બ્રાહ્મં. બ્રહ્મપુરોહિતાશ્ ચાત્ર બ્રહ્મશબ્દેનોચ્યતે. કસ્માત્. બ્રહ્મપુરોહિતાનાં કલ્પાયુષ્કત્વાત્. બ્રહ્મપુરોહિતાનાં હિ કલ્પમ્ આયુર્ ઉક્તં. અનેન ચ કર્મણા કલ્પં સ્વર્ગેષુ મોદતે.
બ્રાહ્મં પુણ્યં પ્રસવતિ. કલ્પં સ્વર્ગેષુ મોદત
ઇતિ. નિકાયાંતરપાઠવચનાત્. તત્સાધર્મ્યાદ્ એતદ્ બ્રાહ્મં પુણ્યમ્ ઉચ્યતે. નનુ ચ કામધાતૌ નાસ્તિ કુશલસ્ય કર્ંઅણઃ કલ્પં વિપાક ઇતિ. સત્યમ્ એકસ્ય નાસ્તિ. [તિબ્. 100અ] એકાધિષ્ઠાનાસ્ તુ બહ્વ્યશ્ ચાતના ભવંતિ. યાસાં ક્રમેણ કલ્પપ્રમાણં સ્વાર્ગિકં ફલમ્ અભિનિર્વર્તતે. ચ્યુતસ્ય પુનસ્ તત્રૈવ જન્મસંધાનાત્.
બૃહત્પુણ્યં બ્રાહ્મમ્ ઇત્ય્ અપરે.
(ઇવ્.128) સૂત્રાદીનામ્
ઇત્ય્. આદિશબ્દેન દ્વાદશાનામ્ અંગાનાં ગ્રહણં. સૂત્રગેયવ્યાકરણગાથોદાનનિદાનાવદાનેતિવૃત્તકજાતકવૈપુલ્યાદ્ભુતધર્મોપદેશા ઇતિ દ્વાદશાનામ્ અંગાનાં. અક્લિષ્ટદેશનેતિ. અક્લિષ્ટચિત્તસમુત્થાપિતેત્ય્ અર્થઃ.
(ઇવ્.129) પુણ્યભાગીયમ્ ઇતિ. પુણ્યસ્ય ભાગઃ પ્રાપ્તિર્ ઇતિ પુણ્યભાગઃ. ઇષ્ટફલપ્રાપ્તિર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 439 ) ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્મૈ હિતં પુણ્યભાગીયં. અત એવોક્તં યદ્ ઇષ્ટવિપાકમ્ ઇતિ. તત્પ્રાપ્ત્યનુકૂલમ્ ઇતિ. અથ વા ત્રયો ભાગાઃ. પુણ્યો ભાગઃ અપુણ્યો ભાગઃ અનિંજ્યો ભાગઃ. તસ્મૈ હિતં પુણ્યભાગીયં. અથ વા પુણ્યં ભજત ઇતિ પુણ્યભાક્. પુણ્યભાગ્ એવ પુણ્યભાગીયં. સ્વાર્થે કપ્રત્યયઃ. એવં મોક્ષભાગીયં. અથ વા સંસારભાગો મોક્ષભાગશ્ ચેતિ દ્વૌ ભાગૌ. [તિબ્. 100બ્] તત્ર યન્ મોક્ષભાગાય હિતં. તન્ મોક્ષભાગીયં. મોક્ષપ્રાપ્તિર્ વા મોક્ષભાગઃ. તસ્મૈ હિતં. તત્પ્રાપ્ત્યનુકૂલમ્ ઇતિ મોક્ષભાગીયં. તસ્ય લક્ષણં પશ્ચાદ્ વક્ષ્યતે. એવં નિર્વેધભાગીયમ્ અપિ યોજ્યં. પશ્ચાદ્ વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ.
તત ઉષ્મગતોત્પત્તિર્
ઇત્ય્ અત્ર. કર્માધિકારેણૈષાં કર્મસ્વભાવાનાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે.
(ઇવ્.130) યદ્ ઇદં લોક ઇત્યાદિ.

સસમુત્થાનમ્
ઇતિ. સચિત્તચૈતસિકકલાપં. યેન તત્ કાયકર્મોત્થાપ્યતે. તત્ કાયકર્મ સસમુત્થાનં યોગપ્રવર્તિતં. લિપિર્ મુદ્રા ચ. કારણે કાર્યોપચારાત્. યેન હિ કાયકર્મણા લિપિર્ લિખ્યતે મુદ્રા વા ખન્યતે. સા લિપિર્ મુદ્રા સ શાસ્ત્રે ઽભિપ્રેતે. ન યથા લોકે. હ્ય્ અક્ષરચિહ્નં પુસ્તકાદૌ લિપિર્ ઇષ્યતે. અક્ષરાનક્ષરચિહ્નં ચ મુદ્રેતિ. ગણના કાવ્યં ચ વાક્કર્મ. યોગપ્રવર્તિતં સસમુત્થાનમ્ ઇતિ વર્તતે. પંચસ્કંધસ્વભાવાનીતિ. લિપિમુદ્રયોઃ કાયકર્મ રૂપસ્કંધઃ. ગણનાકાવ્યયોર્ વાક્કર્મ રૂપસ્કંધઃ. વેદનાદયસ્ તૂભયત્રાપિ સમુત્થાનભૂતાશ્ ચત્વારઃ સ્કંધા ઇતિ. પંચસ્કંધસ્વભાવાન્ય્ એતાનિ ભવંતિ. યન્ મનસા સંકલનં ધર્માણામ્ ઇતિ. એકં દ્વે ત્રીણીત્ય્ એવમાદિ સા સંખ્યા. [તિબ્. 101અ] યત્ તુ વાચા ન મનસા સા ગણનેત્ય્ આભિધાર્મિકાઃ. ઇયં ચ સંખ્યા સપરિવારગ્રહણાચ્ ચતુસ્કંધસ્વભાવા.
(ઇવ્.131) લિપ્યાદિલક્ષણનિર્દેશાનુષંગેણ સાવદ્યાદીનામ્ અપિ ધર્માણાં લક્ષણનિર્દેશોપન્યાસઃ. ધર્મસ્કંધકવિભાષાયામ્ એતે પર્યાયા નિદિષ્ટાઃ. તત્પ્રત્યાસન્નેયમ્ ઇતિ. ઇમે પર્યાયા ઉપન્યસ્યંત ઇત્ય્ અપરઃ સંબંધઃ. સહાવદ્યેન ક્લેશલક્ષણેન વર્તંત ઇતિ
સાવદ્યાઃ
ક્લેશચ્છાદિતત્વાન્
નિવૃતાઃ.
ક્લેશા અપિ હિ સંપ્રયોગિણા ક્લેશાંતરેણ નિવૃતાઃ. નિષ્કૃષ્ટત્વાદ્ આર્યૈસ્ ત્યક્તત્વાદ્ વા
હીનાઃ.
ક્લિષ્ટાસ્
તુ ક્લેશયોગતો ઽવગંતવ્યાઃ.
શુભામલાઃ
કુશલાનાસ્રવાઃ. તે
પ્રણીતાઃ.
શુદ્ધિપ્રકર્ષગતત્વાત્. હીનપ્રણીતેભ્યો ઽન્યે મધ્યા ઇતિ સિદ્ધમ્ ઇતિ. ક્લિષ્ટા એવ હીનાઃ. શુભામલા એવ ચ પ્રણીતા ઇત્ય્ અવધારણાદ્ અતો ઽન્યે ન હીનાઃ. ન પ્રણીતા ઇતિ મધ્યાઃ સિદ્ધાઃ.
સંસ્કૃતશુભાઃ
સેવ્યા
ઇતિ. અવિશેષેણ સાસ્રવા અનાસ્રવા વા સેવિતવ્યાઃ. પર્યુપાસિતવ્યાઃ. સંતાનાધ્યા રોપણતઃ. શેષા અસેવિતવ્યા ઇતિ. કે શેષા. અસંસ્કૃતાશ્ ચ. યે ચ ન કુશલાઃ. ક્લિષ્ટા [તિબ્. 101બ્] નિવૃતાવ્યાકૃતા ઇત્ય્ અર્થઃ. અનભ્યસનીયત્વાદ્ ઇતિ. પૌનઃપુન્યેન કર્તુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અનુત્પાદ્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અપરે. અફલત્વાચ્ ચેતિ. સંસ્કૃતસ્ય હિ હેતુફલે. નાસંસ્કૃતસ્ય તે ઇતિ. સોત્તરા ઇતિ સાતિશયાઃ. અકુશલાઃ નિવૃતાવ્યાકૃતૈઃ સોત્તરાઃ. નિવૃતાવ્યાકૃતાનામ્ અનિષ્ટવિપાકાભાવાત્. નિવૃતાવ્યાકૃતા અનિવૃતાવ્યાકૃતૈઃ સંસ્કૃતૈઃ સોત્તરાઃ. તેષામ્ અક્લિષ્ટત્વાત્. તે ઽપિ કુશલસાસ્રવૈઃ સોત્તરાઃ કુશલસાસ્રવાણામ્ ઇષ્ટફલત્વાત્. તે ઽપ્ય્ અનાસ્રવૈસ્ સોત્તરાઃ. નિહ્ક્લેશત્વાત્. અનાસ્રવા અપિ સંસ્કૃતા અસંસ્કૃતૈઃ સોત્તરાઃ. અસંસ્કૃતાનાં નિત્યત્વાત્. અસંસ્કૃતાવ્ અપ્ય્ આકાશપ્રતિસંખ્યાનિરોધૌ પ્રતિસંખ્યાનિરોધેન સોત્તરૌ. પ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્ય કુશલનિત્યત્વાત્.
મોક્ષસ્ ત્વ્ અનુત્તરઃ.
ન હિ નિર્વાણાદ્ વિશિષ્ટતમમ્ અસ્તિ. તથા હ્ય્ ઉક્તં યે કેચિદ્ ભિક્ષવો ધર્માઃ સંસ્કૃતા વા અસંસ્કૃતા વા વિરાગસ્ તેષાં અગ્ર આખ્યાયત ઇતિ. પ્રતિસંખ્યાનિરોધો હિ નિત્યત્વાત્ સર્વસંસ્કૃતેભ્ય ઉત્કૃષ્ટઃ. કુશલત્વાચ્ ચાસંસ્કૃતાભ્યામ્ આકાશપ્રતિસંખ્યાનિરોધાભ્યામ્ [તિબ્. 102અ] ઉત્કૃષ્ટતર ઇતિ.
આચાર્યયશોમિત્રકૃતાયાં સ્ફુટાર્થાયામ્ અભિધર્મકોશવ્યાખ્યાયાં ચતુર્થકોશસ્થાનં સમાપ્તં. 4.
વ્ (અનુશયનિર્દેશો નામ પઞ્ચમં કોશસ્થાનમ્)
(વ્.1) કર્મજં લોકવૈચિત્ર્યમ્
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ. ચતુર્થસ્યાદાવ્ ઉક્તં. અતો ઽનેન સંબંધેનાનુશયોપન્યાસ ઇતિ સંબન્ધં દર્શયતિ. તાનિ ચ કર્માણિ યથોક્તલક્ષણપ્રભેદાનિ અનુશયવશાદ્ ઉપચયં ગચ્છંતિ. વિપાકનૈયમ્યેનાત્ર ઉત્તિષ્ઠંતે. વિપાકદાનાય નિયતીભવંતીત્ય્ અર્થઃ. અંતરેણ ચાનુશયાન્ વિનાનુશયૈર્ ભવસ્ય જન્મનો ઽભિનિર્વર્તને ઉત્પાદને ન સમર્થાનિ ભવંતિ કુશલાન્ય્ અકુશલાનિ વા કર્માણિ. ન હ્ય્ અર્હતઃ પૌનર્ભવિકાનિ કર્માણ્ય્ અનિયતાનિ ન સંતિ. અનુશયાભાવાત્ તુ પુનર્ભવાભિનિર્વર્તને ન સમર્થાનિ ભવંતિ. અત એવૈષામ્ અનિયતત્વં સિધ્યતિ. હ્ય્ અર્થે ચાયં ચઃ પઠિતવ્યઃ. યસ્માદ્ અંતરેણાનુશયાન્ ભવાભિનિર્વર્તને ન સમર્થાનિ ભવંતિ. તસ્માદ્ અનુશયવશાદ્ ઉપચયં ગચ્છંતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અપરે પુનર્ એતદ્ વાક્યદ્વયમ્ એવં વ્યાચક્ષતે. તાનિ ચ કર્માણ્ય્ અનુશયવશાદ્ ઉપચયં ગચ્છંતિ. યાન્ય્ અકૃતાનિ કર્માણિ. તાન્ય્ અનુશયવશાત્ પુનર્ભવાભિનિર્વર્તન ઉપચીયંત ઇત્ય્ અર્થઃ. ન હ્ય્ અર્હતાં કર્માણિ પુનર્ભવાભિનિર્વર્તન ઉપચીયંતે. અંતરેણ ચાનુશયાં ભવાભિનિર્વર્તને ન સમર્થાનિ ભવંતીતિ. યાનિ ચ કૃતાનિ. તાન્ય્ અપ્ય્ અંતરેણાનુશયાં ભવાભિનિર્વર્તને ન શક્તાનિ ભવંતિ. ન હ્ય્ અર્હતાં પૃથગ્જનાવસ્થાયાં કૃતાનિ [તિબ્. 102બ્] કુશલાકુશલાનિ પૌનર્ભવિકાન્ય્ અનિયતાનિ કર્માણિ ન સંતિ. અનુશયવૈકલ્યાત્ તુ તાનિ ભવાભિનિર્વર્તને ન સમર્થાનિ. ઇત્ય્ એવં પૃથગર્થાભિધાનાત્. સમુચ્ચયે ઽયં ચકાર ઇતિ.
મૂલં ભવસ્યાનુશયા
ઇતિ. પુનર્ભવસ્ય કર્મભવસ્ય વા મૂલમ્ અનુશયાઃ. તદુપચયસમુત્થાનહેતુત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. મૂલં દૃઢીકરોતીતિ. પ્રાપ્તિર્ હિ મૂલં. તામ્ અનુચ્છેદાર્થેન દૃઢીકરોતીત્ય્ અર્થઃ. સંતતિમ્ અવસ્થાપયતીતિ. પરંપરયા ક્લેશપ્રબંધં સ્થાપયતીત્ય્ અર્થઃ. ક્ષેત્રં આપાદયતીતિ. આશ્રયમ્ આત્મોત્પત્ત્યનુકૂલં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 442 ) કરોતીત્ય્ અર્થઃ. નિષ્યન્દં નિર્વર્તયતીતિ. સ્વનિષ્યન્દમ્ ઉપક્લેશં જનયતિ. તદ્યથા રાગ આહ્રીક્યૌદ્ધત્યમત્સરાન્ જનયતિ. દ્વેષઃ ક્રોધેર્ષ્યે ઇત્યાદિ. કર્મભવમ્ અભિનિર્હરતીતિ. કર્મૈવ ભવઃ કર્મભવઃ. તં પુનર્ભવાભિનિર્વૃત્તયે જનયતીત્ય્ અર્થઃ. ઇદમ્ અસ્ય
મૂલં ભવસ્યાનુશયા
ઇત્ય્ અર્થસંદર્શનં. સ્વસંભારં પરિગૃહ્ણાતીતિ. સ્વસંભારઃ ક્લેશસ્યાયોનિશોમનસ્કારઃ. તં પરિગૃહ્ણાતિ. તસ્યાનાગતસ્ય હેતુભાવેનાવતિષ્ઠત ઇત્ય્ અર્થઃ. આલંબને સંમોહયતીતિ. યથાભૂતગ્રહણાત્. બુદ્ધ્યુપઘાતાદ્ વા સંમોહયતીતિ. વિજ્ઞાનસ્રોતો નમયતીતિ. વિજ્ઞાનસંતતિમ્ [તિબ્. 103અ] આલંબને પુનર્ભવે વા નમયતિ. યદિ
મૂલં ભવસ્યેતિ

પુનર્ભવગ્રહણમ્ ઇદમ્ અસ્યોદાહરણં. કુશલપક્ષાદ્ વ્યુત્ક્રમયતીતિ. કુશલપક્ષાત્ પરિહાપયતિ. બન્ધનાર્થં ચ સ્ફરતિ. બન્ધનકાર્યં વ્યાપ્નોતિ તનોતીત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ધાત્વનતિક્રમણયોગેન ધાત્વનતિકમણપ્રકારેણેત્ય્ અર્થઃ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ. યઃ ક્લેશો યદ્ધાતુકઃ સ તં ધાતું નાતિક્રામયતીતિ. ષોડશેત્ય્ અન્યઃ. એષુ ષટ્ પ્રક્ષિપ્ય. આશ્રયદૌષ્ઠુલ્યં જનયત્ય્ અકર્મણ્યતાપાદનાત્. ગુણાન્ દ્વેટ્તિ તદ્વિરોધિત્વાત્. અપવાદાનામ્ આસ્પદીકરોતિ વિદ્વદ્વિગર્હિતકાયકર્મોત્થાપનાત્. સત્પથાદ્ ઉદ્વર્તયતિ વિપરીતદૈશિકસંસેવાભિમુખીકરણાત્. વિવિધાનર્થબીજં રોપયતિ સર્વસંસારવ્યસનાનાં તત્પ્રભવત્વાત્. આધિપત્યફલેન ચ લોકસ્યાનિષ્ટમ્ ઉપસંહરતિ તદ્વેગેન બાહ્યભાવવિકારાપત્તેઃ. રાગવશેનાન્યેષામ્ અપીતિ. યત્ર રાગઃ. તત્રાલંબને ઽન્યે પ્રતિઘાદયો ઽપ્ય્ અનુશેરતે. પ્રેમાદ્ દ્વેષો જાયતે માનાદયો ઽપીતિ સૂત્રં. અત એવ ચ રાગાનુશયનાભાવાદ્ અનાસ્રવવિસભાગધાત્વોઃ ક્લેશા નાનુશેરત ઇતિ. એતચ્ ચ પશ્ચાત્ પ્રવેદયિષ્યામ ઇતિ. યદ્ ધિ વસ્ત્વ્ આત્મદૃષ્ટિતૃષ્ણાભ્યાં સ્વીકૃતં. તત્રાન્યે ઽપ્ય્ અનુશયા અનુશયિતુમ્ ઉતહંતે. આર્દ્ર ઇવ પટે રજાંસિ સંસ્થાતુમ્ ઇત્ય્ એતત્ જ્ઞાપયિષ્યામઃ.
(વ્.2) આહોસ્વિત્ કામરાગ એવાનુશય ઇતિ. વૈભાષિકનયેન પર્યવસ્થાનમ્ એવાનુશયઃ. વાત્સીપુત્રીયનયેન પ્રાપ્તિર્ અનુશયઃ. સૌત્રાંતિકનયેન બીજમ્. ઉત્તરનિઃસરણમ્ ઇતિ. પશ્ચાન્નિઃસરણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્થામશઃ સુસમવહતં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 443 ) બલશઃ સુષ્ઠુ સમ્યગ્ અવહતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સાનુશયં પ્રહીયત ઇતિ. ઇદમ્ અત્રોદાહરણં. [તિબ્. 103બ્] ઇદમ્ અત્ર વિરુધ્યતે. સહયોગસમાસે હ્ય્ અન્યત્વમ્ દૃષ્ટં. તદ્યથા સપુત્રો દેવદત્ત ઇતિ. તથા ચ સતિ સૂત્રવિરોધઃ. અભિધર્મવિરોધ ઇતિ. કામરાગાનુશયસ્ ત્રિભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ સંપ્રયુક્તઃ. કતમૈસ્ ત્રિભિઃ. સુખસૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયૈઃ સંપ્રયુક્ત ઇતિ. ન હિ વિપ્રયુક્તસ્ય પ્રાપ્તિલક્ષણસ્ય એભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ સંપ્રયોગો યુજ્યત ઇતિ શાસ્ત્રવિરોધઃ.
સાનુશ્યં સાનુબન્ધમ્ ઇત્ય્ અર્થાદ્ ઇતિ. કામરાગસ્યાનુબન્ધો ઽનુશયશબ્દેનોક્તઃ. અનુબંધઃ પુનઃ ક્લેશાંતરસ્યોત્પાદાનુકૂલ્યેનવાસ્થાનં. અનુવૃત્તિર્ વા અનુશયઃ. સાનુશયં પ્રહીયતે. ન પુનર્ અનુવર્તતે સંક્લેશ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઔપચારિકો વા સૂત્રે ઽનુશયશબ્દઃ ઉપચારે ભવ ઔપચારિકઃ. કુત્ર્ઽ; ઔપચારિક ઇત્ય્ આહ. પ્રાપ્તૌ. મુખ્યવૃત્ત્યા પર્યવસ્થાને ઽનુશયશબ્દો વર્તતે. ઉપાચારેણ તુ પ્રાપ્તૌ. તસ્યાનુશયહેતુભાવાત્. તદ્યથા દુઃખવેદનાહેતુત્વાત્ અગ્નિર્ દુઃખ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્વત્. લાક્ષણિકસ્ ત્વ્ અભિધર્મે ઽનુશયશબ્દઃ. લક્ષણે ભવો લક્ષણેન વા દીપ્યતિ [તિબ્. 104અ] લાક્ષણિકઃ. લાક્ષણિક ઇત્ય્ આહ. ક્લેશ એવેતિ. આલંબ્નસંપ્રયોગતશ્ ચાનુશેરત ઇત્ય્ અનુશયા ઇતિ. તસ્માત્ સંપ્રયુક્તા એવાનુશયાઃ. અત્ર ચાર્થે શ્લોકમ્ ઉદાહરંતિ.
ચિત્તક્લેશકરત્વાદ્ આવરણત્વાચ્ છુભૈર્ વિરુદ્ધત્વાત્
કુશલસ્ય ચોપલંભાદ્ અવિપ્રયુક્તા ઇહાનુશયા
ઇતિ. ચિત્તક્લેશકરત્વાદ્ ઇતિ. અસ્ય વિવરણં. યસ્માદ્ અનુશયૈઃ ક્લિષ્ટં ચિત્તં ભવતિ. ન વિપ્રયુક્તૈઃ ક્લિષ્ટં ચિત્તં ભવતિ. આવરણત્વાદ્ ઇતિ. અસ્ય પદસ્ય વિવરણં. અપૂર્વં કુશલં નોત્પદ્યત ઇતિ. સાનુશયે ચિત્તે કુશલમ્ અપૂર્વં નોત્પદ્યતે. શુભૈર્ વિરુદ્ધત્વાદ્ ઇતિ. અસ્ય પદસ્ય વિવરણં. ઉત્પન્નાચ્ ચ પરિહીયત ઇતિ. અનુશયાઃ શુભૈર્ વિરુદ્ધાઃ. યસ્માદ્ ઉત્પન્નાત્ કુશલાત્ પરિહીયતે. તસ્માત્ કુશલૈર્ વિરુદ્ધા અનુશયાઃ. તસ્માન્ ન વિપ્રયુક્તા ઇતિ. યસ્માચ્ ચેતસ્ય્ અવિદ્યમાનૈસ્ તૈર્ યથોક્તક્લિષ્ટાદિ ન સંભવતિ. સંપ્રયુક્તૈઃ પુનઃ સર્વમ્ એતદ્ યુજ્યત ઇતિ. અથ વિપ્રયુક્તૈર્ અપ્ય્ એવં સ્યાદ્ ઇતિ. વિપ્રયુક્તૈઃ ક્લિષ્ટં ચિત્તં ભવતિ. અપૂર્વં કુશલં નોત્પદ્યતે. ઉત્પન્નાચ્ ચ પરિહીયત ઇતિ. યદ્ય્ એવં કુશલં ન કદાચિદ્ અપ્ય્ ઉપલભ્યેત. તેષાં વિપ્રયુક્તાનાં નિત્યસંનિહિતત્વાત્. [તિબ્. 104બ્] યસ્માત્ ક્લિષ્ટાવસ્થાયાં કુશલાવસ્થાયાં અન્યસ્યાં વા તે વિપ્રયુક્તા વર્તંત ઇતિ ઉપલભ્યેત ચ કુશલમ્. અતઃ
કુશલસ્ય ચોપલંભાદ્ અવિપ્રયુક્તા ઇહાનુશયા
ઇતિ સ્થિતમ્ એતત્.
આચાર્ય આહ: તદ્ ઇદમ્ અજ્ઞાપકં. યદ્ ઇદં વૈભાષિકૈર્ ઉક્તં. ચિત્તક્લેશકરત્વાદ્ ઇત્યાદિ. યો હિ વિપ્રયુક્તમ્ અનુશયમ્ ઇચ્છતીતિ વાત્સીપુત્રીયઃ. સર્વમ્ એતદ્ ઇતિ. ચિત્તક્લેશાદિ. ક્લેશકૃતમ્ એવેચ્છતીતિ. પર્યવસ્થાનકૃતમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ. પર્યવસ્થાનં ચ ન નિત્યસંનિહિતં ભવતીતિ કુશલોપલંભસિદ્ધિઃ. કામરાગસ્યાનુશય ઇતિ પક્ષપરિગ્રહે સાનુશયં પ્રહીયત ઇતિ નાસ્તિ સૂત્રવિરોધઃ. કિં તુ વિપ્રયુક્તો ઽનુશય ઇતિ પ્રાપ્નોતિ. અત આહ. ન ચાનુશયઃ સંપ્રયુક્તો ન વિપ્રયુક્ત ઇતિ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. તસ્યાદ્રવ્યાન્તરત્વાદ્ ઇતિ. શક્તિરૂપસ્ય બીજસ્ય રાગાદિભ્યો ઽનર્થાંતરત્વાત્. આત્મભાવસ્યાશ્રયસ્ય. ક્લેશજા પૂર્વોત્પન્નક્લેશજનિતા. ક્લેશોત્પાદનશક્તિઃ ક્લેશોત્પાદનાય [તિબ્. 105અ] શક્તિઃ. યથાનુભવજ્ઞાનજા સ્ંઋત્યુત્પાદનશક્તિર્ ન દ્રવ્યાંતરભૂતા. તદ્વત્. સ્મૃત્યુત્પાદનહેતુર્ દ્રવ્યાંતરભૂતઃ કશ્ચિદ્ વિપ્રયુક્ત ઇત્ય્ આશંક્ય દૃષ્ટાન્તાંતરમ્ ઉપન્યસ્યતિ. યથા ચાંકુરાદીનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા ચાંકુરાદીનાં પૂર્વોત્પન્ના શાલિફલજા શાલિફલાંતરોત્પાદનાય શક્તિર્ ન દ્રવ્યાંતરભૂતા. તદ્વત્. યસ્ ત્વ્ ઇતિ. વાત્સીપુત્રીયઃ. યદિ ક્લેશસ્યાનુશય ઇતીસ્યતે. યત્ તર્હિ સૂત્ર એવ ક્લેશો ઽનુશય ઉક્તઃ ષટ્ષટ્કે સૂત્રે. ઽસ્ય પુદ્ગલસ્ય ભવતિ સુખાયાં વેદનાયાં રાગાનુશય ઇતિ. રાગ એવાનુશયઃ. સુખવેદનાવસ્થાયાં હિ રાગઃ સમુદાચરંન્ એવમ્ ઉક્તઃ. ન તુ તસ્ય બીજમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ભવતીતિ વચનાન્ નાસૌ તદૈવાનુશય ઇતિ. અનુશય એવ રાગસ્યાયમ્ ઉક્તઃ. ન રાગઃ. ભવતીતિ વચનાત્. તસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ ઉત્પદ્યમાનસ્ય રાગસ્યાનુશયો ભવતીતિ. બીજમ્ ઉત્પદ્યતે. ન તૂત્પન્નમ્ ઇતિ. બીજપ્રકૃતાવસ્થાત્ર કથ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કદા તર્હિ ભવતીતિ. કદાનુશયો ઽસ્તીત્ય્ અર્થઃ. યદા પ્રસુપ્તો ભવતિ. યદોપરતો ભવતીત્ય્ અર્થઃ. હેતૌ વા તદુપચાર ઇતિ. હેતૌ રાગે અનુશયોપચારઃ. રાગો હિ રાગાનુશયસ્ય હેતુઃ. તથા હિ [તિબ્. 105બ્] રાગજા રાગોત્પાદનશક્તી રાગાનુશય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ. ક્વચિદ્ અનુશયશબ્દેન બીજમ્ ઉચ્યતે. ક્વચિત્ પર્યવસ્થાનમ્ ઇતિ.
સમાપત્તિરાગો હિ તેષાં પ્રાયેણેતિ. આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તે ધ્યાને પ્રાયેણ તેષાં રાગઃ. વિમાનાદિષ્વ્ અપિ તેષાં રાગો ઽસ્તીત્ય્ અતઃ પ્રાયેણેતિ ગ્રહણં. સ ચાંતર્મુખપ્રવૃત્તઃ સમાહિતરૂપત્વાત્. તથા ચ સતિ મોક્ષસંજ્ઞોપતિષ્ઠતે. તદ્વિચ્છન્દનાર્થં ભગવાન્ દેશયામાસ કામરાગો ભવરાગ ઇત્ય્ એવમાદિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 445 ) ભવે રાગ એષઃ. નૈષ મોક્ષે. મોક્ષે કુશલો ધર્મચ્છન્દ ઇતિ. આત્મભાવ એવ તુ ભવ ઇત્ય્ આચાર્યમતં. સમાપત્તિં સાશ્રયામ્ ઇતિ. સમાપાત્તિં સાત્મભાવામ્. આસ્વાદયન્ત આત્મભાવમ્ એવાસ્વાદયંતિ. ન કામગુણાન્. કામવીતરાગત્વાત્. અતઃ સ રાગો ભવરાગ ઇત્ય્ ઉક્તો ન કામરાગ ઇતિ દર્શયતિ.
(વ્.3) અભિધર્મ ઇતિ. ન સૂત્ર ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.

(વ્.4, 5) સપ્ત સમુદયદર્શનહેયા ઇતિ. સત્કાયદૃષ્ટિઃ ફલભૂતાન્ પંચોપાદાનસ્કન્ધાન્ આલંબત ઇતિ દુઃખદર્શનહેયૈવ. એવમ્ અંતગ્રાહદૃષ્ટિઃ [તિબ્. 106અ] તેષામ્ એવ સ્કન્ધાનાં શાશ્વતોચ્છેદાંતગ્રહણાત્. શીલવ્રતપરામર્શો ઽપિ તાન્ એવ સ્કન્ધાં શુદ્ધિતો મુક્તિતો નૈર્યાણિકતશ્ ચાલંબત ઇતિ ન સમુદયદર્શનહેયઃ. એવં નિરોધદર્શનહેયા અપિ યોજ્યાઃ. અષ્ટૌ માર્ગદર્શનહેયા ઇતિ. શીલવ્રતપરામર્શમ્ અધિકં પ્રક્ષિપ્ય. માર્ગેણ શુધ્યતિ. તમ્ અપાસ્યાન્યેન શીલવ્રતેન શુદ્ધિં પ્રત્યેતીતિ વિપ્રતિપન્નત્વાત્. માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યો ભવતિ. યો હિ ક્લેશો યસ્ય સત્યસ્યાપવાદાય પ્રવૃત્તઃ. સ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પ્રહીયતે. સર્પભ્રાંતિર્ ઇવ રજ્જુદર્શનાત્. સત્યાનાં દર્શનમાત્રેણ પ્રહાણાદ્ ઇતિ. નાભ્યાસેન પ્રહાણાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. દૃષ્ટસત્યસ્ય પશ્ચાન્ માર્ગાભ્યાસેન પ્રહાણાત્. કિમ્ એતે ભાવનાહેયા ઇત્ય્ અધિકારઃ. તદ્ એવમ્ અભ્યાસો ભાવના પુનઃપુનરુત્પાદનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સત્કાયદૃષ્ટિર્ એકપ્રકારેતિ. આત્માત્મીયાકારેણ દુઃખે વિપ્રતિપન્નત્વાત્ દુઃખદર્શનહેયૈવ. એવમ્ અંતગ્રાહદૃષ્ટિર્ ઇતિ. અસાવ્ અપ્ય્ આત્માભિમતસ્ય વસ્તુનઃ શાશ્વતોચ્છેદાંતારોપાદ્ દુઃખ એવ વિપ્રતિપન્નેતિ દુઃખદર્શનહેયૈવ. મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ ચતુષ્પ્રકારેતિ. દુઃખાદિસત્યલક્ષણાપવાદપ્રવૃત્તત્વાત્ સત્યચતુષ્ટયે ઽપિ વિપ્રતિપન્નેતિ. ચતુઃસત્યદર્શનહેયા. એવં દૃષ્ટિપરામર્શો ઽપિ ચતુષ્પ્રકાર એવ. સ હિ હીને ઽગ્રદર્શનં. તત્ર સમુદયનિરોધમાર્ગપ્રહેયાલંબનઃ સમુદયનિરોધમાર્ગદર્શનહેયઃ. શેષો દુઃખદર્શનહેયઃ. એવં વિચિકિત્સા સર્વત્રસંશયાકારેતિ સર્વત્રવિપ્રતિપન્નત્વાચ્ ચતુઃસત્યદર્શનહેયા. શીલવ્રતપરામર્શો દ્વિષ્પ્રકાર ઇતિ. ઈશ્વરાદિષ્વ્ અહેતુષુ હેતુગ્રહો નિત્યાત્મવિપર્યાસાત્ પ્રવર્તત ઇતિ દુઃખદર્શનહેયઃ. અમાર્ગે માર્ગદર્શનં માર્ગદર્શનહેયઃ.

કીદૃશા એત ઇતિ. રાગાદયશ્ ચત્વારઃ ક્લેશાઃ. પર્યનુયુજ્યંતે હિ રાગપ્રતિઘમાનાવિદ્યા ઇત્ય્ અનંતરાધિકૃતાઃ. તે ચેમે દર્શનહેયાઃ. ઇમે ભાવનાહેયા ઇતિ દુઃપરિચ્છેદાઃ. ન તુ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદયશ્ ચિત્યંતે. યે હિ દુઃખસત્યવિપ્રતિપન્નાઃ. તે દુઃખદર્શનહેયા ઇતિ. એવં યાવદ્ યે માર્ગસત્યવિપ્રતિપન્નાઃ તે માર્ગદર્શનહેયા ઇતિ [તિબ્. 106બ્] સુપરિચ્છેદમ્ એતત્. તત્ર ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 446 ) ય ઇતિ રાગાદયઃ. યસ્ય સત્યસ્ય દર્શનં યદ્દર્શનમ્. યદ્દર્શનેન હેયાઃ. ત આલંબનમ્ એષાં. ત ઇમે યદ્દર્શનહેયાલંબનાઃ. તે તદ્દર્શનહેયાઃ. તે રાગાદયઃ. તસ્ય સત્યસ્ય દર્શનં તદ્દર્શનં. તદ્દર્શનેન હેયાસ્ તદ્દર્શનહેયાઃ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. યે રાગાદયો દુઃખદર્શનહેયં યાવન્ માર્ગદર્શનહેયં ક્લેશમ્ આલંબંતે. તે તદ્દર્શનહેયા ઇતિ. યદાલંબના યદ્દર્શનહેયાલંબનાશ્ ચેતિ વક્તવ્યં. ચતુરાર્યસત્યાલંબનો ઽપ્ય્ અવિદ્યાનુશયો ભવતીતિ. ન વક્તવ્યં. એકશેષવિધાનસિદ્ધેઃ. યચ્ ચ સત્યં યદ્દરશનહેયાશ્ ચ ક્લેશા આલંબનમ્ એષાં. ત ઇમે યદ્દર્શહેયાલંબનાઃ. તે તદ્દર્શનહેયા ઇતિ. નનુ ચ સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યઃ સર્વત્રગો ઽવિદ્યાનુશયો દુઃખનિરોધાદિસત્યદર્શનહેયાદ્યાલંબનો ઽપિ ભવતિ. પંચનિકાયાલંબનત્વાત્. તતશ્ ચાસ્ય દુઃખનિરોધાદિસત્યદર્શનહેયત્વપ્રસંગઃ સ્યાદ્ ઇતિ. ન દોષઃ. યદ્ય્ અપિ હિ સ પંચનિકાયાલંબનઃ સમુદયરૂપાકારતસ્ [તિબ્. 107અ] તુ તાન્ નિકાયાન્ આલંબતે. તેન તથાલંબનતઃ સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્ય એવ સ ઇતિ. એવં દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યો ઽપિ સંયોજ્યઃ. એવં ચ સતિ યે ઽપિ વ્યાચક્ષતે. યે યદ્દર્શનહેયાલંબના ઇતિ સર્વ એવ દર્શનહેયા અધિક્રિયંતે ન કેવલા રાગાદય ઇતિ. તેષામ્ અપિ વ્યાખ્યાને ઇમાવ્ એવ ચોદ્યપરિહારૌ વક્તવ્યૌ.
રૂપારૂપ્યધાત્વોર્ દુઃખાભાવાત્ પ્રતિઘાભાવઃ. દુઃખાયાં હિ વેદનાયાં પ્રતિઘો ઽનુશેતે. સા ચોપરિ નાસ્તીતિ. દ્વેષશ્ ચ રૂક્ષો વાતવ્યાધિવત્. તે ચ સત્ત્વાઃ શમથસ્નિગ્ધસંતતય ઇતિ. વિપાકાભાવાચ્ ચ. અનિષ્ટો હ્ય્ અસ્ય વિપાકઃ. તૌ ધાતૌ વિગતાનિષ્ટવિપાકૌ. આઘાતવસ્ત્વભાવાચ્ ચ. ન હિ તત્ર બાહ્યાઃ કુશક્ષારકણ્ટકાદયો નાધ્યાત્મિકા તાપાપસ્મારાદયઃ સંતિ. મૈત્ર્યાદિકુશલમૂલસંભૂતત્વાત્ પરિગ્રહાભાવાચ્ ચ. આકારપ્રકારધાતુભેદૈર્ ઇતિ. આકારભેદો દશાનામ્ અનુશયાનાં
આત્માત્મીયધ્રુવોચ્છેદનાસ્તિહીનગ્રદૃષ્ટય
ઇત્ય્ એવમાદિકઃ. પ્રકારભેદો દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યો નિકાયો યાવદ્ ભાવનાપ્રહાતવ્ય ઇતિ. ધાતુભેદઃ કામાવચરઃ. રૂપાવચરઃ. આરૂપ્યાવચર ઇતિ. તત્ર રાગાનુશયઃ પ્રકારધાતુભેદાભ્યાં પંચદશવિધ ઇતિ. તસ્ય પરસ્પરમ્ આકારભેદો નાસ્તિ. સર્વો હિ રાગઃ સક્ત્યાકારઃ. તસ્માન્ નાકારભેદેન વ્યવસ્થાપ્યતે. પ્રતિઘાનુશયઃ પ્રકારભેદાત્ પંચવિધઃ. ન ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 447 ) પરસ્પરમ્ આકારભેદો ઽસ્તિ. સર્વસ્ય પ્રતિઘાકારત્વાત્. ધાતુભેદો ઽપિ નાસ્તિ. રૂપારૂપ્યધાત્વોસ્ તદભાવાત્. માનાનુશયઃ પ્રકારધાતુભેદાભ્યાં પંચદશવિધઃ. નાકારભેદો ઽસ્તિ. સર્વસ્યોન્નત્યાકારત્વાત્. તથા અવિદ્યા પંચદશવિધા. તાભ્યામ્ [તિબ્. 107બ્] એવ. નાકારભેદો ઽસ્તિ. સર્વસ્યા અસંપ્રખ્યાનાકારત્વાત્. વિચિકિત્સા દ્વાદશવિધા. તાભ્યામ્ એવ. નાકારભેદઃ. સર્વસ્યાઃ સંશયાકારત્વાત્. દૃષ્ટ્યનુશય આકારપ્રકારધાતુભેદૈઃ ષટ્ત્રિંશદ્વિધઃ. [એવમ્ એતે ષડ્ અનુશયા ઇતિ વિસ્તરઃ.]
(વ્.6) ભવાગ્રજાઃ ક્ષાંતિવધ્યા
ઇતિ. ક્ષાંતિવધ્યગ્રહણં ભાવનાહેયનિવૃત્ત્યર્થં. ભવાગ્રજગ્રહણં તદન્યભૂમિકવિશેષણાર્થં. ન હિ લૌકિકો ઽસ્તિ ભવાગ્રપ્રતિપક્ષભૂતો ભાવનામાર્ગ ઇતિ. શેષાસુ ભૂમિષ્વ્ ઇતિ. કામધાતૌ યાવદ્ આકિંચન્યાયતનભૂમૌ. યથાયોગમ્ ઇતિ. કામધાતૌ ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિહેયાઃ. તત ઊર્ધ્વમ્ અવશિષ્ટાસુ ભૂમિષ્વ્ અન્વયજ્ઞાનક્ષાંતિહેયાઃ. ત એતે આર્યાણાં દર્શનહેયાસ્ ત એવ ચ પૃથગ્જનાનાં ભાવનાહેયાઃ. દ્વિવિધો હિ ભાવનામાર્ગઃ. લૌકિકો લોકોત્તરશ્ ચ. તથા હિ શાસ્ત્ર ઉક્તં. ભગવતઃ શ્રાવકો દર્શનેન જહાતિ. પૃથગ્જનો ભાવનયા જહાતીતિ.
અક્ષાંતિવધ્યા ભાવનયૈવ ત્વ્
ઇતિ. અક્ષાંતિવધ્યગ્રહણં ભાવનાહેયોપસંગ્રહાર્થં. સર્વાસુ ભૂમિષુ. કામધાતૌ યાવદ્ ભવાગ્રે. યે રાગપ્રતિઘમાનાવિદ્યાનુશયા યથાયોગં ભવંતિ અક્ષાંતિવધ્યા જ્ઞાનવધ્યાઃ. [તિબ્. 108અ] તે ઉભયેષામ્ આર્યાણાં પૃથગ્જનાનામ્ ચ નિત્યં ભાવનાહેયા એવ. લૌકિકેન લોકોત્તરેણ વા ભાવનામાર્ગેણ. ભવાગ્રે તુ લોકોત્તરેણૈવ. ઊર્ધ્વભૂમિકસ્ય લૌકિકસ્ય માર્ગસ્યાભાવાત્.

નૈવ હિ બાહ્યકાનાં દર્શનપ્રહાતવ્યાઃ પ્રહીયંત ઇતિ. ભાવનાપ્રહાતવ્યા એવ તેષાં વિષ્કભ્યંતે. દર્શનહેયાસ્ તુ સર્વાસ્વ્ અપિ ભૂમિષુ લોકોત્તરમાર્ગવધ્યા એવ. તથા હિ મહાકર્મવિભાગસૂત્રે. વીતરાગાણાં કામધાત્વાલંબનાનાં દૃષ્ટીનાં સમુદાચાર ઉક્તઃ. ઇહાનન્દ એકત્યઃ પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ. યાવન્ મિથ્યાદૃષ્ટેઃ. ઇહાચારતઃ પ્રતિવિરતઃ. કાયસ્ય ભેદાત્ પરં મરણાદ્ અપાયદુર્ગતિવિનિપાતનરકેષૂપપદ્યતે. તમ્ એવં યઃ પશ્યતિ શ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા બાહ્યતીર્થિક ઋદ્ધિમાન્ દિવ્યચક્ષુઃ પરચિત્તવિત્. તસ્યૈવં ભવતિ. નાસ્તિ કાયસુચરિતં નાસ્તિ કાયસુચરિતસ્ય વિપાકઃ. નાસ્તિ વાઙ્મનઃસુચરિતં. નાસ્તિ વાઙ્મનઃસુચરિતસ્ય વિપાક ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 448 ) ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇયં મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કામધાત્વાલંબના. તસ્ય કર્મણઃ કામાવચરત્વાત્. તત્રૈવ ચ નરકસંભવાદ્ ઇતિ. પૂર્વાંતકલ્પકાનાં ચ શાશ્વતવાદિનાં. [તિબ્. 108બ્] બ્રહ્મજાલસૂત્રે વીતરાગાણાં કામધાત્વાલંબનાનાં દૃષ્ટીનાં સમુદાચાર ઉક્તઃ. પૂર્વજન્મદર્શનાનુસારેણ ય એવમ્ ઉત્પન્નદૃષ્ટિકાઃ. તે પૂર્વાંતકલ્પકાઃ. શાશ્વતવાદિનો બહવસ્ તત્રોક્તાઃ. તેષામ્ ઉદાહ્રણમ્ એકં દર્શયિષ્યામઃ. ઇહૈકત્યઃ શ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વારણ્યગતો વા વૃક્ષમૂલ ગતો વા શૂન્યાગારગતો વા આતપ્તાન્વયાત્. પ્રહાણાન્વયાત્. ભાવનાન્વયાત્. બહુલીકારાન્વયાત્ સમ્યન્મનસિકારાન્વયાત્. તદ્રૂપં શાંતં ચેતઃસમાધિં સ્પૃશતિ. યથા સમાહિતે ચિત્તે વિંશતિં સંવર્તવિવર્તકલ્પાન્ સમનુસ્મરતિ. તસ્યૈવં ભવતિ. શાશ્વતો ઽયમ્ આત્મા લોકશ્ ચેતિ. તદ્ એવં સર્વ એવ એતે પૂર્વાંતકલ્પકાઃ શાશ્વતવાદિનઃ. અનયા શાશ્વતદૃષ્ટ્યાત્માનં લોકં ચાલંબમાનાઃ કામધાતુમ્ અપ્ય્ આલંબંતે. ઇત્ય્ એવં કામધાત્વાલંબનાનાં દૃષ્ટીનાં સમુદાચાર ઉક્તઃ. તથા તસ્મિન્ન્ એવ બ્રહ્મજાલસૂત્રે પૂર્વાંતકલ્પકાનાં એકત્યશાશ્વતિકાનાં વીતરાગાણાં કામધાત્વાલંબનાનાં દૃષ્ટીનાં સમુદાચાર ઉક્તઃ. કથં. ભવતિ ભિક્ષવઃ સ સમયો યદ્ અયં લોકઃ સંવર્તતે. સંવર્તમાને લોકે યદ્ભૂયસા સત્ત્વા આભાસ્વરે દેવનિકાય ઉપપદ્યંતે. તે તત્ર ભવંતિ રૂપિણો મનોમયા અવિકલા અહીનેન્દ્રિયાઃ સર્વાંગપ્રત્યંગોપેતાઃ શુભા વર્ણસ્થાયિનઃ [તિબ્. 109અ] સ્વયંપ્રભા વિહાયસંગમાઃ પ્રીતિભક્ષાઃબ્ પ્રીત્યાહારા દીર્ઘાયુષા દીર્ઘમ્ અધ્વાનં તિષ્ઠંતિ. ભવતિ ભિક્ષવઃ સ સમયો યદ્ અયં લોકો વિવર્તતે. વિવર્તમાને લોકે આકાશે શૂન્યં બ્રાહ્મં વિમાનમ્ અભિનિર્વર્તતે. અથાન્યતરઃ સત્ત્વ આયુઃક્ષયાત્ પુણ્યક્ષયાત્ કર્મક્ષયાત્ આભાસ્વરાદ્ દેવનિકાયાચ્ ચ્યુત્વા શૂન્યે બ્રાહ્મે વિમાન ઉપપદ્યતે. સ તત્રૈકાક્ય્ અદ્વિતીયો ઽનુપસ્થાયકો દીર્ઘાયુર્ દીર્ઘમ્ અધ્વાનં તિષ્ઠતિ. અથ તસ્ય સત્ત્વસ્ય દીર્ઘસ્યાધ્વનો ઽત્યયાત્ તૃષ્ણોત્પન્ના અરતિઃ સંજાતા. અહો બતાન્યે ઽપિ સત્ત્વા ઇહોપપદ્યેરન્ મમ સભાગતાયાં. એવં ચ તસ્ય સત્ત્વસ્ય ચેતઃપ્રણિધિઃ. અન્યે ચ સત્ત્વા આયુઃક્ષયાત્ પુણ્યક્ષયાત્ કર્મક્ષયાત્ આભાસ્વરાદ્ દેવનિકાયાચ્ ચ્યુત્વા તસ્ય સત્ત્વસ્ય સભાગતાયામ્ ઉપપન્નઃ. અથ તસ્ય સત્ત્વસ્યૈતદ્ અભવત્. અહમ્ અસ્મ્ય્ એકાક્ય્ અદ્વિતીયો ઽનુપસ્થાયકો દીર્ઘાયુર્ યાવદ્ અન્યે ઽપિ સત્ત્વા ઇહોપપદ્યેરન્ મમ સભાગતાયામ્. એવં ચેતઃપ્રણિધિઃ. ઇમે ચ સત્ત્વા ઇહોપપન્ના મમ સભાગતાયાં. મયૈતે સત્ત્વા નિર્મિતાઃ. અહમ્ એષાં સત્ત્વાનામ્ ઈશ્વરઃ કર્તા નિર્માતા સ્રષ્ટા સૃજઃ પિતૃભૂતો ભાવાનામ્ ઇતિ. તેષામ્ અપિ સત્ત્વાનામ્ એવં ભવતિ. ઇમં વયં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 449 ) સત્ત્વમ્ અદ્રાક્ષ્મ એકાકિનમ્ અદ્વિતીયમ્ [તિબ્. 109બ્] અનુપસ્થાયકં દીર્ઘાયુષં દીર્ઘમ્ અધ્વાનં તિષ્ઠંતં. તસ્યાસ્ય સત્ત્વસ્ય દીર્ઘસ્યાધ્વનો ઽત્યયાત્ તૃષ્ણોત્પન્ના અરતિઃ સંજાતા. અહો બતાન્યે ઽપિ સત્ત્વા ઇહોપપદ્યેરન્ મમ સભાગતાયામ્. એવં ચાસ્ય સત્ત્વસ્ય ચેતસઃપ્રણિધિઃ. વયં ચેહોપપન્ના અસ્ય સત્ત્વસ્ય સભાગતાયામ્. અનેન વયં સત્ત્વેન નિર્મિતાઃ. એષો ઽસ્માકં સત્ત્વ ઈશ્વરો યાવત્ પિતૃભૂતો ભાવાનાં. અથાન્યતરઃ સત્ત્વ આયુઃક્ષયાત્ પુણ્યક્ષયાત્. કર્મક્ષયાત્ તસ્માત્ સ્થાનાચ્ ચ્યુત્વા તેષામ્ ઇત્થંત્વમ્ આગચ્છતિ મનુષ્યાણાં સભાગતાયાં. સ વૃદ્ધેર્ અન્વયાદ્ ઇન્દ્રિયાણાં પરિપાકાત્ કેશશ્મશ્રૂણ્ય્ અવતાર્ય કાષાયાણિ વસ્ત્રાણ્ય્ આચ્છાદ્ય સમ્યગ એવ શ્રદ્ધયા અગારાદ્ અનગારિકાં પ્રવ્રજ્યાં પ્રવ્રજતિ. સો ઽરણ્યગતો વા વૃક્ષમૂલગતો વા વિસ્તરેણ યાવત્ તદ્રૂપં શાંતં ચેતઃસમાધિં સ્પૃશતિ. યથા સમાહિતે ચિત્તે પૂર્વકમ્ આત્મભાવં સમનુસ્મરતિ. તસ્યૈવં ભવતિ. યો ઽસૌ બ્રહ્મા યેન વયં નિર્મિતાઃ. સ નિત્યો ધ્રુવઃ શાશ્વતઃ અવિપરિણામધર્મા. યે તુ વયં તેન બ્રહ્મણા નિર્મિતાઃ. તે વયં અનિત્યા અધ્રુવા આશાશ્વતા વિપરિણામધર્માણ ઇતિ. તદ્ એવં કામધાતુર્ અપિ તયાંતગ્રાહદૃષ્ટ્યાલંબિતો ભવતિ. અતઃ કામધાત્વાલંબનાનાં દૃષ્ટીનાં સમુદાચાર ઉક્તઃ. [તિબ્. 110અ] તથા તત્રૈવ બ્રહ્મજાલસૂત્રે અહેતુસમુત્પત્તિકાનાં પૂર્વાન્તકલ્પાનામ્ ઇતિ પ્રકૃતં. વીતરાગાણાં કામધાત્વાલંબનાનાં દૃષ્ટીનાં સમુદાચાર ઉક્તઃ. કથં. સંતિ રૂપધાતાવ્ અસંજ્ઞિસત્ત્વા નામ દેવાઃ. સંજ્ઞોત્પાદાત્ તેષાં સત્ત્વાનાં તસ્માત્ સ્થાનાત્ ચ્યુતિર્ ભવતિ. અતો ઽન્યતમઃ સત્ત્વસ્ તસ્માત્ સ્થાનાચ્ ચ્યુત્વા ઇત્થંત્વમ્ આગચ્છતિ મનુષ્યાણાં સભાગતાયાં. પૂર્વવદ્ યાવત્ પૂર્વકમ્ આત્મભાવં સમનુસ્મરતિ. તસ્યૈવં ભવતિ. અહેતુસમુત્પન્ન આત્મા લોકશ્ ચ. તદ્ અનેનૈવમ્ એવ ભવતિ. અહેતુસમુત્પન્ન આત્મા લોકશ્ ચ. અહમ્ અસ્મિ પૂર્વં નાભૂવન્ સો ઽસ્મ્ય્ એતર્હિ સંભૂત ઇત્ય્ અહેતુસમુત્પન્ન આત્મા લોકશ્ ચ. ઇત્ય્ એવમ્ આત્માનં લોકં ચાલંબમાનાસ્ તયા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા કામધાતુમ્ અપ્ય્ આલમ્બન્ત ઇત્ય્ એતેષાં કામધાત્વાલંબાનાં દૃષ્ટીનાં સમુદાચાર ઉક્તઃ. કથં ચ પુનર્ એષામ્ આત્મા લોકશ્ ચાહેતુસમુત્પન્ન ઇત્ય્ એવં મિથ્યાદૃષ્ટિર્ ભવતિ. પૂર્વકૃતં કુશલસાસ્રવમ્ અકુશલં વા ન હેતુર્ આત્મનો લોકસ્યેત્ય્ એવમ્ અપવદતિ. ઇતિ કામધાતુવીતરાગાણાં તેષાં રૂપાવચર્યસ્ તા દૃષ્ટયો ભવિષ્યંતીતિ વચનાવકાશં મત્વાહ. ન ચ રૂપાવચરાણાં ક્લેશાનાં કામધાતુર્ આલંબનં
વીતરાગત્વાદ્ [તિબ્. 110બ્] ઇતિ. નૈતાઃ કામાવચર્યો દૃષ્ટયઃ. મિથ્યાજ્ઞાનાનિ પુનર્ એતાનિ. ઇતિ કેચિત્ પરિહરંતિ તદ્ એષાં અયુક્તં. તદ્દૃષ્ટિરૂપત્વાત્.
પરિહીણાઃ [કથં તર્હિ વીતરાગાણાં કામાલંબનદૃષ્ટિસમુદાચાર ઇત્ય્ આહ. દૃષ્ટ્યુત્પાદેત્યાદિ.] દેવદત્ત ઇવેતિ વૈભાષિકાઃ. યથા દેવદત્તો ભગવતો ઽલ્પોત્સુકવિહારિતાશયસ્ય ભિક્ષુસંઘપરિકર્ષણાય પાપકેચ્છાસમુત્પાદાદ્ ઋદ્ધેઃ પરિહીણઃ. સૂત્રે વચનાત્. એવં હિ સૂત્રે પઠ્યતે. અથ દેવદત્તસ્ય લાભસત્કારેણાભિભૂતસ્ય ઇદમ્ એવંરૂપં પાપકમ્ ઇચ્છાગતં ઉત્પન્નમ્ અહો બત મે ભગવાન્ ભિક્ષુસંઘં પ્રતિનિઃસૃજેત્. અહં ભિક્ષુસંઘં પરિકર્ષયં ભગવાન્ અલ્પોત્સુકો વિહરેત્ દૃષ્ટધર્મસુખવિહારયોગમ્ અનુયુક્તઃ. સહચિત્તોત્પાદાદ્ દેવદત્તસ્ તસ્યા ઋદ્ધેઃ પરિહીણ ઇતિ વિસ્તરઃ. એવં તે ઽપિ દૃષ્ટ્યુત્પાદસમકાલં પરિહીણા ઇતિ.
(વ્.7) એતત્પૂર્વકો હિ તેષ્વ્ આત્મગ્રાહ ઇતિ. નિત્યપિણ્ડસંજ્ઞાપૂર્વકઃ.

સર્વૈવેતિ. પંચપ્રકારાપિ. સત્કાય ઇતિ. પંચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ. સર્વૈવ હિ વિપરીતદૃષ્ટિસ્વભાવપ્રવૃત્તા દૃષ્ટિઃ મિથ્યાદૃષ્ટિઃ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિકા મિથ્યોપનિધ્યાનાત્. અન્યાસ્ તુ સમારોપિકા ઇતિ. કથમ્ ઉચ્છેદદૃષ્ટિઃ સમારોપિકા. બાહુલિક એષ નિર્દેષઃ. આર્યઃ પ્રહીણત્વાદ્ ઇતિ. ત્યક્તત્વાત્. ઓહાક્ ત્યાગ ઇત્ય્ એતસ્ય ધાતોર્ ગ્રહણાત્. આદિશબ્દલોપઃ કૃત ઇતિ. દૃષ્ટ્યાદીનામ્ ઉપાદાનસ્કંધાનાં પરત્વેન પ્રધાનત્વેનામર્શો દૃષ્ટિપરામર્શ ઇતિ. પરશબ્દપ્રયોગેણ ચાયમ્ અતિશયાર્થો [તિબ્. 111અ] લભ્યત ઇત્ય્ આચાર્યસંઘભદ્રઃ. અહેતૌ હેતુદૃષ્ટિર્ ઇતિ. દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્ય ઉચ્યતે. અમાર્ગે ચ માર્ગદૃષ્ટિર્ ઇતિ. માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યઃ. શીલવ્રતમાત્રકમ્ ઇતિ. શીલવ્રતમ્ અપિ બૌદ્ધાનાં મોક્ષપ્રાપ્તયે ભવતિ. ન તુ તન્માત્રકમ્ ઇત્ય્ અતસ્ તદન્યેષાં દૃષ્ટિઃ. અત્રાપિ કિલ આદિશબ્દ ઇતિ. શીલવ્રતાદિપરામર્શઃ. શીલવ્રતપરામર્શઃ. કિં કારણં. શીલવ્રતં હિ રૂપસ્કંધસંગૃહીતમ્. અતો ઽન્યસ્કન્ધગ્રહણાર્થમ્ આદિશબ્દ ઇતિ.
(વ્.8) કસ્માદ્ અયં ન સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્ય ઇતિ. હેતૌ વિપ્રતિપન્નત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તત્કૃતો ઽપિ કારણાભિનિવેશ ઇતિ. નિત્યૈકાત્મકર્તૃગ્રાહકૃતો ઽપીત્ય્ અર્થઃ. તત એવ પ્રહીયત ઇતિ. દુઃખદર્શનાદ્ એવ પ્રહીયતે. યસ્ તર્હિ જલાગ્નિપ્રવેશાદિભિઃ સ્વર્ગોપપત્તિં પશ્યતિ. શીલવ્રતેન વા શુદ્ધિમ્ ઇતિ. નાયં તત્કૃતઃ કારણાભિનિવેશઃ. કથં દુઃખદર્શનાત્ પ્રહીયતે. તસ્માત્ સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યઃ એવાયં ભવિષ્યતીત્ય્ અભિપ્રાયાઃ. વૈભાષિક આહ. સો ઽપિ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્ય ઇતિ વિસ્તરઃ દુઃખે વિપ્રતિપન્નત્વાદ્ ઇતિ વૈભાષિકાઃ. કથં ચ પુનર્ દુઃખે વિપ્રતિપન્નઃ. [તિબ્. 111બ્] તેન સ્વર્ગગમનાચ્ છુદ્ધિદર્શનાદ્ વા. અતિપ્રસંગ ઇતિ વિસ્તરેણાચાર્યઃ. સર્વેષાં સાસ્રવાલંબનાનાં અદૃષ્ટિસ્વભાવાનાં ચ દુઃખાદિદર્શનપ્રહાતવ્યાનાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 451 ) દુઃખે વિપ્રતિપન્નત્વાત્. સર્વં હિ સાસ્રવં વસ્તુ દુઃખમ્ ઇતિ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યપ્રસંગઃ. તથા ચ સતિ ન કશ્ચિત્ સમુદયાદિદર્શનપ્રહાતવ્યઃ સ્યાત્. ઇદં ચાપરં વક્તવ્યં. કીદૃશો વાન્યઃ શીલવ્રતપરામર્શો માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યઃ સ વક્તવ્યઃ. યો ઽપિ હિ ગોશીલાદિના શુધ્યતિ યાવત્ સુખદુઃખવ્યતિક્રમં ચાનુપ્રાપ્નોતીતિ પશ્યતિ. તસ્યાપ્ય્ અયમ્ અકારણં કારણતઃ પ્રત્યેતીતિ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યઃ શીલવ્રતપરામર્શ ઇતિ પઠ્યેત. વૈભાષિક આહ. યો માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યાલંબન ઇતિ. યો માર્ગદર્શનહેયાન્ અષ્ટૌ મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીન્ આલંબતે. સ માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યઃ શીલવતપરામર્શ ઇતિ. સો ઽપિ હિ નામ દુઃખે વિપ્રતિપન્ન ઇત્ય્ આચાર્યઃ. મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદયો હિ માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યા અષ્ટાવ્ અનુશયઃ શીલવ્રતપરામર્શસ્યાલમ્બનં. તે ચ સાસ્રવત્વાદ્ દુઃખસત્યસંગૃહીતાઃ. તત્ર ચ સ વિપ્રતિપન્ન ઇતિ. દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્ય એવ સ્યાદ્ [તિબ્. 112અ] ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યસ્ય ચેતિ વિસ્તરઃ. યસ્ય ચ પુદ્ગલસ્ય નાસ્તિ માર્ગ ઇતિ માર્ગાલંબના મિથ્યાદૃષ્ટિરસ્તિ વિચિકિત્સા વા. સ પુદ્ગલો નાસ્તિ મોક્ષમાર્ગ ઇતિ પશ્યન્. વિચિકિત્સન્ વા. કિમ્ અસ્તિ માર્ગઃ. નાસ્તીતિ સંદિહ્યન્. કથં તયા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા શુદ્ધિં પ્રત્યેષ્યતિ પ્રતિપત્સ્યતે એતયા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા એતયા વા વિચિકિત્સયેતિ. મિથ્યાદૃષ્ટિવિચિકિત્સાયોગાદ્ એવ હિ તસ્ય શુદ્ધિપ્રતિપત્તિર્ નાસ્તિ. અથાન્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અથાન્યં સાંખ્યાદિપરિકલ્પિતં મોક્ષમાર્ગં પરામૃશ્ય ગૃહીત્વા. એષ મોક્ષમાર્ગો બૌદ્ધીયો નાસ્તીત્ય્ આહ. સો ઽપીતિ. તીર્થિકઃ. તેનૈવાન્યેન સાંખ્યાદિપરિકલ્પિતેન શુદ્ધિં પ્રત્યેતિ. ન તયા મિથ્યાદૃષ્ટ્યેતિ કૃત્વા. તસ્યાપ્ય્ અસૌ શીલવ્રતપરામર્શો માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યાલંબનો ન સિધ્યતિ. કિં તર્હિ. સાંખ્યાદિપરિકલ્પિતમાર્ગાલંબન એવેતિ અયં ચાન્યો દોષઃ. યશ્ ચાપીતિ વિસ્તરઃ. યશ્ ચાપિ મિથ્યાદૃષ્ટિકઃ સમુદયનિરોધદર્શનપ્રહાતવ્યયા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા શુદ્ધિં પ્રત્યેતિ. સ કસ્માન્ ન તદ્દર્શનહેયઃ. સ શીલવ્રતપરામર્શઃ કસ્માન્ ન સમુદયનિરોધદર્શનહેય ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્માત્ પરીક્ષ્ય એષો ઽર્થ ઇતિ. યસ્માદ્ અયં દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યઃ શીલવ્રતપરામર્શો ન સંભવતિ. માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યશ્ ચ. અતિપ્રસંગાદિદોષાત્ [તિબ્. 112બ્] તસ્માત્ પરીક્ષ્ય એષો ઽર્થઃ. શીલવ્રતપરામર્શો દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યઃ માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યશ્ ચેતિ. તદ્ ઇદમ્ આચાર્યેણ સંશયાવદ્યં કૃતં. ન સ્વમતં દર્શિતં.
અન્ય આહુર્ યોગાચારમતિમ્ અપેક્ષ્યૈવં કૃતં. યોગાચારા હ્ય્ અષ્ટાવિંશત્યુત્તરં ક્લેશશતં વર્ણયંતિ. યથૈવ હિ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યા ઇમે દશાનુશયા ભવંતિ. સત્કાયદૃષ્ટિઃ. અંતગ્રાહદૃષ્ટિઃ. મિથ્યાદૃષ્ટિઃ. દૃષ્ટિપરામર્શઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 452 ) શીલવ્રતપરામર્શઃ. વિચિકિત્સા. રાગઃ. પ્રતિઘઃ. માનઃ. અવિદ્યા ચેતિ. તથૈવેમે દશ સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યાઃ. તથૈવ ચ દશ નિરોધદર્શનપ્રહાતવ્યાઃ. દશ માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યા ઇતિ. ચત્વારિંશત્ કામાવચરા દર્શનહેયા ભવંતિ. ભાવનાહેયાસ્ તુ ષટ્. અકલ્પિકા સત્કાયદૃષ્ટિઃ. ઉચ્છેદદૃષ્ટિઃ. સહજો રાગઃ. પ્રતિઘઃ. માનઃ. અવિદ્યા ચેતિ. ષટ્ચત્વારિંશત્ કામવાચરા અનુશયા ભવંતિ. રૂપાવચરાસ્ ત્વ્ એકચત્વારિંશદ્ એત એવ પ્રતિઘવર્જ્યાઃ. યથા રૂપાવચરાઃ. એવમ્ આરૂપ્યાવચરા ઇતિ.

અત્ર કશ્ચિત્ સમાધિમ્ આહ. યદ્ ઉક્તમ્ અતિપ્રસંગઃ સર્વેષાં સાસ્રવાલંબનાનાં દુઃખે વિપ્રતિપન્નત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ નાતિપ્રસંગઃ. દુઃખાદિમુખેન વિપ્રતિપત્તેઃ. યદ્ય્ અપિ સાસ્રવાલંબના [તિબ્. 113અ] દુઃખસત્યવિપ્રતિપન્નાઃ. તથાપિ તુ કેચિદ્ દુઃખમુખેન વિપ્રતિપન્નાઃ. કેચિત્ સમુદયમુખેન. કેચિન્ નિરોધવિપ્રતિપન્નવિપ્રતિપન્નાઃ. કેચિન્ માર્ગવિપ્રતિપન્નવિપ્રતિપન્નાઃ. તત્ર યે દુઃખમુખેન દુઃખે વિપ્રતિપન્નાઃ. તે દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યાઃ. શીલવ્રતપરામર્શશ્ ચ દુઃખમુખેન દુઃખે વિપ્રતિપન્નો નિત્યાત્મગ્રહણાત્. તસ્માદ્ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યઃ. યસ્ તુ માર્ગવિપ્રતિપન્નવિપ્રતિપન્નઃ. તદ્યથા સાંખ્યનિર્ગ્રંથાદયઃ સ્વપરિકલ્પિતં માર્ગં ગૃહીત્વા નાસ્તિ બૌદ્ધાનાં મોક્ષમાર્ગ ઇતિ મિથ્યાદૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદયંતિ. તાં ચ મિથ્યાદૃષ્ટિં શીલવ્રતપરામર્શો ઽગ્રતઃ પશ્યતિ. અયમ્ એષાં શીલવ્રતપરામર્શો માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યઃ. માર્ગવિપ્રતિપન્નવિપ્રતિપન્નત્વાત્. નાસ્તિ તુ સ શીલવ્રતપરામર્શઃ યઃ સમુદયમુખેન વિપ્રતિપદ્યેત. નાપિ યો નિરોધમુખેન વિપ્રતિપન્નવિપ્રતિપન્નઃ સ્યાત્. તસ્માદ્ દુઃખમાર્ગદર્શનપ્રહાતવ્ય એવ શીલવ્રતપરામર્શ ઇતિ. કથં પુનઃ સમુદયનિરોધમુખેન ન વિપ્રતિપદ્યતે. અત્રાચાર્યસંઘભદ્ર આહ. [તિબ્. 113બ્] શૂલવ્રતપરામર્શઃ સમુદયનિરોધદર્શનપ્રહાતવ્યઃ. તચ્છરીરાનુપપત્તેઃ. અકારણે હિ કારણભિનિવેશઃ. અમાર્ગે ચ માર્ગાભિનિવેશેઃ. શીલવ્રતપરામર્શશરીરં. સમુદયાપવાદિકાયાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાં શુદ્ધ્યભિનિવેશે નન્વ્ આકસ્મિકાજ્ જન્મદર્શનમ્ અસ્ય સ્યાત્. ક્વચિદ્ અપિ કારણબુદ્ધ્યભાવાત્. દુઃખસમુદયયોર્ હિ દ્રવ્યતો ઽવ્યતિરેકાત્. ઈશ્વરાદિસ્કન્ધા અપિ તેનાપોદિતાઃ સ્યુઃ. નિરોધાપવાદિકાયાં તુ મિથ્યાદૃષ્ટૌ શુદ્ધિપ્રત્યાગમનાન્ નિરોધોપાયકલ્પનૈવ ન સંભવતિ. કથં નાસ્તિ નિરોધ ઇતિ તદ્દર્શનપૃષ્ઠેન તદુપાયકલ્પના વ્યર્થા ભવેત્. એવં ચ શીલવ્રતપરામર્શશરીરાનુપપત્તિઃ. માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યો ઽપિ શીલવ્રતપરામર્શ એવં ન સંભવેત્. નાસ્તિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 453 ) માર્ગ ઇતિ દર્શનપૃષ્ઠેન માર્ગપરિકલ્પનાનુપપત્તેઃ. યસ્ય હિ માર્ગાલંબના મિથ્યાદૃષ્ટિર્ વિચિકિત્સા વાસ્તિ. સ નાસ્તિ મોક્ષમાર્ગ ઇતિ પશ્યન્ વિચિકિત્સન્ વા કથં તયા શુદ્ધિં પ્રત્યેષ્યતીતિ. ઉપપદ્યત એવસ્યાર્યમાર્ગાપવાદિકાયાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાં શુદ્ધ્યભિનિવેશઃ. ન્યાયતસ્ તત્ગ્રહણાત્. અન્યા હિ તેન મોક્ષમાર્ગો હૃદિ નિવેશિતો ભવતિ. યતો ઽસ્ય સદ્ભૂતમાર્ગાપવાદિકાયાં મિથ્યાદૃષ્ટૌ ન્યાયબુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે. એષ ન્યાયો યદ્ અન્યો મોક્ષમાર્ગો નાસ્તિ. યચ્ ચ સ્યાન્ ન વેત્ય્ અન્યં મોક્ષમાર્ગં વિચિકિત્સતીતિ. ન્યાયતો હિ શુદ્ધ્યુપાયગ્રહણમ્ ઉપપદ્યતે. યશ્ ચાસાવ્ અન્યો મોક્ષમાર્ગસ્ તેન હૃદિ નિવેશિતઃ. [તિબ્. 114અ] સ નૈવ તસ્ય માર્ગદર્શનહેયસ્ય શીલવ્રતપરામર્શસ્ય વિષયઃ. સ્વનૈકાયિકમાત્રાલંબનતવાત્. અથ મતં નિરોધદર્શનહેયો ઽપિ પ્રયુજ્યતે. તત્કલ્પનાસામર્થ્યાત્. અન્યદ્ ધિ તેન મોક્ષસ્થાનં હૃદિ નિવેશિતં ભવતિ. યતો ઽસ્ય સદ્ભૂતમોક્ષાપવાદિકાયાં મિથ્યાદૃષ્ટૌ ન્યાયતો ગ્રહણં. અતઃ સમાનમ્ એતદ્ ઇતિ. તન્ ન. નિત્યશાંતગ્રહણસામાન્યેન તદપવાદે શુદ્ધ્યભિનિવેશાનુપપત્તેઃ. દ્રવ્યાદ્રવ્યસંપ્રતિપત્તિભેદે હિ કશ્ચિન્ મોક્ષોપાયમ્ અન્વેષતે. ધ્રુવં તસ્યાસ્તિ મોક્ષ ઇતિ નિશ્ચયઃ. યસ્ય ચાસ્તિ મોક્ષનિશ્ચયો ધ્રુવં. તસ્ય તત્ર નિત્યશાંતગ્રહણમ્. અન્યથા તત્ર પ્રાર્થનાનુપપત્તેઃ. તત્ર યથેહધાર્મિકાણાં નિવાણે દ્રવ્યાદ્રવ્યસંપ્રતિપત્તિભેદો ઽપિ નિત્યશાંતગ્રહણસામાન્યાત્ તદપવાદે દોષો દર્શનમ્ એવ. યેનપિ કિંચિન્ મોક્ષસ્થાનં હૃદિ નિવેશિતં સ્યાત્. તસ્યાપિ નિત્યશાંતગ્રહણસામાન્યાન્ મોક્ષાપવાદે ન્યાયગ્રહણમ્ ઉપપદ્યતે. ભિન્ના હિ શીલવ્રતાદયઃ સ્વભાવતશ્ ચાકારતશ્ ચાર્યમાર્ગાત્. નાસ્તિ તુ નિત્યશાંતગ્રહણભેદ ઇતિ. નાસ્તિ કલ્પનાસામાન્યં. અતો માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્ય એવ શીલવ્રતપરામર્શઃ સંભવતિ. ન નિરોધદર્શનપ્રહાતવ્ય ઇતિ. ઇહ [તિબ્. 114બ્] સીલવ્રતપરામર્શો દ્વિપ્રકાર ઇષ્યતે આભિધર્મિકૈઃ. તત્ર કીદૃશઃ શીલવ્રતપરામર્શો દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યો વ્યવસ્થાપ્યતે. કીદૃઓ માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યઃ. યો ઽપિહિ ગોશીલાદિના શુદ્ભિં પ્રત્યેતિ. સો ઽપ્ય્ અમાર્ગે માર્ગં પશતીતિ. યઃ શીલવ્રતાદિદુઃખાલંબનઃ શીલવ્રતપરામર્શઃ. સ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યઃ. યો માર્ગવિપ્રતિપત્ત્યાલંબનઃ. સ માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યઃ. યઃ શીલવ્રતાદ્યાલંબનઃ. સ ન માર્ગવિપ્રતિપત્તિઃ. તથા ન બાધતે. યથા માર્ગવિપ્રતિપત્ત્યાલંબનઃ. યસ્માચ્ છીલવ્રતાદ્યાલંબન ઔદારિકઃ. ન દૂરગતઃ ન દૃઢાશયઃ અલ્પયત્નઘાત્યઃ. તદ્વિપર્યયાન્ માર્ગવિપ્રતિપત્ત્યાલંબન
ઇતિ.
(વ્.9) દૃષ્ટિત્રયાદ્ વિપર્યાસચતુષ્કમ્
ઇતિ. દૃષ્ટિત્રયસ્વભાવા વિપર્યાસા ઇતિ દર્શયતિ. સત્કાયદૃષ્ટેર્ આત્મદૃષ્ટિર્ આત્મવિપર્યાસ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 454 ) ઇતિ. નાત્મીયદૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
સકલેત્ય્ અપર ઇતિ. સકલા સત્કાયદૃષ્ટિઃ આત્મદૃષ્ટિર્ આત્મીયદૃષ્ટિશ્ ચાત્મવિપર્યાસ ઇત્ય્ અર્થઃ.
વૈભાષિક આહ. કથમ્ આત્મીયદૃષ્ટિર્ વિપર્યાસ ઇતિ. ન હ્ય્ આત્મીયવિપર્યાસ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. કથં ચ ન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ પરઃ. વિપર્યાસસૂત્રાદ્ ઇતિ વૈભાષિકઃ. [તિબ્. 115અ] અનાત્મનિ આત્મેતિ વિપર્યાસ ઇતિ સૂત્રવચનાત્. ન પુનર્ આત્મીય ઇતિ. અસ્ત્ય્ એવં સૂત્રનિર્દેશઃ. ન પુનર્ અસાવ્ આત્મદૃષ્ટેર્ અર્થાંતરભૂતા. કથં કૃત્વા. આત્માનમ્ એવ તત્ર પંચોપાદાનસ્કંધેષુ વાશિનં પશ્યન્ન્ આત્મીયં પશ્યતીતિ. ન કેવલમ્ આત્માનં પશ્યત્ય્ આત્મીયમ્ અપિ પશ્યતીત્ય્ અર્થઃ. આત્મદૃષ્ટિર્ એવાસૌ દ્વિમુખીતિ. આત્માત્મીયમુખી એકા દ્રવ્યતો ઽસ્તીતિ અહંકારમમકારમુખદ્વયવતીત્ય્ અર્થઃ. અથાહમ્ ઇત્ય્ એતસ્માત્ પ્રથમનિર્દિષ્ટાન્ મમેતિ ષાષ્ઠીનિર્દિષ્ટં દૃષ્ટ્યંતરં સ્યાત્. મયા મહ્યમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ સ્યાત્. દૃષ્ટ્યંતરમ્ ઇતિ પ્રકૃતં. મયેતિ તૃતીયાનિર્દેશાન્ મહ્યમ્ ઇત્ય્ ચ ચતુર્થીનિર્દેશાત્. અનિષ્ટં ચૈતત્. તસ્માત્ સકલેતિ સિદ્ધં.
કસ્માદ્ અન્યે ક્લેશા ન વિપર્યાસા ઇતિ. સત્કાયદૃષ્ટ્યંતગ્રાહદૃષ્ટિપરામર્શેભ્યો ઽન્યે ઉચ્છેદમિથ્યાદૃષ્ટિશીલવ્રતપરામર્શરાગાદયઃ. ત્રિભિઃ કારણૈર્ ઇતિ.
વિપરીતનિતીરણસમારોપૈર્
વિપર્યાસાનાં વ્યવસ્થાનં. યત્રૈતાનિ સમસ્તાનિ કારણાનિ સંતિ. તે વિપર્યાસાઃ સ્થાપિતાઃ. યત્ર તુ ન સમસ્તાનિ. તે ન વિપર્યાસા ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. તન્માત્રશુદ્ધ્યાલંબનાદ્ [તિબ્. 115બ્] ઇતિ. યસ્માચ્ છીલવ્રતમાત્રેણ શુદ્ધિર્ ઇત્ય્ આલંબતે નિતીરયતિ. તસ્માન્ નૈકાન્તવિપર્યસ્તઃ શીલવ્રતપરામર્શઃ. ન હિ શીલવ્રતં શુદ્ધિકારણં ન ભવતિ. કેવલં તુ ન ભવતીતિ. કથમ્ અસ્ય સમારોપકત્વં. તન્માત્રેણ શુદ્ધિકારણભાવસમારોપાત્. યદ્ય્ અસંતીરકો ન વિપર્યાસઃ યત્ તર્હિ સૂત્ર ઉક્તં. તત્ કથં. ન હિ સંજ્ઞા સંતીરિકા નાપિ ચિત્તં.

દ્વાદશ વિપર્યાસા ઇતિ. ચતુર્ષુ વિપર્યાસેષુ પ્રત્યેકં સંજ્ઞાચિત્તદૃષ્ટિવિપર્યાસા ઇતિ. કથમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અનિત્યે નિત્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ એવં યાવદ્ અનાત્મન્ય્ આત્મેતિ. દુઃખે સુખમ્ ઇતિ સંજ્ઞાદૃષ્ટચિત્તવિપર્યાસાસ્ ત્રયઃ. અશુચૌ શુચીત્ય્ એત એવ ત્રયઃ. યાવદ્ અનાત્મન્ય્ આત્મેતિ એત એવ ત્રય ઇતિ. તત્રાષ્ટૌ દર્શનપ્રહાતવ્યા ઇતિ. અનિત્યે નિત્યમ્ ઇતિ સંજ્ઞાચિત્તદૃષ્ટિવિપર્યાસાસ્ ત્રયઃ. અનાત્મન્ય્ આત્મેતિ પુનસ્ ત્રયઃ. દુઃખે સુખમ્ ઇતિ દૃષ્ટિવિપર્યાસઃ. અશુચૌ શુચીતિ દૃષ્ટિવિપર્યાસ ઇતિ. ચત્વારો ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ. કતમ ઇત્ય્ આહ. દઃખે ચ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 455 ) સંજ્ઞાચિત્તવિપર્યાસાવ્ અશુચૌ ચેતિ. દુઃખે સુખમ્ ઇતિ સંજ્ઞાચિત્તવિપર્યાસૌ દ્વૌ. અશુચૌ શુચીતિ સંજ્ઞાચિત્તવિપર્યાસાવ્ અપરૌ દ્વાવ્ ઇતિ ચત્વારઃ. અવીતરાગસ્યાર્યસ્યેતિ. [તિબ્. 116અ] સ્રોતઆપન્નસ્ય સકૃદાગામિનશ્ ચ.
તદ્વિપર્યાસાવ્ અપીતિ. સત્ત્વસંજ્ઞાસમુદાચારાત્ સત્ત્વચિત્તસમુદાચારાચ્ ચ. તદ્વિપર્યાસાવ્ અપિ કિં નેષ્યેતે. સત્ત્વાલંબનસંજ્ઞાચિત્તવિપર્યાસાવ્ અપિ કિં નેષ્યેતે. આત્મવિપર્યાસાવ્ અપિ કિં નેષ્યેતે ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કિં કારણમ્ ઇત્ય્ આહુઃ. ન હિ સ્ત્રિયામ્ આત્મનિ ચ વિના સત્ત્વસાંજ્ઞયા કામરાગો યુક્ત ઇતિ. તસ્માદ્ એતાવ્ અપ્ય્ અનાત્મન્ય્ આત્મેતિ સંજ્ઞાચિત્તવિપર્યાસૌ ભાવનાપ્રહાતવ્યાવ્ ઇતિ પ્રાપ્તં. વિસ્તર ઇતિ વચનાદ્ એવં નેયં. દુઃખે સુખમ્ ઇતિ અશુચૌ શુચીતિ યાવદ્ અનાત્મન્ય્ આત્મેતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસશ્ ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવિપર્યાસઃ પ્રહીયત ઇતિ. તાસ્માદ્ દૃષ્ટિસમુત્થે એવ દૃષ્ટિસંપ્રયુક્તે એવ સંજ્ઞાચિત્તે વિપર્યાસૌ નાન્યે. નાદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તે ઇત્ય્ અર્થઃ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. અસ્ત્ય્ અસૌ સંજ્ઞાચિત્તવિભ્રમઃ. ન તુ વિપર્યાસઃ. યસ્માદ્ અસૌ દૃષ્ટિસમુત્થો ન ભવતિ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. તત્કાલભ્રાંતિમાત્રત્વાદ્ ઇતિ. સ્ત્રીદર્શનકાલે ભ્રાંતિમાત્રત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યસ્માત્ તત્કાલમ્ એવ દર્શનકાલમ્ એવાર્યાણાં ભ્રાંતિઃ. તથા મિથ્યાજ્ઞાનં ભવતિ. અલાતચક્રચિત્રયક્ષભ્રાંતિવત્. [તિબ્. 116બ્] યથા અલાત આશુ ભ્રમ્યમાણે તત્કાલમાત્રં ચક્રમ્ ઇતિ ભ્રાંતિર્ ઉત્પદ્યતે. ન પશ્ચાત્. ચિત્રલિખિતં ચ યક્ષં દૃષ્ટ્વા તત્કાલં ભ્રાંતિર્ ઉત્પદ્યતે યક્ષ ઇતિ. તદ્વત્. આર્યસ્યાત્ર પરિધ્યાનાન્ મુહૂર્તં સુખશુચિભ્રાંતિઃ સત્ત્વભ્રાંતિર્ વા. ન ત્વ્ અસૌ વિપર્યાસઃ. ઉક્તં હિ ભગવતા ધન્ધાઃ ખલુ ભિક્ષવઃ શ્રુતવત આર્યશ્રાવકસ્ય સ્મૃતિસંપ્રમોષા ઉત્પદ્યંતે. અથ ચ પુનઃ ક્ષિપ્રમ્ એવાસ્તં પરિક્ષયં પર્યાદાનં ગચ્છંતીતિ.
યદ્ય્ અસૌ સંજ્ઞાચિત્તભ્રમો ન વિપર્યાસો યત્ તર્હિ સ્થવિરાનન્દેનેતિ વિસ્તરઃ. આર્યેણ વાગીશેન સ્થવિરાનન્દ ઉક્તઃ.
કામરાગાભિભૂતત્વાચ્ ચિત્તં મે પરિદહ્યતે.
અંગ મે ગૌતમ બ્રૂહિ શાંતિત્વમ્ અનુકમ્પયેતિ.
આર્યાનન્દસ્ તં પ્રત્યાહ.
વિપર્યાસેન સંજ્ઞાનાં ચિત્તં તે પરિદહ્યતે
નિમિત્તં વર્જ્યતાં તસ્માચ્ છુભં રાગોપસંહિતમ્
ઇતિ. સ હિ સ્રોતઆપન્નઃ. તસ્ય ચાનયા ગાથયા વિપર્યાસાસ્તિત્વં પરિદીપિતમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્માન્ નિકાયાંતરીયમતં વૈભાષિકૈર્ આગમેન વિરુધ્યતે. વૈભાષિકમતં ચ નિકાયાંતરીયૈઃ. તસ્માત્ સર્વ એવાષ્ટૌ સંજ્ઞાચિત્તવિપર્યાસાઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 456 ) શૈક્ષસ્યાપ્રહીણા ઇત્ય્ અપરે. કેચિત્ તૃતીયપાક્ષિકાઃ. સૂત્રવિરોધં ચ પરિહરંતિ. કતરસ્ય સૂત્રસ્ય. યદ્ ઇદં વૈભાષિકૈઃ સૂત્રમ્ [તિબ્. 117અ] આનીતં. યશ્ ચ શ્રુતવાન્ આર્યશ્રાવક ઇતિ વિસ્તરેણ યાવત્ પ્રહીયત ઇતિ. તે ઽપિ ચાર્યસત્યાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તે ઽપિ ચાષ્ટૌ સંજ્ઞાચિત્તવિપર્યાસા આર્યસત્યાનાં દુઃખાદીનાં યથાભૂતજ્ઞાનાત્ પ્રહીયંતે. ન વિના તેન યથાભૂતજ્ઞાનેન. ઇત્ય્ ઉપાયસમાખ્યાનાદ્ ઉપાયપ્રવર્તનાન્ નાસ્તિ તસ્ય સૂત્રસ્ય વિરોધઃ. યદ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ ઇદં દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ અયં દુઃખસમુદયો ઽયં દુઃખનિરોધઃ ઇયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ. તન્ ન દર્શનમાર્ગમ્ એવાધિકૃત્ય. કિં તર્હિ. ભાવનામાર્ગમ્ અપીતિ. ભાવનામાર્ગો ઽપિ હ્ય્ અનાસ્રવશ્ ચતુરાર્યસત્યાલંબન એવેતિ.
(વ્.10) પ્રવૃત્તિભેદાદ્ ઇતિ. આકારભેદાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અપ્રાપ્તે વિશેષાધિગમ ઇતિ. સમાધિસંનિશ્રિતાઃ સાસ્રવાશ્ ચાનાસ્રવાશ્ ચ ધર્મા વિશેષાસ્ તસ્યાધિગમઃ સાક્ષાત્કરણં વિશેષાધિગમઃ. તસ્મિન્ન્ અપ્રાપ્તે અસંમુખીકૃતે. સ વિશેષાધિગમઃ પ્રાપ્તો મયેત્ય્ અભિમાનઃ. અગુણવતો ગુણવાન્ અહમ્ ઇતિ. અગુણાન્વિતસ્ય ગુણવાન્ અહમ્ અસ્મીતિ વિપરીતવિષયો માનો મિથ્યામાનઃ. મિથ્યામાનાભિમાનયોઃ કઃ પ્રતિવિશેષઃ. [તિબ્. 117બ્] પ્રતિલબ્ધવિશેષાધિગમપ્રતિરૂપકગુણસ્યાભિપ્રાય ઇતિ સવસ્તુકો ઽભિમાનઃ. મિથ્યામાનસ્ તુ નિર્ગુણસ્ય સતો ગુણવાન્ અહમ્ અસ્મીતિ નિર્વસ્તુકઃ. માનવિધા ઇતિ. માનપ્રકારાઃ. સદૃશો હીનો ઽસ્તીતિ માનવિધા સડૃશો ઽસ્મીતિ માનવિધા હીનો ઽસ્મીતિ માનવિધેતિ વક્તવ્યં. દૃષ્ટિસંનિશ્રિતાસ્ ત્રય ઇતિ. પૃથગ્જનમ્ અધિકૃત્ય દૃષ્ટિસંનિશ્રિતા ઇત્ય્ ઉચ્યંતે. આત્મદૃષ્ટિઃ પૂર્વમ્ અહમ્ ઇતિ. પશ્ચાદ્ અનંતરમ્ ઇમે માનાઃ. અતિમાનમાનોનમાના યથાક્રમં એતે ભવંતિ. કથં શ્રેયાન્ અહમ્ અસ્મીતિ માનવિધા દૃષ્ટિસંનિશ્રિતો ઽતિમાનઃ. ઽસદૃશો ઽસ્મીતિ માનવિધા દૃષ્ટિસંનિશ્રિતો માનઃ હીનો ઽસ્મીતિ માનવિધા દૃષ્ટિસંનિશ્રિત ઊનમાનઃ. દ્વિતીયં ત્રયમ્ એતત્પ્રાતિલૌમ્યેન યથાક્રમં નેયં. અસ્તિ મે શ્રેયાન્ અસ્તિ મે સદૃશઃ અસ્તિ મે હીન ઇતિ દૃષ્ટિસંનિશ્રિતા ઊનમાનમાનાતિમાનાઃ. તૃતીયં નાસ્તિ મે શ્રેયાન્ નાસ્તિ મે સદૃશો નાસ્તિ મે હીન ઇતિ. યથાક્રમં દૃષ્ટિસંનિશ્રિતા માનાતિમાનોનમાનાઃ. પ્રાકરણં તુ નિર્દેશં પરિગૃહ્યેતિ. પ્રકરણપાદનિર્દેશઃ. કો ઽસૌ. યો ઽસૌ પૂર્વમ્ ઉક્તઃ. હીનાદ્ વિશિષ્ટો ઽસ્મિ [તિબ્. 118અ] સમેન વેત્યાદિનિર્દેશઃ. શ્રેયાન્ અસ્મીતિ માનો ઽપિ સ્યાત્ હીનાપેક્ષયા. હીનાદ્ વિશિષ્ટો ઽસ્મિ સમેન વેતિ માનલક્ષણનિર્દેશાત્. અતિમાનો ઽપ્ય્ અયં સ્યાત્ સમાપેક્ષયા. સમાદ્ વિશિષ્ટો ઽસ્મીત્ય્ અતિમાનલક્ષણનિર્દેશાત્. માનાતિમાનો ઽપ્ય્ અયં સ્યાત્ વિસિષ્ટાપેક્ષયા. વિશિષ્ટાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 457 ) વિશિષ્ટો ઽસ્મીતિ માનાતિમાનલક્ષણનિર્દેશાત્.
સર્વ ઇતિ ગ્રહણમ્ અસ્મિમાનો ઽપિ ભાવનાપ્રહાતવ્યઃ. ન કેવલં શેષાઃ. શેષા અપિ દર્શનપ્રહાતવ્યાઃ. ન કેવલમ્ અસ્મિમાન ઇતિ પ્રદર્શાનાર્થં. નાવશ્યમ્ ઇતિ. પ્રહીણં ન સમુદાચરતીતિ નિયમઃ. તથા હિ શ્રદ્ધાદિમિદ્ધદુઃખેન્દ્રિયચક્ષુર્ આદયઃ પ્રહીણા અપિ સંઉદાચરંતિ. દર્શનહેયાનામ્ અન્તર્મુખત્વાત્. ભાવનાહેયાલંબનૈવ રાગદ્વેષમોહૈર્ વિજ્ઞપ્તિર્ ઉત્થાપ્યત ઇતિ. ભાવનાહેયમ્ એવ વધાદિપર્યવસ્થાનં.
વધાદિપર્યવસ્થાનમ્

ઇતિ. આદિશબ્દેનાદત્તાદાનકામમિથ્યાચારમૃષાવાદગ્રહણં. તદ્ ભાવનાહેયં ભાવનાહેયધર્માલંબનત્વાદ્ ઇતિ. ભાવનાહેયા વધાદિકસત્ત્વાદયઃ એવ ધર્મા અસ્યાલંબનમ્ ઇતિ કૃત્વા. સત્કાયદૃષ્ટ્યાદયો ઽપિ હિ યદ્ય્ અપિ ભાવનાહેયાન્ ધર્માન્ આલંબંતે ન તુ કેવલં ભાવનાહેયા ઇત્ય્ અતો ન તે ભાવનાહેયાઃ. તત્ર પ્રાર્થનેતિ. તત્ર ત્રૈધાતુક્યામ્ અનિત્યતાયાં પ્રાર્થના. કિં તત્રાપિ પ્રાર્થના ભવતિ. [તિબ્. 118અ] ભવતીત્ય્ આહ. યથોક્તં સૂત્રે. યાવદ્ અયમ્ આત્મા જીવતિ તિષ્ઠતિ ધ્રિયતે યાપયતિ. તાવત્ સરોગઃ સગણ્ડઃ સશલ્યઃ સજ્વરઃ સપરિદાહકઃ. યતશ્ ચાયમ્ આત્મા ઉચ્છિદ્યતે વિનશ્યતિ ન ભવતિ. ઇયતાયમ્ આત્મા સમ્યક્ સમુચ્છિન્નો ભવતીતિ. ભવતૃષ્ણાયાઃ પ્રદેશો ગૃહ્યત ઇતિ. અહો બતાહમ્ ઐરાવણો નાગરાજઃ સ્યામ્ ઇત્ય્ એવમાદિકા ભવતૃષ્ણા ન સમુદાચરતિ. આદિશબ્દેન કુવેરઃ સ્યાં સ્ત્રી સ્યામ્ ઇત્ય્ એવમાદિકા ગૃહ્યતે. પ્રાદેશગ્રહણાદ્ ઇન્દ્રઃ સ્યામ્ ઇત્ય્ એવમાદિકા સમુદાચરતીતિ દર્શિતં ભવતિ.
(વ્.11) માનવિધા અપિ ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ સન્તીત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ.
દૃગ્ભાવનાક્ષયા
ઇતિ વચનાત્.

ન ચાર્યસ્ય સંભવંતિ વિધાદયો
નાસ્મિતેતિ.
પૂર્વં ભાવનાહેયપરિગ્રહણં કૃતં.
દૃગ્ભાવનાક્ષયાઃ
વધાદિપર્યવસ્થાનં હેયં ભાવનયા તથા
વિભવેચ્છા
ઇત્ય્ અનેન ગ્રન્થેન. સંપ્રતિ તેષાં વિધાદીનાં આર્યસ્યાસમુદાચાર ઉચ્યતે.
ન ચાર્યસ્ય સંભવંતિ વિધાદયો
નાસ્મિતેતિ.
આદિગ્રહણેન યાવદ્ ભવતૃષ્ણાયા ગ્રહણમ્ ઇતિ. વધાદિપર્યવસ્થાનસ્ય વિભવતૃષ્ણાયાઃ પ્રદેશસ્ય ભવતૃષ્ણાયાશ્ ચ ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન સંભવંતિ ન સમુદાચરંતિ.
દૃષ્ટિપુષ્ટત્વાદ્
ઇતિ. તત્પૂર્વકત્વેન તદુપબૃંહિતત્વાત્. વધાદિપર્યવસ્થાનં મિથ્યાદૃષ્ટિપુષ્ટં તદભ્યાસેન કર્મફલાપવાદિત્વાત્. ભગ્નપૃષ્ઠત્વાત્ તત્પોષકાભાવેન ભગન્પૃષ્ઠત્વાદ્ [તિબ્. 119અ] ઇત્ય્ અર્થઃ. કૌકૃત્યં ભાવનાપ્રહાતવ્યં. ભાવનાહેયધર્માલંબનત્વાત્.
(વ્.12, 13) સર્વત્રગા
ઇતિ. સર્વત્ર ગચ્છંતીતિ સર્વત્રગાઃ. પંચાપિ નિકાયાન્ આલંબંત ઇત્ય્ અર્થઃ. પંચાનામ્ અપિ નિકાયાનાં હેતુભાવેનાવતિષ્ઠન્ત ઇત્ય્ અપરે. વક્ષ્યતિ હિ એષાં પ્રભાવેનાન્યનૈકાયિકા અપિ ક્લેશા ઉપજાયંત ઇતિ. એકાદશાનુશયા ઇતિ વિસ્તરઃ. સપ્ત દૃષ્ટયો દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યાઃ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદયઃ પંચ. સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યે દ્વે દૃષ્ટી મિથ્યાદૃષ્ટિપરામર્શદૃષ્ટી ઇતિ સપ્ત. દ્વે વિચિકિત્સે દુઃખસમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યે. દ્વે અવિદ્યે દુઃખસમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યે એવ. એકદેશતો ન સાકલ્યતઃ. યે હ્ય્ અવિદ્યે એતત્સર્વત્રગસંપ્રયુક્તે. આવેણિક્યૌ ચ. તે એવ સર્વત્રગે ભવતો ન રાગાદિસંપ્રયુક્તે. ઇત્ય્ એવમ્ એકાદશાનુશયાઃ સર્વત્રગાઃ. નવાનુશયાઃ સાકલ્યતઃ. દ્વાવ્ એકદેશત ઇતિ કૃત્વા. ધાતુભેદેન તુ ત્રયસ્ત્રિંશત્. આવેણિકીતિ કો ઽર્થઃ. એવમ્ આહુઃ. સંપર્કો વેણિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ન વેણિર્ અવેણિઃ. પૃથગ્ભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં હ્ય્ ઉક્તમ્ અવેણિર્ ભગવાન્ અવેણિર્ ભિક્ષુસંઘ [તિબ્. 119બ્] ઇતિ. પૃથગ્ ભગવાન્ પૃથગ્ ભિક્ષુસંઘ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અવેણ્યા ચરત્ય્ આવેણિકી. નાન્યાનુશયસહચારિણીત્ય્ અર્થઃ. સકલસ્વધાત્વાલંબનત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ એતે સકલં સ્વધાતુમ્ આલંબંતે. તસ્માત્ સર્વત્રગા ઇત્ય્ ઉચ્યંતે. કઃ સકલેનેતિ વિસ્તરઃ. કઃ સકલેન કામધાતુના શુદ્ધિં પ્રત્યેતિ. અકારણં વા કારણતઃ સકલં કામધાતું પ્રત્યેતીત્ય્ અધિકૃતં. તસ્માચ્ છીલવ્રતપરામર્શો ન સર્વત્રગ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. નોચ્યતે સકલં નિરવશેષમ્ અનેકં ભેદભિન્નં સ્વધાતું યુગપદ્ આલંબંતે. અપિ તુ પંચપ્રકારમ્ અપિ સર્વયુગપદ્ આલંબંતે. દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યં યાવદ્ ભાવનાપ્રહાતવ્યમ્ ઇતિ. પ્રકારસર્વતાયાં સર્વશબ્દો ઽયં દ્રષ્ટવ્ય ઇત્ય્ એષ વૈભાષિકાણાં પરિહારઃ. યાત્રાત્મદૃષ્ટિર્ ઇતિ. પંચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ. તત્રાત્મતૃષ્ણા તેષામ્ આત્માભિનિવેશવસ્તુત્વાત્. યત્રાગ્રશુદ્ધિદૃષ્ટી. યત્ર વસ્તુનિ પંચોપાદાનસ્કંધલકષણે ઽગ્રદૃષ્ટિર્ દૃષ્ટિપરામર્શઃ. શુદ્ધિદૃષ્ટિશ્ ચ શીલવ્રતપરામર્શઃ. તત્ર પ્રાર્થના તૃષ્ણાલક્ષણા. તત્ર તત્પ્રાર્થનેતિ કેચિત્ પઠંતિ. તત્ર વસ્તુનિ તસ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 459 ) પુદ્ગલસ્ય પ્રાર્થના તત્પ્રાર્થનેત્ય્ અર્થઃ. તેન ચ માન ઇતિ. તેન ચ વસ્તુના માનઃ. તદ્દ્વારેણોન્નતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં સતીતિ. એવં તૃષ્ણામાનયોઃ સર્વત્રગત્વે સતિ. [તિબ્. 120અ] સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિવદ્ દર્શનભાવનાહેયાલંબનત્વાત્ એતદ્ ઉભયં તૃષ્ણામાનલક્ષણં કિં પ્રહાતવ્યં કેન પ્રહાતવ્યં. કિં દર્શનપ્રહાતવ્યમ્ ઉતાહો ભાવનયેતિ. યે યદ્દર્શનહેયાલંબનાઃ. તે તદ્દર્શનહેયા ઇતિ નિયમં મનસિકૃત્વા પૃચ્છતિ. અન્યથા હિ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિવદ્ એવૈતદ્ ઉભયં દર્શનપ્રહાતવ્યમ્ એવ સ્યાદ્ ઇતિ કિમ્ અત્ર પ્રષ્ટવ્યં સ્યાત્. ન હિ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદયો ન દર્શનભાવનાહેયાલંબનાઃ. ન ચ તે ન દર્શનહેયા ભવંતીતિ. અત્રાચાર્યઃ સમાધિમ્ આહ. ભાવનાપ્રહાતવ્યં વ્યામિશ્રાલંબનત્વાદ્ ઇતિ. યદિ તૃષ્ણામાનૌ દર્શનપ્રહાતવ્યાલંબનાવ્ એવ સ્યાતાં દર્શનપ્રહાતવ્યૌ. ન તુ એવમ્. અતો વ્યામિશ્રાલંબનત્વાદ્ ભાવનાપ્રહાતવ્યૌ. અવશિષ્ટા ભાવનહેયા ઇતિ લક્ષણનિયમાત્. અથ વેતિ. સ એવાચાર્યઃ પરાવૃત્ય પુનર્ બ્રવીતિ. પુનર્ અસ્તુ દર્શનપ્રહાતવ્યમ્ ઇતિ. કિમ્. એતદ્ ઉભયમ્ ઇતિ વર્તતે. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. દૃષ્ટિબલાધાનવર્તિત્વાદ્ ઇતિ. દૃષ્ટેર્ બલાધાનમ્ સામર્થ્યં. દૃષ્ટિબલાધાનેન વર્તિતું શીલમ્ અસ્યેતિ દૃષ્ટિબલાધાનવર્તિ તદુભયં. તદ્ભાવઃ. તસ્માત્. તદુભયં [તિબ્. 120બ્] દર્શનપ્રહાતવ્યમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ. વૈભાષિક ઇદાનીં સ્વપક્ષં સ્થાપયતિ. સ્વલક્ષણક્લેશાવ્ એતૌ ન સામાન્યક્લેશૌ ભવતઃ. તસ્માન્ ન સર્વત્રગાવ્ ઇતિ. યત્રાત્મદૃષ્ટિઃ. તત્ર તૃષ્ણામાનૌ. ન તુ યુગપત્ સર્વસ્મિન્. સ્વલક્ષણક્લેશત્વાત્. એકદેશાલંબનૌ હિ તૌ. તસ્માન્ ન સર્વત્રગૌ. ન ચેત્ સર્વત્રગૌ. તેન યૌ યદ્દર્શનહેયાલંબનૌ. તૌ તદ્દર્શનહેયૌ. પરિશિષ્ટૌ ભાવનાહેયાવ્ ઇતિ સિદ્ધં.
કદાચિત્ વિસભાગમ્ એદં ધાતુમ્ આલંબતે. કદાચિદ્ દ્વાવ્ ઇતિ. કદાચિત્ ત્રીં ધાતૂન્ ઇતિ નોક્તમ્ એતત્. કામધાતુસ્થાસ્ તુ કદાચિદ્ વિસભાગમ્ એકરૂપધાતુમ્ આરૂપ્યધાતુણ્ વાલંબંતે. કદાચિદ્ રૂપારૂપ્યૌ દ્વાવ્ ઇતિ.
આત્માત્મીયત્વેનાગ્રહણાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ તં બ્રહ્માણં આત્મત્વેનાત્મીયત્વેન ન ગૃહ્ણાતિ. અતઃ સત્કાયદૃષ્ટિર્ ન ભવતિ બ્રહ્મણિ સત્ત્વદૃષ્ટિઃ. યસ્માચ્ ચાન્તગ્રાહદૃષ્ટિઃ સત્કાયદૃષ્ટિસમુત્થિતા. અતો નિત્યદૃષ્ટિર્ અપિ તસ્મિન્ બ્રહ્મણિ નાંતગ્રાહદૃષ્ટિર્ ઇતિ. કા તર્હીયં દૃષ્ટિર્ ઇતિ. યેયં બ્રહ્મણિ સત્ત્વદૃષ્ટિઃ. નિત્યદૃષ્ટિશ્ ચ. નેયં દૃષ્ટિઃ મિથ્યાજ્ઞાનં પુનર્ એતદ્ ઇતિ. વિપરીતાલંબનત્વાન્ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ એતત્. ન હિ સર્વા વિપરીતાલંબના પ્રજ્ઞા દૃષ્ટિર્ ઇષ્યતે. અનાત્મન્ય્ એવાત્મેતિ વિપરીતા [તિબ્. 121અ] પ્રજ્ઞા સત્કાયદૃષ્ટિર્ ઇષ્યતે. તત્સમુત્થાપિતા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 460 ) ચ નિત્યદૃષ્ટિર્ અંતગ્રાહદૃષ્ટિઃ. નાન્યા. યૈવ હ્ય્ અહંકારસ્ય સંનિશ્રયીભવતિ. સૈવ સત્કાયદૃષ્ટિઃ. મહાબ્રહ્મણિ ચ સત્ત્વદૃષ્ટિર્ અહમ્ ઇત્ય્ અહંકારસ્ય ન સંનિશ્રયીભવતિ. તેનોક્તમ્ આત્માત્મીયત્વેનાગ્રહણાદ્ ઇતિ.
પ્રાપ્તિવર્જ્યાઃ સહભુવ
ઇતિ. વેદનાદયઃ. પ્રાપ્તયસ્ તુ નૈવમ્ અનેકફલત્વાદ્ ઇતિ. અનેકફલવિપાકનિષ્યન્દા હિ પ્રાપ્તયઃ પ્રાપ્તિમતેત્ય્ ઉક્તં. અતો ન સર્વત્રગધર્મપ્રાપ્તયઃ સર્વત્રગા વ્યવસ્થાપ્યંતે. અત એવેતિ. યસ્માત્ સહભુવો ઽપિ સર્વત્રગા અવસ્થાપ્યંતે. તસ્માચ્ ચતુષ્કોટિકં ક્રિયતે. પ્રથમા કોટિર્ અનાગતાઃ સર્વત્રગા અનુશયા ઇતિ. એતે સર્વત્રગસ્ય સ્વાભાવ્યાત્. ન સર્વત્વગહેતુર્ અનાગતાવસ્થાયાં સર્વત્રગહેતોર્ અનવસ્થાપનાત્. દ્વિતીયા અતીતપ્રત્યુત્પન્નાસ્ તત્સહભુવઃ. સર્વત્રગસહભુવો ઽતીતપ્રત્યુત્પન્નત્વાત્ સર્વત્રગહેતુર્ ભવંતિ. ન સર્વત્રગા અનુશયાઃ અનનુશયસ્વભાવત્વાત્. તૃતીયચતુષ્ઠ્યૌ યોજ્યે. તૃતીયાતીતપ્રત્યુત્પન્નાઃ સર્વત્રગા અનુશયાઃ. ચતુર્થી તાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વા. તદ્યથા અનાગતાસ્ તત્સહભુવઃ [તિબ્. 121બ્] પ્રાપ્ત્યાદયશ્ ચ.
(વ્.14-16) ષડ્ અનાસ્રવગોચરા
ઇતિ. ષડ્ એવેત્ય્ અવધારણં. તસ્માન્ ન રાગાદયો ઽનાસ્રવાલંબના યુજ્યન્તે.
ન રાગસ્ તસ્ય વર્જ્યત્વાન્ ન દ્વેષો ઽનપકારત

ઇત્યાદિવચનાત્. અવિદ્યા ચ તાભ્યામ્ ઇતિ. મિથ્યાદૃષ્ટિવિચિકિત્સાભ્યાં યા સંપ્રયુક્તા. યા ચાવેણિક્ય્ અવિદ્યા. સ એકો ઽવિદ્યાનુશય ઇતિ. ત્રયો નિરોધદર્શનપ્રઘાતવ્યા અનાસ્રવાલંબનાઃ. એવં માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યા અપ્ય્ એત એવ ત્રય ઇતિ ષડ્ ભૂમૌભૂમૌ ભવંતિ. તદ્ગોચરાણાં વિષય ઇતિ. તૌ નિરોધમાર્ગૌ. ગોચર એષામ્ ઇતિ તદ્ગોચરાઃ. તેષાં. યથાક્રમં ત્રયાણાં.
સ્વભૂમ્યુપરમઃ
સ્વભૂમિનિરોધઃ
ગોચર
આલંબનં.
માર્ગસ્
તુ ધર્મજ્ઞાનપક્ષ્યઃ ષડ્ભૂમિકો ઽન્વયજ્ઞાનપક્ષ્યો નવભૂમિકો માર્ગગોચરાણામ્ અપરેષાં ત્રયાણામ્ અનુશયાનામ્ આલંબનં. કથં કૃત્વા. નિરોધાલંબના એતે ત્રયાનુશયા નવભૂમિકા ભવંતિ. કામાવચરા યાવદ્ ભાવાગ્રિકાઃ. તેષાં કામાવચરાણાં કામાવચરધર્મનિરોધ એવાલંબનં. પ્રથમધ્યાનભૂમિકાનાં પ્રથમધ્યાનભૂમિકધર્મનિરોધ એવાલંબનં. તેષાં યાવદ્ ભવાગ્રભૂમિકાનાં ભવાગ્રભૂમિકધર્મનિરોધ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 461 ) એવાલંબનં. માર્ગસ્ તુ ધર્મજ્ઞાનપક્ષ્યઃ [તિબ્. 122અ] ષડ્ભૂમિકઃ. અનાગમ્યધ્યાનાંતરભૂમિકશ્ ચતુર્ધ્યાનભૂમિકશ્ ચ. સ સર્વ એવ કામાવચરાણાં એષાં ત્રયાણામ્ અનુશયાનામ્ આલંબનં. અન્વયજ્ઞાનપક્ષ્યઃ પુનર્ નવભૂમિકઃ. અનાગમ્યધ્યાનાંતરચતુર્ધ્યાનાકાશવિજ્ઞાનાકિંચન્યાયતનભૂમિકઃ. સ સર્વ એવ પ્રથમધ્યાનભૂમિકાનામ્ એષાં ત્રયાણામ્ અનુશયાનામ્ આલંબનમ્. એવં યાવદ્ ભવાગ્રભૂમિકાનામ્ ઇતિ. કસ્માત્ પુનઃ સ્વભૂમિનિરોધ એવ તદ્ગોચરાલમ્બનં. માર્ગસ્ તુ ષડ્ભૂમિકો ઽપિ નવભૂમિકો ઽપિ વા તેષામ્ આલંબનમ્ ઇત્ય્ અત્ર હેતું દર્શયતિ. માર્ગો હ્ય્ અન્યોન્યહેતુક ઇતિ. કથમ્ અન્યોન્યહેતુકઃ. ષડ્ભૂમિકો ધર્મજ્ઞાનપક્ષ્યો માર્ગો ઽધરભૂમિકસ્યોર્ધ્વભૂમિકસ્ય વા સમસ્ય વિશિષ્ટસ્ય વા ધર્મજ્ઞાનપક્ષ્યાંતરસ્યાન્વયજ્ઞાનપક્ષ્યસ્યાપિ ચ માર્ગસ્ય હેતુર્ ભવતિ. સો ઽપિ તસ્યાન્વયજ્ઞાનપક્ષો નવભૂમિકો યોજ્યઃ વિસ્તરેણૈતદ્ વ્યાખ્યાતં
અન્યોન્યં નવભૂમિસ્ તુ માર્ગઃ સમવિશિષ્ટયોર્
ઇત્ય્ અત્ર. તદ્ એવં કામાવચરાનાં માર્ગાલંબનાનામ્ અનાગમ્યભૂમિકો ધર્મજ્ઞાનપક્ષ્યો યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનભૂમિક આલંબનં. અન્વયજ્ઞાનપક્ષ્યો ઽપિ માર્ગો ઽનાગમ્યભૂમિકો યાવદ્ આકિક્ંચન્યાયતનભૂમિકઃ પ્રથમધ્યાનભૂમિકાનામ્ એષાં માર્ગાલંબનાનામ્ આલંબનમ્. એવં યાવદ્ ભવાગ્રભૂમિકાનામ્ ઇતિ. યદિ [તિબ્. 122બ્] કામાવચરા માર્ગાલંબના મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદયો રૂપારૂપ્યપ્રતિપક્ષમ્ અપિ નિરોધમાર્ગાખ્યં ધર્મજ્ઞાનમ્ આલમ્બંતે. સકલો ઽપિ હિ ધર્મજ્ઞાનપક્ષ્યો ઽન્યોન્યહેતુક ઇતિ. કસ્માત્ ત એવ મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદયો ઽન્વયજ્ઞાનપક્ષ્યમ્ અપિ માર્ગં નાલંબંતે ધર્મજ્ઞાનાન્વયજ્ઞાનયોર્ અન્યોન્યહેતુકત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ. યદ્ય્ અપિ ધર્મજ્ઞાનાન્વયજ્ઞાન ઇતિ વિસ્તરઃ. અન્વયજ્ઞાનં ન કામધાતુપ્રતિપક્ષ ઇતિ. ન તે તદ્ આલંબંતે. ધર્મજ્ઞાનં તુ કામધાતુપ્રતિપક્ષ ઇતિ રૂપારૂપ્યપ્રતિપક્ષમ્ અપ્ય્ આલમ્બતે. ધર્મજ્ઞાનં તર્હીતિ વિસ્તરઃ.
ધર્મજ્ઞાનં નિરોધે યન્ માર્ગે વા ભાવનાપથે
ત્રિધાતુપ્રતિપક્ષસ્ તદ્
ઇતિ સિદ્ધાન્તાદ્ ધર્મજ્ઞાનં રૂપારૂપ્યપ્રતિપક્ષઃ તદ્ભાવાત્ તદ્ભૂમિકાનાં રૂપારૂપ્યભૂમિકાનાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીનામ્ આલંબનં ભવિષ્યતિ. ન તત્ સકલમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન તદ્ ધર્મજ્ઞાનં સકલં પ્રતિપક્ષો રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ. કિં તર્હિ કિં કારણં. દુઃખસમુદયધર્મજ્ઞાનયોર્ ભાવનામાર્ગસંગૃહીતયોર્ એતદપ્રતિપક્ષત્વાત્. રૂપારૂપ્યધાત્વોર્ અપ્રતિપક્ષત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અતો ન રૂપારૂપ્યાવચરાણાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીનાં તદ્ધર્મજ્ઞાનમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 462 ) આલંબનં. [તિબ્. 123અ] કિં ચ નાપિ સકલયોર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. નાપિ સકલયો રૂપારૂપ્યધાત્વોસ્ તદ્ધર્મજ્ઞાનં પ્રતિપક્ષઃ. કિં કારણં. દર્શનપ્રહાતવ્યાનામ્ અપ્રતિપક્ષત્વાત્.
ધર્મજ્ઞાનં નિરોધે યન્ માર્ગે વા ભાવનાપથ
ઇતિ વચનાત્. અત્ર નિગમનં કરોતિ ઇત્ય્ આદ્યાભાવાન્ ન ભવત્ય્ આલંબનમ્ ઇતિ. દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાણામ્ આદ્યયોર્ દુઃખસમુદયધર્મજ્ઞાનયોર્ યથોક્તરૂપારૂપ્યપ્રતિપક્ષત્વં પ્રત્ય્ અભાવાત્. રૂપારૂપ્યાવચરાણાં દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં ચાદ્યેષુ દર્શનપ્રહાતવ્યેષુ પ્રતિપક્ષત્વં પ્રતિ તસ્ય ધર્મજ્ઞાનસ્યાભાવાત્. ન તદ્ભૂમિકાનાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીનાં માર્ગાલંબનાનાં રૂપારૂપ્યભૂમિકાનાં ધર્મજ્ઞાનમ્ આલંબનં ભવતિ. તદ્ એવ ત્રૈધાતુકાન્ અષ્ટાદશાનાસ્રવાલંબનાન્ અપાસ્ય શેષા અશીતિર્ અનુશયાઃ સાસ્રવાલંબના ઇતિ સ્થાપિતં.
ન વર્જ્યનીયઃ સ્યાદ્ ઇતિ. ન પ્રાપ્તિચ્છેદેન પ્રહેયઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યથા કુશલો ધર્મચ્છન્દો ઽભિલાષરૂપઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ ઇતિ ન પ્રાપ્તિચ્છેદેન પ્રહેયઃ. તદ્વદ્ અયં સ્યાત્. અતો નાનાસ્રવાલંબનઃ.
ન દ્વેષો ઽનપકારત
ઇતિ. નવાઘાતવસ્તુલક્ષણવ્યતીતત્વાન્ નિરોધમાર્ગયોર્ નાત્ર દ્વેષઃ. ભૂતાર્થશુદ્ધિત્વાદ્ [તિબ્. 123બ્] ઇતિ. ભૂતાર્થેન શુદ્ધિર્ નિરોધઃ. ક્લેશમલપ્રહીણત્વાત્. માર્ગો ઽપિ પરમાર્થશુદ્ધિઃ પરમાર્થેન શુધ્યત્ય્ અનયેતિ કૃત્વા. યસ્ તયોઃ શુદ્ધિર્ ઇતિ ગ્રાહો ન શીલવ્રતપરામર્શ ઇતિ યુજ્યતે વ્યવસ્થાપયિતું. અગ્રૌ ચ તાવ્ ઇતિ. ભૂતાર્થશુદ્ધિત્વાત્ તૌ નિરોધમાર્ગૌ અગ્રૌ. અપિ ચ પરામર્શૌ યદ્ય્ અનાસ્રવાલંબનૌ સ્યાતાં સમ્યગ્દૃષ્ટિલક્ષણં ભજેતાં. શુદ્ધત્વાદ્ અગ્રત્વાચ્ ચાનાસ્રવાણામ્. અતશ્ ચ ન દર્શનહેયૌ સ્યાતાં અગ્રૌ હીને ચ વસ્તુન્ય્ અગ્ર ઇતિ ગ્રાહો દૃષ્ટિપરામર્શો યુજ્યતે. ન ચૈવં નિરોધમાર્ગાવ્ ઇતિ. ન તયોર્ અગ્રગ્રાહો દૃષ્ટિપરામર્શો ભવતિ.
(વ્.17, 18) કત્ય્ આલંબનતો ઽનુશેરતે. કતિ સંપ્રયોગત એવેતિ. કત્ય્ આલંબનત એવેતિ નાવધારણેન પૃચ્છતિ. યસ્માદ્ ય આલંબનતો ઽનુશેરતે. તે ઽવશ્યં સંપ્રયોગતો ઽનુશેરતે ઇતિ. યે તુ સંપ્રયોગત એવાનુશેરતે. તે નાલંબનતો ઽનાસ્રવવિસભાગભૂમ્યાલંબના અનુશયા ઇતિ.
આનુગુણ્યર્થો ઽત્રાનુશયાર્થઃ. ન તદ્ભૂમિકાઃ પ્રત્યયાસ્ તદુપપત્તયે આનુગુણ્યેન વર્તન્ત ઇતિ. ન ચ તે તદનુગુણા ઇતિ. ન ચ તે નિરોધાદયઃ તેષાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીનાં અનુગુણાઃ. વાતિકસ્ય રૂક્ષાનનુશયનવત્. યથા વાતિકસ્ય રૂક્ષં નાનુશેત ઇત્ય્ ઉક્તે ન કાયસ્યાનુગુણ્યેન વર્તત ઇતિ ગમ્યતે. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 463 ) પૂર્વસ્મિંસ્ તુ પક્ષે પ્રતિષ્ઠાલાભાર્થો ન તેષુ પ્રતિષ્ઠાં લભત ઇતિ વચનાત્.

[તિબ્. 124અ] યેન ધર્મેણેતિ. વેદનાદિના.
(વ્.19) તચ્ ચ તયોર્ નાસ્તીતિ. તચ્ ચ દુઃખં તયોઃ રૂપારૂપ્યધાત્વોર્ નાસ્તિ. કસ્માત્. પરવ્યાબાધહેત્વભાવાત્. પરવ્યાબાધસ્ય હેતુર્ વ્યાપાદાદિઃ. તસ્યાભાવાત્. એતદ્ અગ્રં દૃષ્ટિગતાનામ્ ઇતિ. એતદ્ વિશિષ્ટં દૃષ્ટિપ્રકારેભ્યઃ. નાતિસાવદ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. મોક્ષો માર્ગોપનિષત્ ઉચ્છેદસ્ તુ નિર્હેતુકો ઽભિપ્રેત ઇતિ ભ્રાંતેઃ સાવદ્યમ્ ઉચ્છેદદર્શનમ્ ઇતિ વિશેષઃ. સ્વદ્રવ્યસંમૂઢત્વાદ્ ઇતિ. સ્વસંતતિપતિતાનામ્ ઉપાદાનસ્કંધાનામ્ આત્માત્મીયત્વેન ગ્રહણાત્ સ્વદ્રવ્યસંમૂઢા સત્કાયદૃષ્ટિઃ. તેષામ્ એવ શાશ્વતોચ્છેદાન્તગ્રાહદૃષ્ટિર્ અપિ તથૈવ. યથા ચ તે દૃષ્ટી. તથા તત્સંપ્રયોગિન્ય્ અપ્ય્ અવિદ્યેતિ. અપરપીડાપ્રવૃત્તત્વાચ્ ચ. કિમ્. અવ્યાક્ટે સત્કાયાંતગ્રાહદૃષ્ટી ઇતિ પ્રકૃતં. તે હિ ન કાચિદ્ અપિ પરપીડાં કુરુતઃ. સ્વર્ગતૃષ્ણાસ્મિમાનયોર્ અપ્ય્ એષ પ્રસંગ ઇતિ. સ્વર્ગતૃષ્ણાયા અસ્મિમાનસ્ય ચ દાનાદિભિર્ અવિરોધાત્ સ્વદ્રવ્યસંમૂઢાત્વાદ્ અપરપીડાપ્રવૃત્તત્વાચ્ ચાવ્યાકૃતત્વપ્રસંગઃ. ન ચેષ્યતે. તસ્માન્ નૈભિઃ કારણૈર્ અનયોર્ અવ્યાકૃતત્વમ્ ઇત્ય્ અનેનાભિપ્રાયેણ પૂર્વાચાર્યમતમ્ [તિબ્. 124બ્] ઉપન્યસ્યતિ. સહજા સત્કાયદૃષ્ટિર્ ઇત્યાદિ. વિકલ્પિતા ત્વ્ અકુશલેતિ. યાત્મવાદિભિઃ કપિલોલૂકાદિભિર્ વિકલ્પિતા. સા નાવ્યાકૃતા. કિં તર્હિ. અકુશલેતિ. અન્તગ્રાહદૃષ્ટિર્ અપિ. યા તૈર્ વિકલ્પિતા. સાપ્ય્ અકુશલા. તત્પૂર્વકત્વાત્ તુ સા તુલ્યવાર્ત્તેત્ય્ અનુક્તાપિ ગમ્યત એવ.
શેષાસ્ ત્વ્ ઇહાશુભા
ઇતિ. ઇહેતિ. કામાવચરશેષાભિસંગ્રહાર્થં. કામધાતૌ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિશેષાઃ ક્લેશા અકુશલા એવેત્ય્ અવધાર્યતે.
(વ્.20) કત્ય્ અકુશલમૂલાનિ કતિ નેતિ. એષામ્ અષ્ટાનવતેર્ અનુશયાનામ્ ઇત્ય્ અનુવૃત્તત્વેનૈવં વિવર્જનં ક્રિયતે.
કામે ઽકુશલ્મૂલાનિ રાગપ્રતિઘમૂઢય
ઇતિ. કામધાતૌ યે રાગપ્રતિઘમોહાઃ. તે સર્વ એવ પંચ પ્રકારા અપ્ય્ અકુશલમૂલાનિ. કુશલમૂલવિપક્ષેણ વ્યવસ્થાનાત્. નાન્યે ઽનુશયા ઇતિ. મૂઢિર્ ઇતિ મોહપર્યાયઃ. સર્વો મોહઃ અન્યત્ર સત્કાયાંતગ્રાહદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તાન્ મોહાદ્ ઇતિ. કથમ્ ઇહ ન સૂત્રિતં લભ્યતે.
અશુભા
ઇત્ય્ અધિકારાદ્ એકદેશનિર્દેશાત્. અત એવોચ્યતે. યદ્ય્ અકુશલં ચાકુશલસ્યૈવ ચ મૂલમ્ ઇષ્ટમ્ ઇતિ. એત એવેત્ય્ અવધારણાચ્ છેષા અનુશયા મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદયો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 464 ) નાકુશલમૂલાનીતિ સિદ્ધં.
(વ્.20ચ્દ્, 21) ત્રીણ્ય્ અવ્યાકૃતમૂલાનીતિ.
એષામ્ એવાષ્ટાનવતેર્ અનુશયાનાં.
ત્રીણ્ય્ અવ્યાકૃતમૂલાનીતિ.
[તિબ્. 125અ] ત્રિગ્રહણં બહિર્દેશકમતાદ્ વિશેષણાર્થઃ. ત્રીણ્ય્ એવ ન ચત્વારીતિ દર્શિતં ભવતિ. કતમાનિ ત્રીણીત્ય્ આહ.
તૃષ્ણાવિદ્યા મતિશ્ ચ સા.
સેતિ અવ્યાકૃતતાં દર્શયતીતિ. અવ્યાકૃતમૂલાનીતિ. અનેનાવ્યાકૃતશબ્દેન કેવલેન તૃષ્ણાવિદ્યામતયો વિશેષિતા ઇતિ દર્શયતિ. અત્ર ચ મતિર્ અક્લેશસ્વભાવાપ્ય્ અવ્યાકૃતમૂલમ્ ઇતીષ્યતે વૈભાષિકૈઃ. યા કાચિદ્ અવ્યાકૃતા તૃષ્ણેતિ. આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તેષુ ધ્યાનારૂપ્યેષૂપપત્તિકાલે વા વિમાનાદિષુ સંભવતઃ. યા કાચિદ્ અવિદ્યા રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ કામધાતૌ ચ સત્કાયાંતગ્રાહદૃષ્ટિસંપ્રયોગિણીતિ. એવં પ્રજ્ઞા ચ યા કાચિદ્ અવ્યાકૃતા. અંતતો વિપાકજાપિ. કામધાતૌ વિપાકજૈર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકનિર્માણચિત્તસંપ્રયુક્તા સત્કાયાંતગ્રાહદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તા ચ રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ સર્વક્લેશસંપ્રયુક્તા પ્રજ્ઞા. વિપાકજાદિસંપ્રયુક્તા ચ યથાસંભવમ્ અવ્યાકૃતા પ્રજ્ઞા. દ્વૈધવૃત્તેર્ ઇતિ. દ્વિધાભાવો દ્વૈધં. દ્વૈધે વૃત્તિઃ. તસ્યાઃ. ન વિચિકિત્સા મૂલં ભવિતુમ્ અર્હતિ. દ્વૈધવૃત્તિતશ્ ચલત્વાત્. ઉન્નતિલક્ષણેનેતિ [તિબ્. 125બ્]. ઉન્નતેર્ લક્ષણં. તેન. ઊર્ધ્વવૃત્તિર્ ભવતિ. તસ્માન્ ન માનો મૂલં ભવિતુમ્ અર્હતિ. મૂલાનિ સ્થિરાણ્ય્ અધોવૃત્તીનિ ચેતિ. મૂલવૈધર્મ્યાન્ ન વિચિકિત્સા મૂલમ્ અસ્થિરત્વાત્. ન માનો ઽનધોવૃત્તિત્વાદ્ ઇતિ વક્તવ્યં.
તે ઇત્ય્ અવ્યાકૃતાઃ. અવ્યાકૃતા તૃષ્ણેતિ. રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ. દૃષ્ટિર્ અપિ તયોશ્ ચ કામધાતૌ ચ સત્કાયાંતગ્રાહદૃષ્ટિસ્વભાવા. અવિદ્યાપિ કામધાતૌ તત્સંપ્રયોગિણ્ય્ એવ. રૂપારૂપ્યધાત્વોશ્ ચ સર્વા. તૃષ્ણાદૃષ્ટિમાનોત્તરધ્યાયિન ઇતિ. ય આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તધ્યાનધ્યાયી. સ તૃષ્ણોત્તરધ્યાયી. યો ધ્યાનનિશ્રયેણ શાશ્વતાદિદૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદયતિ. સ દૃષ્ટ્યુત્તરધ્યાયી. માનોત્તરધ્યાયી ચ. યસ્ તેન મન્યતે લાભ્ય્ અહમ્ અસ્ય ધ્યાનસ્ય નાન્યે તથેતિ. સ માનોત્તરધ્યાયી. તત્ર તૃષ્ણોત્તરં તૃષ્ણોપરિકં. ધ્યાતું શીલમ્ અસ્યેતિ તૃષ્ણોત્તરધ્યાયી. અથ વા. તૃષ્ણોત્તરશ્ ચ તૃષ્ણાધિક ઇત્ય્ અર્થઃ. ધ્યાયી ચ તૃષ્ણોત્તરધ્યાયી. એવં દૃષ્ટ્યુત્તરધ્યાયી ચ. માનોત્તરધ્યાયી ચ. તે ચાવિદ્યાવશાદ્ ભવંતીતિ. તે ચ ત્રયો ધ્યાયિનો ઽવિદ્યાવશાદ્ અવિદ્યાયોગાત્ તથા ભવંતિ. અતો ઽવિદ્યાપ્ય્ અવ્યાકૃતમૂલમ્ [તિબ્. 126અ] ઇતિ. સમાપત્તિસમાપન્નાનાં ચ એતાઃ ક્લેશસમુદાચારાવસ્થાઃ અવ્યાકૃતાનાં ધર્માણાં મૂલં કારણમ્ ઇતિ.
(વ્.22) અવ્યાકૃતસંબન્ધેન પર્યનુયુંક્તે. યાનિ સૂત્રે ચતુર્દશાવ્યાકૃતવસ્તૂનીતિ વિસ્તરઃ. શાશ્વતો લોકઃ. અશાશ્વતો લોકઃ. ઇત્ય્ એવમાદિ. કિં તાન્ય્ અવ્યાકૃતત્વાદ્ ઇતિ. કિં તાનિ નૈવ કુશલાનિ નાકુશલાનીત્ય્ અવ્યાકૃતત્વાત્. નાવ્યાકૃતવસ્તૂન્ય્ અપદિશ્યંતે. સ્થાપનીયપ્રશ્નો ઽવ્યાકૃત ઇતિ. યઃ સ્થાપનીયત્વેન ન વ્યાકૃતો ન કથિતઃ. સો ઽવ્યાકૃતઃ પ્રશ્નઃ. તસ્ય વસ્ત્વ્ અધિષ્ઠાનમ્ ઇત્ય્ અવ્યાકૃતવસ્તુ. તત્પ્રસંગેનેદમ્ ઉપન્યસ્યતે. ચતુર્વિધો હિ પ્રશ્ન ઇતિ વિસ્તરઃ.
મરણોત્પત્તિવિશિષ્ટાત્માન્યતાદિવદ્
ઇતિ. મરણવદ્ ઉત્પત્તિવદ્ વિશિષ્ટવદ્ આત્માન્યતાદિવદ્ ઇતિ. યથાસંખ્યમ્ એકાંશવ્યાકરણાદિષૂદાહરણાનિ. મરિષ્યંતીતિ મરણોદાહરણમ્ એકાંશવ્યાકરણે. સક્લેશા જનિષ્યંતે ન નિઃક્લેશા ઇત્ય્ ઉત્પત્ત્યુદાહરણં વિભજ્યવ્યાકરણે. કાન્ અધિકૃત્ય પ્રશ્નયસીતિ વિશિષ્ટતોદાહરણં પરિપૃચ્છાવ્યાકરણે. કિમ્ અન્યઃ સ્કન્ધેભ્યઃ સત્ત્વ ઇતિ [તિબ્. 126બ્] આત્માન્યતોદાહરણં સ્થાપનીયવ્યાકરણ ઇતિ. કિં સર્વસત્ત્વા મરિષ્યંતીત્ય્ એકાંશેન વ્યાકર્તવ્યમ્ ઇતિ. યથોક્તં ભગવતા અલ્પકં ભિક્ષવો મનુષ્યાણાં જીવિતં. ગમનીયઃ સમ્પરાયઃ. ચરિતવ્યં કુશલં. નાસ્તિ જાતસ્યામરણમ્ ઇતિ. કિમ્ અન્યઃ સ્કન્ધેભ્યો સત્ત્વો ઽનન્ય ઇતિ સ્થાપનીય ઇતિ. યથોક્તં ભગવતા. કિં તુ ભો ગૌતમ સ કરોતિ સ પ્રતિસંવેદયતે. અવ્યાકૃતમ્ એતત્ બ્રાહ્મણ. અન્યઃ કરોત્ય્ અન્યઃ પ્રતિસંવેદયતે. અવ્યાકૃતમ્ એતદ્ બ્રાહ્મણ. સ કરોતિ સ પ્રતિસંવેદયત ઇતિ પૃષ્ટો ઽવ્યાકૃતમ્ એતદ્ ઇતિ વદસિ. અન્યઃ કરોતિ અન્યઃ પ્રતિસંવેદયત ઇતિ પૃષ્ટો ઽવ્યાકૃતમ્ એતદ્ ઇતિ વદસિ. તત્ કો ઽત્ર ખલ્વ્ અસ્ય ભવતો ગૌતમસ્ય ભાષિતસ્યાર્થઃ. સ કરોતિ સ પ્રતિસંવેદયત ઇતિ બ્રાહ્મણ શાશ્વતાય પરૈતિ. અન્યઃ કરોતિ અન્યઃ પ્રતિસંવેદયત ઇતિ ઉચ્છેદાય પરૈતિ. એતાવંતાવ્ અનુગમ્ય તથાગતો મધ્યયા પ્રતિપદા ધર્મં દેશયતીતિ.

અપર આહેતિ ભદંતરામઃ. ઇદમ્ અપ્ય્ એકાંશેન વ્યાકર્તવ્યં. ન સર્વે જનિષ્યંત ઇતિ. ન કેવલમ્ ઇદમ્ એકાંશેન વ્યાકર્તવ્યં. સર્વે સત્ત્વા મરિષ્યંતીતિ યસ્ તુ પૃચ્છેદ્ ઇતિ વિસ્તરેણાચાર્યઃ. યસ્ તુ પૃચ્છેદ્ અનેન પ્રકારેણ યે મરિષ્યંતિ. કિં તે જનિષ્યંત ઇતિ. તસ્ય વિભજ્યવ્યાકરણં સ્યાત્. ન સર્વ જનિષ્યંતે. કિં તર્હિ. સક્લેશા જનિષ્યંતે. ન નિઃક્લેશા [તિબ્. 127અ] ઇતિ. તસ્માદ્ યદ્ ઉક્તમ્ ઇદમ્ એકાંશેન વ્યાકર્તવ્યં ન સર્વે જનિષ્યંત ઇતિ. તન્ નોપપદ્યતે. તેન યુજ્યત એવ વૈભાષિકોદાહરણમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સ એવ ભદન્તરામ આહ. મનુષ્યેષુ ચોભયમ્ અસ્તિ. હીનત્વં વિશિષ્ટત્વં ચ. એતદ્ ઉભયમ્ આપેક્ષિકમ્ અસ્તીત્ય્ ઉભયમ્ એકાંશેન વ્યાકર્તવ્યં તત્યથા કિં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 466 ) વિજ્ઞાનં કાર્યં કારણમ્ ઇતિ પ્રશ્ન એકાંશેન વ્યાક્રિયતે. હેતુફલાપેક્ષયા કારણં કાર્યં ચેતિ. તત્ર યદ્ ઉક્તં કિં મનુષ્યો હીનો વિશિષ્ટ ઇતિ. પરિપૃચ્છ્ય વ્યાકર્તવ્યં કાન્ અધિકૃત્ય પ્રશ્નયસીતિ. તદ્ અયુક્તં. યસ્માદ્ અયમ્ એકાંશેન વ્યાકરણીયઃ પ્રશ્ન ઇતિ. એકાંતેન તુ પૃચ્છત ઇત્ય્ આચાર્યો વૈભાષિકપક્ષં સમર્થયતિ. એકાંતેન તુ પૃચ્છતઃ કિં મનુષ્યો હીન એવ વિશિષ્ટ એવેતિ. નૈકાંતવ્યાકરણાદ્ ધીન ઇતિ વા વિશિષ્ટ ઇતિ વા. વિભજ્યવ્યાકરણં યુજ્યતે કાન્ અધિકૃત્ય પ્રશ્નયસીતિ. તત્ર તદ્ ઉક્તં મનુષ્યેષ્વ્ એવોભયમ્ અસ્તીતિ વિસ્તરેણ. તદ્ અયુક્તં. સ એવાહ. સ્કંધેભ્યો ઽન્યઃ સત્ત્વ ઇતિ સર્વં. યસ્ તુ સ્થાપનીય ઇત્ય્ આચાર્યઃ વૈભાષિકનયેનોક્તમ્ [તિબ્. 127બ્] એતચ્ ચતુર્વિધસ્યોદાહરનં.
આભિધાર્મિકા આહૂર્ ઇતિ. ષટ્પાદભિધર્મમાત્રપાઠિનઃ. દુઃખપ્રજ્ઞપ્તિર્ યાવન્ માર્ગપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઇતિ. ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનાં પ્રજ્ઞપ્તિઃ યથાસૂત્રં. અર્થોપસંહિતત્વાદ્ ઇતિ. અર્થપ્રતિસંયુક્તત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એતદ્ એવ શઠસ્યેતિ. એતદ્ એવ વિભજ્યવ્યાકરણીયપ્રશ્નવચનં. શઠસ્ય વિહેઠનાભિપ્રાયસ્ય પ્રષ્ટુઃ પરિપૃચ્છાવ્યાકરણં વેદિતવ્યં. ભદન્તરામ આહ. યદા તાવ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદા તૌ શઠાશઠૌ ન કિંચિત્ પૃચ્છતઃ. કેવલમ્ અધ્યેષયતો ધર્માન્ વદેતિ. તયોશ્ ચ શઠાશઠયોર્ ન કિંચિદ્ વ્યાક્રિયતે ઇમે ધર્મા રૂપાદયઃ સવિસ્તરપ્રભેદા ઇતિ. કેવલં પરિપૃછ્યેતે કતમાન્ વદામીતિ. તદ્ કથમ્ અનયોઃ શથાશઠયોઃ પ્રશ્નો ભવતિ. કથં ચ વ્યાકરણમ્ આભિધાર્મિકસ્ય. યો હીતિ વિસ્તરેણાચારઃ. યો હિ પન્થાનં બ્રૂહીતિ તદનભિજ્ઞ આહ. કિં તેન પંથા ન પૃષ્ટો ભવતિ. અધ્યેષણમુખેનૈવાસ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યથા હિ પન્થાનં બ્રૂહીતિ બ્રુવતોક્તં ભવતિ કતમઃ પન્થા ઇતિ. એવં ધર્માન્ વદેતિ બ્રુવતોક્તં ભવતિ કતમે ધર્મા ઇતિ. પરિપૃચ્છ્યૈવ ચ વ્યાકરણાત્ બહવો ધર્માઃ કતમાન્ વદામીતિ પરિપૃચ્છ્યૈવ તસ્ય પ્રશ્નસ્ય તેષાં વા ધર્માણાં વ્યાકરણાત્. ધર્મબહુત્વં વ્યાકૃતમ્ ઇતિ કૃત્વા. કથં ન પરિપૃચ્છાવ્યાકરણમ્ ઇતિ. પરિપૃચ્છ્યવ્યાકરણમ્ [તિબ્ 128અ] ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્ર યદ્ ઉક્તં તયોશ્ ચ ન કિંચિત્ વ્યાક્રિયતે કેવલં પરિપૃછ્યેતે યાવત્ કથં ચ વ્યાકરણમ્ ઇતિ. તદ્ અયુક્તં.
આચાર્ય આહ. સૂત્રાન્તાદ્ એવેતિ વિસ્તરઃ. એવં તુ સૂત્રે વ્યાકૃતં. સંસ્કૃતેન વ્યવસ્થાપ્ય પઠ્યતે. સંચેતનીયં કર્મ કૃત્વા કિં પ્રતિસંવેદયતે. કિં સુખં દુઃખમ્ અદુઃખાસુખમ્ ઇત્ય્ એવં પૃષ્ટેન વિભજ્યવ્યાકરણીયઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 467 ) પ્રશ્નઃ. સંચેતનીયસ્ય કુશલાદિભેદાત્. કુશલસાસ્રવં સંચેતનીયં કર્મ કૃત્વા સુખમ્ અદુઃખાસુખં વા પ્રતિસંવેદયતે. અકુશલસંચેતનીયં કર્મ કૃત્વા દુઃખં પ્રતિસંવેદયત ઇતિ. સચેદ્ એવં વદેદ્ ઔદારિકમ્ ઇતિ રૂપિ. વિસ્તરઃ પ્રભેદો ન ભવતિ યાવદ્ અન્યો જીવ ઇતિ. યાવચ્છબ્દેન સર્વં વક્તવ્યં. ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાદ્. ભવતિ ચ ન ભવતિ ચ તથાગતઃ પરં મરણાત્. નૈવ ભવતિ ન ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાત્. સ જીવસ્ તચ્ છરીરમ્. અન્યો જીવો ઽન્યચ્ છરીરમ્ ઇતિ.
(વ્.23, 24) સ તેન તસ્મિં સંયુક્ત ઇતિ. પુદ્ગલસ્ તેનાનુશયેન બદ્ધ ઇતિ જ્ઞાયત એવેત્ય્ અર્થઃ. સ્વલક્ષનાક્લેશાશ્ [તિબ્. 128બ્] ચેતિ. સ્વલક્ષણં સુખવેદનીયાદિ વસ્તુ. તત્ર રાગઃ સુખવેદનીયમ્ એવ વસ્તુ આલંબ્યોત્પદ્યત ઇતિ. સ્વલક્ષણક્લેશ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તેન સુખવેદનીયેન વસ્તુનાલંબ્યમાનેનોન્નતિર્ ભવતીતિ માનો ઽપિ સ્વલક્ષણક્લેશઃ. તથા દુઃખવેદનીયં વસ્ત્વ્ આલંબ્ય પ્રતિઘ ઉત્પદ્યત ઇતિ પ્રતિઘો ઽપિ સ્વલક્ષણક્લેશ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. સામાન્યક્લેશાશ્ ચ. દૃષ્ટિવિચિકિત્સાદયઃ સામાન્યાઃ સામાન્યેન વા ક્લેશાઃ સામાન્યક્લેશાઃ. એતે હ્ય્ અવિશેષેણ સુખવેદનીયાદિકે વસ્તુન્ય્ ઉત્પદ્યંત ઇતિ. અતસ્ તદ્ આલંબ્ય ઉત્પન્નાઃ સામાન્યક્લેશા ઇત્ય્ ઉચ્યંતે.
અતીતપ્રત્યુપસ્થિતૈર્
ઇતિ. અતીતવર્તમાનૈઃ. રાગપ્રતિઘમાના યસ્મિં વસ્તુન્ય્ ઉત્પન્ના ઇતિ વિસ્તરઃ. એતે રાગાદયઃ ષડ્વિજ્ઞાનકાયિકા અપ્ય્ અવિશેષાભિધ્યાનાદ્ યથાયોગં યસ્મિં વસ્તુન્ય્ ઉત્પન્નાસ્ ત્રૈયધ્વિકે દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યે યાવદ્ ભાવનાપ્રહાતવ્યે. ન ચ પ્રહીણાઃ. તસ્મિન્ વસ્તુનિ તૈ રાગાદિભિઃ સંયુક્તઃ. દામ્નેવ બલીવર્દઃ કીલકે. એતે હિ સ્વલક્ષણક્લેશત્વાન્ ન સર્વસ્ય પુદ્ગલસ્યાવશ્યં સર્વત્રોત્પદ્યન્ત ઇતિ. કસ્યચિત્ કસ્મિંશ્ચિદ્ ઉત્પદ્યંત ઇત્ય્ અર્થઃ. અતો
યત્રોત્પન્નાપ્રહીણાસ્ ત
ઇતિ તદ્વિશેષણં. અપ્રહીણા ઇતિ વિશેષણં. યસ્માદ્ યૈ રાગાદિભિર્ યસ્મિન્ વસ્તુનિ [તિબ્. 129અ] સંયુક્ત આસીત્. યદિ તે પ્રહીણા ભવેયુર્ ન તૈઃ સર્વત્ર સંયુક્તઃ. પ્રહીણેન નિરનુશયવિષયત્વાત્.
સર્વત્રાનાગતૈર્ એભિર્ માનસૈર્
ઇતિ માનસગ્રહણં.
સ્વાધ્વિકે પરૈર્
ઇતિ પંચવિજ્ઞાનકાયિકાનામ્ અન્યથા વ્યવસ્થાપ્યમાનત્વાત્. રાગપ્રતિઘવિશેષણં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 468 ) ચૈતત્. માનસ્યાવશ્યં માનસત્વાત્. એભિર્ અનાગતૈઃ સર્વત્ર ત્રૈયધ્વિકે પંચનૈકાયિકે ઽપિ યથાસ્વં સંયુક્તઃ. ન હિ તત્ સાસ્રસ્વં વસ્તુ. યત્ સ્વલક્ષણક્લેશેનાપિ રાગેણ ન સરાગં. દ્વેષેન ચ ન સદ્વેષં. માનેન ચ ન સમાનં. સર્વસાસ્રવવસ્ત્વાલંબના હિ યથાસ્વં અપરિમિતા અનાગતા રાગાદયો ભવંતિ. અન્યૈ રાગપ્રતિઘૈર્ અનાગતૈર્ અનાગત એવ વસ્તુનિ સંયુક્ત ઇતિ. સર્વે ચિત્તચૈત્તા આલંબને નિયતા ઇતિ. તૈર્ ઉત્પત્તિધર્મિભિર્ અનાગત એવ વસ્તુનિ સંયુક્તઃ. વર્તમાનવિષયત્વાત્ પંચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનાં. રાગપ્રતિઘૈર્ ઇતિ માનવચનં માનાનાં માનસત્વાત્.
સમાનમિદ્ધા દૃગ્ઘેયા મનોવિજ્ઞાનભૂમિકા

ઇતિ વચનાત્. પંચવિજ્ઞાનકાયિકૈર્ અપિ ન કેવલં માનસૈર્ ઇત્ય્ અપિશબ્દો દ્યોતયતિ. તૈર્ અનુત્પત્તિધર્મિભિઃ સર્વત્ર વસ્તુનિ ત્રૈયધ્વિકે સંયુક્તઃ. એતે હ્ય્ અનુત્પત્તિધર્મિણો ઽનાગત એવાધ્વનિ વ્યવતિષ્ઠંતે. [તિબ્. 129બ્] એષાં ચાલંબનાનિ સંચરંતિ. સસંપ્રયોગા હિ ક્લેશાઃ સુવર્ચલાવદ્ અનુત્પત્તિધર્મિણો વિષયાભિમુખા એવાવતિષ્ઠંતે. તથા હ્ય્ અનુત્પત્તિધર્મિણો નૈવાલંબનમ્ આલંબ્યોત્પદ્યંત ઇતિ. અતઃ કેષાંચિદ્ આલંબનમ્ અતીતં. કેષાંચિદ્ વર્તમાનં. કેષાંચિદ્ અનાગતં ભવતિ. ન હ્ય્ આલંબનાનુત્પત્તિત એવ તેષામ્ અનુત્પત્તિઃ. કિં તરિ. પ્રત્યયવૈકલ્યાત્. અવસ્થાફલં હિ સામગ્ર્યં ન દ્રવ્યફલમ્ ઇતિ સિદ્ધાંતઃ.
શેષૈસ્ તુ સર્વૈઃ સર્વત્ર સંયુત
ઇતિ. ત્રૈયધ્વિકૈર્ અપિ દૃષ્ટ્યાદિભિર્ અનેકનૈકાયિકૈર્ અપિ ત્રૈયધ્વિકે પંચપ્રકારે ઽપિ વસ્તુનિ સંયુતઃ સંયુક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. કિં કારણમ્ ઇત્ય્ આહ. સામાન્યક્લેશત્વાદ્ ઇતિ. એતે હિ સર્વસ્ય સર્વસ્મિન્ સંભવંતિ. પંચોપાદાનસ્કંધાલંબનત્વાત્.
(વ્.25) કથં તત્ર તેન ચ સંયુક્ત ઇતિ. કથમ્ અતીતાનાગતે વસ્તુનિ. તેન ચાતીતાનાગતેનાનુશયેન સંયુક્ત ઇતિ. વિસંયુક્તો વા. કથં વા અપ્રહીણપ્રહીણાવસ્થાયાં વ્યવસ્થાપ્યંતે. સંસ્કૃતલક્ષણયોગાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ સંસ્કૃતલક્ષણાનિ જાત્યાદીનિ સંસ્કારાણામ્ અર્થસંચારાય પ્રવર્તન્તે. અતસ્ તેષાં અશાશ્વતત્વં પ્રતિજ્ઞાયતે. રૂપં ચેદ્ ભિક્ષવ ઇત્ય્ અસ્ય સૂત્રસ્યાયમ્ આદિતઃ પાઠઃ. રૂપમ્ અનિત્યમ્ અતીતાનાગતં. કઃ પુનર્ વાદઃ પ્રત્યુત્પન્નસ્ય. એવંદર્શી શ્રુતવાન્ આર્યશ્રાવકઃ અતીતે રૂપે ઽનપેક્ષો ભવતિ. અનાગતં રૂપં નાભિનન્દતિ. પ્રત્યુત્પન્નસ્ય રૂપસ્ય નિર્વિદે [તિબ્. 130અ] વિરાગાય નિરોધાય પ્રતિપન્નો ભવતિ. અતીતં ચેદ્ ભિક્ષવો રૂપં નાભવિષ્યન્ ન શ્રુતવાન્ આર્યશ્રાવકો અતીતે રૂપે ઽનપેક્ષો ઽભવિષ્યત્. યસ્માત્ તર્હ્ય્ અસ્ત્ય્ અતીતં રૂપં. તસ્માચ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 469 ) છ્રુતવાન્ આર્યશ્રાવકો અતીતરૂપે ઽનપેક્ષો ભવતિ. અનાગતં ચેદ્ રૂપં નાભવિષ્યન્ ન શ્રુતવાન્ આર્યશ્રાવકો ઽનાગતં રૂપં નાભ્યનન્દિષ્યત્. યસ્માત્ તર્હ્ય્ અસ્ત્ય્ અનાગતં રૂપં. તસ્માચ્ છ્રુતવાન્ આર્યશ્રાવકો ઽનાગતં રૂપં નાભિનન્દતિ. પ્રત્યુત્પન્નં ચેદ્ ભિક્ષવો રૂપં નાભવિષ્યદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન શ્રુતવાન્ આર્યશ્રાવકો ઽતીતે રૂપે ઽનપેક્ષો ઽભવિષ્યદ્ ઇતિ. નિર્વિષયત્વાદ્ વૈરાગ્યકાલે ઽતીતવિષયાપેક્ષાર્યશ્રાવકસ્યાનપેક્ષા મતિર્ ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યદાતીતં રૂપમ્ અપેક્ષ્યતે. તદા તત્રાસક્તિર્ ઇતિ. અભ્યનન્દિષ્યદ્ ઇત્ય્ અભ્યલષિષ્યત્. પ્રત્યુત્પન્નં ચેદ્ ભિક્ષવો રૂપં નાભવિષ્યન્ ન શ્રુતવાન્ આર્યશ્રાવકઃ પ્રત્યુત્પન્નસ્ય રૂપસ્ય નિર્વિદે વિરાગાય નિરોધાય પ્રતિપન્નો ઽભવિષ્યદ્ ઇત્ય્ એતન્ નોક્તમ્ ઉભયપક્ષપ્રસિદ્ધત્વાત્.
દ્વયાદ્
ઇતિ પૂર્વં કણ્ઠત ઉક્તમ્ ઇતિ પ્રદર્શિતમ્. ઇદાનીમ્ અર્થતો ન કણ્ઠત ઇતિ વિશેષઃ. [તિબ્. 130બ્] ન દ્વયં પ્રતીત્ય મનોવિજ્ઞાનં સ્યાત્. યદ્ અતીતાનાગતાલંબનમ્ ઇતિ વિશેષઃ. તતો વિજ્ઞાનમ્ એવ ન સ્યાત્ આલંબનાભાવાદ્ ઇતિ. વિજ્ઞેયે સતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ કૃત્વા. સાધનં ચાત્ર. સદાલંબનમ્ એવ મનોવિજ્ઞાનમ્. ઉપલબ્ધિસ્વભાવત્વાત્. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનવદ્ ઇતિ.
ફલાદ્
ઇતિ. વિદ્યમાનસ્વલક્ષણં શુભાશુભમ્ અતીતં કર્મ. વિપક્તિકાલ ઉત્પદ્યમાનફલત્વાત્. વર્તમાનધર્મવદ્ ઇતિ.

(વ્.26) ભાવાન્યથાત્વં ભવતીતિ. અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસ્ય ભાવસ્યાન્યથાત્વં ભવતીત્ય્ અર્થઃ. ન દ્રવ્યાન્યથાત્વં. ન રૂપાદિસ્વલક્ષણસ્યાન્યથાત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અનાગતો હિ વર્તમાનમ્ અધ્વાનં પ્રતિપદ્યમાનો ઽનાગતભાવં જહાતિ. વર્તમાનભાવં પ્રતિલભતે. વર્તમાનો ઽપ્ય્ અતીતં. સુવર્ણં ક્ષીરં ચેતિ દૃષ્ટાંતદ્વયં યથાક્રમં આકૃતિગુણાન્યથાત્વજ્ઞાપનાર્થં. લક્ષણાન્યથિકસ્ય લક્ષણવૃત્તિલાભાપેક્ષો વ્યવહારઃ. અત એવાહ. ધર્મો ઽધ્વસુ પ્રવર્તમાનો ઽતીતો ઽતીતલક્ષણયુક્તઃ. અનાગતપ્રત્યુત્પન્નાભ્યાં લક્ષણાભ્યામ્ અવિયુક્ત ઇતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ અનાગતમ્ અતીતપ્રત્યુત્પન્નાભ્યાં વિયુક્તં સ્યાત્. એવં સતિ નાનાગતમ્ એવોત્પન્નમ્ અતીતમ્ વેતિ સ્યાત્. અથાતીતમ્ અનાગતપ્રત્યુત્પન્નાભ્યાં વિયુક્તં સ્યાત્. નાનાગતં વર્તમાનં ચાતીતં સ્યાત્. વર્તમાનમ્ અતીતાનાગતાભ્યાં વિયુક્તં સ્યાત્. અનાગતમ્ એવ વર્તમાનં વર્તમાનમ્ એવાતીતં સ્યાત્ લબ્ધવૃત્તિના હિ લક્ષણેન યુક્તો વ્યવસ્થાપ્યતે. તદન્યેનાવિયુક્તો ન વિરહિત ઇત્ય્ અર્થઃ. અત એવોદાહરતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 470 ) તદ્યથા. પુરુષ એકસ્યાં સ્ત્રિયાં રક્તઃ [તિબ્. 131અ] શેષાસ્વ્ અવિરક્ત ઇતિ. એકસ્યાં સ્ત્રિયામ્ અસ્ય રાગાધ્યવસાનં વર્તતે. શેષાસુ સ્ત્રીષુ રાગપ્રાપ્તિર્ એવાસ્તિ. ન સમુદાચાર ઇતિ. અવસ્થાન્યથિકસ્યાવસ્થાપેક્ષો વ્યવહારઃ. યસ્યામ્ અવસ્થાયાં સો ધર્મઃ કારિત્રં ન કરોતિ. તસ્યામ્ અનાગત ઉચ્યતે. યસ્યાં કરોતિ. તસ્યાં વર્તમાનઃ. યસ્યાં કૃત્વા નિરુદ્ધઃ. તસ્યામ્ અતીત ઇત્ય્ અવસ્થાં અવસ્થાં પ્રાપ્ય અન્યો ઽન્યો નિર્દિશ્યતે. અનાગતાવસ્થાં પ્રાપ્યાનાગતો યાવદ્ અતીતાવસ્થાં પ્રાપ્યાતીત ઇતિ. અવસ્થાન્તરતઃ. ન દ્રવ્યાંતરત ઇતિ અભિન્નલક્ષણો ઽનાગતાદ્યવસ્થાપ્રાપ્તો ઽનાગતાદિશબ્દનિર્દેશઃ કેવલં ભવતીત્ય્ અર્થઃ. અત એવોદાહરતિ. યથૈકા વર્તિકેતિ વિસ્તરઃ. યથૈકા ગુલિકા એકાંકે નિક્ષિપ્તા એકસ્થાને સ્થાપિતા એકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. એવં શતાંકે શતં. સહસ્રાંકે સહસ્રમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અવસ્થાંતરાપેક્ષયા. ન પુનસ્ તસ્યાઃ સ્વભાવાન્યથાત્વં. કિં તર્હિ. સ્થાનાંતરવિશેષાત્ સંખ્યાભિદ્યોતકં સંજ્ઞાંતરમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ. પૂર્વાપરમ્ અપેક્ષ્યાન્યોન્ય ઉચ્યત ઇતિ. પૂર્વમ્ અપરં ચાપેક્ષ્યતીતાનાગતવર્તમાના ઉચ્યંત ઇત્ય્ અર્થઃ. પૂર્વમ્ એવાતીતં વર્તમાનં વાપેક્ષ્યાનાગત [તિબ્. 131બ્] ઇતિ. પૂર્વં વાતીતં અપરં વાનાગતમ્ અપેક્ષ્ય વર્તમાન ઇતિ. અપરમ્ એવ વર્તમાનમ્ અનાગતં વાપેક્ષ્યાતીત ઇતિ. પૂર્વાપરાપેક્ષો ઽન્યથાન્યથિકસ્ય વ્યવહારઃ. અત એવોદાહરતિ. યથૈકા સ્ત્રી માતા વોચ્યતે દુહિતા ચેતિ. યથૈકા સ્ત્રી દુહિતરમ્ અપેક્ષ માતેત્ય્ ઉચ્યતે. માતરમ્ અપેક્ષ્ય દુહિતા ચેતિ. પૂર્વાપરાપેક્ષયા ન દ્રવ્યાંતરતઃ. સાંખ્યપક્ષે નિક્ષેપ્તવ્ય ઇતિ. યઃ સાંખ્યપક્ષે પ્રતિષેધઃ. સ એવ તત્પક્ષસ્ય પ્રતિષેધઃ. સાંખ્યપક્ષઃ પ્રતિષિદ્ધ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. દ્વિતીયસ્યાપિ ભદન્તઘોષકસ્યાપિ અધ્વસંકરઃ પ્રાપ્નોતિ. યો ઽતીતાધ્વાભિપ્રેતઃ. સ વર્તમાનઃ અનાગતો ઽપિ પ્રાપ્નોતિ. કથં કૃત્વા. ઽતીતે અતીતલક્ષણયુક્તો ભવન્ન્ અનાગતવર્તમાનલક્ષણાભ્યામ્ અવિયુક્તઃ. યુક્ત એવેત્ય્ અર્થઃ. અનાગતો ઽપ્ય્ અનાગતલક્ષણયુક્તઃ અતીતવર્તમાનલક્ષણાભ્યામ્ અવિયુક્તઃ. વર્તમાનો ઽપિ વર્તમાનલક્ષણયુક્તો ઽતીતાનાગતલક્ષણાભ્યામ્ અવિયુક્ત ઇતિ કૃત્વા. એકૈકસ્ય ત્રિલક્ષણયોગાત્ અતીતો ઽનાગતો વર્તમાનશ્ ચ પ્રાપ્નોતિ. ઇત્ય્ એવમ્ અનાગતવર્તમાનાવ્ અપિ યોજ્યૌ. કિમ્ અત્ર સામ્યમ્ ઇતિ. પુરુષસ્ય કસ્યાંચિત્ કેવલં સમન્વાગમઃ. કિમ્ એવં ધર્મસ્યૈકં લક્ષણં વિદ્યતે. ઇત એવ લક્ષણે [તિબ્. 132અ] ન વિદ્યેતે. યત એવમ્ ઉદાહ્રિયત ઇતિ અસામ્યં. ચતુર્થસ્યાપિ ભદંતબુદ્ધદેવસ્યાપિ એકસ્મિન્ન્ એવાધ્વનિ ત્રયો ઽધ્વાનઃ પ્રાપ્નુવન્તીતિ. એકસ્મિન્ન્ એવતીતે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 471 ) ઽધ્વનિ પૂર્વાપરક્ષણવ્યવસ્થાસ્તિ. તત્ર પૂર્વપશ્ચિમૌ ક્ષણાવ્ અતીતાનાગતૌ. પૂર્વઃ ક્ષણો ઽતીતઃ પશ્ચિમો ઽનાગતઃ. મધ્યમઃ પ્રત્યુત્પન્નઃ. ઇત્ય્ અતીતે ઽધ્વનિ ત્રયો ઽધ્વાનઃ પ્રાપ્નુવંતિ. અત એષાં સર્વેષાં
તૃતીયઃ શોભન
ઇતિ વૈભાષિકઃ. કથં કૃત્વા શોભન ઇત્ય્ આહ. યસ્માત્ તસ્ય
અધ્વાનઃ કારિત્રેણ વ્યવસ્થિતાઃ.
કારિત્રં પુનઃ ચક્ષુરાદીનાં દર્શનાદીનીતિ. રૂપાદીનામ્ અપિ સ્વેન્દ્રિયગોચરત્વં કારિત્રં. ગદ્ય્ એવમ્ ઇતિ વિસ્તઅરઃ. યદિ કારિત્રેણ વ્યવસ્થાપિતાઃ. તત્સભાગસ્ય ચક્ષુષઃ કિં કારિત્રં. યદ્ ધિ કારિત્રલક્ષણં સ્વકર્મ ન કરોતિ તત્ તત્સભાગઃ. તસ્ય ચ નાસ્તિ કારિત્રં દર્શનલક્ષણં. કથં તત્ પ્રત્યુત્પન્નમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ફલદાનપ્રતિગ્રહ ઇતિ. તચ્ ચક્ષુઃ સ્વનિષ્યન્દફલં પરિગૃહ્ણાતિ આક્ષિપતિ. ફલં ચ દદાતિ નિષ્યન્દફલમ્ અનંતરં દદાતિ. પુરુષકારફલં ચ. યદ્ય્ અપિ દર્શનકારિત્રં ન કરોતિ. અન્યત્ તુ ફલં કરોતીતિ. તસ્ય ફલદાનપરિગ્રહસદ્ભાવાત્ તત્ પ્રત્યુત્પન્નમ્ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે. [તિબ્. 132બ્] અતીતાનામ્ અપિ તર્હિ સભાગહેત્વાદીનામ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન વિપાકહેત્વાદીનાં પરિગ્રહણં. તેષાં ફલદાનાત્.
વર્તમાનાભ્યતીતૌ દ્વાવ્ એકો ઽતીતઃ પ્રયચ્છતિ
ઇતિ વચનાત્. કારિત્રપ્રસંગઃ. કારિત્રમ્ અસ્તીતિ. તતશ્ ચૈષાં સભાગહેત્વાદીનાં અતીતાનાં વર્તમાનત્વપ્રસંગઃ. વર્તમાનવત્ કારિત્રસદ્ભાવાદ્ ઇતિ લક્ષણસંકરઃ. બ્રૂયાસ્ ત્વં યેષાં ફલપરિગ્રહઃ ફલદાનં ચોભયમ્ અસ્તિ. તે વર્તમાનાઃ. યેષાં ત્વ્ એકતરં. ન તે વર્તમાના ઇતિ. તત ઇદમ્ ઉચ્યતે. અર્ધકારિત્રસ્ય વેતિ. પ્રસંગ ઇત્ય્ અધિકૃતં. અર્ધકારિત્રસ્ય વા પ્રસંગઃ. અર્ધવર્તમાના ઇતિ વા તે ઽતીતાઃ પ્રસજ્યંતે. ઉપરતફલપરિગ્રહકારિત્રત્વાદ્ ધિ તે ઽતીતલક્ષણયુક્તાઃ. વર્તમાનફલદાનકારિત્રત્વાચ્ ચ વર્તમાનલક્ષણયુક્તા ઇતિ. સ એવ લક્ષણસંકરદોષઃ. એતદ્ ધ્ય્ અતીતાદીનામ્ અધ્વનાં લક્ષણમ્ ઇષ્ટં. ઉપરતકારિત્રમ્ અતીતમ્ અપ્રાપ્તકારિત્રમ્ અનાગતં પ્રાપ્તાનુપરતકારિત્રં વર્તમાનમ્ ઇતિ.
(વ્.27) કિં વિઘ્નમ્

ઇતિ. નપુંસકલિંગમ્ એતચ્છબ્દરૂપં. કો વિબન્ધ ઇત્ય્ અર્થઃ. કો વિઘ્નો ઽસ્યેતિ કિં વિઘ્નં કારિત્રમ્ ઇત્ય્ અપરે. પ્રત્યયાનામ્ અસામગ્ર્યમ્ ઇતિ ચેત્. તત્રૈતત્ સ્યાત્. પ્રત્યયાનાં હેતુસમનંતરાદીનામ્ અસામગ્ર્યમ્. અતો ન સર્વદા કારિત્રં કરોતીતિ. ન. નિત્યમ્ અસ્તિત્વાભ્યુપગમાત્. [તિબ્. 133અ] ન પ્રત્યયાનામ્ અસામગ્ર્યં કલ્પયિતું યુજ્યતે. યસ્માદ્ ઇહ ભવદ્ભિર્ નિત્યં પ્રત્યયાનામ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 472 ) અસ્તિત્વમ્ અભ્યુપગમ્યતે. સતામ્ અવિનાશાત્. યચ્ ચ તત્ કારિત્રમ્ અતીતમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યચ્ ચ કારિત્રમ્ અતીતમ્ ઉચ્યતે અનાગતં પ્રત્યુત્પન્નમ્ ઇતિ ચોચ્યતે સિદ્ધાંતે ઉપરતકારિત્રમ્ અતીતમ્ ઇત્ય્ એવમાદિવચનાત્. કિં કારિત્રસ્યાપ્ય્ અન્યત્ કારિત્રમ્ અસ્તિ. યતસ્ તસ્યાતીતાદિત્વં કથ્યતે. યદ્ય્ અસ્ત્ય્ અનવસ્થાપ્રસંગઃ. ન ચેદ્ અસ્તિ અથાનાગતાદિત્વં કારિત્રસ્ય સ્વરૂપસત્તાપેક્ષયા એવં ભાવાનામ્ અપ્ય્ અનાગતાદિત્વં ભવિષ્યતિ. કિં કારિત્રકલ્પનયા. કથં તદ્ અતીતમ્ ઇત્યાદિ. અથ તન્ નૈવાતીતમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યન્ નૈવાતીતં નાપ્ય્ અનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નં તદ્ અસંસ્કૃતમ્ ઇત્ય્ અસંસ્કૃતત્વાન્ નિત્યમ્ અસ્તીતિ પ્રાપ્તં. કારિત્રમ્ ઇત્ય્ અધિકૃતં. તતઃ કિમ્ ઇત્ય્ આહ. અતો ન વક્તવ્યં. યદા કારિત્રં ન કરોતિ ધર્મસ્ તદાનાગત ઇતિ. કારિત્રસ્ય કર્તુમ્ અશક્યત્વપ્રાપ્તેઃ. સ્યાદ્ એષ દોષ ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્યાદ્ એષ દોષઃ કારિત્રસ્યાન્યત્ કારિત્રમ્ ઇત્ય્ અતિપ્રસંગો ઽસંસ્કૃતત્વપ્રસંગો વા યદિ ધર્માત્ કારિત્રમ્ અન્યત્ સ્યાત્. તત્ તુ ખલુ નાન્યદ્ ઇતિ. નૈષ દોષઃ. તેનૈવાત્મનેતિ. યઃ પ્રત્યુત્પન્નસ્ય સ્વભાવઃ. તેનેત્ય્ અર્થઃ. કિમ્ અસ્ય પૂર્વં નાસીદ્ ઇત્ય્ અનાગતાવસ્થાયાં. યદિ કારિત્રમ્ અનન્યત્વાદ્ ધર્મ એવ નાસીદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવત્. કિં ચ પશ્ચાન્ નાસ્તીત્ય્ અતીતાવસ્થાયાં. યદિ કારિત્રં [તિબ્. 133બ્] ધર્મ એવ નાસ્તીત્ય્ ઉક્તં ભવેત્. ધર્મકારિત્રયોર્ અનન્યત્વાત્. યદ્ય્ અભૂત્વા ભવતીતિ નેષ્યતે પ્રત્યુત્પન્નો ન સિધ્યતિ. ભૂત્વા ચ પુનર્ ન ભવતીતિ યદિ નેષ્યતે અતીતો ઽધ્વા ન સિધ્યતિ. અનાગતસ્ તુ યો ન તાવદ્ અભૂત્વા ભવતીત્ય્ અર્થાદ્ ગમ્યતે એવમ્ અધ્વત્રયં સિધ્યત્ય્ અતો ઽન્યથા ન સિધ્યતીત્ય્ વાક્યાર્થઃ. ઉત્પાદવિનાશયોર્ અયોગાદ્ ઇતિ. સર્વકાલાસ્તિત્વાદ્ ઉત્પાદવિનાશયોર્ અયોગઃ. તસ્માદ્ વાઙ્માત્રમ્ એતત્ સંસ્કૃતલક્ષણયોગાન્ ન શાશ્વતત્વપ્રસંગ ઇતિ. અપૂર્વૈષા વાચો યુક્તિર્ ઇતિ. પૂર્વાપરવિરુદ્ધૈષા વાચો યુક્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સર્વદા ચાસ્ત્ય્ ઉત્પાદવિનાશાભ્યાં ચ યુજ્યત ઇતિ.
સ્વભાવઃ સર્વદા ચાસ્તીતિ.
યદ્ રૂપાદેઃ સ્વલક્ષણં. તત્ સર્વસ્મિન્ કાલે વિદ્યત ઇતીષ્યતે. યદિ રૂપાદેઃ સ્વભાવઃ સર્વદાસ્તિ તેન રૂપાદિભાવો નિત્યઃ પ્રાપ્નોતિ. અત આહ.
ભાવો નિત્યશ્ ચ નેષ્યતે.
એવં સતિ તસ્માત્ સ્વભાવાદ્ ભાવો નૂનમ્ અન્ય ઇતિ. અત આહ.
ન ચ સ્વભાવાદ્ ભાવો ઽન્ય
ઇતિ. તદ્ ઇદમિચ્છામાત્રત્વાત્
વ્યક્તમ્ ઈશ્વરચેષ્ટિતં.
નાત્ર યુક્તિર્ અસ્તિ. અતીતં તુ યદ્ ભૂતપૂર્વમ્ ઇતિ. ન સ્વલક્ષણેનાસ્તીતિ દર્શયતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 473 ) અનાગતં યત્ સતિ હેતૌ ભવિષ્યતીતિ. અવિદ્યમાનમ્ [તિબ્. 134અ] અપિ હેતુસદ્ભાવાદ્ વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ દર્શયતિ. એવં હિ કૃત્વાસ્તીત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ. ભૂતપૂર્વં ભવિષ્યતિ ચેતિ કૃત્વા. ન તુ પુનર્ દ્રવ્યત એવં ભવતિ. હેતુફલાપવાદદૃષ્ટિપ્રતિષેધાર્થમ્ ઇતિ. હેત્વપવાદદૃષ્ટિપ્રતિષેધાર્થમ્ અસ્ત્ય્ અતીતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં. ફલાપવાદદૃષ્ટિપ્રતિષેધાર્થમ્ અસ્ત્ય્ અનાગતમ્ ઇતિ. આસીદ્ અતીતં ભવિષ્યત્ય્ અનાગતમ્ ઇતિ વક્તવ્યે ઽસ્તીતિ વચનમ્ અસ્તિશબ્દસ્ય નિપાતત્વાત્. ત્રિકાલવિષયો હિ નિપાતઃ. આસીદર્થે ભવિષ્યદર્થે ઽપિ વર્તતે. યથાસ્તિ દીપસ્યેતિ વિસ્તરઃ. યથાસ્તિ દીપસ્ય પ્રાગ્ અભાવો ઽસ્તિ પશ્ચાદ્ અભાવ ઇતિ વક્તારો ભવંતિ. ન ચ દ્રવ્યતો ઽસ્તિ. યથા ચાસ્તિ નિરુદ્ધઃ. સ પ્રદીપો ન તુ મયા નિરોધિત ઇતિ વક્તારો ભવંતિ. ન ચાસ્તિપ્રયોગાન્ નિરુદ્ધો ઽપ્ય્ અસાવ્ અસ્તીતિ. નનુ ચ વૈધાષિકસ્ય નિરુદ્ધો ઽપ્ય્ અસાવ્ અસ્તીતિ. સત્યમ્ અસ્તિ. ન તુ પ્રદીપરૂપતામ્ એવ ભિભ્રાણઃ સો ઽસ્તિ. એવમ્ અતીતાનાગતમ્ અસ્તીત્ય્ ઉક્તં અસત્ય્ અપિ દ્રવ્યસત્ત્વે. અન્યથા હ્ય્ અતીતાનાગત એવ ન સિધ્યેત્. યદિ તેનૈવ લક્ષણેન વિદ્યેતાતીતાનાગત એવ ન સિધ્યેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યદ્ય્ અતીતં ભૂતપૂર્વં યત્ તર્હિ લગુડશિખીયકાન્ ઇતિ વિસ્તરઃ. લગુડશિખીયકૈઃ પરિવ્રાજકૈર્ નાર્યો નિદાનં. નાલંદાયા [તિબ્. 134બ્] બુદ્ધભાષિતં ચ સૂત્રં. સંયુક્તકાગમે ચ. આર્યમહામૌદ્ગલ્યાયનશ્ ચ મારિત ઇત્ય્ આહુર્ અભિયુક્તાઃ. યતો નો મારિત ઇત્ય્ અત્ર સૂત્ર એવં પઠ્યતે. લગુડશિખીયકાઃ પરિવ્રાજકા આનંતર્યકારિણો યત્ કર્માભ્યતીતં. તન્ નાસ્તીત્ય્ એવંવાદિન ઇતિ વિસ્તવઃ. કિં તે લગુડશિખીયકાઃ પરિવ્રાજકાસ્ તસ્ય કર્મણ આનંતર્યસ્ય ભૂતપૂર્વત્વં નેચ્છંતિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. ઇચ્છંતિ સ્મ તે તસ્ય કર્મણો ભૂતપૂર્વત્વં. કિં તુ ન દ્રવ્યમ્ ઇતિ તસ્મિં કર્મણિ તે વિપ્રતિપન્નાઃ. નાસ્તિ તત્ કર્માભ્યતીતમ્ ઇતિ. યતો ભગવતા યત્ર તે વિપ્રતિપન્નાઃ સ્વભાવે. તત્ કર્માભ્યતીતમ્ અસ્તીતિ વિસ્તરેણ. તસ્માદ્ અસ્તિ સ્વભાવેનાતીતમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્ર પુનઃ સૂત્રે યદ્ ભૂતપુર્વં કર્મ. ન તદ્ એવાતીતમ્ ઇત્ય્ અભિસંધાયોક્તં તત્ કર્માસ્તીતિ. કિં તર્હિ. તદાહિતં તેન ભૂતપૂર્વેણ કર્મણા આહિતમ્ અર્પિતં. તસ્યાં સંતતૌ ફલદાનસામર્થ્યં સંધાયોક્તમ્ ઇત્ય્ અનેનાભિપ્રાયેણોક્તમ્ ઇતિ. કથં ગમ્યત ઇત્ય્ આહ. અન્યથા હિ સ્વેન ભાવેન વિદ્યમાનમ્ અતીતં ન સિધ્યેદ્ ઇતિ. સ્વલક્ષણેન વિદ્યમાનં તત્ કર્મ પ્રત્યુત્પન્નલક્ષણેન વિદ્યમાનમ્ અતીતમ્ ઇતિ ન સિધ્યેત્. પ્રત્યુત્પન્નમ્ એવ સિધ્યેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તદાહિતમ્ ઇતિ વિસ્તરેણૈવમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 474 ) ઉચ્યમાને ઽભ્યતીતં તત્ કર્માસ્તીતિ સિધ્યતિ. ઇત્થં ચૈતદ્ એવમ્ ઇતિ. યથાનાગતં [તિબ્. 135અ] દ્રવ્યતો નાસ્ત્ય્ અતીતં ચેતિ. વર્તમાને ઽધ્વનીતિ વિસ્તરઃ. વર્તમાનભાવેનાભૂત્વા ભવતીત્ય્ અર્થઃ. ન. અધ્વનો ભાવાદ્ અનર્થાંતરત્વાત્. નૈવ તદ્ એવમ્. અધ્વનઃ પ્રત્યુત્પન્નસ્ય ભાવાચ્ ચક્ષુઃસંજ્ઞકાદ્ અનર્થાંતરત્વાત્. અદ્રવ્યાંતરત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ય એવ વર્તમાનો ઽધ્વા. સ એવ ભાવઃ. તત્ કથં સ એવ વર્તમાનઃ સ્વાત્મન્ય્ અધ્વય્ અભૂત્વા ભવિષ્યતિ. તથા હ્ય્ ઉક્તં
ત એવાધ્વા કથાવસ્ત્વ્

ઇતિ. અથ સ્વાત્મનિ ચક્ષુષિ ચક્ષુર્ અભૂત્વા ભવતિ સિદ્ધમ્ ઇદમ્ અનાગતં ચક્ષુર્ નાસ્તીતિ. આલંબનમાત્રમ્ ઇતિ. માત્રશબ્દો જનકત્વવ્યાવર્તનાર્થઃ. તદ્રૂપોત્પત્તેર્ આલંબનં ધર્મા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યદ્ અનાગતં સહસ્રૈર્ ઇતિ. સંનિકૃષ્ટમ્ અપ્ય્ અનાગતં જનકં ન યુજ્યતે. કિમ્ અંગાતિચિરેણ કાલેન યદ્ ભવિષ્યતિ. ન હિ પૂર્વકાલીનસ્ય ફલસ્ય પશ્ચાત્કાલીનો હેતુર્ યુજ્યત ઇતિ. નિર્વાનં ચેતિ. નિર્વાણં હિ વિજ્ઞાનં નિરુદ્ધાન્ ન જનયેત્. સંસારપ્રવૃત્તિનિરોધાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અભૂદ્ ભવિષ્યતિ ચેતિ. યદ્ વર્તમાનાવસ્થાયાં રૂપમ્ અભૂત્ ભવિષ્યતિ ચ. તદ્ આલંબનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથં જ્ઞાયતે એવં તદ્ આલંબ્યતે ન પુનર્ અસ્તીત્ય્ [તિબ્. 135બ્] અત આહ. ન હિ કશ્ચિદ્ અતીતં રૂપં વેદનાં વા સ્મરન્ન્ અસ્તીતિ પશ્યતિ. કિં તર્હિ. અભૂદ્ ઇતિ સ્મરતિ તદ્ રૂપં યથાદૃષ્ટં યથાનુભૂતાં ચ વેદનાં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાનુભવબલેન. યથા ખલ્વ્ અપીતિ વિસ્તરેણાચાર્ય એવોપચયહેતુમ્ આહ. વર્તમાનરૂપમ્ ઇવ ભૂતં ભવિષ્યચ્ ચ ગૃહ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યદિ ચ તથૈવાસ્તીતિ યથા વર્તમાનં. વર્તમાનં તત્ પ્રાપ્નોતિ. અથ નાસ્તિ તત્ તથૈવ અસદ્ અપ્ય્ આલંબનં ભવતીતિ સિદ્ધં. વર્તમાનવદ્રૂપસ્યાભાવાત્. તસ્ય ચ સ્મર્યમાણત્વાત્. તદ્ એવ તદ્વિકીર્ણમ્ ઇતિ. યદ્ એવ તદ્ વર્તમાનં. તદ્ એવ વિકીર્ણમ્ અતીતાનાગતં. ન. વિકીર્ણસ્યાગ્રહણાદ્ ઇતિ. ન યુક્તમ્ એતત્. વિકીર્ણસ્યાગ્રહણાત્. પૂર્વં ન વિકીર્ણમ્ ઇદાનીં વિકીર્ણમ્ એતદ્ રૂપમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અસ્યાગ્રહણાત્. યદિ ચ તત્ તદ્ એવેતિ વિસ્તરઃ. યદિ ચ વર્તમાનાવસ્થાયાં પિણ્ડીભૂતં રૂપં. તદ્ અતીતાવસ્થાયામ્ અનાગતાવસ્થાયાં ચ પરમાણુશો વિભક્તમ્ અતો ન વર્તમાનવત્ ગૃહ્યતે. એવં સતિ તાદવસ્થ્યાન્ નિત્યાઃ પરમાણવઃ સ્યુઃ. અનાગતાઃ પ્રત્યુત્પન્ના અતીતાશ્ ચ ત એવ ત ઇતિ. એવં ચ સતિ પરમાણુસંચયવિભાગમાત્રમ્ એવ પ્રાપ્નોતિ. ન તુ કશ્ચિદ્ ઉત્પાદો નાપિ નિરોધ ઇત્ય્ આજીવિકાનાં પાષણ્ડિનાં વાદઃ પરિગૃહીતો ભવતિ. તથા ચેષ્યમાણે સૂત્રમ્ અપાસ્તં ભવતિ. ચક્ષુર્ ભિક્ષવ ઉત્પદ્યમાનમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 475 ) ન કુતશિચ્દ્ આગચ્છતિ. નિરુધ્યમાનં ન ક્વચિત્ સંનિચયં ગચ્છતિ. ઇતિ હિ ભિક્ષવશ્ ચક્ષુર્ [તિબ્. 136અ] અભૂત્વા ભવતિ ભૂત્વા ચ પ્રતિવિગચ્છતીતિ. કથક્ં પુનર્ ઇદં સૂત્રમ્ અપવિદ્ધં વિરોધિતં ભવતિ. યસ્માચ્ ચક્ષુર્ ઉત્પદ્યમાનં સ્વેન રૂપેણ ન કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતીત્ય્ એતત્ પદં બાધિતં ભવતિ. નિરુધ્યમાનં ન ક્વચિત્ સંનિચયં ગચ્છતીત્ય્ એતદ્ અપિ પદં બાધિતં ભવતિ. અતીતે ઽધ્વનિ તત્પરમાણૂનાં વિપ્રકીર્ણસંચિતત્વાભ્યુપગમાત્. અપરમાણુસંચિતાનામ્ ઇતિ. વેદનાદીનામ્ અપરમાણ્વાત્મનાં કથં વિપ્રકીર્ણત્વં. મૂર્તાનાં હિ સંચિતત્વં વિપ્રકીર્ણત્વં વાભવદ્ ભવેન્ નામૂર્તાનાં. તે ઽપિ ચ યથોત્પન્નાનુભૂતાઃ સ્મર્યન્ત ઇતિ. વર્તમાનરૂપા એવ સ્મર્યન્તે. યદિ ચ તે તથૈવ સંતિ. યથા વર્તમાના નિત્યાઃ પ્રાપ્નુવંતિ. અથ ન સંતિ તદ્રૂપાઃ અસદ્ અપ્ય્ આલંબનમ્ ઇતિ સિદ્ધં. ત્રયોદશમ્ અપ્ય્ આયતનમ્ આલંબનં સ્યાદ્ ઇતિ. ત્રયોદશાનામ્ આયતનાનાં પૂરણં ત્રયદશમ્ આયતનં. તદ્ વિજ્ઞાનસ્યાલંબનં સ્યાત્. અસદાલંબનત્વ ઇષ્યમાણે તદાલંબનં વા વિજ્ઞાનં સ્યાત્. એવં વૈભાષિકેણોક્તે આચાર્ય આહ. અથ ત્રયોદશમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. એતદ્ એવ નામેતિ વૈભષિકાઃ. યદ્ એતન્ નામ ત્ર્યોદશમ્ આયતનમ્ ઇતિ. તદ્ આલંબનં. એવં તર્હિ નામૈવ નાસ્તીતિ [તિબ્. 136બ્] પ્રતીયેત. નાભિધેયં ત્રયોદશાયતનાભાવલક્ષણં. કિં ચ યશ્ ચ શબ્દસ્ય પ્રાગભાવમ્ આલંબતે. કિં તસ્યાલંબનં. ભવતીતિ વાક્યશેષઃ. એવં પ્રકૃતે વૈભાષિક આહ. શબ્દ એવાલંબનમ્ ઇતિ પ્રકૃતં. એવં તર્હીતિ વિસ્તરેણાચાર્યઃ. યઃ શબ્દસ્ય પ્રાગભાવમ્ આલંબતે. શબ્દ એવ તેનાલંબિતો ભવતિ. ન પ્રાગભાવઃ. પ્રાપ્તમ્ ઇદં ભવતિ. યઃ શબ્દાભાવં પ્રાર્થયતે. તસ્ય શબ્દ એવ કર્તવ્યઃ સ્યાદ્ ઇતિ. અનાગતાવસ્થ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્ મતં. યસ્યાસૌ પ્રાગભાવઃ. સો ઽનાગતાવસ્થસ્ તેનાલંબ્યતે. તસ્માદ્ યઃ શબ્દાભાવં પ્રાર્થયતે. ન તસ્ય શબ્દ એવ કર્તવ્યઃ સ્યાદ્ ઇતિ. તદ્ ઉચ્યતે. સતિ કથં નાસ્તીતિ બુદ્ધિર્ ઇતિ. વિદ્યમાને તસ્મિં શબ્દે યસ્યાસૌ પ્રાગભાવઃ કથમ્ અસ્ય નાસ્તિબુદ્ધિર્ યા પ્રાગભાવમ્ આલંબતે. વર્તમાનો નાસ્તીતિ ચેત્. તત્રૈતત્ સ્યાત્ વર્તમાનો નાસ્તીત્ય્ એવં તદાલંબનાન્ નાસ્તિબુદ્ધિસ્ તસ્યોત્પદ્યત ઇતિ. ન. એકત્વાત્. યદ્ એવ તદ્ અનાગતં. તદ્ એવ વર્તમાનં ભવતિ. ન તસ્માદ્ અન્યદ્ ઇતિ. કથં તસ્મિન્ન્ એવ વર્તમાને નાસ્તિબુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે. યો વા તસ્ય વિશેષઃ. યો વા તસ્યાનાગતસ્ય પશ્ચાદ્ વિશેષો વર્તમાનાવસ્થાયાં ભવતિ. તત્ર વિશેષે વર્તમાનો નાસ્તીતિ તદ્બુદ્ધિર્

ઉત્પદ્યતે. ઽતસ્યાભૂત્વાભાવસિદ્ધિઃ. તસ્ય વિશેષસ્યાભૂત્વા પૂર્વં પશ્ચાદ્ ભાવઃ. તસ્ય સિદ્ધિર્ ઇતિ. [તિબ્. 137અ] ભાવશ્ ચાભાવશ્ ચેતિ. ભાવો વર્તમાનાવસ્થ્યાયામ્ અભાવો ઽતીતાનાગતાવસ્થયોઃ. ઇતિ વિજ્ઞાનસ્યોભયમ્ આલંબનં ભવતિ. યદ્ય્ અભાવો વિજ્ઞાનસ્યાલંબનં યત્ તર્હીતિ વિસ્તરઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 476 ) બોધિસત્ત્વેન ચરમભવિકેનૈવમ્ ઉક્તં. યલ્ લોકેનાસ્તિ. તજ્ જ્ઞાસ્યામીત્ય્ એષ સંભવો નાસ્તીતિ વચનાદ્ અભાવાલંબનં ન ભવતીતિ દર્શિતં ભવતિ. આચાર્યો ઽન્યાભિપ્રાયતામ્ અસ્ય સૂત્રસ્ય દર્શયન્ન્ આહ્. અપરે આભિમાનિકા ઇતિ વિસ્તરઃ. અપરિશુદ્ધસમાધયો ઽપરે આભિમાનિકા ભવંતિ. અસંતમ્ અપ્ય્ અવભાસં દિવ્યચક્ષુરવભાસં પ્રયોગાવસ્થાયાં સંતમ્ ઇત્ય્ એવ પશ્યંતિ. અહં તુ સન્તમ્ એવાવભાસં પૂર્વરૂપં દિવ્યચક્ષુષો ઽસ્તીતિ પશ્યામીત્ય્ અયં તત્ર સૂત્રે ઽભિપ્રાયઃ. કુતો ઽસ્ય વિમર્શ ઇતિ. સર્વબુદ્ધીનાં સદ્વિષયત્વે વ્યવસ્થાપ્યમાને કુતો ઽસ્ય વિમર્શવિચારઃ સંદેહો વા સ્યાત્. યદ્ ઉત લોકે નાસ્તીતિ વિસ્તરેણ ય ઉક્તઃ. સદસદાલંબને તુ બુદ્ધીનામ્ અયં વિમર્શઃ સંભવતિ. નાન્યથા. કો વા વિશેષ ઇતિ. કો વા બોધિસત્ત્વસ્યાન્યેભ્યો વિશેષઃ યદિ તે ઽપિ સન્તમ્ એવાવભાસં પશ્યંતિ નાસંતં. સદસદાલંબનત્વે હિ બુદ્ધીનામ્ અયં વિશેષો ભવતિ. ઇત્થં ચૈતદ્ એવં [તિબ્. 137બ્] સત્. અસદાલંબના બુદ્ધય ઇતિ. સચ્ ચ સતો જ્ઞાસ્યત્ય્ અસચ્ ચાસત ઇતીદમ્ અત્રોદાહરણં. સચ્ ચ વસ્તુ સત્ત્વતઃ પરૈષ્યતિ જ્ઞાસ્યતિ અસચ્ ચાસત્ત્વત ઇત્ય્ અસદાલંબના બુદ્ધય ઇતિ સિદ્ધં. તસ્માદ્ અયમ્ અપ્ય્ અહેતુર્ ઇતિ. યદ્ એતદ્ બોધિસત્ત્વેનોક્તમ્ ઇતિ. તત્પૂર્વકાદ્ ઇતિ. કર્મપૂર્વકાત્ ચિત્તસંતાનવિશેષાત્. આત્મવાદપ્રતિષેધ ઇતિ. શાસ્ત્રાવસાને વાત્સીપુત્રીયમતપ્રતિષેધે. ઉત્પાદસ્ તર્હિ અભૂત્વા ભવતીતિ. ઉત્પાદઃ પૂર્વં નાસ્તીદાનીં ભવતીતિ સિદ્ધો ઽપૂર્વપ્રાદુર્ભાવઃ. ઉત્પાદસ્યોત્પાદવતા સહ તુલ્યવાર્ત્તત્વાત્. અથ સર્વ એવસ્તીતિ. ઉત્પાદો ઽપિ યદ્ય્ અસ્તિ ન કેવલં હેતુર્ અનાગતં ચ ફલમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કસ્યેદાનીં ક્વ સામર્થ્યમ્ ઇતિ. કસ્ય હેતોઃ ક્વ ફલે સામર્થ્યં. હેતુશ્ ચ યથોક્તઃ ઉત્પાદઃ ફલં ચાનાગતમ્ અસ્તીતિ. વર્તમાનીકરણ ઇતિ વૈભાષિકઃ. કિમ્ ઇદાનીં વર્તમાનીકરણમ્ ઇતિ વિસ્તરેણાચાર્યઃ. નોત્પાદો વર્તમાનીકરણં. તસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્. અત એવં પૃચ્છતિ. દેશાંતરાકર્ષણં ચેત્. યદિ મન્યસે હેતુના ફલસ્ય દેશાંતરાકર્ષણં વર્તમાનીકરણમ્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ. નિત્યં પ્રસક્તં ફલમ્ ઇતિ વાક્યશેષઃ. કેવલં દેશાંતરાદ્ દેશાંતરાકર્ષણં. ન કિંચિદ્ અપૂર્વમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ. નિત્યં પ્રસક્તં. અરૂપિણાં ચ [તિબ્. 138અ] વેદનાદીનાં. કથં તદ્દેશાંતરાકર્ષણા. અમૂર્તત્વેનાદેશસ્થત્વાન્ ન તદ્ યુજ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યચ્ ચ તદાકર્ષણં ક્રિયાસંજ્ઞકં. તદ્ અભૂત્વા ભૂતમ્ ઇત્ય્ અભૂત્વાભાવસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સ્વભાવવિશેષણં ચેત્. યદિ મન્યસે હેતુના સ્વભાવો ઽસ્ય ફલસ્ય વિશેષ્યતે. તેન ફલવિશેષણં. ભવતીતિ. અત્ર બ્રૂમઃ. સિદ્ધમ્ અભૂત્વાભવનમ્ ઇતિ. સિદ્ધમ્ અભૂત્વા વિશેષણસ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 477 ) ભવનં પ્રાદુર્ભાવ ઇતિ. અધ્વત્રયં વા. કિં. સર્વમ્ અસ્તીત્ય્ અધિકૃતં. યથાત્ર તદ્ અસ્તિ તથોક્તમ્ ઇતિ. યદ્ ભૂતપૂર્વં તદ્ અતીતં. યત્ સતિ હેતૌ ભવિષ્યતિ. તદ્ અનાગતં. યદ્ ભૂત્વાવિનષ્ટં. તત્ પ્રત્યુત્પન્નમ્. ઇત્ય્ એવં સર્વાસ્તિવાદઃ શાસને સાધુર્ ભવતિ. કથં તેન તસ્મિં વા સંયુક્તા ઇતિ. કથં તેનાતીતાનાગતેન ક્લેશેન તસ્મિન્ વા અતીતાનાગતે વસ્તુનિ કથં સંયુક્ત ઇતિ. તજ્જતદ્ધેત્વનુશયભાવાત્ ક્લેશેનેતિ. તસ્માદ્ અતીતાજ્ જાતસ્ તજ્જઃ. તસ્યાનાગતસ્ય હેતુસ્ તદ્ધેતુઃ. તજ્જશ્ ચાસૌ તદ્ધેતુશ્ ચ તજ્જતદ્ધેતુઃ. તજ્જતદ્ધેતુર્ અનુશયો બીજં તજ્જતદ્ધેત્વનુશયઃ. તસ્ય ભાવાત્. અતીતેનાનાગતેન ચ ક્લેશેન યથાક્રમં સંયુક્તઃ. તદ્ અતીતાનાગતં વસ્ત્વ્ આલંબનમ્ અસ્યેતિ તદાલંબનઃ ક્લેશસ્ તસ્યાનુશયઃ. તસ્ય ભાવાદ્ અતીતે ઽનાગતે ચ વસ્તુનિ યથાક્રમં સંયુક્ત ઇતિ
ધર્મતેતિ. [તિબ્. 138બ્] ધર્માણાં સ્વભાવઃ. અતીતાદિકાધ્વવ્યવસ્થાને સતિ તત્સંવ્યવહારવ્યુત્પાદનાર્થમ્ આહ. અસ્તિ પર્યાય ઇત્યાદિ. અસ્તિ વચનક્રમઃ. યદ્ ઉત્પદ્યતે. તન્ નિરુધ્યત ઇત્ય્ ઉક્ત્વા. દૃષ્ટાંતમ્ આહ. રૂપમ્ ઉત્પદ્યતે રૂપં નિરુધ્યતે દ્રવ્યાનન્યત્વાત્. અન્યદ્ ઉત્પદ્યતે ઽન્યન્ નિરુધ્યતે. અનાગતમ્ ઉત્પદ્યતે ઽન્યદ્ ઉત્પાદાભિમુખત્વાત્. વર્તમાનં નિરુધ્યતે ઽન્યન્ નિરોધાભિમુખત્વાત્. અધ્વાપ્ય્ ઉત્પદ્યતે ઉત્પદ્યમાનસ્ય ધર્મસ્યાધ્વસંગૃહીતત્વાદ્ અધ્વસ્વભાવત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
ત એવાધ્વા કથાવસ્ત્વ્
ઇતિ લક્ષણાત્. અધ્વનો ઽપ્ય્ ઉપાદાનરૂપાદ્ ઉત્પદ્યતે ધર્મઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. અનેકક્ષણિકત્વાદ્ અનાગતસ્યાધ્વન ઇતિ. યસ્માદ્ અનેકેષાં ક્ષણાનામ્ અનાગતાનાં રાશિરૂપાણાં કશ્ચિદ્ એવ ક્ષણ ઉત્પદ્યતે. અતો ઽધ્વનો ઽપ્ય્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
(વ્.28) પ્રસંગેનાગતમ્ ઇતિ.
શેષૈસ્ તુ સર્વૈઃ સર્વત્રેતિ
પ્રસંગેનાગતમ્ અતીતાનાગતવિચારણં. યદ્ યસ્તુ પ્રહીણમ્ ઇત્યાદિ. ઇહ પ્રહાણં પ્રાપ્તિવિગમાત્. વિસંયોગસ્ તદાલંબનક્લેશપ્રહાણાત્. દર્શનભાવનામાર્ગાવ્ અધિકૃત્ય
પ્રહીણે દુઃખદૃગ્ઘેય
ઇત્યાદિ. પ્રાક્ પ્રહીણે ઇત્યાદિ.
શેષસર્વગૈર્
ઇતિ. સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યૈઃ સર્વત્રગૈઃ.
શેષૈસ્ તદ્વિષયૈર્ મલૈર્
ઇતિ. પ્રહીણપ્રકારવિષયાનુશયૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્યથાધિમાત્રાધિમાત્રે પ્રકારે પ્રહીણે ઽધિમાત્રમધ્યાદિભિઃ શેષૈર્ અપ્રહીણૈર્ અનુશયૈઃ સંયુક્તઃ. તથા હ્ય્ અસાવ્ અધિમાત્રાધિમાત્રેણ પ્રહીણેન ક્લેશપ્રકારેણ વિસંયુક્તો ઽપિ સ સંયુક્ત એવ તૈઃ શેષૈર્ ઇતિ.

(વ્.29-31) પિણ્ડવિભાષાં કુર્વંતિ. સંક્ષેપવ્યાખ્યાં કુર્વંતીત્ય્ અર્થઃ. કે. વૈભાષિકાઃ. ષોડશેતિ. કામાવચરાઃ પંચ પ્રકારાઃ. [તિબ્. 139અ] દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યાશ્ ચત્વારો ભાવનાપ્રહાતવ્યશ્ ચ પંચમઃ. એવં યાવદ્ આરૂપ્યાવચરાઃ પંચ પ્રકારા ઇતિ પંચદશ. અનાસ્રવશ્ ચ ષોડશ ઇતિ ષોડશ ધર્માઃ. ઇમે ચ ધર્માઃ યે દર્શનપ્રહાતવ્યાઃ. તે ચતુઃસ્કન્ધસ્વભાવાઃ. યે ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ. તે પંચસ્કન્ધસ્વભાવાઃ. કથં. યા વેદના યૈર્ દર્શનપ્રહાતવ્યૈર્ અનુશયૈઃ સંપ્રયુક્તાઃ. સ વેદનાસ્કન્ધઃ. યાઃ સંજ્ઞાઃ. સ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ. યે ઽનુશયાઃ યે ચ તત્સંપ્રયુક્તાશ્ ચેતનાદયો યાશ્ ચૈષાં વેદનાદીનાં સર્વેષાં ચૈતસિકાનાં પ્રાપ્તયો જાતિજરાસ્થિત્યનિત્યતાશ્ ચ વિપ્રયુક્તાઃ. સ સંસ્કારસ્કન્ધઃ. યચ્ ચૈભિઃ સંપ્રયુક્તં મનોવિજ્ઞાનં. સ વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ. ઇતિ ચતુઃસ્કન્ધસ્વભાવા દર્શનપ્રહાતવ્યાઃ. ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ પુનર્ અતો ઽન્યે સાસ્રવા ધર્માઃ. કથં. બાહ્યાધ્યાત્મિકં સર્વં સાસ્રવં રૂપં રૂપસ્કન્ધઃ. અનાસ્રવદર્શનપ્રહાતવ્યવર્જ્યાશ્ ચ વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનસ્કન્ધા ઇતિ પંચસ્કન્ધસ્વભાવા ભાવનાપ્રહાતવ્યા વેદિતવ્યાઃ. ચિત્તાન્ય્ અપિ ષોડશૈતાન્ય્ એવેતિ. કામાવચરં દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યં યાવદ્ ભાવનાપ્રહાતવ્યમ્ [તિબ્. 139બ્] ઇતિ પંચ ચિત્તાનિ. એવં રૂપાવચરાણ્ય્ આરૂપ્યાવચરાણિ ચ પંચપંચ અનાસ્રવં ચ ચિત્તમ્ ઇતિ ષોડશ ચિત્તાનિ. તાનિ તત્ષોડશધર્માલંબનાનિ વર્ણ્યંતે. અમુષ્મિન્ન્ ઇયંતો ઽનુશયા ઇતિ. અમુષ્મિં ધર્મે ઇયંતો ઽનુશયા યે તેન ચિત્તેન સંપ્રયુક્તા આલંબનતઃ સંપ્રયોગતો વાનુશેરત ઇત્ય્ એતદ્ અભ્યૂહિતવ્યં.
દુઃખહેતુદૃગભ્યાસપ્રહેયાઃ કામધાતુજા
ઇતિ. દુઃખસમુદયદર્શનભાવનાપ્રહેયાઃ કામાવચરા ઇત્ય્ અર્થઃ. એષા વિગ્રહ જાતિર્ ઇતિ. સ્વકત્રયં ચૈકરૂપાપ્તં ચામલં ચ. સ્વકત્રયૈકરૂપાપ્તામલાનિ વિજ્ઞાનાનિ.
સ્વકત્રયૈકરૂપાપ્તામલવિજ્ઞાનિ.
તેષાં
ગોચરાઃ.
કામાવચરાસ્ તાવદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કામાવચરા દુઃખસમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 479 ) યથાક્રમં દશસપ્તાનુશયાઃ. તત્સહભુવસ્ તત્પ્રાપ્તયશ્ ચ સાનુચરાઃ. ભાવનાહેયાશ્ ચતુરનુશયાસ્ તત્સહભુવસ્ તત્પ્રાપ્તયશ્ ચ સાનુચરાઃ. સર્વં સાસ્રવં રૂપં. અન્યે ચાક્લિષ્ટા ધર્માઃ. એતે ધર્માઃ પંચાનાં ચિત્તાનામ્ આલંબનં. કેષામ્ ઇત્ય્ આહ. સ્વધાતુકાનાં ત્રયાણાં તેષામ્ એવેતિ. કામાવચરાણાં દુઃખસમુદયદર્શનભાવનાહેયાનાં. [તિબ્. 140અ] કથં કૃત્વા. દુઃખદર્શનહેયાસ્ તાવદ્ દુઃખદર્શનહેયસ્ય સર્વત્રગાસર્વત્રગસંપ્રયુક્તસ્ય. સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યસ્ય ચ સર્વત્રગસંપ્રયુક્તસ્ય. ભાવનાહેયસ્ય ચ કુશલસ્ય. રૂપાવચરસ્યૈકસ્ય ભાવનાહેયસ્યૈવ. લૌકિકેન માર્ગેણ કામધાતૂપપન્નસ્ય કામાવચરધર્માલંબનાવસ્થાયાં. રૂપધાતૂપપન્નસ્ય ચ કામધાતુદર્શનાવસ્થાયાં. અનાસ્રવસ્ય ચ ધર્મજ્ઞાનપક્ષસ્ય ચેતિ પંચાનાં ચિત્તાનામ્ આલંબનં ભવંતિ. ન કામાવચરયોર્ નિરોધમાર્ગદર્શનહેયયોશ્ ચિત્તયોર્ આલંબનમ્. અનાસ્રવાલંબનયોશ્ ચિત્તયોર્ નિરોધમાર્ગાલંબનત્વાત્. સાસ્રવાલંબનયોર્શ્ ચ નિરોધમાર્ગદર્શનહેયમાત્રાલંબનત્વાત્. નોર્ધ્વભૂમિકાનાં ક્લિષ્ટાનાં. અધરભૂમિકાનાલંબનત્વાત્. નારૂપ્યાવચરસ્ય કુશલસ્ય. ચતસૃભિર્ દૂરતાભિર્ દૂરત્વાત્. એવં સમુદયદર્શનહેયા દ્વિપ્રકારસ્ય સમુદયદર્શનહેયસ્ય. દુઃખદર્શને હેયસ્ય ચ સર્વત્રગસંપ્રયુક્તસ્ય. ભાવનાહેયસ્ય કુશલસ્ય. રૂપાવચરસ્યૈકસ્ય ભાવનાહેયસ્યૈવ. અનાસ્રવસ્ય ચેતિ. પંચાનામ્ એવાલંબનં ભવંતિ. વ્યાખ્યાનં ચ પૂર્વવદ્ એવ કર્તવ્યં. ભાવનાહેયા અપિ પંચાનામ્ એવાલંબનં ભવંતિ. દુઃખસમુદયદર્શનહેયયોઃ [તિબ્. 140બ્] સર્વત્રગસંપ્રયુક્તયોશ્ ચિત્તયોર્ ભાવનાહેયસ્ય ચ કુશલાકુશલાવ્યાકૃતસ્ય યથાસંભવં. રૂપાવચરસ્યૈકસ્ય ભાવનાહેયસ્યૈવ. અનાસ્રવસ્ય ચેતિ. પૂર્વવદ્ એવ વાચ્યં.
સ્વકાધરત્રયોર્ધ્વૈકામલાનામ્

ઇતિ. સ્વકાનામ્ અધરાણાં ચ ત્રયં સ્વકાધરત્રયં ચ ઊર્ધ્વૈકં ચામલં ચેતિ વિગ્રહઃ. રૂપાવચરાસ્ ત એવ ત્રિપ્રકારા ધર્મા ઇતિ. દુઃખસમુદયદર્શનભાવનાહેયાસ્ તેષામ્ અધિકૃતત્વાત્. તે ઽષ્ટાનાં ચિત્તાનામ્ આલંબનં. સ્વધાતુકાનાં ત્રયાણાં તેષામ્ એવ દુઃખસમુદયદર્શનભાવનાહેયાનાં પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યેયં. અધરધાતુકાનાં ત્રયાણાં તેષામ્ એવ. તેષાં દુઃખસમુદયદર્શનહેયયોર્ વિસભાગધાતુસર્વત્રગસંપ્રયુક્તયોશ્ ચિત્તયોર્ ભાવનાહેયસ્ય ચ શ્રુતમયસ્ય ચ ચિન્તામયસ્ય વા. ઊર્ધ્વધાતુકસ્યૈકસ્ય ભાવનાહેયયૈવાકાશાનાંત્યાયતનસામન્તકસંગૃહીતસ્ય અનાસ્રવસ્ય ચાન્વયજ્ઞાનપક્ષસ્યેતિ.
ત્રિધાત્વાપ્તત્રયાનાસ્રવગોચરા
ઇતિ. ત્રિધાત્વાપ્તાનાં ત્રયાણામ્ અનાસ્રવસ્ય ચ ગોચરાઃ. ત એવેતિ ત એવ દુઃખસમુદયદર્શનભાવનાહેયા [તિબ્. 141અ] અધિકૃતાઃ. ત્રિપ્રકરાણાં તેષામ્ એવેતિ. કામરૂપાવચરાણાં દુઃખસમુદયદર્શનહેયાનાં વિસભાગધાતુસર્વત્રગસંપ્રયુક્તાનાં ચતુર્ણાં ભાવનાપ્રહાતવ્યયોર્ દ્વયોર્ યથાયોગં. સ્વધાતુકાનાં ચ ત્રયાણાં. કતમેષાં. સર્વત્રગાસર્વત્રગસંપ્રયુક્તયોર્ યથાયોગં દ્વયોર્ ભાવનાપ્રહાતવ્યસ્ય ચાનાસ્રવસ્ય ચેતિ. દશાનાં ચિત્તાનામ્ આલંબનં ભવંતિ.
નિરોધમાર્ગદૃગ્ઘેયાઃ સર્વસ્વાધિકગોચરા
ઇતિ. સર્વગ્રહણં ત્રૈધાતુકોપસંગ્રહાર્થં.
સ્વસ્યાધિકસ્ય ગોચરા
ઇતિ વચનાત્ પૂવોક્તાનાં ચ ગોચરા ઇત્ય્ અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. અથ વા સ્વેનાધિકાનિ સ્વાધિકાનિ. સ્વાધિકાનાં ગોચરાઃ સ્વાધિકગોચરા ઇતિ. તસ્યાધિકસ્યેતિ. રાગાદિસંપ્રયુક્તસ્ય. ન મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિસંપ્રયુક્તસ્ય. તસ્ય નિત્યં નિરોધમાર્ગાલંબનત્વાત્. પૂર્વોક્તાનાં પંચાનામ્ ઇતિ. કામાવચરાણાં ત્રયાણાં. દ્વિનિકાયસર્વત્રગસંપ્રયુક્તભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં. રૂપાવચરસ્ય ભાવનાપ્રહાતવ્યસ્યૈવ. અનાસ્રવસ્ય ચેતિ. માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યા અપ્ય્ એવમ્ ઇતિ. કિમ્ એવં. [તિબ્. 141બ્] ષણ્ણાં ચિત્તાનામ્ આલંબનમ્ ઇતિ. નવાનામ્ એકાદશાનાં ચ ચિત્તાનામ્ આલંબનં ભવતીતિ. રૂપાવચરા નિરોધમાર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યા નવાનાં ચિત્તાનામ્ આલંબનં ભવંતિ. આરૂપ્યાવચરા એકાદશાનામ્ ઇતિ. કથં. રૂપાવચરા નિરોધમાર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યા ધર્માઃ કામાવચરાણાં વિસભાગધાતુસર્વત્રગસંપ્રયુક્તભાવનાહેયાનાં ત્રયાણાં. સ્વધાતુકાનાં ચ ત્રયાણાં દ્વિનિકાયસર્વત્રગસંપ્રયુક્તભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં. આરૂપ્યાવચરસ્ય ભાવનાપ્રહાતવ્યસ્યાકાશાનંત્યાયતનસંગૃહીતસ્ય. અનાસ્રવસ્ય ચાન્વયજ્ઞાનપક્ષસ્ય. તસ્યૈવ ચાધિકસ્ય નિરોધદર્શનપ્રહાતવ્યસ્ય માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યસ્ય વા ચિત્તસ્ય. ઇતિ નવાનાં પ્રત્યેકમ્ આલંબનં ભવંતિ. આરૂપ્યાવચરા અપિ નિરોધમાર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યા ધર્માઃ પ્રત્યેકમ્ એકાદશાનાં ચિત્તાનામ્ આલમ્બનં ભવંતિ. કામરૂપાવચરાણાં વિસભાગધાતુસર્વત્રગસંપ્રયુક્તભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં ષણ્ણાં. સ્વધાતુકાનાં ચ ત્રયાણાં દ્વિનિકાયસર્વત્રગસંપ્રયુક્તકભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં. નિરોધમાર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યસ્ય ચ પ્રત્યેકમ્ અધિકસ્ય. અનાસ્રવસ્ય ચાન્વયજ્ઞાનપક્ષસ્ય. ઇત્ય્ એકાદશાનામ્ આલંબનં ભવંતિ.
અનાસ્રવાસ્ ત્રિધાત્વંત્યત્રયાનાસ્રવગોચરા
ઇતિ. અનાસ્રવા નિરોધાદયઃ. ત્રિષુ ધાતુષુ [તિબ્. 142અ] યાન્ય્ અન્ત્યાનિ ત્રયાણિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 481 ) નિરોધમાર્ગદર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યલક્ષણાનિ. તેષાં યથાયોગમ્ અનાસ્રવસ્ય ચ ગોચરાઃ. કથં. પ્રતિસંખ્યાનિરોધાર્યમાર્ગૌ તાવત્ તદાલંબનાનાં મિથ્યાદૃષ્ટિવિચિકિત્સાવિદ્યાસંપ્રયુક્તાનાં ભાવનાપ્રહાતવ્યાનામ્ અનાસ્રવસ્ય ચ ધર્મજ્ઞાનાન્વયજ્ઞાનપક્ષસ્ય યથાયોગમ્ આલંબનં. આકાશાપ્રતિસંખ્યાનિરોધૌ તુ ભાવનાપ્રહાતવ્યસ્યૈવાક્લિષ્ટસ્ય ચિત્તસ્યાલંબનમ્ ઇતિ વેદિતવ્યં. આચાર્યગુણમતિવસુમિત્રૌ તુ વ્યાચક્ષાતે આકાશાપ્રતિસંખ્યાનિરોધૌ ભાવનાપ્રહાતવ્યસ્ય ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટસ્યાલંબનમ્ ઇતિ. તદ્ અયુક્તં.
મિથ્યાદૃગ્ વિમતી તાભ્યાં યુક્તાવિદ્યાથ કેવલા
નિરોધમાર્ગદૃગ્ઘેયાઃ ષડ્ અનાસ્રવગોચરા
ઇતિ નિયમાત્. અતો ન ક્લિષ્ટચિત્તસ્ય ભાવનાલંબનમ્ ઇતિ સિદ્ધાંતઃ.
પંચાષ્ટદશવિજ્ઞાનદશવિજ્ઞાનગોચરા
ઇતિ. કામાવચરાઃ દુઃખસમુદયદર્શનભાવનાહેયાઃ પંચાનાં ગોચરાઃ. રૂપાવચરા અષ્ટાનામ્. આરૂપ્યાવચરા દશાનામ્. અમલા અપિ દશાનામ્ એવેતિ. પૂર્વવ્યાખ્યાનાનુસારેણ યોજ્યં. એતાન્ય્ એવ ષોડશ ચિત્તાનિ ષટ્ત્રિંશદ્ ભવંતિ. કામધાતૌ દુઃખસમુદયદર્શનહેયમ્ અસર્વત્રગસંપ્રયુક્તં સભાગવિસભાગસર્વત્રગસંપ્રયુક્તં ચ. એવં રૂપધાતૌ દુઃખસમુદયદર્શનહેયં પ્રત્યેકં ત્રિપ્રકારં. આરૂપ્યધાતાવ્ અન્યત્ર વિસભાગધાતુભૂમિસર્વત્રગસંપ્રયુક્તાત્. નિરોધમાર્ગદર્શનહેયં ધાતુત્રયે ઽપિ પ્રત્યેકં દ્વિધા સાસ્રવાનાસ્રવાલંબનત્વાત્. ભાવનાહેયમ્ અપિ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટભેદાત્ દ્વિપ્રકારં. અનાસ્રવમ્ અપિ ધર્મજ્ઞાનપક્ષમ્ અન્વયજ્ઞાનપક્ષં ચેતિ દ્વિધા.
કામાવચરં ભાવનાપ્રહાતવ્યમ્ ઇતિ. પંચવિજ્ઞાનકાયિકં સુખેન્દ્રિયં. રૂપાવચરં પંચપ્રકારમ્ [તિબ્. 142અ] ઇતિ. પ્રથમધ્યાનભૂમિકં ત્રિવિજ્ઞાનકાયિકં. તૃતીયધ્યાનભૂમિકં માનસમ્ ઇત્ય્ અભિસમસ્ય યથાયોગં પંચપ્રકારં દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યં યાવદ્ ભાવનાપ્રહાતવ્યં. અનાસ્રવં ચ તૃતીયધ્યાનભૂમિકમ્ એવ.

કામાવચરસ્ય ચતુઃપ્રકારસ્યેતિ. દુઃખસમુદયમાર્ગદર્શનભાવનાપ્રહેયસ્ય. દુઃખસમુદયદર્શનહેયયોઃ સુખેન્દ્રિયમ્ આલંબનં ભવતિ. યસ્માદ્ દુઃખસમુદયસત્યસંગૃહીતં સ્વભૂમિકમ્ ઊર્ધ્વભૂમિકં વા સુખેન્દ્રિયં સત્કાયમિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીનામ્ આલંબનં ભવતિ. માર્ગદર્શનહેયસ્ય ચ મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિસંપ્રયુક્તસ્ય માર્ગસત્યસંગૃહીતં સુખેન્દ્રિયમ્ આલંબનં. ભાવનાહેયરાગાદિસંપ્રયુક્તસ્ય ચ ચિત્તસ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 482 ) તત્પંચવિજ્ઞાનકાયિકં સુખેન્દ્રિયમ્ આલંબનમ્. ઇતિ ચતુષ્પ્રકારસ્યાસ્ય તદ્ આલંબનં. ન તુ નિરોધદર્શનહેયસ્ય ચિત્તસ્ય. તત્ર મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીનાં નિરોધાલંબનત્વાત્. દૃષ્ટિપરામર્શાદીનાં ચ સ્વનિકાયાલંબનત્વાત્. તત્ર ચ સુખેન્દ્રિયાભાવાત્. તેનોચ્યતે ઽન્યત્ર નિરોધદર્શનહેયાદ્ ઇતિ. રૂપાવચરસ્ય પંચપ્રકારસ્યેતિ. યસ્માત્ તૃતીયધ્યાનસંગૃહીતં પંચપ્રકારં સુખેન્દ્રિયં ભવતિ. માર્ગદર્શનભાવનાહેયસ્યેતિ. આરૂપ્યાવચરસ્ય માર્ગદર્શનહેયસ્ય મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિસંપ્રયુક્તસ્ય ચિત્તસ્ય માર્ગસંગૃહીતં સુખેન્દ્રિયમ્ આલંબનં. તદ્ એવ ચ ભાવનાહેયસ્ય કુશલસ્ય ચિત્તસ્યાલંબનમ્. અનાસ્રવસ્ય ચ સર્વમ્ અપ્ય્ આલંબણં [તિબ્. 143અ] ભવતિ. તત્ર યથાસંભવમ્ ઇતિ. યસ્માદ્ અનાસ્રવે અનુશયા નાનુશેરતે. યસ્માત્ ક્વચિદ્ એવ કેચિદ્ અનુશેરતે. તસ્માદ્ યથાસંભવમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ર વિજ્ઞાને કામાવચરાશ્ ચત્વારો નિકાયાઃ. તદ્યથા નિથ્યાદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તે સુખેન્દ્રિયાલંબને દશાપિ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યા અનુશયા આલંબનતો ઽનુશેરતે સંપ્રયોગતો વા યથાસંભવં. એવં સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યાઃ. માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યા અપિ તત્ર સુખેન્દ્રિયાલંબને વિજ્ઞાને ઽનુશેરતે. માર્ગસુખેન્દ્રિયાલંબને હિ મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિસંપ્રયુક્તે વિજ્ઞાને મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદયઃ સંપ્રયોગતો ઽનુશેરતે. દૃષ્ટિપરામર્શાદયો ઽપ્ય્ આલંબનતો ઽનુશેરતે. તસ્માત્ સો ઽપિ નિકાયસ્ તત્રાનુશેતે. ભાવનાહેયો ઽપિ નિકાયો ઽત્રાનુશેતે. તત્ર રાગાદીનાં સુખેન્દ્રિયાલંબનવિજ્ઞાનાલંબનયોગાત્. નિરોધદર્શનપ્રહાતવ્યનિકાયસ્ તુ તત્ર નાનુશેતે. સુખેન્દ્રિયાલંબનવિજ્ઞાનાભાવાત્. રૂપાવચરાઃ સંસ્કૃતાલંબના ઇતિ. રૂપાવચરં સુખેન્દ્રિયાલંબનં પંચપ્રકારમ્ અસ્તિ. તત્ર ચત્વારો નિકાયા અનુશેરત ઇતિ સુગમમ્ એતત્. નિરોધદર્શનપ્રહાતવ્યાસ્ [તિબ્. 143બ્] તુ સંસ્કૃતાલંબનાઃ કથમ્ અનુશેરતે. તૃતીયે ધ્યાને દૃષ્ટિપરામર્શાદયઃ સુખેન્દ્રિયેણ સંપ્રયુજ્યંતે. તે ચાન્યોન્યાલંબનાઃ. તે તત્ર સુખેન્દ્રિયાલંબનવિજ્ઞાને સંપ્રયોગત આલંબનતો વાનુશેરતે. આરૂપ્યાવચરૌ દ્વૌ નિકાયાવ્ ઇતિ. માર્ગદર્શનભાવનાહેયનિકાયૌ. માર્ગસુખેન્દ્રિયાલંબને મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિસંપ્રયુક્તે મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદયઃ સંપ્રયોગતો ઽનુશેરતે. દૃષ્ટિપરામર્શાદયસ્ તુ તત્રાલંબનતો ઽનુશેરતે. ભાવનાહેયો ઽપિ નિકાયો ઽનુશેતે. ભાવનાહેયં હિ કુશલં ચિત્તં માર્ગમ્ આલંબતે. તત્ર સ રાગાદિનિકાયો ઽનુશેતે. સર્વત્રગાશ્ ચારૂપ્યાવચરા અનુશયાસ્ તત્રૈવ વિજ્ઞાને માર્ગાલંબનમિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિસંપ્રયુક્તે વા વિજ્ઞાને ઽનુશેરત ઇતિ વિજ્ઞાતવ્યં.
તસ્યૈવ દ્વાદશવિધસ્યેતિ. કામાવચરસ્ય ચતુષ્પ્રકારસ્યાન્યત્ર નિરોધદર્શનહેયાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 483 ) રૂપાવચરસ્ય પંચપ્રકારસ્યારૂપ્યાવચરસ્ય ચ દ્વિપ્રકારસ્ય માર્ગદર્શનભાવનાહેયસ્યાનાસ્રવસ્ય ચેત્ય્ અન્યોન્યાલંબનયોગતસ્ તસ્ય સુખેન્દ્રિયાલંબનં વિજ્ઞાનમ્ આલંબનં ભવતિ. આરૂપ્યાવચરસ્ય ચ ભૂયો દ્વિપ્રકારસ્ય તત્ સુખેન્દ્રિયાલંબનં વિજ્ઞાનમ્ આલંબનં ભવતિ. કતમસ્યેત્ય્ આહ. દુઃખસમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યસ્યેતિ. [તિબ્. 144અ] આરૂપ્યાવચરસ્ય સર્વત્રગસંપ્રયુક્તસ્ય હિ દુઃખસમુદયદર્શનહેયભેદાત્ દ્વિપ્રકારસ્ય ચિત્તસ્યારૂપ્યાવચરમાર્ગદર્શનહેયમિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિસંપ્રયુક્તં વિજ્ઞાનં માર્ગાલંબનં ચારૂપ્યાવચરં ભાવનાહેયં કુશલમ્ આલંબનં ભવતિ. એવમ્ ઇદં ચતુર્દશવિધં સુખેન્દ્રિયાલંબનવિજ્ઞાનાલંબનં તત્રારૂપ્યાવચરૌ દુઃખસમુદયદર્શનહેયૌ વર્ધયિત્વેતિ. પૂર્વં સર્વત્રગા એવારૂપ્યાવચરાઃ સુખેન્દ્રિયાલંબને વિજ્ઞાને ઽનુશેરતે. સુખેન્દ્રિયાલંબનાલંબને તુ સકલાવ્ અપ્ય્ આરૂપ્યાવચરૌ દુઃખસમુદયદર્શનહેયૌ નિકાયાવ્ અનુશયાતે. તસ્માત્ તત્ર સર્વત્રગસંપ્રયુક્તે ચિત્તે દુઃખસંઉદયદર્શનહેયા અનુશયાઃ સંપ્રયોગત આલંબનતો વા યથાયોગમ્ અનુશેરતે. શેષાસ્ તુ પૂર્વવદ્ યોજ્યાઃ.

અનયા વર્તન્યાન્યદ્ અપિ ગંતવ્યમ્ ઇતિ. અનેન વર્ત્મનાન્યદ્ અપિ બોદ્ધવ્યં. કથં. દુઃખેન્દ્રિયાલંબને કત્ય્ અનુશયા અનુશેરત ઇતિ પ્રશ્ન આગતે વિચારયિતવ્યં. દુઃખેન્દ્રિયમ્ એકવિધં કામાવચરં ભાવનાપ્રહાતવ્યં પંચવિજ્ઞાનકાયિકત્વાત્. તત્ સમાસતઃ પંચવિધસ્ય વિજ્ઞાનસ્યાલંબનં ભવતિ. કામાવચરસ્ય [તિબ્. 144બ્] ત્રિપ્રકારસ્ય. દુઃખસમુદયદર્શનહેયયોઃ સર્વત્રગસંપ્રયુક્તયોર્ વિજ્ઞાનયોર્ ભાવનાપ્રહાતવ્યસ્ય ચ. રૂપાવચરસ્ય ચ ભાવનાપ્રહાતવ્યસ્ય. અનાસ્રવસ્ય ચ. ઇદં પંચવિધં દુઃખેન્દ્રિયાલંબનં વિજ્ઞાનં. તત્ર યથાસંભવં કામાવચરાસ્ ત્રયો નિકાયા દુઃખસમુદયદર્શનભાવનાહેયાઃ. તત્ર હિ સર્વત્રગસંપ્રયુક્તે ચિત્તે ભાવનાહેયે ચ દુઃખસમુદયદર્શનહેયૌ નિકાયૌ સંપ્રયોગત આલંબનતો વા યથાસંભવમ્ અનુશયાતે. ભાવનાહેયે ચ ભાવનાહેયો નિકાયો ઽનુશેતે. રૂપાવચર એકો ભાવનાહેયઃ. તત્ર ભાવનાહેયે ચિત્તે ઽનુશેતે. સર્વત્રગાશ્ ચ રૂપાવચરાસ્ તત્રૈવેત્ય્ અવગંતવ્યં. દુઃખેન્દ્રિયાલંબનાલંબને વિજ્ઞાને કત્ય્ અનુશયા અનુશેરતે. તત્ પુનર્ દુઃખેન્દ્રિયાલંબનં પઞ્ચવિજ્ઞાનં કતમસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય આલંબનં. તસ્યૈવ પંચવિધસ્યાન્યોન્યાલંબનયોગેન. કામાવચરસ્ય ચ ભૂયો માર્ગદર્શનહેયસ્ય અનાસ્રવાલંબનસ્ય. રૂપાવચરસ્ય ચ સર્વત્રગસંપ્રયુક્તસ્યાલંબનં ભવતિ. તેન હિ રૂપાવચરં દુઃખેન્દ્રિયાલંબનં કુશલં ભાવનાપ્રહાતવ્યમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 484 ) આલંબ્યતે. આરૂપ્યાવચરમ્ અપ્ય્ આકાશાનંત્યાયતનસામન્તકસંગૃહીતૌદારિકાદ્યાકારં [તિબ્. 145અ] દુઃખેન્દ્રિયાલંબનમ્ આલંબતે. તદ્ ઇદમ્ અષ્ટવિધં દુઃખેન્દ્રિયાલંબનાલંબનં વિજ્ઞાનં. તત્ર કામાવચરાશ્ ચત્વારો નિકાયાઃ. દુઃખસમુદયમાર્ગદર્શનભાવનાહેયાઃ. રૂપાવચરાસ્ ત્રયો નિકાયાઃ. દુઃખસમુદયદર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ. આરૂપ્યાવચર એકો ભાવનાપ્રહાતવ્યઃ. સર્વત્રગાશ્ ચાનુશયા અનુશેરત ઇતિ વિજ્ઞાતવ્યં. સૌમનસ્યેન્દ્રિયાલંબને વિજ્ઞાને કત્ય્ અનુશયા અનુશેરત ઇતિ પ્રશ્ને વિચારયિતવ્યં. તત્ પુનઃ સૌમનસ્યેન્દ્રિયાલંબનં વિજ્ઞાનમ્ એકાદશવિધં. કામરૂપાવચરં પંચ પ્રકારમ્ અનાસ્રવં ચેતિ. તદ્ એતત્ સમાસતસ્ ત્રયોદશવિધસ્ય વિજ્ઞાનસ્યાલંબનં ભવતિ. કામાવચરસ્ય પંચપ્રકારસ્ય સંસ્કૃતાલંબનસ્ય તસ્ય સંસ્કૃતત્વાત્. એવં રૂપાવચરસ્ય. આરૂપ્યાવચરસ્ય તુ દ્વિપ્રકારસ્ય માર્ગદર્શનભાવનાહેયસ્ય. અનાસ્રવસ્ય ચ. ઇદં ત્રયોદશવિધં સૌમનસ્યેન્દ્રિયાલંબનવિજ્ઞાનં. તત્ર યથાસંભવં કામાવચરરૂપાવચરાઃ પંચનિકાયાઃ સંસ્કૃતાલંબનાઃ. આરૂપ્યાવચરૌ દ્વૌ નિકાયૌ. સર્વત્રગાશ્ ચાનુશયાઃ અનુશેરત ઇતિ વિજ્ઞાતવ્યં. સૌમનસ્યેન્દ્રિયાલંબનાલંબને વિજ્ઞાને કત્ય્ અનુશયા અનુશેરતે. તત્ પુનઃ સૌમનસ્યેન્દ્રિયાલંબનં [તિબ્. 145અ] ત્રયોદશવિજ્ઞાનં કતમસ્ય વિજ્ઞાનસ્યાલંબનં. તસ્યૈવ ત્રયોદશવિધસ્ય. આરૂપ્યાવચરસ્ય ચ ભૂયો દ્વિપ્રકારસ્ય દુઃખસમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યસ્ય. ઇદં પંચદશવિધં સૌમનસ્યેન્દ્રિયાલંબનં વિજ્ઞાનં. તત્રારૂપ્યાવચરૌ દ્વૌ દુઃખસમુદયદર્શનહેયૌ વર્ધયિત્વા. કામાવચરરૂપાવચરાઃ સંસ્કૃતાલંબનાઃ. આરૂપ્યાવચરાશ્ ચત્વારો નિકાયાઃ અન્યત્ર નિરોધદર્શનહેયાત્. અનુશયા અનુશેરત ઇતિ વિજ્ઞાતવ્યં. અનયા દિશા અન્યદ્ અપિ ગંતવ્યમ્ ઇતિ.
(વ્.32) દ્વિધા સાનુશયં ક્લિષ્ટમ્
ઇતિ. અનુશયાનૈર્ અનનુશયાનૈશ્ ચાનુશયૈઃ સાનુશયં ક્લિષ્ટમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્સહિતત્વાત્ સદાવસ્થિતત્વાત્. અક્લિષ્ટં ચિત્તમ્ અનુશયાનૈર્ એવ સાનુશયં વિવેચયિતું શક્યત્વાત્. તથા હિ વક્ષ્યતિ
પ્રહાતવ્યઃ ક્લેશ આલંબનાત્મત
ઇતિ.
(વ્.33) સર્વસ્ય સર્વાનંતરમ્ ઉત્પત્તિસંભવાન્ નાસ્ત્ય્ એષામ્ ઉત્પત્તૌ સાર્વજન્યઃ ક્રમનિયમઃ. દુઃખતઃ સ્કન્ધાન્ અપોહ્યેતિ. નેદં દુઃખમ્ ઇત્ય્ આત્મતો ઽભિનિવેશાત્. રૂપમ્ આત્મેત્ય્ એવંદૃષ્ટિકસ્ય વેદનાદ્યાત્મગ્રાહદૃષ્ટિઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 485 ) પ્રત્યનીકા.
(વ્.34) અપ્રહીણો ભવત્ય્ અપરિજ્ઞાત ઇતિ. અપ્રહીણસ્ તત્પ્રાપ્ત્યનુચ્છેદાત્. અપરિજ્ઞાતસ્ તત્પ્રતિપક્ષસ્ય ચાનુત્પત્તેઃ. કામરાગપર્યવસ્થાનીયા ઇતિ. પર્યવતિષ્ઠતે એભિર્ ઇતિ પર્યવસ્થાનીયાઃ સ્નાનીયવત્. કામરાગસ્ય પર્યવસ્થાનીયા અનુકૂલા ઇતિ. કામરાગ એવ વા પર્યવસ્થાનં [તિબ્. 146અ] કામરાગપર્યવસ્થાનં. તસ્મૈ હિતાઃ કામરાગપર્યવસ્થાનીયાઃ. તે પુના રૂપાદયો વિષયાઃ આભાસગતા ભવંતીતિ. વિષયરૂપતામ્ આપન્ના ભવંતીત્ય્ અર્થઃ. તત્ર ચાયોનિશોમનસ્કાર ઇતિ. તત્ર ચાભાસગતેષુ વિષયેષુ વિપરીતઃ સમનંતરપ્રત્યય ઇત્ય્ અર્થઃ. હેતુવિષયપ્રયોગબલાનીતિ. હેતુબલં કામરાગોત્પત્તયે કામરાગાનુશયો ઽપ્રહીણો ભવત્ય્ અપરિજ્ઞાતઃ. કામરાગપર્યવસ્થાનીયા વિષયબલં. તત્ર ચાયોનિશોમનસ્કારઃ પ્રયોગબલં. એવમ્ અન્યો ઽપિ ક્લેશ ઉત્પદ્યત ઇતિ. પ્રતિઘાનુશયો ઽપ્રહીણો ભવત્ય્ અપરિજ્ઞાતઃ. પ્રતિઘપર્યવસ્થાનીયા ધર્મા આભાસગતા ભવંતિ. તત્ર ચાયોનિશોમનસ્કાર ઇત્ય્ એષ નયઃ.
(વ્.35-38) ચત્વારો યોગા એત એવેતિ. કામયોગો ભવયોગો દૃષ્ટિયોગો ઽવિદ્યાયોગશ્ ચેતિ.
વિના મોહેનેતિ.
અવિદ્યાસ્રવસ્ય પૃથગુક્તત્વાત્. સહ પર્યવસ્થાનૈર્ આહ્રીક્યાદિભિર્ વક્ષ્યમાણૈઃ એકચત્વારિંશદ્ દ્રવ્યાણિ. એકત્રિંશદ્ અનુશયા ઇતિ. દ્વાદશ દૃષ્ટયઃ. દુઃખદર્શનપ્રહાત્વ્યા પંચ. સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યે દ્વે. નિરોધદર્શનપ્રહાતવ્યે દ્વે એવ. [તિબ્. 146બ્] તિસ્રો માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યાઃ. ચતસ્રો વિચિકિત્સાઃ. પંચ રાગાઃ. એવં પ્રતિઘા માનાશ્ ચ. દશ પર્યવસ્થાનાનીત્ય્ એવમ્ એકચત્વારિંશત્.
અનુશયા એવેતિ.
એવકારઃ પર્યવસ્થાનનિરાસાર્થઃ. ષડ્વિંશતિર્ અનુશયા ઇતિ. દ્વાદશ દૃષ્ટયશ્ ચતસ્રો વિચિકિત્સાઃ પંચ રાગાઃ પંચ માના ઇતિ. નનુ ચ તત્રાપ્ય્ અસ્તિ પર્યવસ્થાનદ્વયમ્ ઇતિ. તત્ર રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ.
સ્ત્યાનૌદ્ધત્યમદા ધાતુત્રય
ઇતિ વચનાત્. કસ્માદ્ ઇહ તસ્યાગ્રહણમ્ ઇતિ. તસ્ય પર્યવસ્થાનદ્વયસ્ય. અસ્વાતંત્ર્યાદ્ ઇતિ. કથમ્ અસ્વાતંત્ર્યં. રાગાદિસંપ્રયોગિત્વાદ્ ઈર્ષ્યાદિવદ્ અવિદ્યામાત્રાસંપ્રયોગિત્વાચ્ ચ. એતદ્ ધિ દ્વયં રાગાદિભિઃ સંપ્રયુજ્યતે. ન તથા ઈર્ષ્યામાત્સર્યકૌકૃત્યક્રોધમ્રક્ષાઃ. સ્વતંત્રાઃ. અવિદ્યામાત્રેણ સંપ્રયોગાદ્ ઇતિ. તે હ્ય્ ઉભયે ઽપીતિ. રૂપારૂપ્યાવચરા અપીત્ય્ અર્થઃ. અંતર્મુખપ્રવૃત્તા ઇતિ. ન વિષયપ્રધાના ઇત્ય્ અર્થઃ. યેનૈવ ચ કારણેન ભવરાગ ઉક્ત ઇતિ.
અન્તર્મુખત્વાત્ તન્મોક્ષસંજ્ઞાવ્યાવૃત્તયે કૃત
ઇતિ. અનેન ચ ભવાસ્રવ ઇતિ. અવિદ્યાસ્રવ ઇતિ સિદ્ધમ્ ઇતિ. અવિદ્યા પૂર્વોક્તાભ્યામ્ આસ્રવાભ્યાં બહિષ્કૃતા. તસ્માત્ સા ત્રૈધાતુક્ય્ અપિ અવિદ્યાસ્રવ ઇતિ સિદ્ધમ્ એતત્. પંચદશદ્રવ્યાણીતિ. ત્રિષ્વ્ અપિ ધાતુષ્વ્ અવિદ્યાયાઃ પ્રત્યેકં પંચપ્રકારત્વાત્. સર્વેષાં તેષામ્ ઇતિ. કામાસ્રવાદીનાં સંસારસ્ય ચ. ઉક્તો હ્ય્ અવિદ્યા હેતુસંરાગાયેત્યાદિ.
યાઃ કાશ્ચન દુર્ગતયઃ અસ્મિન્ લોકે પરત ચ
અવિદ્યામૂલિકાઃ સર્વા ઇચ્છાલોભસમુત્થિતા
ઇતિ ચ.
તથૌઘયોગા
ઇતિ. આસ્રવા [તિબ્. 147અ] એવૌઘા યોગાશ્ ચ ભવંતિ. કેવલં
દૃષ્ટયઃ પૃથગ્
અવસ્થાપ્યન્તે.

કથમ્ ઇતિ વિવ્રિયતે. કામાસ્રવ એવ કામૌઘઃ કામયોગશ્ ચ. એવં ભવાસ્રવ એવ ભવૌઘો ભવયોગશ્ ચ. અવિદ્યૌઘયોગસ્ તુ પૂર્વવદ્ એવાવગંતવ્યઃ. દૃષ્ટિયોગ ઇહ ચતુર્થ ઉક્તઃ. તેનાહ અન્યત્ર દૃષ્ટિભ્ય ઇતિ. તાઃ કિલેતિ. કિલશબ્દઃ પરમતદ્યોતકઃ. વિનેયજનવશાત્ તુ દૃષ્ટિયોગઃ પૃથગ્ ઉક્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયો યુજ્યતે. આસ્રવેષુ દૃષ્ટયઃ કિમર્થં ન પૃથગ્ સ્થાપિતા ઇત્ય્ આહ.
નાસ્રવેષ્વ્ અસહાયાનામ્
ઇત્યાદિ. અસહાયાનાં દૃષ્ટીનામ્ આસ્યાનુકૂલતા અવસ્થાનાનુકૂલતા ચલત્વાત્ પટુત્વાચ્ ચ ન ભવતિ. નાસનાનુકૂલતેત્ય્ અર્થઃ. આસેતિ રૂપે પ્રાપ્તે આપિશલેષ્ટ્યા આસ્યેતિ રૂપં ભવતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ. યસ્માદ્ એતા દૃષ્ટયો ઽસહાયા નાસનાનુકૂલાઃ સસહાયાસ્ ત્વ્ આસનાનુકૂલા ભવંતિ. તસ્માત્ સસહાયા એવૈતા આસ્રવેષૂક્તાઃ. મિશ્રીકૃત્યોક્તા ઇત્ય્ અર્થઃ. કિમર્થમ્ ઇત્ય્ આહ. આસયંતીત્ય્ આસ્રવાણાં નિર્વચનં પશ્ચાદ્ વક્ષ્યતીત્ય્ અત આસનાર્થમ્ આસ્રવેષુ ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તદ્ એવં કામૌઘ એકાન્નત્રિંશદ્ દ્રવ્યાણીતિ. દ્વાદશદૃષ્ટ્યપનયનાન્ નાસ્રવવદ્ એકચત્વારિંશદ્ દ્રવ્યાણિ ભવંતિ. કિં તર્હ્ય્ એકાન્નત્રિંશદ્ દ્રવ્યાણિ ભવંતિ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. રાગપ્રતિઘમાના ઇતિ સર્વં. ભવૌઘો [તિબ્. 147બ્] ઽષ્ટાવિંશતિર્ દ્રવ્યાણીતિ. ભવાસ્રવો દ્વાપંચાશદ્ દ્રવ્યાણ્ય્ ઉક્તાનિ. તતશ્ ચતુર્વિંશતિર્ દૃષ્ટીર્ અપનીયાષ્ટાવિંશતિર્ દ્રવ્યાણિ. રાગમાના વિંશતિર્ ઇતિ દ્વિધાતુકા રાગા દશ ભવંતિ. માના અપિ દશેતિ વિંશતિઃ. દૃષ્ટ્યોઘઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 487 ) ષટ્ત્રિંશદ્ દ્રવ્યાણીતિ. ત્રિષુ ધાતુષુ ત્રિદ્વાદશ દૃષ્ટય ઇતિ. અવિદ્યૌઘઃ પંચદશ દ્રવ્યાણિ. પૂર્વવત્. ઓઘવદ્ યોગા ઇતિ. કામયોગ એકાન્નત્રિંશદ્ દ્રવ્યાણિ. રાગપ્રતિઘમાનાઃ પંચદશ વિચિકિત્સાશ્ ચતસ્રઃ દશ પર્યવસ્થાનાનીતિ. ભવયોગો ઽષ્ટાવિંશતિર્ દ્રવ્યાણિ. રાગમાના વિંશતિઃ વિચિકિત્સા અષ્ટૌ દૃષ્ટિયોગઃ ષટ્ત્રિંશદ્ દ્રવ્યાણિ. અવિદ્યાયોગઃ પંચદશ દ્રવ્યાણિ.
યથોક્તા એવ સાવિદ્યા
ઇતિ વિસ્તરઃ. કે યથોક્તાઃ. યોગા ઇત્ય્ અધિકૃતં તસ્માદ્ વિવ્રિયતે. કામયોગ એવ સહાવિદ્યયા કામોપાદાનમ્ ઇતિ. અવિદ્યા કામોપાદાનાત્મવાદોપાદાનયોર્ યથાસ્વમ્ અંતર્ભાવ્યતે.
દ્વિધાદૃષ્ટેઃ
પૃથક્કરણાચ્ ચતુષ્ટ્વં. કામોપાદાનં દૃષ્ટ્યુપાદાનં શીલવ્રતોપાદાનમ્ આત્મવાદોપાદાનમ્ ઇતિ. દૃષ્ટિયોગાચ્ છીલવ્રતં નિષ્કૃષ્યેતિ. ષટ્ત્રિંશદ્દ્રવ્યકાદ્ દૃષ્ટિયોગાત્ ધાતુભેદેન ષચ્છીલવ્રતપરામર્શાન્ નિષ્કૃષ્ય. દૃષ્ટ્યુપાદાનં ત્રિંશદ્ દ્રવ્યાણિ. શીલવ્રતોપાદાનં ષડ્ દ્રવ્યાણિ કામધાતૌ દ્વે એવં રૂપધાતાવ્ [તિબ્. 148અ] આરૂપ્યધાતૌ ચેતિ. માર્ગપ્રતિદ્વંદ્વાદ્ ઇતિ. સાંખ્યયોગજ્ઞાનાદિભિર્ મોક્ષપ્રાપ્તિદર્શનાન્ માર્ગપ્રતિદ્વંદ્વભૂતં શીલવ્રતોપાદાનં. ઉભગપક્ષવિપ્રલંભનાચ્ ચેતિ વિસ્તરઃ. ગૃહિપ્રવ્રજિતપક્ષવિપ્રલંભનાચ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. અનશનાદિભિર્ ઇતિ. આદિશબ્દેન જલાગ્નિપ્રપતનમૌનવીરાદાનાદિર્ ગૃહ્યતે. અનશનાદીનિ શીલવ્રતસંગૃહીતાનીષ્ટવિષયપરિવર્જનં ચ. ઇષ્ટવિષયપરિવર્જનેનેતિ. રસપરિત્યાગભૂમિશય્યામલપંકધારણનગ્નચર્યાકેશોલ્લુંચનાદિના શુદ્ધિપ્રત્યાગમનાત્.
અવિદ્યા તુ ગ્રાહિકા નેતિ મિશ્રિતેતિ.
ન કેવલાવિદ્યા ભવમ્ ઉપાદદાતિ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. અસંપ્રખ્યાનલક્ષણતયા અપટુત્વાદ્ ઇતિ. મિશ્રિતા ત્વ્ અન્યક્લેશસંપર્કવશાદ્ ઉપાદદાતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. એતઃ કિલેતિ. કિલશબ્દઃ પરમતદ્યોતકઃ. તેન સ્વમતમ્ ઉચ્યતે. સૂત્રે તુ ભગવતોક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ. એવં યાવદ્ દૃષ્ટિયોગ ઇતિ. કથં. દૃષ્ટિયોગઃ કતમઃ. વિસ્તરેણ યાવદ્ યો ઽસ્ય ભવતિ દૃષ્ટિષુ દૃષ્ટિરાગો દૃષ્ટિચ્છન્દો દૃષ્ટિસ્નેહ ઇતિ પૂર્વવત્. છન્દરાગશ્ ચોપાદાનમ્ ઉક્તં સૂત્રાંતરેષુ. કથમ્. ઉપાદાનં કતમત્. યો ઽત્ર છન્દરાગ ઇતિ. એતદ્ આચાર્યમતં. તદ્ ઉક્તં ભવતિ રાગ એવાત્ર યોગઃ. [તિબ્. 148બ્] ઉપાદાનં વા. નાન્યે ક્લેશા ઇતિ. તેનોચ્યતે કામાદિષુ યશ્ છન્દરાગ ઇતિ.
(વ્.39) અણવ
ઇતિ વિસ્તરેણ. અણવઃ શેરતે ઇત્ય્ અનુશયાઃ. નૈરુક્તેન વિધિનાસ્ય સિદ્ધિઃ.
સૂક્ષ્મપ્રચારત્વાદ્ ઇતિ. સૂક્ષ્મપ્રવૃત્તિત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથં પુનઃ સૂક્ષ્મા પ્રવૃત્તિઃ. અરૂપિણાં દુર્વિજ્ઞાનતયા. આલંબનતશ્ છિદ્રાન્વેષિશત્રુવત્ દૃષ્ટિવિષવચ્ ચ. સંપ્રયોગતો ઽયોગુડોદકસંતાપવત્ સ્પર્શવિષવચ્ ચ. ઉભયતો ધાત્ર્યઃ કુમારકમ્ અનુશેરતે. એવમ્ એતે ઽપ્ય્ આલંબનાત્ સંપ્રયુક્તેભ્યો વા સ્વામ્ સંતતિં વર્ધયંતઃ પ્રાપ્તિભિર્ ઉપચિંવંતિ. અનુબધ્નંતીતિ. અનુક્રાન્તેશ્ ચાતુર્થકજ્વરવન્ મૂષિકાવિષવચ્ ચેત્ય્ અન્યે. અપ્રયોગેણ અનાભોગેન. પ્રતિનિવારયતો ઽપિ નિષેધયતો ઽપિ પુદ્ગલસ્ય પુનઃપુનઃ સંમુખીભાવાદ્ અનુબધ્નંત્ય્ અતો ઽનુશયા ઇતિ. આસયંતિ સંસાર ઇત્ય્ આસ્રવા ઇતિ. નૈરુક્તો વિધિઃ. આસનાર્થો વા. આસ્રવંતિ ભવાગ્રાદ્ યાવદ્ અવીચિમ્ ઇતિ. ષડ્ભિર્ આયતનવ્રણૈશ્ ચક્ષુરાદિભિર્ આયતનૈર્ વ્રણભૂતૈર્ આસ્રવંતિ ક્ષરંતિ. ભવાગ્રાદ્ યાવદ્ અવીચિં ગચ્છંતિ. ભવાગ્રાવીતરાગસ્યાપ્ય્ આવીચિકક્લેશસમુદાચારાત્ તદુત્પન્નસ્ય વા તત્રોત્પત્તિસંભવાત્. ક આસ્રવંતિ. અનુશયાઃ. આસ્રવંતીત્ય્ આસ્રવા ઇત્ય્ અચ્પ્રત્યયઃ. હરંતીત્ય્ ઓઘાઃ. શ્લેશયન્તીતિ યોગાઃ. ઉપગૃહ્ણંતીત્ય્ ઉપાદાનાનીત્ય્ અર્થપ્રદર્શનમ્. એતદ્ ઉક્તં વૈભાષિકૈઃ. વહન એતદ્ રૂપમ્ ઓઘા ઇતિ. વહંતિ હરંતિ ગત્યંતરં વિષયાંતરં વેતિ ઓઘાઃ. યોજયંતિ શ્લેષયંતિ ગત્યન્તરે વિષયાંતરે વેતિ યોગાઃ. ઉપાદદત્ય્ ઉપગૃહ્ણંતિ પુનર્ભવે કામાદિષુ વા વિજ્ઞાનસંતતિં ઇત્ય્ ઉપાદાનાનીતિ. એવં તુ સાધીયઃ સ્યાદ્ ઇતિ. એવં તુ સાધુતરં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આચાર્યઃ. [તિબ્. 149અ] કથમ્ ઇત્ય્ આહ. આસ્રવતિ ગચ્છત્ય્ એભિર્ અનુશયૈઃ સંતતિર્ વિજ્ઞાનસંતતિર્ વિષયેષ્વ્ ઇત્ય્ આસ્રવાઃ. કરણસાધનં. મહતાભિસંસ્કારેણ કુશલૈર્ ધર્મૈશ્ ચિત્તસંતાનઃ પ્રતિસ્રોતો નીયતે વિષયેભ્યો નિવાર્યતે. તેષામ્ એવ સંસ્કારાણાં પ્રતિપ્રશ્રબ્ધ્યેતિ. તેષામ્ એવ પ્રયત્નાનાં વ્યુપરમેણેત્ય્ અર્થઃ. અધિમાત્રવેગત્વાદ્ ઓઘા ઇતિ. ઓઘસાધર્મ્યં દર્શયતિ. ઓઘ ઇવૌઘા ઇતિ કૃત્વા. તદનુવિધાનાદ્ ઇતિ. રાગાદ્યનુવિધાનાત્. નાધિમાત્રસમુદાચારિણો હિ યોગા ઇતિ. ઓઘયોગાનાં નાનાકરણં દર્શયતિ. યે હિ નાધિમાત્રસમુદાચારિણઃ. તે યોગાઃ. યે ત્વ્ અધિમાત્રસમુદાચારિણ એવ. ત ઓઘા ઇતિ. કથં ચ તે યોગા ઇત્ય્ આહ. વિવિધદુઃખયોજનાજ્ જાત્યાદિભિર્ વિવિધૈર્ દુઃખૈર્ યોજનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અભીક્ષ્ણાનુષંગતો વા. યસ્માદ્ વા સંતતાવ્ અભીક્ષ્ણં યુજ્યંતે. તસ્માદ્ યોગા ઇતિ. કામાદ્યુપાદાનાદ્ ઇતિ. યૈઃ કામાદયઃ ઉપાદીયંતે. તાનિ કામાદ્યુપાદાનાનિ છન્દરાગાત્મકાનિ.

(વ્.40અબ્) ત એવાનુશયાઃ પુનર્ યાવત્ પર્યવસ્થાનભેદેન પંચધા ભિત્ત્વોક્તા ઇતિ. ત એવાનુશયા આસ્રવાદિભેદેન ચતુર્ધોક્તાઃ. સંયોજનબંધનાનુશયોપક્લેશપર્યવસ્થાનભેદેન [તિબ્. 149બ્] પુનઃ પંચધા ભિત્ત્વોક્તાઃ સૂત્રે ઽભિધર્મે ચ. નનુ ચાનુશયવ્યતિરિક્તાન્ય્ આહ્રીક્યાદીનિ પર્યવસ્થાનાનિ નિર્દિશ્યંતે. કથમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે. અનુશયા એવ પર્યવસ્થાનાનીતિ. સત્યં ભવંતિ તદ્વ્યતિરિક્તાનિ. અવ્યતિરિક્તાન્ય્ અપિ ત્વ્ ઇષ્યન્તે. તથા હિ વક્ષ્યતિ. ક્લેશો ઽપિ હિ હર્યવસ્થાનં. કામરાગપર્યવસ્થાનપ્રત્યયં દુઃખં પ્રતિસંવેદયત ઇતિ સૂત્રે વચનાદ્ ઇતિ.
(વ્.40ચ્દ્-42) એવમ્ અન્યાન્ય્ અપિ યથાસંભવં યોજ્યાનીતિ. પ્રતિઘેર્ષ્યામાત્સર્યસંયોજનાનિ કામાવચરાણિ. માનાવિદ્યાદૃષ્ટિપરામર્શવિચિકિત્સાસંયોજનાનિ ત્રૈધાતુકાનિ. દૃષ્ટિસંયોજનં તિસ્રો દૃષ્ટય ઇતિ. સત્કાયાંતગ્રાહમિથ્યાદૃષ્ટયઃ. પરામર્શસંયોજનં દ્વે દૃષ્ટી ઇતિ. દૃષ્ટિશીલવ્રતશીલવ્રતપરામર્શૌ. અત એવોચ્યત ઇતિ. યત એવ તિસ્રો દૃષ્ટયો દૃષ્ટિસંયોજનં દ્વે દૃષ્ટી પરામર્શસંયોજનમ્. અત એવોચ્યતે. સ્યાદ્ દૃષ્ટિસંપ્રયુક્તેષ્વ્ ઇતિ વિસ્તરેણ પ્રશ્નઃ. દૃષ્ટિસંપ્રયુક્તેષ્વ્ ઇતિ. પરામર્શદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તેષુ વેદનાદિષુ. અનુનયસંયોજનેન સંયુક્તો રાગેણ. ન દૃષ્ટિસંયોજનેન સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિલક્ષણેન. ન ચ તત્ર દૃષ્ટ્યનુશયો નાનુશયીતેતિ. ન ચ તત્ર દૃષ્ટિસંપ્રયુક્તેષુ ધર્મેષુ દૃષ્ટ્યનુશયો નાનુશયીત. [તિબ્. 150અ] કિં તર્હિ. અનુશયીત. દ્વિઃ પ્રતિષેધઃ પ્રકૃતિં ગમયતિ. આહ સ્યાદ્ ઇતિ વિસ્તરેણ પ્રશ્નવિસર્જનં. સમુદયજ્ઞાન ઉત્પન્ન ઇતિ વિશેષણં સર્વત્રગદૃષ્ટિસંયોજનપ્રહાણસંદર્શાનર્થં. નિરોધજ્ઞાને ઽનુત્પન્ન ઇતિ. પરામર્શદૃષ્ટિદ્વયાપ્રહાણેન તત્સંપ્રયોગસત્તાપ્રદર્શનાર્થં. નિરોધમાર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યેષુ યાવદ્ધર્મેષ્વ્ ઇતિ. વેદનાદિષુ. તેષુ હ્ય્ અનુનયસંયોજનેન નિરોધદર્શનહેયેન માર્ગદર્શનહેયેન વા સંયુક્તઃ. કીદૃશેન. તદાલંબનેન. યસ્માદ્ અસાવ્ એતાન્ નિરોધદર્શનમાર્ગપ્રહાતવ્યાન્ દૃષ્ટિપરામર્શશીલવ્રતપરામર્શસંપ્રયુક્તાન્ વેદનાદિધર્માન્ આલંબ્ય રાગ ઉત્પદ્યતે. તસ્માદ્ આલંબનતસ્ તેન સંયુક્તઃ. દૃષ્ટિસંયોજનેનાસંયુક્તઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. સર્વત્રગસ્ય દુઃખસમુદયદર્શનહેયસ્વભાવસ્ય સમુદયજ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રહીણત્વાત્. અસર્વત્રગસ્ય ચ તદાલંબનસંપ્રયોગિણો દૃષ્ટિસંયોજનસ્યાભાવાદ્ ઇતિ. યદ્ય્ અપિ હ્ય્ અસર્વત્રગં મિથ્યાદૃષ્ટિસ્વભાવં નિરોધમાર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યં દૃષ્ટિસંયોજનમ્ અસ્તિ. ન તુ તત્ પરામર્શદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તવેદનાદિધર્માલંબનમ્. અનાસ્રવાલંબનત્વાત્. તસ્માન્ નાલમ્બનતો [તિબ્. 150બ્] દૃષ્ટિસંયોજનેન સંયુક્તઃ. ન ચાપિ તત્ તૈર્ વેદનાદિભિઃ સંપ્રયોગિ. તત્પૃથક્કલાપત્વાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 490 ) તસ્માત્ સંપ્રયોગતો ઽપિ ન તેન સંયુક્તઃ. દૃષ્ટ્યનુશયશ્ ચ તેષ્વ્ અનુશેતે. કીદૃશસ્ સ ઇત્ય્ આહ. તે એવ પરામર્શદૃષ્ટી સંપ્રયોગત ઇતિ. દૃષ્ટિપરામર્શઃ શીલવ્રતપરામર્શો વા તેષુ વેદનાદિષુ ધર્મેષુ સંપ્રયોગતો ઽનુશેતે. સ્વકલાપસંભૂતત્વાત્. ન ચ તત્ર દૃષ્ટિસંયોજનમ્ અનુશેતે. તયોર્ દૃષ્ટિસંયોજનમ્ ઇત્ય્ અસંજ્ઞિતવાન્ ન દૃષ્ટ્યનુશયગ્રહણે પંચદૃષ્ટિગ્રહણમ્ ભવતિ. દૃષ્ટિસંયોજનગ્રહણે તુ સત્કાયાંતગ્રાહમિથ્યાદૃષ્ટીનામ્ એવ ગ્રહણં. ન પરામર્શદૃષ્ટ્યોર્ ઇત્ય્ અવગંતવ્યં.
દૃષ્ટિસંયોજનાંતરમ્
ઇતિ. પરામર્શદૃષ્ટી. અષ્ટાદશ દ્રવ્યાણિ તિસ્રો દૃષ્ટયો ભવંતીતિ વાક્યશેષઃ. અષ્ટાદશસંખ્યેયદ્રવ્યાઃ સત્કાયાંતગ્રાહમિથ્યાદૃષ્ટય ઇતિ વાક્યાર્થઃ. અષ્ટાદશૈવ દ્રવ્યાણીતિ પ્રકૃતં. દ્વે પરામર્શદૃષ્ટી ભવંતિ. કથં. કામધાતૌ સત્કાયાંતગ્રાહદૃષ્ટી દ્વે. તે ચ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યે એવેષ્ટે. મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ ચતુઃપ્રકારાઃ. દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યા યાવન્ માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યા. ઇત્ય્ એવં કામધાતૌ ષડ્ ભવંતિ. યથા કામધાતૌ ષડ્ એવં રૂપધાતાવ્ આરૂપ્યધાતૌ [તિબ્. 151અ] ચેત્ય્ અષ્ટાદશ ભવંતિ. અષ્ટાદશૈવ દ્વે પરામર્શદૃષ્ટી. કથં. કામધાતૌ દૃષ્ટિપરામર્શો દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યો યાવન્ માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્ય ઇતિ ચતુઃપ્રકારાઃ. શીઅવ્રતપરામર્શો ઽપિ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યઃ. માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યશ્ ચેતિ દ્વિપ્રકારઃ. ઇત્ય્ એવં કામધાતૌ ષડ્ ભવંતિ. યથા કામધાતાવ્ એવં રૂપધાતાવ્ આરૂપ્યધાતૌ ચ. ઇત્ય્ એવમ્ અષ્ટાદશૈવ દ્રવ્યાણિ ભવંતિ. ન શેષા ઇતિ દૃષ્ટયઃ. ગ્રાહ્યગ્રાહકભેદાદ્ ઇતિ. દૃષ્ટિસંયોજનં ગ્રાહ્યં. પરામર્શસંયોજનં ગ્રાહકમ્ ઇતિ. યત ઇતિ. યતઃ કારણાત્. એકાંતાકુશલત્વસ્વાતંત્ર્યલક્ષણાત્.
એષૂક્તમ્
ઇતિ. એષ્વ્ આહ્રીક્યાદિષુ પર્યવસ્થાનેષુ નિષ્કૃષ્યોભયમ્
ઈર્ષ્યામાત્સર્યમ્
ઉક્તં. ન હ્ય્ અન્યત્ પર્યવસ્થાનમ્ એવંજાતીયકમ્ ઇતિ. અનાહ્રીક્યાનપત્રાપ્યમ્ અપ્ય્ એકાંતાકુશલં. ન તુ સ્વતંત્રં રાગાદિક્લેશસંપ્રયોગાત્. કૌકૃત્યમ્ અપિ સ્વતંત્રમ્ અવિદ્યામાત્રસંપ્રયોગાત્. ન ત્વ્ એકાંતાકુશલં. તદ્ ધિ કુશલમ્ અપિ. સ્ત્યાનૌદ્ધત્યમિદ્ધાન્ય્ અપ્ય્ અસ્વતંત્રાણિ રાગાદિસંપ્રયોગાત્. [તિબ્. 151બ્] ન ત્વ્ એકાંતાકુશલાનિ. કુશલવ્યાકૃતાન્ય્ અપિ હિ તાનિ ભવંતિ. યત્રૈતદ્ ઉભયમ્ ઇતિ. યત્રૈકાંતાકુશલત્વં ચ સ્વાતંત્ર્યં ચેત્ય્ એતદ્ ઉભયં સ્યાત્. તદ્ એવંજાતીયકમ્ અન્યત્ પર્યવસ્થાનં નાસ્તીત્ય્ અભિસંબન્ધઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 491 ) યસ્ય પુનર્ દશેતિ. યસ્ય વૈભાષિકસ્ય દશ પર્યવસ્થાનાનિ. તસ્ય ક્રોધમ્રક્ષાવ્ અપ્ય્ ઉભયપ્રકારાવ્ એકાંતાકુશલૌ સ્વતંત્રૌ ચેતિ. તસ્માન્ ન ભવત્ય્ અયં પરિહાર ઇતિ. કસ્ તર્હિ પરિહારસ્ તસ્ય ઇતિ. અત્રાચાર્યસંઘભદ્ર આહ. અભીક્ષ્ણસમુદાચારિત્વાદ્ ઈર્ષ્યામાત્સર્યયોઃ પૃથક્સંયોજનમ્ ઇતિ. અત એવ ચ ષટ્ત્રિંશત્સંયોજનત્વે ઽપિ કામધાતૂપપન્નાનાં ઈર્ષ્યામાત્સર્યસંયોજનાઃ કૌશિક દેવમનુષ્યા ઇત્ય્ ઉક્તમ્. આધિક્યેન હિ સુગતાવ્ એતત્ ક્લેશદ્વયં બન્ધનમ્ ઇતિ. અથ વા.
અલ્પેશાખ્યાલ્પભોગકારણત્વાત્ સર્વસૂચનાત્
દ્વિપક્ષસંક્લેશત્વાચ્ ચ. માત્સર્યેર્ષ્યે પૃથક્ કૃતે.
યદ્ અયં સુગતાવ્ અપ્ય્ ઉપપન્નઃ પ્રગાઢં પરિભવમ્ ઉદ્વહતિ. તત્રેર્ષ્યામાત્સર્યે કારણં. તથા હ્ય્
અલ્પેશાખ્યો ઽલ્પભોગશ્ ચ બન્ધનાવ્ અપ્ય્ ઉભયાન્ મત
ઇતિ. દ્વિવિધાશ્ ચોપક્લેશાઃ સંતાપસહગતાઃ. આમોદસહગતાશ્ ચ. ત આભ્યાં સર્વે સૂચિતા ભવંતિ. ગૃહિપક્ષશ્ ચાભ્યાં ભોગાધિષ્ઠાનાભ્યામ્ અતીવ ક્લિશ્યતે. પ્રવ્રજિતપક્ષો ઽપિ ધર્માધિષ્ઠાનાભ્યાં. દેવાસુરપક્ષૌ વા ભિન્નોદરહેતોર્ અત્યર્થં ક્લિશ્યતઃ. અત એવોક્તં ભગવતા. ઈર્ષ્યામાત્સર્યસંયોજનાઃ કૌશિક દેવમનુષ્યા ઇતિ. [તિબ્. 152અ] તસ્માદ્ દશભ્યઃ પર્યવસ્થાનેભ્ય એતદ્ એવ દ્વયં સંયોજનમ્ ઇતિ.
(વ્.43-44) અવરો હિ ભાગઃ કામધાતુર્ ઇતિ. ત્રૈધાતુકસમુદાયાપેક્ષયા કામધાતુર્ અવરો નિહીનો ધાતુર્ એકાંતસમાહિતત્વાત્. અકુશલધર્માપાયગતિદુઃખદૌર્મનસ્યસદ્ભાવાત્. ઘનક્લેશત્વાચ્ ચ.
દ્વાભ્યાં કામાનતિક્રમ

ઇતિ. તદપ્રહાણે કામધાત્વનતિક્રમાત્. દૌવારિકાનુચરસાધર્મ્યાદ્ ઇતિ. દૌવારિકસધર્મણૌ કામછન્દવ્યાપાદૌ. તૌ હિ કામધાતુબન્ધનાગારાન્ નિઃક્રમણં ન દત્તઃ. દૌવારિકવત્. અનુચરસધર્માણઃ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદયઃ. યથા હિ દૌવારિકપ્રમાદે બન્ધનાગારાત્ પુરુષો નિષ્ક્રાંતો ઽપિ દૌવારિકાનુચરૈર્ નિવર્ત્યતે. તથેહાપ્ય્ અમીભિર્ ઇતિ. ત્રિભિઃ. સત્ત્વાવરતામ્ ઇતિ. પૃથગ્જનત્વલક્ષણાં સત્ત્વાવરતાં સત્કાયદૃષ્ટિશીલવ્રતપરામર્શવિચિકિત્સાસંયોજનૈર્ નાતિક્રામતિ. દ્વાભ્યાં કામછન્દવ્યાપાદાભ્યાં. ધાત્વવરતાં કામધાતુસ્વભાવાં નાતિક્રામતિ. નાતિવર્તતે. આર્યેભ્યો હ્ય્ અવરાઃ પૃથગ્જનાઃ. ધાતુષુ ચ કામધાતુર્ અવરઃ. તસ્માદ્ એવ તાન્ય્ અવરભાગીયાનિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 492 ) અપરે યોગાચારાઃ.
પર્યાદાય ત્રિસંયોજનપ્રહાણાદ્ ઇતિ. નિરવશેષતઃ સત્કાયદૃષ્ટિશીલવ્રતપરામર્શવિચિકિત્સાસમ્યોજનપ્રહાણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ષટ્ ક્લેશાઃ [તિબ્. 152બ્] પ્રહીણા ઇતિ. પંચ દૃષ્ટયો વિચિકિત્સા ચ. ન તુ રાગાદય ઉક્તાઃ સવશેષત્વાત્. તિસ્રો દૃષ્ટીર્ અપહાયેતિ. અંતગ્રાહમિથ્યાદૃષ્ટિદૃષ્ટિપરામર્શદૃષ્ટીઃ. ત્રયમ્ એવાહેતિ. સત્કાયદૃષ્ટિશીલવ્રતપરામર્શવિચિકિત્સાત્રયમ્ એવાહ. ક આહ. ભગવાન્. તથા હિ સૂત્રે પઠ્યતે. કિયતા ભદંત સ્રોતઆપન્નો ભવતિ. યતશ્ ચ મહાનામન્ન્ આર્યશ્રાવકઃ ઇદં દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. અયં દુઃખસમુદયઃ. અયં દુઃખનિરોધઃ. ઇયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ યથભૂતં પ્રજાનાતિ. ત્રીણિ ચાસ્ય સંયોજનાનિ પ્રહીણાનિ ભવંતિ પરિજ્ઞાતાનિ. તદ્યથા સત્કાયદૃષ્ટિઃ શીલવ્રતપરામર્શો વિવ્ચિકિત્સા ચ. સ એષાં ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્ સ્રોતઆપન્નો ભવત્ય્ અવિનિપાતધર્મા સંબોધિપરાયણઃ સપ્તકૃદ્ભવપરમઃ સપ્તકૃત્વો દેવાંશ્ ચ મનુષ્યાંશ્ ચ સંસૃત્ય સંધાવ્ય દુઃખસ્યાંતં કરિષ્યતીતિ. સર્વમ્ એતદ્ વક્તવ્યં સ્યાત્. ભવેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ત્રિપ્રકારાઃ કિલ ક્લેશા ઇતિ. દર્શનહેયા ઇહાધિકૃતાઃ. એકપ્રકારાઃ સત્કાયાંતગ્રાહદૃષ્ટયઃ દુઃખદર્શનમાત્રપ્રહેયત્વાત્. દ્વિપ્રકારાઃ શીલવ્રતપરામર્શાઃ. ચતુષ્પ્રકારાઃ વિચિકિત્સામિથ્યાદૃષ્ટિપરામર્શાઃ. તત્ર સત્કાયદૃષ્ટિર્ મુખમ્ એકપ્રકારાણાં. અતઃ સત્કાયદૃષ્ટિગ્રહણાદ્ અન્તગ્રાહદૃષ્ટિર્ [તિબ્. 153અ] અપિ ગૃહીતા ભવતિ. વિચિકિત્સા મુખં ચતુઃપ્રકારાણાં. અતસ્ તદ્ગ્રહણાન્ મિથ્યાદૃષ્ટિપરામર્શાનાં ગ્રહણં ભવતિ. શીલવ્રતપરામર્શસ્ તુ સાક્ષાદ્ એવ ગૃહીતઃ. યે તુ રાગાદયો દર્શનહેયાઃ. તે ઽપિ તદાલંબનત્વાત્ ગૃહીતા એવેતિ શક્યતે વક્તુમ્ ઇતિ. અંતગ્રાહદૃષ્ટિઃ સત્કાયદૃષ્ટિપ્રવર્તિતેતિ. આત્મનઃ શાશ્વતોચ્છેદાનુગ્રહણાત્. દૃષ્ટિપરામર્શઃ શીલવ્રતપરામર્શપ્રવર્તિત ઇતિ. યેન શુદ્ધિં પ્રત્યેતિ. તસ્યાગ્રતો ગ્રહણાત્. મિથ્યાદૃષ્ટિર્ વિચિકિત્સાપ્રવર્તિતેતિ. સંશયિતસ્ય મિથ્યાશ્રવણચિન્તનાન્ મિથ્યાનિશ્ચયોત્પત્તેઃ. અતો મૂલગ્રહણાન્ મૂલસંભૂતગ્રહણસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અંતગ્રાહદૃષ્ટ્યાદયો ઽપ્ય્ ઉક્તરૂપા વેદિતવ્યાઃ.
અપરે પુનર્ આહુર્ ઇત્ય્ અયમ્ એવાચાર્યઃ. માર્ગવિભ્રમઃ કથમ્ ઇત્ય્ આહ. અન્યમાર્ગસંશ્રયણાદ્ ઇતિ.
(વ્.45) અવરભાગીયસંયોજનવચનાદ્ અન્યભાગીયમ્ અપ્ય્ અસ્તીત્ય્ અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. અત ઇદમ્ ઉચ્યતે.
પંચધૈવોર્ધ્વભાગીયમ્
ઇતિ. સંયોજનપ્રસંગઃ.
(વ્.46) સંયોજનાદિભેદેન પુનસ્ તે પંચધોદિતા
ઇત્ય્ અનેન સંબંધેન સંયોજનનિર્દેશાનંતરં બંધનનિર્દેશાવસરો ઽપરપર્યાયઃ. રાગો બન્ધનં સર્વ ઇતિ. સર્વ ઇતિ પ્રકારતો ધાતુતશ્ ચ. સર્વદ્વેષઃ. કિં સર્વઃ. પ્રકારત એવ [તિબ્. 153બ્] મોહઃ સર્વઃ પ્રકારતો ધાતુતશ્ ચ. આલંબનસંપ્રયોગાભ્યામ્ ઇતિ. સ્વપરસાંતાનિક્યાં સુખાયાં વેદનાયાં યથાયોગં રાગો ઽનુશેતે. દુઃખાયાં વેદનાયાં દ્વેષઃ આલંબનસંપ્રયોગાભ્યામ્ ઇત્ય્ એવ. અદુઃખાસુખાયાં મોહઃ તાભ્યામ્ ઇત્ય્ એવ. નનુ ચ રાગદ્વેષાવ્ અપ્ય્ અદુઃખાસુખાયાં યથાયોગં તથૈવાનુશયાતે. કસ્માન્ મોહ એવોચ્યત ઇતિ આહ. ન તથા રાગદ્વેષાવ્ ઇતિ. રાગદ્વેષાવ્ અપ્ય્ અનુશયાતે. ન તુ તથા યથા મોહઃ. મોહો હ્ય્ અપટુત્વાદ્ અપટ્વ્યામ્ અદુઃખાસુખાયાં વેદનાયામ્ અનુકૂલત્વાત્ સુતરામ્ અનુશેત ઇતિ. સ્વાસાંતાનિકાલંબનતો વા નિયમ ઇતિ. સ્વાસાંતાનિકસુખાદ્યનુભૂતિસામર્થ્યાત્ તથા નિયમઃ. સ્વસંતાનવેદનાયાં હિ સુખાયાં રાગો દુઃખાયાં દ્વેષો ઽદુઃખાસુખાયાં મોહઃ સંપ્રયોગત ઇતિ.
અપરે તુ વ્યાચક્ષતે. ન તથા રાગદ્વેષાવ્ ઇતિ. સુખાયાં યથા રાગો ઽનુશેતે ન તથા દ્વેષઃ. કિં પુનઃ સુખાયામ્ અપિ દ્વેષો ઽનુશેતે. અનુશેતે શત્રુસુખે આલંબનતઃ. યથા ચ દુઃખાયાં દ્વેશો ઽનુશેતે [તિબ્. 154અ] ન તથા રાગઃ. કિં પુનર્ દુઃખાયામ્ અપિ રાગો ઽનુશેતે. અનુશેતે શત્રુદુઃખે આલંબનતઃ. સ્વાસાંતાનિકાલંબનતો વા નિયમ ઇતિ. અથ વા સ્વાસાંતાનિકે સુખે આલંબનતઃ સંપ્રયોગતો વા રાગો ઽનુશેતે. ન પરસાંતાનિકે શત્રુસુખે. એવં દુઃખે સ્વાસાંતાનિકે દ્વેશો ઽનુશેતે આલંબનતઃ સંપ્રયોગતો વા. ન પારસાંતાનિકે શત્રુદુઃખે. ઇત્ય્ એવં સ્વાસાંતાનિકાલંબનતો નિયમઃ. સુખાયાં વેદનાયાં રાગો ઽનુશેતો. આલંબનસંપ્રયોગાભ્યાં દુઃખાયાં દ્વેષ ઇતિ.
(વ્.46) ચિત્તોપક્લેશનાદ્ ઇતિ. ચિત્તક્લિષ્ટકરણાત્.
યે ઽપ્ય્ અન્યે ચૈતસા
ઇતિ. ક્લેશેભ્યો ઽન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ. ત ઉપક્લેશા એવેતિ. ક્લેશસમીપરૂપાઃ. ક્લેશો વા સમીપવર્ત્ય્ એષામ્ ઇતિ. ક્લેશપ્રવૃત્ત્યનુવૃત્તેર્ અપરિપૂર્ણક્લેશલક્ષણત્વાચ્ ચોપક્લેશાઃ. ઉપક્લેશાશ્ ચૈતસા એવ તે ન ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ. યે ક્ષુદ્રવસ્તુકે પઠિતા ઇતિ. ક્ષુદ્રવસ્તુકે પ્રવચનભાગે યે પઠિતાઃ. ન તુ ચેતનાદય એવેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તદ્યથા અરતિર્ [તિબ્. 154બ્] વિજૃંભિકા ચેતસો લીનત્વં તન્દ્રી ભક્ષે ઽસમતા નાનાત્વસંજ્ઞા અમનસિકારઃ કાયદૌષ્ઠુલ્યં શૃંગી ભિત્તિરીકા અનાર્દવતા અનાર્દવતા અસ્વભાવાનુવર્તિતા કામવિતર્કો વ્યાપાદવિતર્કો વિહિંસાવિતર્કો જ્ઞાતિવિતર્કો જનપદવિતર્કો ઽમરવિતર્કો ઽવમન્યનાપ્રતિસંયુક્તો વિતર્કઃ કુલોદયતાપ્રતિસંયુક્તો વિતર્કઃ શોકઃ દુઃખં દૌર્મનસ્યમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 494 ) ઉપાયાસ ઇતિ. [તન્દ્રીતિ જડતા.]
(વ્.47-49અબ્) તત્રાહ્રીક્યાનપત્રાપ્યે વ્યાખ્યાતે ઇતિ.

અહ્રીર્ અગુરુતાવદ્યે ભયાદર્શિત્વમ્ અત્રપેતિ.
ધર્મામિષેતિ વિસ્તરઃ. ધર્મસ્યામિષસ્ય કૌશલસ્ય ચ પ્રદાને વિરોધી ચિત્તસ્યાગ્રહો માત્સર્યં. મા મત્તઃ સરત્વ્ ઇત્ય્ આકારો મત્સરઃ. મત્સર એવ માત્સર્યં. મત્સરિણો વા ભાવો માત્સર્યં. કૌકૃત્યં સ્ત્યાનં ચ વ્યાખ્યાતે ઇતિ. કુકૃતભાવઃ કૌકૃત્યં. ઇહ તુ તદાલંબનો ધર્મઃ કૌકૃત્યં. કાયચિત્તાકર્મણ્યતા સ્ત્યાનમ્ ઇતિ. ચિત્તાભિસંક્ષેપો મિદ્ધમ્ ઇત્ય્ એતાવત્ય્ ઉચ્યમાને સમાપત્તાવ્ અપિ પ્રસંગ ઇત્ય્ અતો વિશેષ્યતે. કાયસંધારણાસમર્થ ઇતિ. તત્ તુ ક્લિષ્ટમ્ એવ પર્યવસ્થાનં. કૌકૃત્યં ચેતિ. યત્ ક્લિષ્ટં મિદ્ધં. તત્ પર્યવસ્થાનં. યત્ તુ કુશલમ્ અવ્યાકૃતં વા ન તત્ [તિબ્. 155અ] પર્યવસ્થાનં. ત્રિવિધં હિ મિદ્ધમ્ ઇષ્યતે. કૌકૃત્યં ચ. યત્ ક્લિષ્ટં. તત્ પર્યવસ્થાનં. ન કુશલં. કુશલાકુસલં હિ તદ્ ઇષ્યતે. વ્યાપાદવિહિંસાવર્જિતઃ સત્ત્વાસત્ત્વયોર્ આઘાતઃ ક્રોધ ઇતિ. સત્ત્વવિષયે આઘાતવિશેષો વ્યાપાદઃ. અમી ભવંતઃ સત્ત્વા હન્યંતાં વા બધ્યંતાં વા શીર્યંતાં વા અનયેન વ્યસનમ્ આપદ્યંતામ્ ઇત્ય્ આકારપ્રવૃત્તો વ્યાપાદઃ. સત્ત્વાકર્ષણસંત્રાસનતર્જનાદિકર્મપ્રવૃત્તા વિહિંસા. તાભ્યામ્ અન્યઃ સત્ત્વાસત્ત્વયોર્ આઘાતઃ ક્રોધઃ. તદ્યથા શિક્ષાકામસ્ય ભિક્ષોશ્ ચિત્તપ્રકોપઃ. કંટકાદિષુ ચ પ્રકોપ ઇતિ. યથાક્રમં જ્ઞાતાજ્ઞાતાનામ્ ઇતિ. રાજાદિભિર્ જ્ઞાતાનાં મ્રક્ષવતાં પુદ્ગલાનાં મ્રક્ષસ્ તૃષ્ણાનિષ્યન્દઃ. મા મે લાભસત્કારો ન ભવૈષ્યતીતિ. અજ્ઞાતાનામ્ અવિદ્યાનિષ્યન્દઃ કર્મસ્વકતામ્ અશ્રદ્દધાનઃ તદ્ અવદ્યં પ્રચ્છાદયતિ. ન પરસ્યાંતિકે વિશુદ્ધ્યર્થં દેશયતીત્ય્ એવમ્ ઉભયનિષ્યન્દો મ્રક્ષ ઇત્ય્ એકે. કથમ્ અનપત્રાપ્યમ્ અવિદ્યાનિષ્યન્દઃ. યસ્માદ્
અવદ્યે ભયાદર્શિત્વમ્ અત્રપેતિ.
[તિબ્. 155બ્] કૌકૃત્યં વિચિકિત્સાજમ્
ઇતિ. યત્ ક્લિષ્ટં. તદ્ એવ પર્યવસ્થાનાધિકારાત્.
(વ્.49ચ્દ્, 50) ક્લેશમલા
ઇતિ. યથા શરીરાન્ મલા જાયંતે એવમ્ ઇમે માયાદયો મલા ઇવ ક્લેશેભ્ય ઉત્પદ્યંતે. ક્ષિપતિ પ્રેરતિ. મદઃ પૂર્વોક્તઃ
મદઃ સ્વધર્મે રક્તસ્ય પર્યાદાનં તુ ચેતસ
ઇતિ.
(વ્.51) યશ્ ચ યદ્દર્શનહેયસંપ્રયુક્ત ઇતિ. યસ્ય સત્યસ્ય દર્શનં યદ્દર્શનં. યદ્દર્શનેન હેયો યદ્દર્શનહેયઃ. તેન સંપ્રયુક્તો યદ્દર્શનહેયસંપ્રયુક્તઃ. સ તદ્દર્શનહેયઃ. સ તસ્ય સત્યસ્ય દર્શનેન હેયઃ. કઃ. આહ્રીક્યાદિઃ. તદન્યે ભાવનાહેયા એવ.
તેભ્યો ઽન્ય
ઇતિ. આહ્રીક્યાદિભ્યો ઽન્યે ઈર્ષ્યાદયો ભાવનાહેયા એવ. ન દર્શનહેયાઃ.
સ્વતંત્રાશ્ ચૈતે.
ન રાગાદિપરતંત્રા ઇત્ય્ અર્થઃ.
(વ્.52) સ્ત્યાનૌદ્ધત્યમિદ્ધાન્ય્ અકુશલાવ્યાકૃતાનીતિ. પર્યવસ્થાનાધિકારાન્ મિદ્ધં કુશલમ્ અપીતિ નોચ્યતે.
પરેણાવ્યાકૃતાસ્ તત
ઇતિ. યથાસંભવમ્ ઇતિ. કામધાતોઃ પરેણ યાવંતઃ સંભવંતિ. તે પુનર્ માયાશાઠ્યાદયઃ.
(વ્.52) વિતથાત્મસંદર્શનતયેતિ. વિતથસ્યાત્મનઃ સંદર્શનતયા મહાબ્રહ્મા આયુષ્મંતમ્ અશ્વજિતં વંચયિતું પ્રવૃત્તઃ. કુત્રેમાનિ બ્રહ્મન્ મહાભૂતાન્ય્ અપરિશેષં નિરુધ્યંત ઇતિ પૃષ્ટો [તિબ્. 156અ] ઽપ્રજાનન્ ક્ષેપમ્ અકાર્ષીત્. અહમ્ અસ્મિ બ્રહ્મા મહાબ્રહ્મા ઈશ્વરઃ કર્તા નિર્માતા સ્રષ્ટા સૃજઃ પિતૃભૂતો ભાવાનામ્ ઇતિ માયયા વંચયિતુમ્ આરબ્ધઃ. અથ સ મહાબ્રહ્મા આયુષ્મંતમ્ અશ્વજિતં કરે ગૃહીત્વા એકાંતે અસ્થાદ્ એકાંતસ્થિતશ્ ચેદમ્ ઉક્તવાન્. વિદ્યમાને તથાગતે માં પ્રષ્ટવ્યં મન્યસૈતીદમ્ અસ્ય શાઠ્યં દૃશ્યતે. સ્વપરિષલ્લજ્જયા હ્ય્ આત્મીયજ્ઞાનતાં નિગૂહમાનઃ સ તથા કૃતવાન્ ઇતિ. ઉક્તમ્ અપિ શાઠ્યમ્ ઇતિ તથા હિ
કૌકૃત્યમિદ્ધાકુશલાન્ય્ આદ્યે ધ્યાને ન સંત્ય્ અત
ઇતિ. અત્રોક્તમ્ અપિ પ્રસંગેનેતિ
પરેણાવ્યાકૃતાસ્ તત
ઇતિ પ્રસંગેનેતિ. પંચાપનીયેતિ માયાશાઠ્યસ્ત્યાનૌદ્ધત્યમદાન્.
(વ્.53) તેહિ સકલે મનોભૂમિકે ઇતિ. માનમિદ્ધે.
ઉપક્લેશાઃ સ્વતંત્રાશ્ ચેતિ
ઈર્ષ્યામાત્સર્યાદયઃ. યે ચ ક્લેશમહાભૂમિકેષૂક્તા ઇત્ય્ આશ્રદ્ધ્યકૌસીદ્યપ્રમાદા એવ. નાન્યે સ્ત્યાનૌદ્ધત્યયોર્ ઇહૈવ પૂર્વં ગૃહીતત્વાત્. મોહસ્ય ક્લેશગ્રહણેન ગ્રહણાત્.
(વ્.54,55) સુખાભ્યામ્
ઇતિ. સુખવેદનાસ્વભાવાભ્યામ્ ઇન્દ્રિયાભ્યામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. હર્ષદૈન્યાકારવર્તિત્વાદ્ ઇતિ. હર્ષાકારવર્તી રાગો દૈન્યાકારવર્તી દ્વેષ ઇતિ યથાસંખ્યેન. [તિબ્. 156બ્] ષડ્વિજ્ઞાનભૂમિકત્વાચ્ ચેતિ. પંચવિજ્ઞાનભૂમિકત્વાદ્ રાગઃ સુખેન્દ્રિયેણ સંપ્રયુક્તઃ. દ્વેષશ્ ચ દુઃખેન્દ્રિયેણ. મનોવિજ્ઞાનભૂમિકત્વાત્ તુ રાગઃ સૌમનસ્યેન્દ્રિયેણ. દ્વેષશ્ ચ દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયેણ સંપ્રયુક્તઃ. પુણ્યકર્મણાં પાપકર્મણાં ચ યથાક્રમં ઇતિ. પુણ્યકર્મણાં મિથ્યાદૃષ્ટિર્ દૌર્મનસ્યેન સંપ્રયુક્તા. પુણ્યક્રિયાયા નૈરર્થક્યદર્શનાત્. પાપકર્મનાં મિથ્યાદૃષ્ટિઃ સૌમનસ્યેન સસ્ંપ્રયુક્તા. સ્વકૃતપાપવૈફલ્યદર્શનાત્. ચતસ્રો દૃષ્ટય ઇતિ. સત્કાયદૃષ્ટિર્ અંતગ્રાહદૃષ્ટિર્ દૃષ્ટિપરામર્શઃ શીલવ્રતપરામર્સશ્ ચ. કથમ્ ઉચ્છેદદૃષ્ટિઃ સૌમનસ્યેન સંપ્રયુક્તા. તસ્યાભિનતત્વાત્. ઉપેક્ષા સંતિષ્ઠત ઇતિ વિનાશાવસ્થાયાં મન્દત્વાત્. યસ્યાં ભૂમૌ યાવન્તીન્દ્રિયાણીતિ.
સૌમનસ્યસુખોપેક્ષાઃ ઉપેક્ષાસુમનસ્કજે.
સુખોપેક્ષે ઉપેક્ષા ચ વિદો ધ્યાનોપપત્તિષુ
ઇતિ અવગંતવ્યં. તત્રપ્ય્ ઊર્ધ્વભૂમિષુ. ચતુર્વિજ્ઞાનકાયિકાઃ પ્રથમ એવ ધ્યાને. ચક્ષુઃશ્રોત્રકાયમનોવિજ્ઞાનભૂમિકાઃ. પ્રથમે હિ ધ્યાને ત્રિવિજ્ઞાનકાયિકં સુખેન્દ્રિયમ્ અસ્તિ. [તિબ્. 157અ] મનોવિજ્ઞાનકાયિકં સૌમનસ્યેન્દ્રિયં. ચાતુર્વિજ્ઞાનકાયિકં ઉપેક્ષેન્દ્રિયં. તત ઊર્ધ્વં મનોભૂમિકમ્ એવ. દ્વિતીયે ધ્યાને સૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયે. તૃતીયે સુખોપેક્ષેન્દ્રિયે. ચતુર્થે ધ્યાને આરૂપ્યેષુ ચોપેક્ષેન્દ્રિયમ્ એવ. તત્ર સર્વે ઽપ્ય્ અનુશયા યથાયથં વેદનેન્દ્રિયેણ સંપ્રયુક્તાઃ. તત્ર શમથસ્નિગ્ધસંતાનત્વાત્ હર્ષદૈન્યાકારવ્યવસ્થા નાસ્તિ. દૈન્યાકારવર્તિત્વાદ્ એષાં કૌકૃત્યાદીનાં ન સૌમનસ્યેન સંપ્રયોગઃ. મનોભૂમિકત્વા ન દુઃખેન્દ્રિયેણ.
(વ્.56-57) લોભાન્વયત્વેનેતિ. લોભહેતુદત્વેન. લોભસમુત્થેનેત્ય્ અર્થઃ.
મદઃ સુખાભ્યામ્
ઇતિ. સુખસૌમનસ્યાભ્યાં. તૃતીયે ધ્યાને સુખેનેતિ. મદસ્ય માનસત્ત્વાત્. યથા અવિદ્યાયા ઇતિ. યથા અવિદ્યાયાઃ ન ક્વચિત્ ક્લેશે ઉપક્લેશે વા સંપ્રયોગપ્રતિષેધો ઽસ્તિ. એવમ્ ઉપેક્ષાયા અપીતિ. અકુશલમહાભૂમિકત્વાત્ આહ્રીક્યાનપત્રાપ્યયોઃ.
અકુશલે ત્વ્ આહ્રીક્યમ્ અનપત્રપેતિ
વચનાત્. ક્લેશમહાભૂમિકત્વાચ્ ચ સ્ત્યાનૌદ્ધત્યયોઃ. ષડ્ વિજ્ઞાનકાયા અકુશલાઃ ક્લિષ્ટાઃ સંભવંતીત્ય્ અતઃ પંચભિર્ અપીન્દ્રિયૈઃ સંપ્રયોગ એષાં [તિબ્.157બ્] સંભવતીતિ.
(વ્.58) કિં ત્રૈધાતુક્યસ્ત્યાનૌદ્ધત્યવિચિકિત્સા ગૃહ્યંત ઇતિ. આસાં ત્રૈધાતુકત્વાત્ તા એવ નિષ્કૃષ્ય પૃચ્છ્યંતે. કેવલો ઽયમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ અકુશલા રાશિર્ ઇતિ ભિક્ષવો યદ્ ઉત પંચ નિવરણાનીતિ તે સમ્યગ્ વદમાના વદ્યુઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ. કેવલો ઽયં ભિક્ષવઃ પરિપૂર્ણાકુશલરાશિર્ યદ્ ઉત પંચ નિવરણાનીતિ વિસ્તરેણૈકાંતાકુશલત્વવચનાત્. કામે નિવરણાનિ નાન્યત્રેતિ. વૃત્તિસૂત્રપદયોર્ એકવાક્યતા. નિવરણાનીતિ ધ્યાનસમાપત્ત્યાદીનામ્ આવરણાનીત્ય્ અર્થઃ.
એકવિપક્ષાહારકૃત્યત

ઇતિ. એકવિપક્ષાહારકૃત્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અંતરેણાપિ હિ ભાવપ્રત્યયં ભાવપ્રધાને નિર્દેશો ભવેત્. અથ વા એકં વિપક્ષાહારકૃત્યં એકવિપક્ષાહારકૃત્યં. તત ઇતિ. વિપક્ષઃ પ્રતિપક્ષ ઇતિ. શ્લોકબન્ધાનુગુણ્યેન પ્રતિપક્ષ ઇહ વિપક્ષો ઽભિપ્રેતઃ. ક્લેશવિરુદ્ધઃ પક્ષો વિપક્ષ ઇતિ કૃત્વા. અભિધર્મે તુ કૃષ્ણઃ પક્ષો વિપક્ષઃ શુક્લવિરુદ્ધઃ પક્ષો વિપક્ષઃ. શુક્લપક્ષઃ પ્રતિપક્ષ ઇતિ પ્રતીતં.
ભક્તે અસમતેતિ. અતિબહુભુક્ત્વાહારસ્ય યઃ કાયોપરોધઃ. અનાહાર ઇતિ પ્રતિપક્ષઃ.
સ્ત્યાનમિદ્ધેન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધસ્ય. કિં. વિઘાત ઇતિ પ્રકૃતં. [તિબ્. 158અ]

એતસ્યાં તુ કલ્પનાયામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. શીલસ્કંધઃ સમાધિસ્કંધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધ ઇતિ. યયાનુપૂર્વ્યા સ્કન્ધા વ્યવસ્થિતાઃ. તયૈવાનુપૂર્વ્યા તદ્વિપક્ષભૂતાનિ નિવરણાનિ પઠ્યેરન્. કામચ્છન્દો વ્યાપાદઃ ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યં સ્ત્યાનમિદ્ધં વિચિકિત્સા ચેતિ. ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યનિવરણસ્ય પૂર્વં ગ્રહણં પ્રાપ્નોતિ. સમાધિસ્કંધસ્ય પ્રજ્ઞાસ્કંધાત્ પૂર્વમ્ ઉક્તત્વાત્. ન ચૈવમ્ અતો નૈતત્ કારણમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કિં પુનર્ અત્ર કારણમ્ ઇત્ય્ આહ. અતો યથાસંખ્યમ્ એતાભ્યાં સ્ત્યાનમિદ્ધેન ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યેન ચ નિવરણાભ્યાં સમાધિપ્રજ્ઞાસ્કંધયોર્ ઉપઘાત ઇતિ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. સમાધિપ્રયુક્તસ્ય હિ સ્ત્યાનમિદ્ધાદ્ ભયં સમાનરૂપકલ્પત્વાત્. એવં ધર્મપ્રવિચયપ્રયુક્તસ્યૌદ્ધત્યકૌકૃત્યાદ્ ભયમ્ ઇતિ.
અન્યે ત્વ્ અન્યથા વર્ણયંતીતિ પૂર્વાચાર્યઃ. [તિબ્. 158] ચારગતસ્યેતિ પિણ્ડપાતાર્થં પરિભ્રમતઃ. નિમિત્તગ્રાહાત્. સ્ત્રીરૂપમ્ ઇતિ સ્ત્રીશબ્દ ઇતિ વા ગ્રહણાત્. વિહારગતસ્ય પ્રતિસંલીનસ્ય સ્થિતસ્ય વા નિષણ્ણસ્ય વા ચંક્રમ્યમાણસ્ય વા. તત્પૂર્વકૌ પ્રિયાપ્રિયવિષયનિમિત્તગ્રાહપૂર્વકૌ પ્રિયાપ્રિયવિષયપૂર્વકૌ વા. યથાક્રમં શમથવિપશ્યનયોર્ અંતરાયં કુરુત ઇતિ. શમથસ્ય સ્ત્યાનમિદ્ધમ્ અંતરાયં કરોતિ. પ્રત્યાસન્નરૂપતયા સ્ત્યાનમિદ્ધોપસ્થાનાત્. વિપશ્યનાયા ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યવિચિકિત્સે અંતરાયં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 498 ) કુરુતઃ. ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યસ્ય કૃતદ્વંદ્વૈકવદ્ભાવસ્ય વિચિકિત્સયા સહ પુનર્ દ્વંદ્વઃ. ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યં ચ વિચિકિત્સા ચ ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યવિચિકિત્સે ઇતિ. વિચિકિત્સા તુ પુનર્ વ્યુત્થિતસ્યાપિ તસ્ય ધર્મનિધ્યાનકાલે ઽંતરાયં કરોતિ.
અપરે પુનર્ એવં પાઠં પઠંતિ. સ્ત્યાનમિદ્ધમ્ ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યં વિચિકિત્સા ચેતિ. એવં ચ વ્યાચક્ષતે. સ્ત્યાનમિદ્ધં શમથસ્યાંતરાયં કરોતિ. ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યં વિપશ્યનાયાઃ. વિચિકિત્સા ચ વ્યુત્થિતસ્ય ધર્મનિધ્યાનકાલે ઽંતરાયં કરોતીતિ.
(વ્.59) વિસભાગધાતુસર્વત્રગાણામ્ ઇતિ. વિસ્તરઃ. વિસભાગધાતુસર્વત્રગાણાં દુઃખસમુદયદર્શનહેયત્વેન દ્વિભેદાનાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીનાં. યદ્ આલંબનં પરિજ્ઞાયતે દુઃખસમુદયાન્વયજ્ઞાનપક્ષેણ માર્ગેણ રૂપારૂપ્યધાત્વાલંબનાવસ્થાયાં. ન તે તદા પ્રહીયંતે. દુઃખધર્મજ્ઞાનેન સમુદયધર્મજ્ઞાનેન ચ યથાયોગં પૂર્વમ્ એવ પ્રહીણત્વાત્. ધર્મજ્ઞાનવધ્યા હિ તે કામાવચરત્વાત્. નિરોધમાર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યાનાં ચ સાસ્રવાલંબનાનાં [તિબ્. 159અ] દૃષ્ટિપરામર્શાદીનાં યદાલંબનં નિરોધમાર્ગદૃગ્દૃગ્ઘેયં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિકં દુઃખસમુદયસત્યસ્વભાવં દુઃખસમુદયધર્મજ્ઞાનપક્ષેણાન્વયજ્ઞાનપક્ષેણ વા યથાધાતુ પરિજ્ઞાયતે. ન તે તદા પ્રહીયંતે. નિરોધમાર્ગદર્શનપ્રહેયત્વાદ્ ઇતિ. ન ચ તથા તેષામ્ આલંબનં પરિજ્ઞાયતે પૂર્વમ્ એવ જ્ઞાતત્વાત્. કથમ્ એષાં પ્રહાણમ્ આલંબનપરિજ્ઞાનાત્ તત્પ્રહાણં ન યુજ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તત્રાલંબનપરિજ્ઞાનાત્ કામાવચરાઃ સ્વધાત્વલંબના રૂપારૂપ્યાવચરાશ્ ચ દુઃખસમુદયદૃગ્ઘેયાઃ પ્રહીયંતે. તત્ર વિસભાગધાત્વાલંબનાનામ્ આલંબનં પરિજ્ઞયા પશ્યતઃ પ્રહાણાં દુઃખસમુદયાન્વયજ્ઞાનક્ષાંત્યોર્ યુગપદ્ દ્વિધાત્વાલંબનત્વાત્. સ્વભૂમ્યાલંબનાનામ્ ઇતિ વિશેષણં. વિસભાગધાતુસર્વત્રગનિરાસાર્થં. તદાલંબનસંક્ષયાદ્ ઇતિ. વિસભાગધાતુસર્વત્રગા આલંબનમ્ એષાં સત્કાયદૃષ્ટ્યાદીનામ્ ઇતિ. તદાલંબનાઃ સભાગધાતુસર્વત્રગાઃ. તેષાં ક્ષયાત્ પ્રહાણાત્. તે વિસભાગધાતુસર્વત્રગાઃ પ્રહીયંતે. [તદ્ધેતુત્વેનોપસ્તંભપ્રહાણાદ્ વિસભાગધાતુસર્વત્રગાનાં પ્રહાણમ્ આલંબનપ્રહાણા]. આલંબનપ્રહાણાદ્ ઇતિ. દૃષ્ટિપરામર્શાદ્યાલંબનાનાં નિરોધમાર્ગદર્શનહેયાનાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીનાં પ્રહાણાત્. તે ઽપિ દૃષ્ટિપરામર્શાદયઃ સાસ્રવાલંબનાઃ પ્રહીયંતે.
પ્રતિપક્ષોદયાત્ ક્ષય
ઇતિ. ભાવનાહેયાનાં પ્રતિપક્ષોદયાદ્ એવ ક્ષયઃ નાલંબનપરિજ્ઞાનાદિભ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 499 ) ઇતિ દર્શયતિ. પશ્ચાત્ પ્રવેદયિષ્યામ ઇતિ.
નવપ્રકારા દોષા હિ ભૂમૌભૂમૌ તથા ગુણા
ઇત્ય્ અત્ર વક્ષ્યતિ.
(વ્.60અબ્) પ્રહાણપ્રતિપક્ષ આનંતર્યમાર્ગ ઇતિ. [તિબ્. 159બ્] વિપક્ષપ્રતિદ્વંદ્વી પક્ષઃ પ્રતિપક્ષઃ. પ્રહાણાય પ્રતિપક્ષઃ પ્રહાણપ્રતિપક્ષઃ. વિમુક્તિમાર્ગો ઽપિ હિ પ્રતિપક્ષો ન તુ પ્રહાણાયેત્ય્ અત ઇત્થં વિશેષણં. પ્રહીયતે વાનેનેતિ પ્રહાણં. પ્રહાણશ્ ચાસૌ પ્રતિપક્ષશ્ ચ પ્રહાણપ્રતિપક્ષઃ. તદ્યથા દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિઃ. આધારપ્રતિપક્ષસ્ તસ્માત્ પરેણેતિ. તસ્માદ્ આનંતર્યમાર્ગાત્ પરેણ. યો માર્ગો વિમુક્તિમાર્ગઃ. સ હ્ય્ આધારઃ પ્રહાણસ્ય તત્પ્રાપ્ત્યાધારણાત્. આધાર્યતે ઽનેનેત્ય્ આધારઃ. સ એવ પ્રતિપક્ષઃ આધારપ્રતિપક્ષઃ. તદ્યથા દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાંતેઃ પરં દુઃખધર્મજ્ઞાનમ્ ઇતિ તેનોચ્યતે. યેન તત્પ્રાપિતમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યેન માર્ગેણ તત્પ્રાપિતમ્ આનંતર્યમાર્ગપ્રાપિતં પ્રહાણમ્ આધાર્યતે. તત્પ્રાપ્ત્યનુચ્છેદાત્મ આધારપ્રતિપક્ષ ઇતિ. દૂરીભાવપ્રતિપક્ષ ઇતિ વિસ્તરઃ. ક્લેશપ્રાપ્તિર્ દૂરીભવતિ યેન સ દૂરીભાવઃ. સ એવ પ્રતિપક્ષો દૂરીભાવપ્રતિપક્ષઃ. દૂરીભવનં વા દૂરીભાવઃ. તસ્મૈ પ્રતિપક્ષો દૂરીભાવપ્રતિપક્ષઃ. વિમુક્તિમાર્ગાત્ પરેણ યો માર્ગ ઇતિ. યો ઽસૌ વિમુક્તિમાર્ગો દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં. તસ્માત્ પરેણ યો માર્ગો દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાંત્યાદિ. સ દૂરીભાવપ્રતિપક્ષ ઇતિ દર્શયતિ.
વિમુક્તિમાર્ગો ઽપીત્ય્ અપર ઇતિ. [તિબ્. 160અ] સ ચાપ્ય્ આદ્યો વિમુક્તિમાર્ગો દૂરીભાવપ્રતિપક્ષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. સો ઽપિ હિ તાં ક્લેશપ્રાપ્તિં દૂરીકરોતિ. એવં ચ સતિ વિમુક્તિમાર્ગ આધારપ્રતિપક્ષો દૂરીભાવપ્રતિપક્ષ ઇતિ વચ નામદ્વયં લભત ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. તં ધાતું દોષતો દર્શનાદ્ વિદૂષયતીતિ. અનિત્યાદિભિર્ આકારૈર્ યેન તં ધાતું વિદૂષયતીત્ય્ અર્થઃ. તદ્ એવં સતિ યો ઽપિ દુઃખસમુદયાલંબનઃ પ્રહાણપ્રતિપક્ષાદિઃ. સ ચાપિ વિદૂષણાપ્રતિપક્ષ ઇતિ દર્શિતં ભવતીતિ. અપિ ત્વ્ ઇયમ્ આનુપૂર્વી સાધ્વી ભવેદ્ ઇત્ય્ આચાર્યઃ. સોપાનન્યાયસમાશ્રયાત્ લક્ષણાસાંકર્યાચ્ ચેયમ્ આનુપૂર્વી સાધ્વીતિ દર્શયતિ. દુઃખસમુદયાલંબનઃ પ્રયોગમાર્ગ ઇતિ. પ્રયોગમાર્ગ એવોષ્મગતાદિ ગૃહ્યતે. નાનંતર્યમાર્ગાદિ. પ્રહાણપ્રતિપક્ષાદિત્વેન તદ્વ્યવસ્થાપનાત્. સર્વાનંતર્યમાર્ગ ઇતિ. પશ્ચાત્કાલીનો ઽપિ યો ઽન્યઃ. વિમુક્તિમાર્ગઃ સર્વ ઇત્ય્ એવ ચાધિક્રિયતે. વિશેષમાર્ગસ્ તુ ય એતત્ત્રયવ્યતિરિક્તઃ. સ ઇહ ગૃહ્યતે.
(વ્.60ચ્દ્) ન હિ સંપ્રયોગાત્ ક્લેશો વિવેચયિતું શક્યત ઇતિ. સ્વકલાપાત્ વિવેચનાશક્યત્વાત્. [તિબ્. 160બ્] અનાગતસ્ તાવચ્ છક્યેતાલંબનાદ્ વિવેચયિતું. વિવેચિતસ્ય
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 500 ) તસ્ય ન પુનસ્ તદ્ વસ્ત્વ્ આલંબ્યોત્પત્તિર્ ઇત્ય્ અતઃ કારણાત્. અતીતસ્ તુ કથં યદ્ વસ્ત્વાલંબ્યોત્પન્નઃ. ન હ્ય્ આલંબિતં વસ્ત્વ્ અનાલંબિનીકર્તું શક્યતે. એષો ઽપિ નૈકાંત ઇતિ. ચતુર્ભિઃ પ્રકારૈઃ ક્લેશાનાં ક્ષય ઇષ્યતે.
આલંબનપરિજ્ઞાનાત્ તદાલંબનસંક્ષયાત્
આલંબનપ્રહાણાચ્ ચ પ્રતિપક્ષોદયાત્ ક્ષય

ઇતિ. તસ્માદ્ આલંબનપરિજ્ઞાનાદ્ ઇતિ નાયમ્ એકાંતઃ. તસ્માદ્ વક્તવ્યમ્ એતદ્ ઇતિ પરિહર્તવ્યમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અત્રાચાર્યસંઘભદ્રઃ પરિહરતિ. આલંબનાત્ ક્લેશાઃ પ્રહાતવ્યાઃ. આલંબનપરિજ્ઞાનબલેન હિ ક્લેશાઃ પ્રહીયંતે. દ્વિવિધં ચાનુશયાલંબનં. સંયોગવસ્તુ અસંયોગવસ્તુ ચ. તત્ર સંયોગવસ્તુવિષયાણામ્ અનુશયાનાં તદનુશયબલોત્પાદિતાનામ્ અતદ્વિષયાણામ્ અપિ પુદ્ગલસ્ય સંતાને પ્રાપ્તિર્ અક્લિષ્ટચિત્તસ્યાપ્ય્ અવિચ્છેદેન પ્રવર્તતે. અનાગતાતીતક્લેશહેતુફલભૂતા. એવમ્ અસંયોગવસ્તુવિષયાણામ્ અતદ્વિષયાણામ્ અપિ ચ તદ્વિષયક્લેશપૃષ્ઠસમુદાચરિણાં ક્લેશાનાં પ્રાપ્તિર્ વેદિતવ્યા. સા હ્ય્ અનાગતાનામ્ ઉત્પત્તૌ પ્રત્યયગમનાદ્ ધેતુભૂતા ભવતિ. અતીતાનાં ચ નિષ્યન્દભાવાત્ [તિબ્. 161અ] ફલભૂતા. સા ચ તત્પ્રહાણપ્રતિપક્ષનિષ્યન્દપ્રાપ્તિસમવધાનવિરુદ્ધા. તદાધારિતત્વાત્ ક્લેશાનામ્. અતો યેનાલંબનેનોત્પન્નાઃ ક્લેશા અન્યાલંબનાન્ અપિ ક્લેશાન્ પ્રવર્તયંતિ. તદાલંબનપ્રહાણપ્રતિપક્ષનિષ્યન્દોત્પત્તૌ તત્પ્રાપ્તિવિગમે તે ક્લેશાસ્ તદાલંબના અપિ સંતો હેતુફલાપક્રાંતાઃ પ્રહીણા ઇત્ય્ ઉચ્યંતે. તદ્ યસ્માદ્ અપરિજ્ઞાતે કસ્મિંશ્ચિત્ ક્લેશવિષયે અતદ્વિષયાણામ્ અપિ ક્લેશાનાં તદ્વિષયક્લેશબલેનપ્રાપ્તિર્ અનાગતાતીતક્લેશહેતુફલભૂતા સંતતૌ પ્રવર્તતે યથા વસ્તુ. તસ્માદ્ આલંબનાત્ ક્લેશાઃ પ્રહાતવ્યા ઇત્ય્ અભિમતં ઇતિ.
નનુ ચ તદાલંબનપ્રહાણાદિભિર્ અપિ ક્લેશાઃ પ્રહીયંત ઇત્ય્ અભિપ્રેતં. કિમ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ આલંબનપરિજ્ઞાનબલેન ક્લેશાઃ પ્રહીયંત ઇતિ. તે ઽપિ દુઃખસત્યાદિપરિજ્ઞાનબલેનૈવ પ્રહીયંતે. તદ્ભાવાભાવયોગે તદ્ભાવાભાવયોગાત્. યેષામ્ અપિ હિ પ્રતિપક્ષોદયાત્ પ્રહાણમ્ ઉચ્યતે. તે ઽપિ ભાવનાહેયાઃ. ક્લેશા આલંબનદુઃખસત્યાદિપરિજ્ઞાનબલેનૈવ પ્રહીયંત ઇત્ય્ અવગંતવ્યં. વ્યવસ્થામાત્રં તુ તદ્ યદ્ ઉક્તં. તદાલંબનપ્રહાણાદિભિર્ [તિબ્. 161બ્] અપિ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયો લક્ષ્યતે.
સ્વાસાંતાનિકઃ પ્રાપ્તિચ્છેદાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્વસંતાનક્લેશઃ પ્રાપ્તિવિગમાત્ પ્રહીણો વક્તવ્યઃ. પરસંતાનક્લેશસ્ તુ ન પ્રાપ્તિચ્છેદાત્. સ્વસંતાને તત્પ્રાપ્ત્યભાવાત્. કિં તર્હિ તદાલંબનસ્વાસાંતાનિકક્લેશપ્રહાણાત્. પારસાંતાનિકક્લેશાલંબનસ્વાસાંતાનિકક્લેશપ્રાપ્તિચ્છેદાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સર્વં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 501 ) રૂપં કુશલાકુશલાવ્યાકૃતં. અક્લિષ્ટશ્ ચ ધર્મ ઇત્ય્ અરૂપી કુશલસાસ્રવં અનિવૃતવ્યાકૃતશ્ ચ. તથૈવ તદાલંબનસ્વાસાંતાનિકક્લેશપ્રહાણાત્ પ્રહીણો વક્તવ્ય ઇતિ.
(વ્.61) ભૂતશીલપ્રદેશાધ્વદ્વયાનામ્ ઇવ દૂરતેતિ.
ઇવશબ્દો ઽત્રોદાહારણં. તદ્યથાર્થે દ્રષ્ટવ્યઃ. વૈલક્ષણ્યાલ્ લક્ષણદૂરતા. તદ્યથા ભૂતાનાં. ભિન્નલક્ષણો હિ પૃથિવીધાતોર્ અબ્ધાતુસ્ તસ્માત્ પૃથિવીધાતોર્ અબ્ધાતુર્ દૂરે ભવતિ. વિપક્ષત્વાદ્ વિપક્ષદૂરતા. તદ્યથા શીલસ્ય દૌઃશીલ્યં. દેશવિચ્છેદાત્ દેશદૂરતા. તદ્યથા પ્રદેશસ્ય પશ્ચિમસમુદ્રસ્ય પૂર્વસમુદ્રાત્. કાલતઃ કાલદૂરતા. તદ્યથાધ્વદ્વયસ્યાતીતાનાગતલક્ષણસ્ય. [તિબ્. 162અ] તદ્ ધ્ય્ અતીતાનાગતં દૂરમ્ ઉચ્યતે. ક્વોચ્યતે. અભિધર્મે. એવં હ્ય્ આહ. દૂરે ધર્માઃ કતમે. અતીતાનાગતા ધર્માઃ. અંતિકે ધર્માઃ કતમે. પ્રત્યુત્પન્ના ધર્માઃ. અસંસ્કૃતં ચેતિ. તદ્ દૂરમ્ ઇતિ. તદ્ અતીતાનાગતમ્.
ઉત્પદ્યમાનં ચેતિ. ઉત્પાદાભિમુખમ્ અનાગતં ચેત્ય્ અર્થઃ. ન ચિરભૂતભાવિત્વેનેતિ. ન ચિરભૂતત્વેનાતીતં નાપિ ચિરભાવિત્વેનાનાગતં દૂરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વર્તમાનમ્ અપ્ય્ એવં દૂરં પ્રાપ્નોતીતિ. અધ્વનાનાત્વેન પ્રત્યુત્પન્નો ઽધ્વતયા વર્તમાનમ્ અપિ દૂરં પ્રાપ્નોતિ. યથાતીતાનાગતમ્ અતીતાનાગતાધ્વતયા. અકારિત્રાત્ તર્હિ તદ્ દૂરમ્ ઇતિ. ઉપરતકારિત્રમ્ અતીતમ્ અપ્રાપ્તકારિત્રમ્ અનાગતમ્ ઇતિ. તદ્ અતીતાનાગતં દૂરમ્ ઉચ્યતે. અસંસ્કૃતસ્ય કથમ્ અંતિકત્વમ્ ઇતિ. તસ્ય કારિત્રાભાવાદ્ અંતિકત્વં ન સ્યાત્. તચ્ ચેષ્યતે અંતિકે ધર્માઃ કતમે. પ્રત્યુત્પન્ના ધર્માઃ. અસંસ્કૃતં ચેતિ શાસ્ત્રપાઠાત્. સર્વત્ર તત્પ્રાપ્તેર્ ઇતિ. સર્વત્ર દેશે તસ્યાસંસ્કૃતસ્ય પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્ય પ્રાપ્ત્યુત્પાદાત્. અતીતાનાગતે ઽપિ [તિબ્. 162બ્] પ્રસંગ ઇતિ કુશલાદેર્ અતીતાનાગતસ્ય સર્વત્ર દેશે પ્રાપ્તિઃ સંભવતીત્ય્ અતીતાનાગતે ઽપ્ય્ અંતિકત્વપ્રસંગઃ. આકાશં ચ કથમ્ ઇતિ. આકાશં ચ કથમ્ અંતિકં. ન હિ તસ્ય પ્રાપ્તિર્ અસ્તીતિ. અતીતાનાગતમ્ અન્યોન્યમ્ ઇતિ. અતીતાદ્ અનાગતં દૂરમ્ અનાગતાચ્ ચાતીતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અસંસ્કૃતં ચાવ્યવહિતત્વાદ્ ઇતિ. ન કેનચિદ્ વ્યવહિતં. યથા વર્તમાનેનાતીતાનાગતમ્ ઇતિ. એવં તસ્યાંતિકત્વં. એવમ્ અપીતિ. અસ્યામ્ અપિ કલ્પનાયાં. યદ્ અનંતરમ્ અતીતાનાગતં. તદ્ વર્તમાનસ્યાંતિકત્વાદ્ ઉભયં પ્રાપ્નોતિ. દૂરમ્ આસન્નં ચેતિ. તદ્ ધ્ય્ અતીતં વર્તમાનાંતરિતત્વાદ્ અનાગતાદ્ દૂરં. વર્તમાનાચ્ ચાવ્યવહિતત્વાદ્ અંતિકમ્ ઇતિ પ્રાપ્નોતિ. ઇત્ય્ એવમ્ અનાગતમ્ અપિ નેયં.
એવં તુ યુક્તં સ્યાદ્ ઇતિ. સ્વમતમ્ આચાર્યસ્ય. ધર્મસ્વલક્ષણાદ્ અનાગતં દૂરં. કસ્માત્. અસંપ્રાપ્તત્વાત્. યસ્માદ્ અનાગતેન સ્વલક્ષણં ન સંપ્રાપ્તમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 502 ) ઇતિ. અથ વા યસ્માત્ તત્સ્વલક્ષણમ્ અસંપ્રાપ્તમ્ અનુપસ્થિતમ્ ઇતિ. અતીતં ચ. કિં ધર્મસ્વલક્ષણાદ્ દૂરં. તત્પ્રચ્યુતત્વાત્. યસ્માત્ તદ્ ધર્મસ્વલક્ષણં. તસ્માદ્ અતીતાત્ પ્રચ્યુતં. તદ્ ધ્ય્ અતીતં યદ્ ધર્મસ્વલક્ષણાત્ પ્રચ્યુતમ્ ઇતિ.
(વ્.62) પ્રતિપક્ષોદયાત્ ક્ષય

ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અતઃ પૃચ્છતિ. કિં માર્ગવિશેષગમનાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પ્રહાણવિશેષ [તિબ્. 163અ] ઇતિ. વિશિષ્યતે પ્રહાણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રતિપક્ષો વિમુક્તિમાર્ગ એતસ્મિન્ન્ અભિપ્રેત ઇતિ. તસ્ય વિસંયોગપ્રાપ્તિસહોત્પાદાદ્ આનંતર્યમાર્ગે હિ ન તાવદ્ વિસંયોગપ્રાપ્તિર્ અસ્તિ. ઉત્પાદાભિમુખત્વાત્. વિમુક્તિમાર્ગો ઽપિ હિ પ્રતિપક્ષ ઇતિ શક્યતે વ્યવસ્થાપયિતું. મુખ્યપ્રતિપક્ષેણાનંતર્યમાર્ગેણ સહૈકકાર્યત્વાત્. તથા હ્ય્ ઉક્તમ્ ઉભાભ્યાં હિ તસ્ય પ્રાપ્તિઃ વિસંયોગપ્રાપ્તેર્ આવાહકસંનિશ્રયત્વાદ્ ઇતિ. ફલાનિ ચત્વારીતિ. ચતુર્ગ્રહણમ્ એકાન્નનવતિફલપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થં. પુરુષકારાદિપંચફલપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થં વા. ફલપ્રાપ્તિર્ અપિ વિમુક્તિમાર્ગાવસ્થાયામ્ એવ ગૃહ્યતે. વિસંયોગલાભાસ્તિત્વયોગાદ્ ઇન્દ્રિયવિવૃદ્ધિઃ ઇન્દ્રિયસંચાર ઇતિ. ઇન્દ્રિયાધિક્યપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમ્ એતદ્ અર્થપ્રદર્શનં ઇન્દ્રિયવિવૃદ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ફલપ્રાપ્તિવચનેનૈવ સિદ્ધેર્ ઇત્ય્ આચાર્યસંઘભદ્રઃ. અત્ર બ્રૂમઃ. સત્યં ફલપ્રાપ્તિર્ એવેન્દ્રિયવિવૃદ્ધિઃ. ફલપ્રાપ્તિવિશેષસ્ તુ પ્રદર્શયિતવ્યો યત્ર પુનર્ વિસંયોગફલલાભો ભવતિ. અન્યથા હિ ફલપ્રાપ્તિવચનમ્ અપિ ન કર્તવ્યં સ્યાત્. પ્રતિપક્ષોદયવચનેનૈવ તત્સિદ્ધેઃ. [તિબ્. 163બ્] ઇત્ય્ અલમ્ અનયાતિખલિનિકયા. કેષાંચિદ્ યાવદ્ દ્વયોર્ ઇતિ. કેષાંચિત્ ક્લેશાનાં ષટ્સુ કાલેષુ વિઅંયોગલાભઃ. યાવચ્છબ્દેન કેષાંચિત્ પંચસુ. કેષાંચિચ્ ચતુર્ષુ. કેષાંચિત્ ત્રિષુ. કેષાંચિદ્ દ્વયોર્ ઇતિ. કેષાંચિદ્ દ્વયોર્ ઇતિ. કેષાંચિદ્ એકાસ્મિન્ કાલ ઇતિ નોક્તં. પુનઃપ્રાપ્તસ્ય વિસંયોગસ્યાધિકૃતત્વાત્. સંભવતિ હિ ભાવાગ્રિકસ્ય નવમસ્ય પ્રકારસ્યૈકસ્મિન્ન્ એવ કાલે તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય વિસંયોગલાભઃ. સ તુ ન પુનર્લાભ ઇતિ નોચ્યતે. તત્ર તાવન્ મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય ષટ્સુ કાલેષુ વિસંયોગલાભઃ. દુઃખસમુદયનિરોધદર્શનહેયાનાં કામાવચરાણાં માર્ગદર્શનહેયાનાં પ્રતિપક્ષોદયકાલે. સ્રોતઆપત્તિફલકાલે સકૃદાગામિફલકાલે ઽનાગામિફલકાલે ઽર્હત્ત્વફલકાલે ઇન્દ્રિયસંચારકાલે ચેતિ ષટ્સુ કાલેષુ વિસંયોગલાભઃ. સંભવં ચ પ્રત્ય્ એવમ્ ઉચ્યતે. ન હિ મૃદ્વિન્દ્રિયો ઽવશ્યમ્ ઇન્દ્રિયાણિ સંચરતિ. તસ્યૈવ મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય રૂપારૂપ્યાવચરાણાં માર્ગદર્શનહેયાનાં માર્ગાન્વયજ્ઞાનકાલે પ્રતિપક્ષોદયકાલ ઇતિ વા ફલપ્રાપ્તિકાલ ઇતિ વા ગૃહીતે પ્રથમતો વિસંયોગલાભઃ. પુનઃ સકૃદાગામિફલપ્રાપ્તિકાલે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 503 ) યાવદ્ ઇન્દ્રિયસંચારકાલ ઇતિ પંચસુ કાલેષુ. ભાવનાહેયાનામ્ અપિ તસ્યૈવે કામાવચરાણાં પંચપ્રકારાણાં અધિમાત્રાધિમાત્રસ્ય યાવન્ મધ્યમધ્યસ્ય. [તિબ્. 164અ] તેષ્વ્ એવ સ્રોતઆપત્તિફલકાલવર્જ્યેષુ પંચસુ કાલેષુ વિસંયોગલાભઃ. મધ્યમૃદોસ્ તુ ષષ્ઠસ્ય પ્રકારસ્ય તસ્યૈવ ચતુર્ષુ કાલેષુ. પ્રતિપક્ષોદયફલપ્રાપ્તિકાલયોર્ એકત્વાત્. તસ્મિન્ન્ અન્યતરસ્મિન્. અનાગામિફલકાલે. અર્હત્ત્વફલપ્રાપ્તિકાલે. ઇન્દ્રિયસંચારકાલે ચેતિ. તસ્યૈવ મૃદ્વધિમાત્રસ્ય મૃદુમધ્યસ્ય ચ સપ્તમાષ્ટમયોઃ પ્રકારયોઃ પ્રતિપક્ષોદયકાલે ઽનાગામિફલકાલે યાવદ્ ઇન્દ્રિયસંચારકાલે વેતિ ચતુર્ષ્વ્ એવ કાલેષુ વિસંયોગલાભઃ. તસ્યૈવ મૃદુમૃદોર્ અંત્યસ્ય પ્રકારસ્ય પ્રતિપક્ષોદયકાલ ઇતિ વા ફલપ્રાપ્તિકાલ ઇતિ વૈકતરસ્મિન્. અર્હત્ત્વફલકાલે. ઇન્દ્રિયસંચારકાલે ચેતિ ત્રિષુ કાલેષુ વિસંયોગલાભઃ. તસ્યૈવાર્હત્ત્વફલં પ્રાપ્નુવતો યે નવપ્રકારા રૂપારૂપ્યાવચરાઃ ક્લેશા ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ પ્રહીણાઃ અધિમાત્રધિમાત્રો યાવન્ મૃદુમૃદુર્ ઇતિ. તેષાં ભાવાગ્રિકં મૃદુમૃદુપ્રકારમ્ અંત્યં હિત્વા સર્વેષાં ત્રિષ્વ્ એવ કાલેષુ વિસંયોગલાભઃ. પ્રતિપક્ષોદયકાલે ઽર્હત્ત્વફલકાલે ઇન્દ્રિયસંચારકાલે
ચેતિ. યસ્ ત્વ્ અસ્યૈવારૂપ્યાવચરો મૃદુમૃદુર્ અંત્યઃ ક્લેશપ્રકારઃ. તસ્ય પ્રતિપક્ષોદયાર્હત્ત્વફલપ્રાપ્તિકાલૈકત્વાત્. પ્રતિપક્ષોદયકાલ ઇતિ વાર્હત્ત્વફલકાલ ઇતિ વા અન્યતરસ્મિન્ન્ ઇન્દ્રિયસંચારકાલે ચેતિ. [તિબ્. 164બ્] દ્વયોઃ કાલયોર્ વિસંયોગલાભ ઇતિ. એવં તાવન્ મૃદ્વિન્દ્રિયસ્યોક્તં. તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય પુનઃ કેષાંચિત્ ક્લેશાનાં પંચસુ કાલેષુ. કેષાંચિદ્ યાવદ્ દ્વયોર્ ઇતિ વક્તવ્યં. ઇન્દ્રિયસંચારકાલમ્ એકમ્ અપાસ્ય. તસ્ય હિ સર્વત્રેન્દ્રિયસંચારો નાસ્તિ. તસ્યૈકસ્મિન્ન્ એવ કાલે ક્લેશાનાં વિસંયોગલાભો ઽસ્તિ. ભાવાગ્રિકસ્ય ભાવનાહેયસ્ય મૃદુમૃદોઃ પ્રકારસ્ય. સ તુ પુનર્લાભો ન ભવતીતિ ન વક્તવ્ય ઇતિ પશ્યામઃ.
(વ્.63, 64) ફલે હેતૂપચારાદ્ ઇતિ. પ્રહાણં ફલં પરિજ્ઞા જ્ઞાનસ્વભાવો હેતુઃ તસ્મિન્ પ્રહાણે. ફલે હેતૂપચારઃ. પ્રહાણં પરિજ્ઞેતિ. તદ્યથા ષડ્ ઇમાનિ સ્પર્શાયતનાનિ પૂર્વમ્ અભિસંસ્કૃતાન્ય્ અભિસંચેતિતાનિ પૌરાણં કર્મ વેદિતવ્યં ઇતિ. કઃ પુનઃ પ્રહાણં પરિજ્ઞાશબ્દેનાપદિશતે. સૂત્રે એવં હિ પઠ્યતે. પરિજ્ઞેયાંશ્ ચ વો ભિક્ષવો ધર્માન્ દેશયિષ્યામિ. પરિજ્ઞાં ચ પરિજ્ઞાવન્તં ચ પુદ્ગલં. પરિજ્ઞેયા ધર્માઃ કતમે. પંચોપાદાનસ્કન્ધાઃ. પરિજ્ઞા કતમા. યદ્ અત્ર ચ્છન્દરાગપ્રહાણં. છન્દરાગસમતિક્રમઃ. ઇયમ્ ઉચ્યતે પરિજ્ઞેતિ વિસ્તરઃ.
કામાદ્યપ્રકારદ્વયસંક્ષય
એકેતિ.
અનાસ્રવવિયોગાપ્તેર્ ભવાગ્રવિકલીકૃતેઃ
હેતુદ્વયસંઉદ્ઘાતાત્ [તિબ્. 165અ] પરિજ્ઞા ધાત્વતિક્રમાત્

ઇત્ય્ અત્ર પરિજ્ઞાવ્યવસ્થાપને કારણં વક્ષ્યતે. અવરભાગીયપ્રહાણમ્ ઇતિ. કામધાત્વાસ્રવપ્રહાણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇયમ્ એવ ચાસ્યાઃ સંજ્ઞા. રૂપાસ્રવપ્રહાણમ્ ઇતિ. રૂપધાત્વાસ્રવપ્રહાણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. રૂપરાગક્ષયપરિજ્ઞેત્ય્ અસ્યા નામ. યદ્ય્ અપ્ય્ અન્યેષાં ક્લેશોપક્લેશાનાં માનાદીનાં રૂપાવચરાણાં પ્રહાણમ્ ઇયં પરિજ્ઞા વ્યવસ્થાપ્યતે. રાગસ્ય તુ તત્ર પ્રાધાન્યાદ્ ઊર્ધ્વભાગીયસ્ય સંયોજનસ્ય પ્રહાણં રૂપરાગક્ષયપરિજ્ઞેત્ય્ ઉક્તં. સર્વસંયોજનપર્યાદાન [કુન્ તુ સ્બ્યોર્ બ થમ્સ્ ચદ્ યોઙ્સ્ સુ ગ્રુગ્સ્ પઃઇ] યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પઃઓ. ષેસ્ બ્ય બ ઃદિ નિ zઅગ્ પ થમ્સ્ ચદ્ સ્પઙ્સ્ પઃઇ મિઙ્ યિન્ નો. યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ નિ થ દદ્ પર્ બ્સ્તન્ લ. ષેસ્ બ્ય બ નિ બ્સ્ગ્રોમ્સ્ પસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ ગ્zઉગ્સ્ ન સ્પ્યોદ્ પ ર્નમ્સ્ સ્પઙ્સ્ પ નિ ગ્zઉગ્સ્ ક્યિ ઃદોદ્ છગ્સ્ zઅદ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ યિન્ નો. ગ્zઉગ્સ્ મેદ્ પર્ નમ્સ્ ક્યિ નિ કુન્ તુ સ્બ્યોર્ બ થમ્સ્ ચદ્ યોઙ્સ્ સુ ગ્રુગ્સ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ યિન્ નો. ષેસ્ ઃબ્યુઙ્ બઃઇ ફ્યિર્ રો. મ્થોઙ્ બઃઇ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બર્ નમ્સ્ ક્યિ નિ મ યિન્ તે. ષેસ્ બ્ય બ નિ ચિઃઇ ફ્યિર્ ગ્zઉગ્સ્ દઙ્ ગ્zઉગ્સ્ મેદ્ પ ન સ્પ્યોદ્ પઃઇ મ્થોઙ્ બસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બર્ નમ્સ્ ક્યિ યોણ્સ્ સુ શેસ્ પ સો સોર્ મિ બ્સ્તન્ તે. દે બ્ષિન્ દુ ગ્zઉગ્સ્ દઙ્ ગ્zઉગ્સ્ મેદ્ પ ન સ્પ્યોદ્ પ મ્થોઙ્ બસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બર્ નમ્સ્ સ્પઙ્સ્ પ યઙ્ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ ગ્સુમ્ યિન્ તે. ષે ઃબ્યુઙ્ બઃઇ ફ્યિર્ રો. બ્સ્ગોમ્ પ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બર્ નમ્સ્ ક્યિ ગ્ઞેન્ પો મિ ઃદ્ર બઃઇ ફ્યિર્ રો ષેસ્ બ્ય બ નિ ઃદિ લ્તર્ સ દઙ્ સ ન ગ્zઉગ્સ્ ન સ્પ્યોદ્ [તિબ્. 165બ્] પઃઇ બ્સ્ગોમ્ પસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ ર્નમ્ પ દ્ગુઃઇ ગ્ઞેન્ પો બર્ છદ્ મેદ્ પ દઙ્ ર્નમ્ પર્ ગ્રોલ્ બઃઇ લમ્ zઅગ્ પ મેદ્ પ મિ લ્ચોગ્સ્ પ મેદ્ પ લ સોગ્સ્ પઃઇ સ દઙ્ zઅગ્ પ દઙ્ બ્ચસ્ પ બ્સમ્ ગ્તન્ ગ્ઞિસ્ પઃઇ ઞેર્ બ સ્તોગ્સ્ ક્યિસ્ બ્સ્દુસ્ પ નસ્ નમ્ મ્ખઃ મ્થઃ યસ્ સ્ક્યે મ્છેદ્ ક્યિ ઞેર્ બ્સ્દોગ્સ્ ક્યિસ્ બ્સ્દુસ્ પઃઇ બર્ ર્નમ્ પ દ્ગુ યોદ્ લ ગ્zઉગ્સ્ મેદ્ પ ન સ્પ્યોદ્ પ ર્નમ્સ્ ક્યિ ગ્ઞેન્ પો બર્ છદ્ મેદ્ પઃઇ લમ્ દઙ્. ર્નમ્ પર્ ગ્રોલ્ બઃઇ લમ્ ઇન્ ચિ રિગ્સ્ પર્ zઉગ્ પ મેદ્ પઃઇ સ ઃઓગ્ મ પ ઃઅમ્. ચિ રિગ્સ્ પર્ zઅગ્ પ દઙ્ બ્ચસ્ પ ગોઙ્ મઃઇ ઞેર્ બ્સ્દોગ્સ્ ક્યિસ્ બ્સ્દુસ્ પ દગ્ યોદ્ દે. ગ્ષન્ ખો ન યિન્ પસ્ ગ્ઞેન્ પો મિ ઃદ્ર બઃઇ ફ્યિર્ ઃદિ દગ્ ગિસ્ યોઙ્સ્ સુ ઽશેસ્ પ થ દદ્ પર્ સ્તન્ તો. મ્થોઙ્ બસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ ર્નમ્સ્ ક્યિ ગ્ઞેન્ પો નિ ઃદ્ર સ્તે. ર્જેસ્ સુ શેસ્ પઃઇ બ્zઓદ્ પ લ સોગ્સ્ પ ગ્zઉગ્સ્ ન સ્પ્યોદ્ પર્ નમ્સ્ ક્યિ ગ્ઞેન્ પો દે દગ્ ઞિદ્ ગ્zઉગ્સ્ મેદ્ પર્ નમ્સ્ ક્યિ યઙ્ યિન્ પસ્ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ થ તદ્ દુ ર્નમ્ પર્ મિ બ્ષગ્ ગો.
(વ્.64-66) થ મઃઇ છ દઙ્ મ્થુન્ પ સ્પઙ્સ્ પ લ સોગ્સ્ પ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ સ્તે ષેસ્ બ્ય બ નિ થ મઃઇ છ દઙ્ ંથુન્ પ સ્પઙ્સ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ દઙ્. ગ્zઉગ્સ્ ક્યિ ઃદોદ્ છગ્સ્ zઅદ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ દઙ્. કુન્તુ સ્બ્યોર્ બ થમ્સ્ ચદ્ યોઙ્સ્ સુ ગ્તુગ્સ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પઃઓ. ઃદિ દગ્ નિ બ્સ્ગોમ્ પઃઇ લમ્ ગ્યિ ઃબ્રસ્ બુ યિન્ પઃઇ ફ્યિર્ શેસ્ પઃઇ ઃબ્રસ્ બુ યિન્ તે. બ્સ્ગોમ્ પઃઇ લમ્ લ બ્zઓદ્ પ દગ્ નિ મેદ્ દો.
જિ લ્તર્ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ બ્zઓદ્ પઃઇ ઃબ્રસ્ બુ યિન્ ષેસ્ બ્ય બ નિ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ દઙ્ શેસ્ પ ષેસ્ બ્ય બ દોન્ ગ્ચિગ્ સ્તે. શેસ્ પ દઙ્ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ નિ zઅગ્ પ મેદ્ પઃઇ યે શેસ્ યિન્ નો ષેસ્ ઃબ્યુઙ્ બઃઇ ફ્યિર્ રો. બમ્ પો બ્ષિ બ્ચુ ર્ત્સ બ્ષિ પ.
દ્રિ મેદ્ બ્zઓદ્ ર્નમ્સ્ શેસ્ પ મેદ્.
ષસ્ ઃબ્યુઙ્ બસ્ બ્zઓદ્ પ નિ શેસ્ પઃઇ ઙો બો [તિબ્. 166અ] ઞિદ્ યિન્ પર્ યઙ્ મિ રુઙ્ ન. દે જિ લ્તર્ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ બ્zઓદ્ પઃઇ ઃબ્રસ્ બુ યિન્ તે. ઃબ્રસ્ બુ લ ર્ગ્યુ બ્તગ્સ્ બ્યસ્ ન યઙ્ મિ રુઙ્ ઙો સ્ઞમ્ દુ બ્સમ્ પ યિન્ નો. ઃદિર્ બ્zઓદ્ પ ર્નમ્સ્ નિ શેસ્ પઃઇ ઃખોર્ ચન્ યિન્ પઃઇ ફ્યિર્ ષેસ્ બ્ય બ સ્મોસ્ તે. ઃદિ દગ્ લ ઃખોર્ શેસ્ પ યોદ્ પસ્ ન શેસ્ પઃઇ ઃખોર્ ચન્ તે. બ્zઓદ્ પર્ નમ્સ્ સો. દેઃઇ ફ્યિર્ શેસ્ પઃઇ ઃબ્રસ્ બુ યઙ્ બ્zઓદ્ પર્ નમ્સ્ ક્યિ ઃબ્રસ્ બુ ષેસ્ બ્યઃઓ. ર્ગ્યલ્ બઃઇ ઃખોર્ લ ર્ગ્યલ્ પો ઞે બર્ બ્તગ્સ્ પ બ્ષિન્ તે દ્પેર્ ન ર્ગ્યલ્ પોઃઇ ઃખોર્ લ ર્ગ્યલ્ પો ઞે બર્ બ્તગ્સ્ પઃઇ ફ્યિર્ ઃખોર્ ગ્યિસ્ બ્યસ્ પ લ યઙ્ ર્ગ્યલ્ પોસ્ બ્યસ્ પ ષેસ્ બ્યઅ દઙ્ ઃદ્ર ઃઓ. શેસ્ પ દઙ્ ઃબ્રસ્ બુ ગ્ચિગ્ ફ્યિર્ રો ષેસ્ બ્ય બ નિ બ્zઓદ્ પ દગ્ નિ શેસ્ પ દઙ્ લ્હન્ ચિગ્ ઃબ્રસ્ બુ ગ્ચિગ્ પ યિન્ તે. બ્zઓદ્ પ દગ્ ગિ ઃબ્રસ્ બુ ગઙ્ યિન્ પ દે ઞિદ્ શેસ્ ર્નમ્સ્ ક્યિ યિન્ પસ્ બ્zઓદ્ પઃઇ ઃબ્રસ્ બુ યઙ્ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પર્ રુઙ્ ઙો.
મિ લ્ચોગ્સ્ મેદ્ ઃબ્રસ્ થમ્સ્ ચદ્ દો
ષેસ્ બ્ય બ નિ ઃદિ લ્તર્ મિ લ્ચોગ્સ્ પઃઇ સ પઃઇ લમ્ ગ્યિસ્ ખમ્સ્ ગ્સુમ્ પઃઇ મ્થોઙ્ બ દઙ્ બ્સ્ગોમ્ પસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બઃઇ zઅગ્ પ ર્નમ્સ્ સ્પઙ્ બ સ્રિદ્ દે.
zઅગ્ મેદ્ મિ લ્ચોગ્સ્ મેદ્ પ યિસ્. થમ્સ્ ચદ્ લસ્ નિ ઃદોદ્ છગ્સ્ બ્રલ્.

ષેસ્ ઃબ્યુઙ્ બઃઇ ફ્યિર્ રો. ગ્zઉગ્સ્ દઙ્ ગ્zઉગ્સ્ મેદ્ પ ન ઞોન્ મોઙ્સ્ પ સ્પઙ્સ્ પઃઇ રઙ્ બ્ષિન્ ગઙ્ દગ્ યિન્ પઃઓ. ષેસ્ બ્ય બ નિ બ્યે બ્રગ્ તુ સ્મ્ર બ ર્નમ્સ્ ન રે ગ્zઉગ્સ્ દઙ્ ગ્zઉગ્સ્ મેદ્ પ ન સ્પ્યોદ્ પઃઇ મ્થોઙ્ બસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ ર્નમ્સ્ સ્પઙ્સ્ પ જિ સ્કદ્ બ્શદ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ ગ્સુમ્ દઙ્. બ્સ્ગોમ્ પસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ ગ્zઉગ્સ્ ન સ્પ્યોદ્ પ ર્નમ્સ્ સ્પઙ્સ્ પ ગ્zઉગ્સ્ ક્યિ ઃદોદ્ છગ્સ્ zઅદ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ દઙ્ ગ્zઉગ્સ્ મેદ્ પ ન સ્પ્યોદ્ પ ર્નમ્સ્ સ્પઙ્સ્ પ કુન્ તુ સ્બ્યોર્ બ થમ્સ્ ચદ્ યોઙ્સ્ સુ ગ્તુગ્સ્ પઃઇ [તિબ્. 166બ્] યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ ષેસ્ બ્ય બ લ્ઙ સ્તે. બ્સમ્ ગ્તન્ ગ્યિ દ્ઙોસ્ ગ્ષિ લ બ્ર્તેન્ નસ્ ગ્zઉગ્સ્ દઙ્ ગ્zઉગ્સ્ મેદ્ પ ન સ્પ્યોદ્ પઃઇ ઞોન્ મોઙ્સ્ પ સ્પોઙ્ બ સ્રિદ્ પઃઇ ફ્યિર્ રો. ઃદોદ્ પ ન સ્પ્યોદ્ પઃઇ ઞોન્ મોઙ્સ્ પ સ્પઙ્સ્ પ નિ બ્સમ્ ગ્તન્ ગિ દ્ઙોસ્ ગ્ષિઃઇ ઃબ્રસ્ બુ મ યિન્ તે. બ્સમ્ ગ્તન્ ગ્યિ દ્ઙોસ્ ગ્ષિ ર્નમ્સ્ નિ ઃદોદ્ પઃઇ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 506 ) ખમ્સ્ ક્યિ ગ્ઞેન્ પો મ યિન્ પઃઇ ફ્યિર્ રો. દે લ્ત બસ્ ન ઃદોદ્ છગ્સ્ દઙ્ બ્રલ્ બ ર્નમ્સ્ લ બ્રલ્ બઃઇ થોબ્ પ zઅગ્ પ મેદ્ પ યોદ્ દુ zઇન્ ક્યઙ્ થ મઃઇ છ દઙ્ મ્થુન્ પ સ્પઙ્સ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ બ્ષિન્ દુ ઃદોદ્ પ ન સ્પ્યોદ્ પ મ્થોઙ્ બસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ સ્પઙ્સ્ પ નિ બ્સમ્ ગ્તન્ ગ્યિ દ્ઙોસ્ ગ્ષિઃઇ ઃબ્રસ્ બુ મ યિન્ નો ષેસ્ zએર્ રો. બ્ત્સુન્ પ દ્બ્યઙ્સ્ સ્ગ્રોગ્સ્ ક્યિ લુગ્સ્ ક્યિસ્ નિ બ્ર્ગ્યદ્ દે. ષેસ્ બ્ય બ નિ બ્ત્સુન્ પ દ્બ્યઙ્સ્ સ્ગ્રોગ્સ્ દે નિ ઃદોદ્ પઃઇ ઃદોદ્ છગ્સ્ દઙ્ બ્રલ્ બઃઇ ગઙ્ zઅગ્ ગિ યઙ્ ઃદોદ્ પ ન સ્પ્યોદ્ પ મ્થોઙ્ બસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ ર્નમ્સ્ સ્પઙ્ સ્પ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ ગ્સુમ્ ગ્યિ ઙો બો ઞિદ્ ઃફગ્ પઃઇ લમ્ ગ્યિ ઃબ્રસ્ બુ યિન્ પર્ ઃદોદ્ દો. ચિઃઇ ફ્યિર્ ષે ન. બ્રલ્ બઃઇ થોબ્ પ zઅગ્ પ મેદ્ પ ર્ઞેદ્ પઃઇ ફ્યિર્ તે. બ્સમ્ ગ્તન્ ગ્યિ દ્ઙોસ્ ગ્ષિ લ ર્તેન્ નસ્ ઙેસ્ પ ઃજુગ્ પ ન યઙ્ મ થોઙ્ બસ્ સ્પઙ્ બસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બઃઇ zઅગ્ પ સ્ઙોન્ ઃજિગ્ ર્તેન્ પઃઇ લમ્ ગ્યિસ્ સ્પઙ્સ્ પ ર્નમ્સ્ ક્યિસ્ બ્રલ્ બઃઇ થોબ્ પ zઅગ્ પ મેદ્ પ યઙ્ ઃથોબ્ લ દે લ ન મ્થોઙ્ બઃઇ લમ્ ગ્યિસ્ નુસ્ પ યોદ્ પસ્ ગ્zઉગ્સ્ દઙ્ ગ્zઉગ્સ્ મેદ્ પ બ સ્પ્યોદ્ પઃઇ મ્થોઙ્ બસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ સ્પઙ્સ્ પ બ્ષિન્ દુ. ઃદોદ્ પ ન સ્પ્યોદ્ પઃઇ મ્થોઙ્ બસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ સ્ઙોન્ સ્પઙ્સ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ યઙ્ દ્ઙોસ્ ગ્ષિ બ્સમ્ ગ્તન્ ગ્યિ ઃબ્રસ્ બુઃઓ ષેસ્ બ્ય બર્ ર્નમ્ પ બ્ષગ્ ગો. દે લ્ત બ સ્ન ઃદોદ્ પ ન સ્પ્યોદ્ પઃઇ મ્થોઙ્ બસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ સ્પઙ્સ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ ગ્સુમ્ પો ઃદિ દ્ગ દઙ્ સ્ઙર્ બ્શદ્ પ ગ્zઉગ્સ્ દઙ્ ગ્zઉગ્સ્ મેદ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ દઙ્ બ્ચસ્ પ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ બ્ર્ગ્યદ્ બ્સમ્ ગ્તન્ ગ્યિ ઃબ્રસ્ બુ યિન્ [તિબ્. 167અ] નો. શેસ્ બ્ય બ નિ બ્ત્સુન્ પ દ્બ્યઙ્સ્ સ્ગ્રોગ્સ્ ક્યિ ગ્ષુઙ્ લુગ્સ્ યિન્ નો. થ મઃઇ છ દઙ્ મ્થુન્ પ સ્પઙ્સ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ નિ મિ લ્ચોગ્સ્ પ મેદ્ પઃઇ ઃબ્રસ્ બુ ખો ન યિન્ નો. ષેસ્ બ્ય બ નિ ઃદોદ્ પ લસ્ ઃદોદ્ છગ્સ્ મ બ્રલ્ બ નિ મિ લ્ચોગ્સ્ પ મેદ્ પ ખો નસ્ થ મઃઇ છ દઙ્ મ્થુન્ પ સ્પોઙ્ બર્ બ્યેદ્ ક્યિ દ્ઙોસ્ ગ્ષિસ્ નિ મ યિન્ તે. દે ન મ થોબ્ પઃઇ ફ્યિર્ રો. ઃદોદ્ છગ્સ્ દઙ્ બ્રલ્ બ સ્તોન્ દુ ઃગ્રો બ યઙ્ ગઙ્ ગિ ત્સ્હે બ્સમ્ ગ્તન્ લ બ્ર્તેન્ નસ્ ઞેસ્ પ લ દેસ્ ક્યઙ્ સો સોઃઇ સ્ક્યે બોઃઇ સ્નસ્ સ્કબ્સ્ ન ઃજિગ્ ર્તેન્ પઃઇ લમ્ ગ્યિસ્ ઃદોદ્ પ ન સ્પ્યદ્ પઃઇ ઞોન્ મોઙ્સ્ પ થમ્સ્ ચદ્ સ્પઙ્સ્ પસ્ દે બ્સમ્ ગ્તન્ ગ્યિ દ્ઙોસ્ ગ્ષિઃઇ ઃબ્રસ્ બુ મ યિન્ નો. સેમ્સ્ ક્યિ સ્કદ્ ચિગ્ મ બ્ચુ દ્રુગ્ લ દેઃઇ થ મઃઇ છ દઙ્ મ્થુન્ પ સ્પઙ્સ્ પ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ બ્સમ્ ગ્તન્ ગ્યિ દ્ઙોસ્ ગ્ષિ લ બ્ર્તેન્ પર્ યઙ્ ર્નમ્ પર્ બ્ષગ્ મોદ્ ક્યિ દેઃઇ ઃબ્રસ્ બુ ષેસ્ બ્ય બર્ ર્નમ્ પર્ બ્ષગ્ પ નિ મ યિન્ નો. ઃઓ ન ચિ ષે ન. ગ્નસ્ સ્કબ્સ્ દે ન થ મઃઇ છ દઙ્ મ્થુન્ પ સ્પઙ્સ્ પ ઃજિગ્ ર્તેન્ પઃઇ લમ્ ગ્યિસ્ થોબ્ પઃઇ બ્રલ્ બઃઇ થોબ્ પ zઅગ્ પ મેદ્ પ યઙ્ ઃથોબ્ પસ્ દે સ્પઙ્ સ્પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પર્ ર્નમ્ પર્ બ્ષગ્ સ્તે. દેઃઇ ત્સ્હે નિ મ્થોઙ્ બસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ સ્ઙ મ સ્પઙ્સ્ પસ્ સ્ઙર્ મ્થોઙ્ બઃઇ લમ્ ગ્યિસ્ સ્પઙ્ બર્ બ્ય બ સ્પઙ્સ્ પ ગઙ્ યિન્ પ દઙ્. સ્ઙર્ સ્પઙ્સ્ પ થ મઃઇ છ દઙ્ મ્થુન્ પ સ્પઙ્સ્ પ બ્સ્દોમ્સ્ નસ્ થ મઃઇ છ દઙ્ મ્થુન્ પ સ્પઙ્સ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ ગ્ચિગ્ તુ ર્નમ્ પર્ બ્ષગ્ સ્તે.
ખમ્સ્ લસ્ ઃદોદ્ છગ્સ્ બ્રલ્ બ દઙ્ ઃબ્રસ્ બુ થોબ્ ફ્યિર્ દે દગ્ બ્સ્દોમ્સ્ ષેસ્ થમ્સ્ ચદ્ બ્સ્દોમ્સ્ પઃઇ ગ્તન્ ત્સ્હિગ્સ્ યોદ્ પઃઇ ફ્યિર્ રો. દે લ્ત બસ્ ન થ મઃઇ છ દઙ્ મ્થુન્ પ સ્પઙ્સ્ પઃઇ યોઙ્સ્ સુ શેસ્ પ દે નિ મિ લ્ચોગ્સ્ પ મેદ્ પઃઇ ઃબ્રસ્ બુ ખો નર્ ર્નમ્ પ બ્ષગ્ ગિ. દ્ઙોસ્ ગ્ષિઃઇ ઃબ્રસ્ બુ નિ મ [તિબ્. 167બ્] યિન્ તે. ઃદિ લ નિ બ્યે બ્રગ્ તુ સ્મ્ર બ દઙ્. બ્ત્સુન્ પ દ્બ્યઙ્સ્ સ્ગ્રોગ્સ્ ક્યિ ગ્ષુઙ્ લુગ્સ્ મ્થુન્ નો.
બ્સમ્ ગ્તન્ ખ્યદ્ પર્ ચન્ યઙ્ બ્સમ્સ્ બ્ષિન્ દુ બ્લ્ત બર્ બ્યઃઓ ષેસ્ બ્ય બ નિ બ્સમ્ ગ્તન્ ખ્યદ્ પર્ ચન્ ગ્યિ zઅગ્ પ મેદ્ પસ્ ક્યઙ્ ઞોન્ મોઙ્સ્ પ સ્પોઙ્ બર્ ઃગ્યુર્ તે. દે લ્ત બસ્ ન મિ લ્ચોગ્સ્ પ મેદ્ પ દઙ્. દ્ઙોસ્ ગ્ષિઃઇ બ્સમ્ ગ્તન્ ર્નમ્સ્ ખો નઃઇ ઃબ્રસ્ બુ ખો ન બ્શદ્ ક્યિ. બ્સમ્ ગ્તન્ ખ્યદ્ પર્ ચન્ ગ્યિ નિ મ યિન્ નો. દેઃઇ ફ્યિર્ બ્સમ્ ગ્તન્ ખ્યદ્ પર્ ચન્ યઙ્ બ્સમ્ ગ્તન્ બ્ષિન્ દુ બ્લ્ત બર્ બ્યઃઓ ષેસ્ બ્ય બ સ્મોસ્ તે. બ્સમ્ ગ્તન્ ખ્યદ્ પર્ ચન્ નિ બ્સમ્ ગ્તન્ દઙ્ પો ખો ન ર્તોગ્ પ દઙ્ બ્રલ્ બસ્ ખ્યદ્ પર્ દુ ઃફગ્સ્ પઃઇ ફ્યિર્ રો. [નમ્ મ્ખઃ મ્થઃ યસ્ સ્ક્યે મ્છેદ્ ક્યિ ઞેર્ બ્સ્દોગ્સ્ ક્યિ ષેસ્ બ બ નિ.] ધ્યાનાંતરં ભવતીતિ. આકાશાનંત્યાયતનસામંતકસ્યેતિ. લૌકિકસ્યાપિ તસ્ય પરિજ્ઞા ફલં વ્યવસ્થાપ્યતે. આર્યસ્યૈવાનાસ્રવવિસંયોગપ્રાપ્તિસંભવાત્.

મૌલારૂપ્યત્રયસ્ય ચેત્ય્
અનાસ્રવસ્ય.
લૌકિકસ્ય માર્ગસ્ય દ્વે
ઇતિ. આર્યસ્ય લૌકિકેન માર્ગેણ કામરૂપધાતુવૈરાગ્યે.
અન્વયજ્ઞાનસ્યાપિ દ્વે
ઇતિ. ભાવનામાર્ગસંગૃહીતસ્ય. પશ્ચિમે રૂપરાગક્ષયસર્વસંયોજનપર્યાદાનઅપરિજ્ઞે.
ધર્મજ્ઞાનસ્ય તિસ્ર
ઇતિ. ભાવનામાર્ગસંગૃહીતસ્ય.
ધર્મજ્ઞાનં નિરોધે યન્ માર્ગે વા ભાવનાપથે
ત્રિધાતુપ્રતિપક્ષસ્ તદ્
ઇતિ. તસ્ય પશ્ચિમાસ્ તિસ્રઃ ફલમ્ અવરભાગીયપ્રહાણરૂપરાગક્ષયસર્વસંયોજનપર્યાદાનપરિજ્ઞાઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. [તિબ્. 168અ] ત્રૈધાતુકભાવનાહેયપ્રતિપક્ષત્વાદ્ ઇતિ.
ષટ્ તત્પક્ષસ્ય પંચ વેતિ.
તયોર્ ધર્મજ્ઞાનાન્વયજ્ઞાનયોઃ પક્ષસ્ય. ષટ્ પંચ ચ યથાયોગં પક્ષગ્રહણેન ક્ષાંતિજ્ઞાનયોર્ ગ્રહણં. યા એવ ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિજ્ઞાનાનામ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 508 ) ઇતિ. ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતીનાં ધર્મજ્ઞાનાનાં ચેતિ સમાસઃ. ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતીનાં કામાવચરદર્શનહેયપ્રહાણસ્વભાવા યથોક્તસ્ તિસ્રઃ પરિજ્ઞાઃ ફલં. ધર્મજ્ઞાનાનામ્ ઇતિ ભાવનામાર્ગે. દુઃખસમુદયજ્ઞાનસંગૃહીતાનામ્ એકાવરભાગીયપ્રહાણપરિજ્ઞા. નિરોધમાર્ગસંગૃહીતાનાં તુ તિસ્રો ઽપ્ય્ અવરભાગીયપ્રહાણરૂપરાગક્ષયસર્વસંયોજનપર્યાદાનપરિજ્ઞાઃ. યા એવાન્વયક્ષાંતિજ્ઞાનાનામ્ ઇતિ. અન્વયજ્ઞાનક્ષાંતીનાં અન્વયજ્ઞાનાનાં ચ. તાશ્ ચ રૂપારૂપ્યાવચરદર્શનહેયપ્રહાણસ્વભાવા યથોક્તાસ્ તિસ્રઃ પરિજ્ઞાઃ દ્વે ચ પશ્ચિમે ઇતિ.
(વ્.67) કસ્માન્ નૈકૈકં પ્રહાણમ્ ઇતિ. દુઃખદર્શનહેયપ્રહાણસમુદયદર્શનહેયપ્રહાણં વિસ્તરેણ યાવદ્ ભાવાગ્રિકસ્ય મૃદુમૃદોઃ પ્રકારસ્ય પ્રહાણમ્ ઇતિ કસ્માન્ ન ગૃહ્યતે.
અનાસ્રવવિયોગાપ્તેર્ [તિબ્. 168બ્]
ઇતિ. અનાસ્રવવિસંયોગપ્રાપ્તેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
ભવાગ્રવિકલીકૃતેર્
ઇતિ. ભવાગ્રપ્રદેશપ્રહાણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
હેતુદ્વયસમુદ્ઘાતાદ્
ઇતિ. દુઃખસમુદયદર્શનહેયસર્વત્રગહેતુદ્વયપ્રહાણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્પ્રહાણં
પરિજ્ઞેતિ.
એભિઃ કારણૈઃ પ્રકૃષ્ટં તત્પ્રહાણમ્ ઇત્ય્ અત્ર પરિજ્ઞેતિ વ્યવસ્થાપ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અન્યેષુ ધર્માન્વયજ્ઞાનેષ્વ્ ઇતિ. સમુદયધર્મજ્ઞાનમ્ આરભ્ય યાવત્ ક્ષયજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ એતેષુ ધર્મજ્ઞાનાન્વયજ્ઞાનેષુ. જ્ઞાનફલં તુ પ્રહાણમ્ ઇતિ. ભાવનામાર્ગે. તદ્ ધિ ન ક્ષાંતિફલમ્ ઇતિ.
ધાત્વતિક્રમાદ્
ઇતિ. ચશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ. ધાત્વતિક્રમાચ્ ચેતિ. અત એવ વિવ્રિયતે ચતુર્થાચ્ ચેતિ. યદા ધાતું સમતિક્રામતીતિ. કામધાતું રૂપધાતુમ્ આરૂપ્યધાતું વા સમતિક્રામતિ. તદા પરિજ્ઞાખ્યાં લભત ઇતિ વાક્યશેષઃ. કસ્માત્. કૃત્સ્નધાતુવૈરાગ્યાત્. કૃત્સ્નસ્ય ધાતોર્ વૈરાગ્યાત્. ન વિકલીકરણમાત્રત્વાત્. તદા હિ સુષ્ઠુ પ્રહાણમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
ઉભયસંયોગવિસંયોગમ્ ઇતિ. આલંબ્યાલંબકક્લેશલક્ષણઃ સંયોગ ઉભયસંયોગઃ. તસ્માદ્ વિસંયોગ ઉભયસંયોગવિસંયોગઃ. તત્ પંચમં કારણમ્ આહુર્ આભિધાર્મિકાઃ. [તિબ્. 169અ] અનેન ચ કારણેન પ્રહાણં પરિજ્ઞેત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ. યઃ પ્રકારઃ પ્રહીણ ઇતિ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યો યાવં માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યો ભાવનાપ્રહાતવ્યશ્ ચ. યદિ તત્ર પ્રહીણે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 509 ) પ્રકારે અન્યેન તદાલંબનેન ક્લેશેન દર્શનપ્રહાતવ્યેન ભાવનાપ્રહાતવ્યેન વિસંયુક્તો ભવતિ. એવમ્ ઇદમ્ અપિ પંચમં કારણં પ્રહાણસ્ય પરિજ્ઞાવિધાને આહુર્ અપરે. સ તુ નાન્યદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સ તૂભયસંયોગ ઉભયહેતુસમુદ્ઘાતાત્ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યસ્ય સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યસ્ય ચ સર્વત્રગહેતોઃ સમુદ્ઘાતાદ્ ધાતુસમતિક્રમાચ્ ચ નાન્યઃ. તથા હિ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યેષુ પ્રહીણેષ્વ્ અપિ ન તાવદ્ અસ્તિ હેતુદ્વયસમુદ્ઘાતો યાવત્ તદાલંબનઃ સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યઃ સર્વત્રગહેતુર્ અપ્રહીણો ભવતિ. ભાવનાપ્રહાતવ્યેષુ ચ પ્રહીણેષ્વ્ અપિ યાવદ્ અષ્ટાસુ પ્રકારેષુ ન તાવદ્ ધાત્વતિક્રમો ઽસ્તિ યાવન્ ન નવમસ્યાપિ પ્રકારસ્ય પ્રહાણમ્ ઇત્ય્ અતો ન પુનર્ બ્રૂમઃ.
(વ્.68) નૈકયેતિ
વિસ્તરઃ. પૃથગ્જનસ્ તાવન્ નૈવ સમન્વાગતઃ. અનાસ્રવવિસંયોગપ્રાપ્ત્યભાવાત્. આર્યો ઽપિ દર્શનમાર્ગસ્થો યાવત્ સમુદયધર્મજ્ઞાનક્ષાંતૌ. યાવચ્છબ્દેન દુઃખધર્માન્વયજ્ઞાનક્ષાંતિજ્ઞાનેષુ સમુદયધર્મજ્ઞાનક્ષાંતૌ ચ નૈવ સમન્વાગતઃ. હેતુદ્વયસ્યાપ્રહીણત્વાત્. સમુદયધર્મજ્ઞાન એકયા સમન્વાગતઃ સમુદયાન્વયજ્ઞાનક્ષાંતાવ્ અપ્ય્ એકયૈવ સમન્વાગત ઇત્ય્ અવગંતવ્યં. સમુદયાન્વયજ્ઞાને દ્વાભાં પૂર્વોક્તયા એકયા કામાવચરદુઃખસમુદયદર્શનહેયપ્રહાણપરિજ્ઞયા રૂપારૂપ્યાવચરદુઃખસમુદયદર્શનપ્રહાણપરિજ્ઞયા ચ. નિરોધધર્મજ્ઞાનક્ષાંતાવ્ અપિ દ્વાભ્યામ્ એવ. નિરોધધર્મજ્ઞાને તિસૃભિર્ ઇતિ નેયં. યાવત્ પંચભિર્ દર્શનાસ્થઃ સમન્વાગતો ન ષડ્ભિઃ ષોડશસ્ય ક્ષણસ્ય ભાવનામાર્ગસંગૃહીતત્વાત્. માર્ગાન્વયજ્ઞાને ષડ્ભિર્ ઇતિ. પૂર્વોક્તાભિશ્ ચ રૂપારૂપ્યાવચરમાર્ગદર્શનપ્રહાણપરિજ્ઞયા ચ. નનુ ચ પશ્ચાદ્ વક્ષ્યતિ.
ચતુઃફલવ્યવસ્થા તુ પંચ કારણસંભવાત્
પૂર્વત્યાગો ઽન્યમાર્ગાપ્તિઃ ક્ષયસંકલણં ફલે
જ્ઞાનાષ્ટકસ્ય લાભો ઽથ ષોડશાકારભાવનેતિ.
ભવતિ પ્રહાણસંકલનં. ન તુ પરિજ્ઞાસંકલનમ્ ઇત્ય્ અવિરોધઃ. યાવત્ કામવૈરાગ્યં ન પ્રાપ્ત ઇતિ. યાવચ્છબ્દેન ભાવનાહેયક્લેશપ્રથમપ્રકારપ્રહાણે [તિબ્. 170અ] યાવદ્ અષ્ટમપ્રકારપ્રહાણે ઽપિ ષડ્ભિર્ એવ સમન્વાગતઃ. પરિહીણો ઽપિ તત ઇતિ. કામવૈરાગ્યપરિહાણ્યા હિ તત્સંકલનવિગતઃ. કામવૈરાગ્યં પ્રાપ્તઃ પૂર્વં પશ્ચાદ્ વેતિ. અભિસમયાત્ પૂર્વં પશ્ચાદ્ વા. કથં. લૌકિકેન માર્ગેણ કામવીતરાગો ભૂત્વા નિયામમ્ અવક્રાંતો માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાને એકયાવરભાગીયપ્રહાણપરિજ્ઞયા સમન્વાગતઃ. યસ્માદ્ અસાવ્ આર્યઃ ષોડશક્ષણં પ્રાપ્તો ઽનાગામ્ય્ એવ ભવતિ. ન સ્રોતઆપન્નઃ. સકૃદાગામી ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 510 ) વા. પંચાવરભાગીયપ્રહાણાચ્ ચાનાગામી ઇતિ પઠ્યતે. તસ્માદ્ દર્શનહેયપ્રહાણાનાં પંચાવરભાગીયપ્રહાણસ્ય ચ સંકલનાદ્ એકયૈવાવરભગીયપ્રહાણપરિજ્ઞયા સમન્વાગતઃ. પશ્ચાદ્ વાભિસમયાદ્ આનુપૂર્વિકઃ કામવૈરાગ્યપ્રાપ્ત એકયૈવાવરભાગીયપ્રહાણપરિજ્ઞયા સમન્વાગતઃ. અર્હત્ત્વપ્રાપ્ત એકયૈવેતિ. તદા પરિજ્ઞાસંકલનાત્. પરિહીણો ઽપિ રૂપાવચરેણેતિ. વિશેષણં કામાવચરેણ પરિહાણૌ ષટ્પરિજ્ઞાસમન્વાગમપરિહારાર્થમ્ આરૂપ્યાવચરેણ ચ પરિહાણૌ દ્વિપરિજ્ઞાસમન્વાગમપરિહારાર્થમ્ ઇતિ. રૂપવૈરાગ્યં [તિબ્. 170બ્] પ્રાપ્તો દ્વાભ્યામ્ ઇતિ. અનાગામી રૂપવીતરાગ ઇત્ય્ અર્થઃ. ધાતુવૈરાગ્યેણ કસ્માન્ ન સંકલનં ભવતિ. ફલપ્રાપ્ત્યભાવાત્. ધાતુવૈરાગ્યફલપ્રાપ્તિભ્યાં સમસ્તાભ્યાં કારણાભ્યાં પરિજ્ઞાસંકલનમ્ ઇષ્યતે. ન કેવલેન પરિહીણો ઽપિ. આરૂપ્યાવચરેણેત્ય્ અર્હત્ત્વપ્રાપ્તિસંકલિતયોર્ અવરભાગીયપ્રહાણરૂપરાગક્ષયપરિજ્ઞયોર્ આરૂપ્યાવચરેણ ક્લેશેનાર્હત્ત્વાત્ પરિહાણૌ પુનર્લાભાત્. રૂપાવચરેણ તુ પરિહાણાવ્ એકયા સમન્વાગતઃ સ્યાત્. કામાવચરેણ ચ ષઢિઃ સમન્વાગતઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આરૂપ્યાવચરપર્યવસ્થાનગ્રહણં.

(વ્.69અબ્) અનાગામ્યર્હતોર્ ઇતિ. કામવીતરાગાનાગામીહ વિવક્ષિતઃ. રૂપવીતરાગાનાગામિનઃ પરિજ્ઞાદ્વયસમન્વાગમવચનાત્. ન ભૂયસ્ય ઇતિ. ન બહુતરાઃ. આનુપૂર્વિકસ્રોતઆપન્નવદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતં. સંકલનમ્ ઇતિ કો ઽર્થઃ એકત્વેન વ્યવસ્થાપનમ્ ઇતિ યો ઽર્થઃ. તયોશ્ ચાવસ્થયોર્ ઇતિ. કામવીતરાગાનાગામ્યર્હત્ત્વાવસ્થયોર્ એતદ્ ઉભયં. ધાતુવૈરાગ્યં ફલપ્રાપ્તિશ્ ચેતિ. એકપરિજ્ઞોચ્યત ઇતિ. રૂપવીતરાગસ્યાનાગામિન [તિબ્. 171અ] એકાવરભાગીયપ્રહાણપરિજ્ઞા અર્હતો ઽપ્ય્ એકા સર્વસંયોજનપર્યાદાનપરિજ્ઞેતિ.
(વ્.69ચ્દ્) એકાં દ્વે
ઇતિ વિસ્તરઃ.
એકાં
કશ્ચિજ્ જહાતીતિ
ત્યજતીત્ય્ અર્થઃ.
કશ્ચિદ્
દ્વે
કશ્ચિત્

પંચ
કશ્ચિત્
ષટ્
જહાતિ. આપ્નોતિ વા
કશ્ચિદ્ એકાં કશ્ચિદ્ દ્વે કશ્ચિત્ ષટ્. કશ્ચિત્ પંચાપ્નોતીત્ય્ એતન્ નાસ્તિ. અત આહ.
પંચ નેતિ.
પંચ નૈવ કશ્ચિદ્ આપ્નોતિ. ઇતિ સૂત્રાર્થનયઃ. વૃત્તિસ્ તુ વિવ્રિયતે અર્હત્ત્વાત્ પરિહીયમાણો યેન કેનચિત્ ચિત્તેન સર્વસંયોજનપર્યાદાનપરિજ્ઞામ્ એકાં ત્યજતિ. સંકલને તસ્યા એકૈકસ્યા અર્હત્ત્વાવસ્થાયામ્ અસ્તિત્વાત્. એવં કામવૈરાગ્યાત્ પરિહીયમાણો રૂપવીતરાગો ઽનાગામી એકામ્ એવાવરભાગીયપ્રહાણપરિજ્ઞાં. દ્વે પરિજ્ઞે ત્યજતીતિ. અવરભાગીયપ્રહાણપરિજ્ઞાં. રૂપરાગક્ષયપરિજ્ઞાં ચ. કો ઽસાવ્ ઇત્ય્ આહ. અનાગામી રૂપવીતરાગઃ કામવૈરાગ્યાત્ પરિહીયમાણ ઇતિ. પંચ ત્યજતિ વીતરાગપૂર્વી માર્ગાન્વયજ્ઞાન [તિબ્ 171બ્] ઇતિ. અભિસમયચિત્તે ષોડશે. સ હ્ય્ અવરભાગીયપ્રહાણપરિજ્ઞાલાભે. લૌકિકમાર્ગપ્રાપ્તસ્ય તસ્યાનાસ્રવવિસંયોગપ્રાપ્ત્યા પૂર્વિકાઃ પંચ પરિજ્ઞાઃ પંચદશક્ષણલબ્ધાસ્ ત્યજતિ. ષષ્ઠીં તુ રૂપારૂપ્યાવચરમાર્ગદર્શનહેયપ્રહાણપરિજ્ઞાં ન ત્યજતિ. કિં તુ ધાતુવૈરાગ્યફલલાભતો ઽત્રાવરભાગીયપ્રહાણપરિજ્ઞાયાં સંકલિતેતિ નષ્ટરૂપેવ સા નોપન્યસ્યતે. આનુપૂર્વિકો યો ન વીતરાગપૂર્વી કામવૈરાગ્યાત્ કારણાત્ ષટ્ ત્યજતિ. યાસ્ ત્રૈધાતુકાનાં દર્શનપ્રહાતવ્યાનાં પ્રહાણપરિજ્ઞાઃ.
લાભો ઽપ્ય્ એવમ્ ઇતિ. કશ્ચિદ્ એકાં લભતે. પંચેતિ મુક્ત્વા. યાવત્ ષટ્ લભતે. યઃ કશ્ચિદ્ અપૂર્વં લભત ઇતિ. દર્શનમાર્ગસ્થો ભાવનામાર્ગસ્થો વા નવાનાં પરિજ્ઞાનાં યો પ્રતિલબ્ધપૂર્વાં પ્રતિલભતે પ્રથમતઃ. સ તામ્ એકાં લભતે. ભાવનામાર્ગે ઽપિ હિ વીતરાગપૂર્વી દર્શનમાર્ગાંતે અવરભાગીયપ્રહાણપરિજ્ઞામ્ એકાં લભતે. આનુપાર્વિકો ઽપિ કામવૈરાગ્યે નવમે વિમુક્તિમાર્ગે તામ્ એવ લભતે. અર્હન્ન્ અપ્ય્ અન્યામ્ લભત ઇતિ. કેવલાદ્ આરૂપ્યવૈરાગ્યાત્ પરિહીયત ઇતિ. નાન્યવૈરાગ્યાદ્ ઇતિ દર્શયતિ. સ હ્ય્ અવરભાગીયપ્રહાણપરિજ્ઞાં [તિબ્. 172અ] રૂપરાગક્ષયપરિજ્ઞાં ચ લભતે. કશ્ચિત્ ષડ્ યો ઽનાગામિફલાત્ પરિહીયત ઇતિ. આનુપૂર્વિકો ઽનાગામી. ન હિ વીતરાગપૂર્વિણઃ પરિહાણિર્ અસ્તિ. તદ્વૈરાગ્યસ્ય દ્વિમાર્ગપ્રાપણાત્. અત એવ ચ નૈવ કશ્ચિત્ પંચ લભતે. વીતરાગપૂર્વિણો હિ યદિ પરિહાણિર્ અભવિષ્યત્. સ એવ યુગપત્ પંચ પરિજ્ઞા અલપ્સ્યતેતિ.
આચાર્યયશોમિત્રકૃતાયામ્ અભિધર્મકોશવ્યાક્યાયામ્ અનુશયનિર્દેશો નામ પંચમં કોશસ્થાનં સમાપ્તં.
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 512 ) બ્લન્ક્
વિ (પુદ્ગલમાર્ગનિર્દેશો નામ ષષ્ઠં કોશસ્થાનમ્)
(વિ.1) પંચમસ્ય ષષ્ઠસ્ય ચ કોશસ્થાનયોઃ સંબંધમ્ ઉપદર્શયન્ન્ ઇદમ્ ઉપન્યસ્યતિ. ઉક્તં યથાપ્રહાણમ્ ઇત્યદિ. યથાપ્રહાણં પરિજ્ઞા લભત ઇતિ. ફલે હેતૂપચારાદ્ ઇતિ વચનાત્. તદ્ અપિ ચ
ક્લેશપ્રહાણમ્ આખ્યાતમ્
ઉક્તં. કથમ્ ઇત્ય્ આહ.
સત્યદર્શનભાવનાદ્
ઇતિ. દ્વંદ્વૈકવદ્ભાવનિર્દેશઃ. સત્યાનાં દર્શનાદ્ ભાવનાચ્ ચ ભાવનાયા ઇતિ વા. સત્યદર્શનભાવનાત્ કારણાદ્ દર્શનહેયા ભાવનાહેયાશ્ ચ ક્લેશા ઇતિ વિસ્તરેણોક્તં
દશૈત સપ્ત સપ્તષ્ટૌ ત્રિદ્વિદૃષ્ટિવિવર્જિતાઃ
યથાક્રમં પ્રહીયંતે કામે દુઃખાદિદર્શનૈઃ.
ચત્વારો ભાવનાહેયા
ઇત્ય્ આદિના. [તિબ્. 172બ્] સત્યદર્શનં ચ દર્શનમાર્ગેણ સત્યભાવનં ચ ભાવનામાર્ગેણેત્ય્ અત ઇદમ્ ઉચ્યતે. તાવ્ ઇદાનીં દર્શનભાવનામાર્ગૌ કિમ્ અનાસ્રવૌ સાસ્રવાવ્ ઇતિ. માર્ગનિર્દેશોપન્યાસ ઇતિ સંબન્ધઃ. ત્રૈધાતુકપ્રતિપક્ષત્વાદ્ ઇતિ દર્શનમાર્ગસ્ય. લૌકિકત્વે સતિ ભવાગ્રપ્રતિપક્ષો ન સ્યાદ્ ઇતિ. કિં ચ નવપ્રકારાણાં દર્શનહેયાનાં સકૃત્પ્રહાણાચ્ ચ. ન ભાવનામાર્ગવત્. ન હિ લૌકિકસ્યૈષા શક્તિર્ અસ્તિ. ત્રૈધાતુકપ્રહાણે ચ પ્રકારપ્રહાણે ચ. યદિ લોકોત્તરસ્ય નવપ્રકારસકૃત્પ્રહાણે શક્તિઃ. ભાવનાહેયાનામ્ અપિ લોકોત્તરેણ સકૃત્પ્રહાણપ્રસંગઃ. લોકોત્તરેણૈવ સકૃત્પ્રહાણમ્ ઇત્ય્ અવધાર્યતે. ન તુ સકૃત્પ્રહાણમ્ એવ લોકોત્તરેણેતિ અતો ન તત્પ્રસંગઃ. ભાવનાહેયા હિ ક્લેશા દૃઢાઃ સવસ્તુકત્વાત્. અતો લોકોત્તરેણાપ્ય્ એષાં ન સકૃત્પ્રહાણં.

(વિ.2) ઇતરથા હીતિ. યદિ યથાભિસમયં નિર્દેશો નાભિપ્રીયેત. પૂર્વં હેતુનિર્દેશઃ સમુદયસત્યનિર્દેશઃ. હેતૂનાં લોકે પૂર્વં દૃષ્ટત્વાત્. યથા સ્મૃત્યુપસ્થાનધ્યાનાદીનામ્ ઇતિ. તદ્યથા સ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનામ્ ઉપપત્ત્યનુકૂલા દેશના. કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં હિ પૂર્વમ્ ઉત્પદ્યતે. યથૌદારિકાલંબનતઃ [તિબ્. 173અ] સૂક્ષ્મૌદારિકપ્રચારતો વા પૂર્વોત્તરહેતુફલભાવતો વા. તતો વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનં. તતશ્ ચિત્તસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ઇત્ય્ એષામ્ ઉપપત્ત્યનુકૂલા દેશના એવં ધ્યાનાનામ્. આદિશબ્દેન વિમોક્ષાભિભ્વાયતનકૃત્સ્નાયતનાદીનામ્ અપ્ય્ ઉપપત્ત્યનુકૂલા દેશના. કેષાંચિત્ પ્રરૂપણાનુકૂલેતિ. પ્રદર્શનાનુકૂલા અવબોધાનુકૂલેત્ય્ અર્થઃ. યથા સમ્યક્પ્રહાણાનામ્ ઇતિ. કૃષ્ણશુક્લપક્ષયોઃ પ્રત્યેકમ્ ઉત્પન્નાનુત્પન્નભેદતઃ. ઉત્પન્નં હિ સુખાવબધં નાનુત્પન્નં. કૃષ્ણપક્ષો વા વિનેયજનેન સુખમ્ અવબુધ્યતે. કથમ્ ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છતે. વીર્યમ્ આરભતે ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ પ્રણિદધાતિ. અનુત્પન્નાનામ્ અનુત્પાદાય છન્દં જનયતીતિ પૂર્વવત્. અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ ઉત્પાદાય છન્દં જનયતીતિ પૂર્વવત્. ઉત્પન્નાનાં સ્થિતયે અસંમોષતાયૈ છન્દં જનયતીતિ પૂર્વવત્. ન હ્ય્ એષ નિયમો યત્ પૂર્વમ્ ઉત્પન્નાનાં પ્રહાણાય છન્દં જનયતિ. પશ્ચાદ્ અનુત્પન્નાનામ્ અનુત્પાદાયેતિ. કિં તર્હિ. પૂર્વં ચાનુત્પન્નાનામ્ અનુત્પાદાય છન્દં જનયતિ. [તિબ્. 173બ્] પશ્ચાચ્ ચોત્પન્નાનાં પ્રહાણાયેત્ય્ એતદ્ ઉદાહરણં. એવં શુક્લપક્ષો ઽપિ યોજ્યઃ. સત્યાનાં ત્વ્ અભિસમયાનુકૂલેતિ હેતુફલયોઃ પૂર્વપશ્ચાદ્ભાવેન દુઃખસમુદયસત્યયોઃ પશ્ચાત્પૂર્વનિર્દેશપ્રસંગ ઇતિ દર્શયતિ. યત્ર હિ સક્ત ઇતિ. દુઃખસત્યે. યેન બાધ્યત ઇતિ તેનૈવં. યતશ્ ચ મોક્ષમ્ ઇતિ. તત એવ દુઃખસત્યાત્. તદ્ એવાદૌ પયોગાવસ્થાયાં. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. વ્યવચારણાવસ્થાયાં પરીક્ષાવસ્થાયાં નિર્વેધભાગીયાવસ્થાયામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વ્યાધિં દૃષ્ટ્વેતિ. વ્યાધિર્ દુઃખસત્યસ્યોપમાનં. તન્નિદાનં સમુદયસત્યસ્ય. તત્ક્ષયો નિરોધસત્યસ્ય. તદ્ભેષજં માર્ગસત્યસ્યોપમાનં. સૂત્રે ઽપ્ય્ એષ સત્યાનાં દૃષ્ટાંત ઇતિ. વ્યાધ્યાદિસૂત્રે. કથં. ચતુર્ભિર્ અંગૈઃ સમન્વાગતો ભિષક્ શલ્યાપહર્તા રાજાર્હશ્ ચ ભવતિ રાજયોગ્યશ્ ચ રાજાંગત્વે ચ સંખ્યાં ગચ્છતિ. કતમૈશ્ ચતુર્ભિઃ. આબાધકુશલો ભવતિ. આબાધસમુત્થાનકુશલઃ. આબાધપ્રહાણકુશલઃ. પ્રહીણસ્ય ચાબાધસ્યાયત્યામ્ અનુત્પાદકુશલઃ. એવમ્ એવ ચતુર્ભિર્ અંગૈઃ સમન્વાગતસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽનુત્તરો ભિષક્ શલ્યાપહર્તેત્ય્ ઉચ્યતે. કતમૈશ્ ચતુર્ભિઃ. ઇહ ભિક્ષવસ્ [તિબ્. 174અ] તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇદં દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. અયં દુઃખસમુદયઃ. અયં દુઃખનિરોધઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 515 ) ઇયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ આર્યસત્યમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ. પૂર્વાવેધાદ્ ઇતિ. પૂર્વાક્ષેપાત્. દૃષ્ટભૂમિનિઃસંગાશ્વપ્રસરણવદ્ ઇતિ. યથા ભૂમૌ દૃષ્ટાયાં નિઃસંગમ્ અશ્વસ્ય પ્રસરણં. તદ્વત્. અશ્વધાવનવદ્ ઇતિ કેચિત્ પઠંતિ. ધાવિ પ્રકૃત્યંતરં વ્યાચક્ષતે. ઇણો બોધનાર્થત્વાદ્ ઇતિ. સર્વો ગત્યર્થો બોધનાર્થો ઽપિ ભવતીતિ. દ્રવ્યતો ઽપીત્ય્ અપિશબ્દાન્ નામતો ઽપીતિ દર્શિતં. અવિપરીતત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ તદ્ આર્યાણામ્ અન્યેષાં ચાવિપરીતં. દુઃખમ્ એવ નાન્યથા. આર્યૈસ્ તુ યથૈતાનિ સત્યાનિ. તથા દૃષ્ટાનિ. દુઃખસત્યં દુઃખત અનિત્યતઃ શૂન્યતો ઽનાત્મતશ્ ચ. એવં યાવન્ માર્ગો માર્ગતઃ ન્યાયતઃ પ્રતિપત્તિતો નૈર્યાણિકતશ્ ચ. નાન્યૈર્ અનાર્યૈઃ એવં દૃષ્ટાનિ. અત આર્યાણામ્ એતાનિ સત્યાન્ય્ ઉચ્યંતે. ન ત્વ્ અનાર્યાણાં સત્યાન્ય્ ઉચ્યંતે. કસ્માત્. વિપરીતદર્શનાત્. તે હિ દુઃખમ્ અદુઃખત [તિબ્. 174બ્] ઇત્ય્ એવમાદિભિર્ આકારૈર્ દુઃખસત્યં પશ્યંતિ. સમ્દયમ્ અસમુદયત ઇત્ય્ એવમાદિભિઃ. નિરોધમ્ અનિરોધત ઇત્ય્ એવમાદિભિઃ. માર્ગમ્ અમાર્ગત ઇત્ય્ એવમાદિભિર્ ઇતિ.
તત્ પરે દુઃખતો વિદુર્
ઇતિ. તદ્યથા નિરોધસત્યં વ્યથંતે ઽપુનર્ભવાત્ પ્રપાતાદ્ ઇવ બાલિશા ઇતિ.
આર્યાસ્ તુ દુઃખતો વિદુર્
ઇત્ય્ ઉપાદાનસ્કંધપંચકઃ.
દ્વે આર્યાણાં સત્યે ઇતિ. દુઃખસમ્દયસત્યે અવિપરીતદર્શનાત્. દ્વે આર્યે. કુશલતયાનાસ્રવતયા ચ. આર્યાણાં ચ સત્યે. અવિપરીતદર્શનાત્. એવમ્ એકશેષનિર્દેશાચ્ ચાર્યસત્યે ઇતિ ભવતિ.
(વિ.3) યદા વેદનૈકદેશો દુઃખસ્વભાવ ઇતિ. વેદનાસ્કન્ધૈકદેશો દુઃખદૌર્મનસ્યસ્વભાવઃ.
યથાયોગમ્ અશેષત
ઇતિ. મનઆપા અપિ વિપરિણામદુઃખતયા સંસ્કારદુઃખતયા ચ દુઃખા. અમનઆપા દુઃખદુઃખતયા સંસ્કારદુઃખતયા ચ. તદન્યે દુઃખાઃ સંસ્કારદુઃખતયૈવેતિ યથાયોગાર્થઃ. મન આપ્નુવંતીતિ મનઆપાઃ. પુનઃ સંધિકરણં ચાત્રેતિ વ્યાખ્યાતં. તેભ્યો ઽન્ય ઇતિ મનઆપામનઆપેભ્યો ઽન્ય ઇતિ.
તિસ્રો વેદના યથાક્રમમ્ ઇતિ. સુખા વેદના [તિબ્. 175અ] મનઆપા દુઃખા અમનઆપા અદુઃખસુખા નૈવ મનઆપા નામનઆપેત્ય્ અર્થઃ. તદ્વશેનેતિ. વેદનાવશેન. અવેદનાસ્વભાવા અપિ રૂપશબ્દાદયસ્ તદનુકૂલત્વાન્ મનઆપાદિસંજ્ઞાં લભંતે. વિપરિણામેન દુઃખતેતિ. અનિત્યતાવિપરિણામેનેત્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 516 ) અર્થઃ યથોક્તં.
હા ચૈત્રરથ હા વાપિ હા મંદાકિનિ હા પ્રિયે
ઇત્ય્ આર્ત્તા વિલપંતો ઽપિ ગાં પતંતિ દિવોકસ
ઇતિ. દુઃખસ્વભાવેનૈવેતિ. ઉપઘાતસ્વભાવેનેત્ય્ અર્થઃ. દુઃખા વેદના ઉત્પાદદુઃખા સ્થિતિદુઃખેતિ. નન્વ્ એષા અર્થાપત્તિતો વિપરિણામસુખા પ્રાપ્નોતિ. તથા ચ સતિ લક્ષણસંકરઃ સ્યાત્. નેદમ્ અસ્યા લક્ષણં. કિં તર્હિ વિદૂષણાર્થમ્ અયમ્ ઉપદેશ ઇતિ. અથ વા ભવત્વ્ એવ સાત્ત્ર. યેન રૂપેણ વિદૂષ્યતે. તદ્ એવાપેક્ષતે ઇતિ. દુઃખૈવ ભવતિ. યથા સુખા વેદના ઉત્પાદસ્થિતિસુખત્વાત્ સુખાપિ સતી વિપરિણામદુઃખતયા દુઃખેત્ય્ એવ વિદૂષ્યતે વિદૂષણીયત્વેનાભિપ્રીયમાણત્વાદ્ ઇતિ. સંસ્કારેણૈવ દુઃખતેતિ. સંસ્કરણેનૈવ જનનેનૈવેત્ય્ અર્થઃ. યદ્ અનિત્યં. તદ્ દુઃખં. યન્ ન નિયતસ્થિતં. તદ્ દુઃખં. યજ્ યાયતે વિનશ્યતિ ચ. તદ્ દુઃખમ્ [તિબ્. 175બ્] ઇત્ય્ અર્થઃ. તેનોક્તં. પ્રત્યયાભિસંસ્કરણાદ્ ઇતિ. પ્રત્યયૈર્ અભિસંસ્ક્રિયતે યસ્માત્. તસ્માત્ તદ્ દુઃખમ્ ઇતિ. વેદનાવત્ તદ્વેદનીયા અપિ સંસ્કારા વેદિતવ્યા ઇતિ. સુખવેદનીયાનાં સંસ્કારાણાં વિપરિણામેન દુઃખતા. સુખવેદનીયાઃ સંસ્કારા ઉત્પાદસુખાઃ સ્થિતિસુખા વિપરિણામદુઃખા ઇતિ. દુઃખવેદનીયાનાં સંસ્કારાણાં દુઃખવેદનીયસ્વભાવેનૈવ દુઃખતા. દુઃખવેદનીયાઃ સંસ્કારા ઉત્પાદદુઃખા સ્થિતિદુઃખા ઇતિ. અદુઃખાસુખવેદનીયાનાં સંસ્કારાણાં સંસ્કારેણૈવ દુઃખતા. પ્રત્યયાભિસંસ્કરણાત્. યદ્ અનિત્યમ્. તદ્ દુઃખમ્ ઇતિ.

દુઃખમ્ એવ દુઃખતા દુઃખદુઃખતા. યાવદ્ ઇતિ વચનાત્ વિપરિણામ એવ દુઃખતા વિપરિણામદુઃખતા સંસ્કાર એવ દુઃખતા સંસ્કારદુઃખતેતિ વાચ્યમ્. અયં પર્યાયો વિગ્રહેણૈવ વિશિષ્ટો નાર્થેન. સ એવ હ્ય્ અત્રાર્થો ગ્રહીતવ્યઃ. અસાધારણત્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. મનઆપાઃ સંસ્કારાઃ અસાધારણા દુઃખદુઃખતાયાઃ. અતસ્ તેષામ્ અસાધારણત્વાદ્ વિપરિણામદુઃખતોક્તા. અમનઆપાશ્ ચાસાધારણા વિપરિણામદુઃખતાયાઃ. અતસ્ તેષામ્ અસાધારણત્વાદ્ દુઃખદુઃખતોક્તેતિ. [તિબ્. 176અ] સર્વે તુ મનઆપાદયઃ સંસ્કારદુઃખતયા દુઃખાઃ તસ્યા વ્યાપિનીત્વાત્. યદિ સર્વે ઽપિ તથા દુઃખાઃ કસ્માત્ સર્વે (વિપરિણામદુઃખતયા) ન પશ્યંતીતિ અત આહ. તાં ત્વ્ આર્યા એવ પશ્યંતિ નાન્યે. કથમ્ ઇતીદમ્ ઉપન્યસ્યતે આહ ચાત્રેતિ સર્વમ્.
એવં તર્હીતિ યદિ સંસ્કારદુઃખતયા સર્વે ઽપિ સંસ્કારા દુઃખાઃ માર્ગે ઽપિ સંસ્કારદુઃખતાપ્રસંગઃ. સંસ્કૃતત્વ્તા પ્રત્યયજનિતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 517 ) પ્રતિકૂલં હિ દુઃખમ્ ઇતિ લક્ષણાન્ માર્ગો ન દુઃખમ્ ઇતિ. કિમ્ ઇદમ્ અન્યદ્ એવોચ્યતે. પૂર્વમ્ ઉક્તં પ્રત્યયાભિસંસ્કરણાત્ સર્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ. યચ્ ચાનિત્યં. તદ્ દુઃખમ્ ઇતિ. માર્ગશ્ ચ પ્રત્યયાભિસંસ્કૃતત્વાદ્ અનિત્યઃ. તસ્માદ્ દુઃખમ્ ઇતિ પ્રસજ્યેત્. યદિ હિ પ્રતિકૂલતૈવ દુઃખલક્ષણમ્ ઇષ્યેત્. તત્ પૂર્વોક્તમ્ અલક્ષણં સ્યાત્. તચ્ ચેદ્ દુઃખતાલક્ષણમ્. ઇદમ્ અલક્ષણમ્ ઇતિ. નૈષ દોષઃ. કથં. યદ્ અનિત્યમ્ આર્યાણાં પ્રતિકૂલં. તદ્ દુઃખમ્ ઇત્ય્ અયમ્ અત્રાભિપ્રેતો ઽર્થઃ. કિં ચાનિત્યમ્ આર્યાણાં પ્રતિકૂલં યત્ સાસ્રવં વસ્તુ. કસ્માત્ પુનર્ અનાસ્રવો માર્ગસ્ તથૈવાનિત્યો ઽપિ ન ચાર્યાણાં પ્રતિકૂલ [તિબ્. 176બ્] ઇત્ય્ અત આહ. ન હિ તસ્યોત્પાદ આર્યાણાં પ્રતિકૂલઃ સર્વદુઃખક્ષયાવાહનાદ્ ઇતિ. અવિશેષાભિધાને ઽપિ હિ લોકે વિશેષપ્રતિપત્તિર્ દૃષ્ટા. તદ્યથા ગમનાદ્ ગૌઃ ન ચ ગમનાન્ મહિષો ઽપિ ગૌર્ ભવતિ. એવં હ્ય્ અર્થે નિયતે ગૌઃ [કાસ્મિંચિદ્ ભવતિ.] કસ્માદ્ ભવતિ. યસ્માત્ ગચ્છતીતિ. એવમ્ ઇહાપિ યત્ સાસ્રવં વસ્તુ. તત્ પ્રતિકૂલમ્ આર્યાણાં. કસ્માત્. અનિત્યત્વાદ્ ઇતિ. યદ્ એવ દુઃખતો દૃષ્ટમ્ ઇતિ. સાસ્રવં વસ્તુ. તસ્યૈવ નિરોધં શાંતતઃ પશ્યંતિ. ન માર્ગસ્યેત્ય્ અવગંતવ્યં. મુદ્ગાદિભાવે ઽપિ માષરાશ્યપદેશવદ્ ઇતિ. માષરાશૌ મુદ્ગમસૂરકલાયાદિસદ્ભાવે ઽપ્ય્ અલ્પત્વાન્ મુદ્ગાદીનાં માષરાશિર્ ઇતિ લોકે વ્યપદેશો દૃશ્યતે. તદ્વત્. પરિષેકસુખાણુકેનેતિ. સુખં ચ તદ્ અણુકં ચ સુખાણુકં. પરિષેકેણ સુખાણુકં પરિષેકસુખાણુકં. તેનાહ ખલ્વ્ અપીતિ. ભદન્કકૌમારલાતઃ દુઃખસંતત્યાં.
દુઃખસ્ય ચ હેતુત્વાદ્
ઇતિ. સુખં દુઃખસ્ય હેતુર્ દુઃખવેદનીયેન કર્મણા સંપ્રયુક્તત્વાદ્ ઇતિ.
દુઃખૈશ્ ચાનલ્પકૈઃ સમુદિતત્વાત્.
યસ્માચ્ ચાતિબહુભિર્ દુઃખૈઃ પરસેવાકૃત્યાદિકૃતૈઃ સમુદિતં સુખમ્ [તિબ્. 177અ] ઉત્પદ્યતે.
દુઃખે ચ સતિ તદિષ્ટેઃ.

યસ્માચ્ ચ ક્ષુત્પિપાસાદિકૃતે દુઃખે સતિ. ભોજનપાનાદિકૃતં સુખં ઇષ્ટં. નાન્યથા. અત એભ્યઃ કારણેભ્યો
દુઃખમ્ ઇતિ સુખં વ્યવસ્યંતીતિ.
સહૈવ તુ સુખેનેતિ. તુશબ્દઃ પૂર્વપક્ષવ્યાવર્તનાર્થઃ. સંસ્કારદુઃખતૈકરસત્વાદ્ ઇતિ. સંસ્કાઋઅદુઃખતૈકપ્રકારત્વાત્. કથમ્ ઇદાનીં સુખસ્વભાવામ્ ઇતિ. કથમ્ અદુઃખસ્વભાવાં વેદનાં દુઃખતઃ પશ્યંતિ. અનિત્યતયા પ્રતિકૂલત્વાદ્ ઇતિ. અનિત્યત્વાત્ પ્રતિકૂલં પ્રતિકૂલત્વાદ્ દુઃખતઃ પશ્યંતીત્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 518 ) અર્થઃ. યથા રૂપસંજ્ઞાદીન્ય્ અપીતિ. યથા રૂપસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાન્ય્ અપિ દુઃખતઃ પશ્યંતિ. ન ચ તાન્ય્ એવં દુઃખાનિ. યથા દુઃખા વેદના. તસ્યા ઉપઘાતકસ્વભાવત્વાત્. તેષાં વા તલ્લક્ષણત્વાત્. યસ્ તુ મન્યત ઇતિ ભદન્તકુમારલાતઃ. તસ્ય ભદન્તસ્યાસૌ સમુદયાકારઃ સ્યાન્ ન દુઃખાકારઃ. દુઃખહેતુતો દર્શનાત્. કિં ચાર્યાણાં ચાનાગામિનાં રૂપારૂપ્યોપપત્તૌ કથં દુઃખસંજ્ઞા પ્રવર્તતે. નૈવ પ્રવર્તતે ઇત્ય્ અર્થઃ. ન હિ તેષામ્ અનાગામિનાં દુઃખવેદનાહેતુઃ દુઃખાયા વેદનાયા હેતુઃ. [તિબ્. 177બ્] કે. સ્કંધા રૂપારૂપ્યાવચરાઃ. કસ્માન્ ન હેતુઃ. પુનર્ દુઃખસ્થાનાનાગમનાત્. સંસ્કારદુઃખત ચ સૂત્રે કિમ્ અર્થમ્ ઉક્તા ભવેદ્ ઇતિ. યદિ દુઃખહેતુત્વાત્ સુખમ્ અપિ દુઃખતઃ પશ્યંતિ. યેયં સંસ્કારદુઃખતોક્તા યદ્ અનિત્યં. તદ્ દુઃખમ્ ઇતિ. સા કિંપ્રયોજના દુઃખહેતુત્વેનૈવ તત્પ્રયોજનસિદ્ધેઃ. દુઃખહેતુવાદ્ય્ આહ. યદિ તર્હીતિ. યદિ યદ્ અનિત્યં. તદ્ દુઃખમ્ ઇત્ય્ અનિત્યત્વાદ્ દુઃખતઃ પશ્યંતિ ન દુઃખહેતુત્વાદ્ અનિત્યદુઃખાકારયોઃ કઃ પ્રતિવિશેષઃ.
અત્રાચાર્ય આહ. ઉદયવ્યયધર્મિત્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા પ્રતિકૂલત્વાદ્ દુઃખં. તથા તત્ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ. અનિત્યં તુ દૃશ્યમાનં પ્રતિકૂલં ભવતીત્ય્ અનિત્યાકારો દુઃખાકારમ્ આકર્ષતીતિ. તદ્ ઉક્તં ભવતિ. યદ્ ઇદમ્ ઉક્તં યદ્ અનિત્યં. તદ્ દુઃખમ્ ઇતિ. નાકારૈકત્વાદ્ એવમ્ ઉક્તં. અપ્ય્ ત્વ્ અનિત્યં તત્ સુખં પશ્યતાં પ્રતિકૂલં ભવતિ. પ્રતિકૂલત્વાદ્ દુઃખતઃ પશ્યંતીતિ.
એકીયા ઇતિ ભદંતશ્રીલાતાદયઃ. ઇદમ્ અત્ર દુઃખસ્યેતિ. ઇદમ્ અત્ર દુઃખસ્ય લક્ષણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સુખા વેદના દુઃખતો દ્રષ્ટવ્યેતિ. અપરં સૂત્રપદં. શીતોષ્ણાદય [તિબ્. 178અ] ઇતિ. આદિશબ્દેનામ્લમધુરાદયો ગૃહ્યંતે. અત્યુપયુક્તા અતિપરિભુક્તાઃ. અકાલોપયુક્તાશ્ ચેતિ. તદ્યથા શીતા હેમંતે ઉષ્ણા ગૃઈષ્મે. સમેન વેતિ. સુખહેતુના. એવમ્ ઈર્યાપથવિકલ્પે ઽપિ વક્તવ્યમ્ ઇતિ. ય એવ હિ શયનાદય ઇષ્યંતે સુખહેતવઃ. ત એવેતિ સર્વં યાવદ્ વ્યક્તિમ્ આપદયંત ઇતિ વક્તવ્યં. દુઃખપ્રતીકારે ચ સુખબુદ્ધેઃ. કિં. નાસ્તિ સુખા વેદનેતિ પ્રકૃતં. દુઃખવિકલ્પે ચ. કિં. સુખબુદ્ધેઃ. તથૈવ નાસ્તિ સુખા વેદનેતિ. દુઃખપ્રતીકારે સુખબુદ્ધિં પ્રતિપાદયન્ન્ આહ. ન હિ તાવત્ સુખમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. દુઃખવિકલ્પેનેતિ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ. દુઃખવિકલ્પે ચ બાલા ઇતિ વિસ્તરઃ. અંસાદ્ અંસં ભારં સંચારયંતો ભારવાહકા દુઃખ એવાવસ્થિતે ભારાતિક્રામણે સુખમ્ ઇતિ બુદ્ધિમ્ ઉત્પાદયંતિ.
એષ એવ ચ ન્યાય ઇત્ય્ આચાર્યઃ. અનભિપ્રીતં ભવત્ય્ આર્યાણામ્ ઇતિ કામસુખં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 519 ) અન્યથાનભિપ્રેતત્વાદ્ ઇતિ. પ્રમાદપદત્વાદિનાકારાંતરેણ. તદર્થં દર્શયન્ન્ આહ. યા હિ વેદનેતિ વિસ્તરઃ. પ્રમાદપદમ્ ઇતિ. કુશલપ્રચ્યુતિકારણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. મહાભિસંસ્કારસાધ્યાં ચ વિપરિણામિનીં ચ. [તિબ્. 178બ્] સમનંતરદુઃખોત્પાદિનીમ્ અદુઃખાસુખોત્પાદિનીં ચેત્ય્ અર્થઃ. ન્યૂનરૂપત્વમ્ આપન્નામ્ ઇતિ વા. અનિત્યાં ચ વિનાશિનીં ચેત્ય્ અર્થઃ. ન તુ ખલુ સ્વલક્ષણાકારેણેતિ. અનુગ્રાહકસ્વલક્ષણાકારેણ આર્યાણામ્ અપિ હિ સુખવેદનાનુગ્રાહકેભ્ય વિસંવાદઃ. યદિ ચાસૌ સુખા વેદના સ્વેનાત્મનાનુગ્રાહકાત્મનાનભિપ્રેતા ભવેત્ નૈવ તસ્યાં સુખાયાં વેદનાયાં કસ્યચિદ્ રાગો ભવેત્. દુઃખવેદનાવદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યતો વૈરાગ્યાર્થમ્ ઇતિ. યતઃ કારણાત્ વૈરાગ્યાર્થમ્ આકારાંતરેણાપિ દોષવતીં પશ્યેયુઃ. અન્યથાનાયાસેનૈવ રાગાભાવસિદ્ધેઃ વૈરાગ્યાર્થં પ્રયત્નો ઽનર્થકઃ સ્યાત્. ઉક્તં ચેદં ભગવતેતિ સ્થવિરાનન્દવચનમ્ એવૈતત્ સૂત્રપદં. એવં હિ સો ઽપ્રક્ષ્યદ્ ઇતિ. યત્કિંચિદ્ વેદિતમ્. ઇદમ્ અત્ર દુઃખસ્યેતિ એતદ્ અયુક્તરૂપં વચનમ્ ઇતિ પશ્યં સ્થવિરાનન્દસ્ તદ્ એવ પૃષ્ટવાન્. યત્કિંચિદ્ વેદિતમ્ ઇદમ્ અત્ર દુઃખસ્યેતિ વિરુદ્ધમ્ એવેતિ કૃત્વા. યદિ તુ તિસ્રો વેદના ઇત્ય્ એતદ્ અયુક્તરૂપમ્ અદ્રક્ષ્યત્. તદ્ એવાપ્રક્ષ્યત્ કિં નુ સંધાય ભગવતા ભાષિતં તિસ્રો વેદના ઇત્ય્ એતદ્ વિરુદ્ધમ્ એવેતિ કૃત્વા. ભગવાન્ [તિબ્. 179અ] અપિ ચૈવં વ્યાકરિષ્યદ્ ઇદં મયા સંધાય ભાષિતં તિસ્રો વેદના ઇતિ. ન ત્વ્ એવં વ્યાકરિષ્યત્. સંસ્કારાનિત્યતામ્ આનન્દ સંધાય મયા ભાષિતં. સંસ્કારવિપરિણામતાં. યત્કિંચિદ્ વેદિતમ્ ઇદમ્ અત્ર દુઃખસ્યેતિ. ન ત્વ્ એવમ્ આહ. પુનશ્ ચ તિસૃણાં વેદનાનાં વચનાત્ તસ્માત્ સંત્ય્ એવ સ્વ્ભાવતસ્ તિસ્રો વેદનાઃ. ઇદં તુ સંધાય મયા ભાષિતં યત્કિંચિદ્ વેદિતમ્ ઇદમ્ અત્ર દુઃખસ્યેતિ વેદનાદ્ આભિપ્રાયિકમ્ એતદ્ વાક્યં દર્શયતિ ભગવાન્. યત્કિંચિદ્ વેદિતમ્ અત્ર દુઃખસ્યેતિ સંસ્કારવિપરિણામતાભિપ્રાયાત્. વિપરિણામાનિત્યધર્મિત્વાદ્ ઇતિ. વિપરિણામધર્મિત્વાદ્ અનિત્યધર્મિત્વાચ્ ચ. વિપરિણામઃ પુનર્ અન્યથાત્વં. કામગુણા ઇતિ. ઇષ્ટાનાં રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાનામ્ ઇયં સંજ્ઞા. ઉપપત્તેર્ અપીષ્ટસ્ય જન્મનઃ સંજ્ઞા. એવમ્ ઉપપત્તિં અલ્પસુખાં બહુદુઃખામ્ એકાંતસુખાં પશ્યતો વિપર્યાસઃ.

લોકાનુવૃત્ત્યેતિ. ચેત્. અથ મતં લોકસ્ય વેદનાં વ્યવસ્યતો ઽનુવૃત્ત્યા તિસ્રો વેદના ઇતિ વચનં. તન્ ન ભવતિ. સર્વવેદિતદુઃખત્વસ્ય સંધાય ભાષિતમ્ ઇતિ ભગવતો વચનાત્. સંસ્કારાનિત્યતામ્ આનન્દ મયા સંધાય ભાષિતં સંસ્કારવિપરિણામતાં. યત્કિંચિદ્ વેદિતમ્ ઇદમ્ અત્ર દુઃખસ્યેત્ય્ [તિબ્. 179બ્] અતો ન લોકાનુવૃત્ત્યા તિસ્રો વેદના ઇતિ વચનં. કિં તર્હિ. સ્વલક્ષણતો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 520 ) નિધાર્યેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યથાભૂતવચનાચ્ ચ. ન લોકાનુવૃત્ત્યા તિસ્રો વેદના ઇતિ વચનં. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. યચ્ ચ સુખેન્દ્રિયં યચ્ ચ સૌમનસ્યેન્દ્રિયં. સુખૈષા વેદના દ્રષ્ટવ્યેતિ. વિસ્તરેણોક્ત્વેતિ. યચ્ ચ દુઃખેન્દ્રિયં યચ્ ચ દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયં. દુઃખૈષા વેદના. યદ્ ઉપક્ષેન્દ્રિયમ્. અદુઃખાસુખૈષા વેદના ઇત્ય્ એવંઆદિના વિસ્તરેણોક્ત્વા યેનેમાનિ પંચેન્દ્રિયાણ્ય્ એવં યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા દૃષ્ટાનીતિ. ઇદમ્ અત્ર વેદનાત્રયસદ્ભાવે જ્ઞાપકં. યથાભૂતમ્ ઇત્ય્ અધ્યારોપાપવાદાભાવાત્. લોકો ઽપિ ચ કથં દુઃખાં વેદનાં ત્રિવિધાં સુખાં દુઃખામ્ અદુઃખાસુખાં વ્યવસ્યેદ્ દુઃખસ્વાભાવ્યેન દુઃખવ્યવસાયસ્યૈવ પ્રાપ્તેઃ. મૃદ્વધિમાત્રમધ્યાસ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અથ મતં મૃદુનિ દુઃખે સુખબુદ્ધિર્ અધિમાત્રે દુઃખબુદ્ધિઃ મધ્ય અદુઃખાસુખબુદ્ધિર્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ. સુખસ્યાપિ ત્રિવિધત્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 180અ] મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદેન મૃદ્વાદિષુ દુઃખેષુ મૃદુમધ્યાધિમાત્રેષુ. અધિમાત્રાદિસુખબુદ્ધિઃ સ્યાદ્ અધિમાત્રમધ્યમૃદુઃ સુખબુદ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથં. મૃદુનિ દુઃખે અધિમાત્રસુખબુદ્ધિઃ. મધ્યે મધ્યસુખબુદ્ધિઃ. અધિમાત્રે મૃદુસુખબુદ્ધિર્ ઇતિ. ન ચાધિમાત્રે દુઃખે મૃદુસુખબુદ્ધિર્ યુક્તા. કિં કારણં. અધિમાત્રમ્ એવ તદ્ દુઃખં ન સ્યાદ્ યદિ તત્ર મૃદુસુખબુદ્ધિઃ સ્યાત્. મૃદુનિ ચ દુઃખે યદ્ય્ અધિમાત્રસુખબુદ્ધિઃ કથં તસ્ય દુઃખસ્ય મૃદુત્વં. ન હિ તથા વ્યક્તસ્યાનુભવસ્ય મૃદુત્વં યુજ્યત ઇતિ. અદુઃખાસુખાનંતરં સુખાનુભવં પશ્યન્ન્ આહ. યદા ગંધરસસ્પ્રષ્ટવ્યવિશેષજમ્ ઇતિ. મધ્યં હિ દુઃખમ્ અદુઃખાસુખં ભવતાં. ન મૃદુપ્રકારમ્. અતો વક્તવ્યં. તદા કતમદ્ દુઃખં મૃદુભૂતં યત્રાસ્ય સુખબુદ્ધિર્ ભવતીતિ. વિષયબલાદ્ એવ હિ તત્ સુખમ્ ઉત્પદ્યતે. મૃદુદુઃખસમનંતરપ્રત્યયબલાદ્ અધિમાત્રદુઃખસમનંતરપ્રત્યયબલાદ્ વેતિ. કિં ચ યદિ મૃદુનિ દુઃખે સુખબુદ્ધિર્ ઇતિ મન્યસે. અનુત્પન્નવિનષ્ટે ચ તસ્મિન્ મૃદુનિ દુઃખ ઇતિ. [તિબ્. 180બ્] અનુત્પન્ને વિનષ્ટે ચ તસ્મિન્ મૃદુનિ દુઃખે. સુતરાં સુખબુદ્ધિઃ સ્યાત્ અશેષદુઃખાપગમાત્. યસ્માદ્ અશેષં દુઃખમ્ અપગતં. સશેષાપગતે ઽપિ હિ દુઃખે સુખબુદ્ધિમ્ ઇચ્છસિ. કિમ્ અંગાશેષાપગત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. એવં કામસુખસંમુખીભાવે ઽપિ વક્તવ્યમ્ ઇતિ. યથા ગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યવિશેષજં સુખમ્ ઉક્તમ્. એવં કામસુખસંમુખીભાવે ઽપિ વક્તવ્યં. કથમ્. મૃદુનિ રાગદુઃખે કામસુખબુદ્ધિર્ ભવતિ. અનુત્પન્ને વિનષ્ટે ચ તસ્મિન્ રાગદુઃખે સુતરાં કામસુખં સ્યાત્. ન ચૈવં દૃષ્ટમ્ ઇતિ. કથં ચ નામેતિ વિસ્તરઃ. કથં ચ નામૈતદ્ યોક્ષ્યતે. યન્ મૃદુનિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 521 ) વેદિતે યન્ મૃદુનિ દુઃખ ઇત્ય્ અર્થઃ. તીવ્રાનુભવો ગૃહ્યત ઇતિ વક્તવ્યં. સુખં ગૃહ્યતે. મધ્યે પુનર્ અવ્યક્ત ઇતિ. મધ્યદુઃખે અદુઃખાસુખા વેદના ગૃહ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ. મૃદુનિ દુઃખે તેનાવ્યક્તેન ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ત્રિષુ ચેતિ વિસ્તરઃ. ત્રિષુ ચ ધ્યાનેષુ પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયેષુ સુખવચનાત્. સુખા વેદના તત્રેતિ સૂત્રે વચનાત્. મૃદુદુઃખં સ્યાત્. કિં કારણં. મૃદુનિ દુઃખે સુખબુદ્ધિર્ ઇતિ તવાભિપ્રાયાત્. ઊર્ધ્વં ચતુર્થે ધ્યાને આરૂપ્યેષુ ચાદુઃખાસુખવચનાત્ [તિબ્. 181અ] સૂત્રે. મધ્યં દુઃખં સ્યાત્. કસ્માત્. મધ્યે દુઃખે અદુઃખાસુખમ્ ઇતિ તવૈવાભિપ્રાયાત્. ઇત્ય્ અતો ન યુજ્યતે મૃદ્વાદિષુ દુઃખેષુ સુખાદિવેદનાવ્યવસ્થાનં. કથં હિ નામાધોધ્યાનેષુ મૃદુ દુઃખમ્. ઊર્ધ્વે પુનર્ મધ્યમ્ ઇતિ યુજ્યતે. રૂપં ચેન્ મહાનામન્ન્ ઇતિ. રૂપં ચેન્ મહાનામન્ન્ એકાંતદુઃખમ્ અભવિષ્યત્ ન સુખં ન સુખાનુગતં ન સૌમનસ્યં ન સૌમનસ્યાનુગતં ન સુખવેદિતં હેતુર્ અપિ ન પ્રજ્ઞાયતે રૂપે સંરાગાય. યસ્માત્ તર્હિ અસ્તિ રૂપં સુખં સુખાનુગતં પૂર્વવદ્ અતો રૂપે હેતુઃ પ્રજ્ઞાયતે યદ્ ઉત સંરાગાયેતિ.
સુખહેત્વવ્યવસ્થાનાદ્ ઇત્ય્ અત્ર બ્રૂમઃ. યદિ સુખહેત્વવ્યવસ્થાનાન્ ન સુખમ્ અસ્તિ વઃ. દુઃખમ્ અપ્ય્ અસત્ સ્યાત્ દુઃખહેત્વવ્યવસ્થાનાત્. અપિ ચ વ્યવસ્થિત એવ સુખહેતુઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. આશ્રયવિશેષાપેક્ષો હીતિ વિસ્તરઃ. યદિ હિ કેવલ એવ વિષયો હેતુઃ સ્યાત્ સ્યાદ્ એવાવ્યવસ્થિતો હેતુઃ. ન તુ કેવલો વિષયો હેતુઃ. યસ્માદ્ આશ્રયવિશેષો ઽપિ હેતુર્ ઇતિ. સ એવાગ્નિર્ ઇતિ. તદ્યથા સ એવાગ્નિઃ પાક્યભૂતવિશેષ [તિબ્. 181બ્] ઈષત્પક્વાવસ્થે તણ્ડુલસમૂહે સ્વાદુપાકહેતુર્ ભવતિ. અભિમતૌદનપાકહેતુત્વાત્. સ એવાસ્વાદુપાકહેતુઃ. તદ્દાહહેતુત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન તુ યા પાક્યભૂતાવસ્થાં પ્રાપ્ય સ્વાદુપાકહેતુર્ આસીત્. તાં પુનઃ પ્રાપ્ય પશ્ચાન્ ન હેતુઃ સ્વાદુપાકસ્ય તાદૃશસ્યેત્ય્ અર્થઃ. એષ દૃષ્ટાંતઃ તસ્ય પૂર્વોક્તસ્ય દાર્ષ્ટાંતિકસ્યાર્થસ્ય. ધ્યાનેષુ ચ કથં ન વ્યવસ્થિતઃ સુખહેતુર્ ઇતિ. ન હિ તદ્ એવ ધ્યાનં પ્રથમં યાવત્ તૃતીયં ચિરકાલમ્ અપિ સમાપન્નાનાં દુઃખહેતુર્ ભવતીતિ. ધ્યાનજે ચ સુખે કસ્ય પ્રતીત્કાર ઇતિ. ન હિ ધ્યાનેષુ દુઃખમ્ અસ્તીતિ. આદિશબ્દેનેદમ્ અપિ વક્તવ્યં. યદિ દુઃખપ્રતીકારેષુ સુખબુદ્ધિઃ સ્યાત્. રૂપં ચેન્ મહાનામન્ન્ એકાંતદુઃખમ્ અભવિષ્યત્ ન સુખં ન સુખાનુગતમ્ ઇત્ય્ એવમાદિ નોક્તં સ્યાદ્ ઇતિ. સુખમ્ એવોત્પદ્યત ઇતિ. સુખૈવ સા વેદનોત્પદ્યતે. ન સા દુઃખા વેદના સુખત્વેન કલ્પિતેતિ. યાવદ્ અસૌ તાદૃશી કાયાવસ્થેતિ. સુખોત્પત્ત્યનુકૂલા. અન્યથા હિ યદ્ય્ અવસ્થાંતરજં સુખમ્ એવ નોત્પદ્યતે યાવદ્ અસૌ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 522 ) તાદૃશી કાયાવસ્થા નાંતરીયતે. અન્યથા પશ્ચાદ્ ભૂયસી સુખબુદ્ધિઃ સ્યાત્. અંતે કુત ઇતિ વિસ્તરઃ. અથ મતં પાનભોજનાદ્યંતે કુતો દુઃખબુદ્ધિઃ સ્યાત્ યદિ તસ્યાદિતત્પ્રારંભો નાસીદ્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ. કાયપરિણામવિશેષાત્. [તિબ્. 182અ] કાયસ્ય તાદૃશઃ પરિણામવિશેષાઃ પશ્ચાદ્ ઉત્પદ્યતે પાનાદ્યાસેવનાત્ યત્ સુખોત્પત્ત્યવસ્થાયાં દુઃખં નોત્પદ્યતે. અંતે તૂત્પદ્યત ઇતિ. કિમ્ એવેત્ય્ આહ. મદ્યાદીનામ્ અંતે માધુર્યશુક્તતાવદ્ ઇતિ. યથા મદ્યક્ષીરાદીનાં તાદૃશઃ પશ્ચાત્પરિણામવીશેષો ભવતિ. યત્ પૂર્વં મધુરતાવસ્થાયાં માધુર્યસ્યાવિદ્યમાના શુક્તતા અમ્લતા અંતે ઉત્પદ્યતે. અથ વા યથા મદ્યાદીનાં પરીણામવીશેષાન્ માધુર્યમ્ એષામ્ આદૌ ભવતિ. આમ્લં વા. તચ્ ચિકિત્સૌષધકૃતાત્ પરિણામવિશેષાન્ માધુર્યં ભવતિ. પરિણામવિશેષાદ્ એવ ચ પશ્ચાચ્ છુક્તતા. માધુર્યમ્ ઇહ સુખસ્યોદાહરણં. શુક્તતા દુઃખસ્યેતિ.
યત્ તુ સમુદયસત્યં. તદ્ એવોચ્યત ઇતિ. હેતુભૂતાઃ શમુદયસત્યમ્ ઇતિ વચમાત્. પ્રથમે વા કોશસ્થાને
દુઃખંસમુદયો લોક

ઇતિ વચનાત્. શૂત્રે હિ તૃષ્ણૈવોક્તેતિ. સમુદયસત્યં કતમત્. યાસૌ તૃષ્ણા નન્દીરાગસહગતા તત્રતરાભિનન્દિનીતિ. વૈભાષિક આહ. પ્રાધાન્યાદ્ ઇતિ. અન્યત્રાન્યસ્યાપિ વચનાત્. [તિબ્. 182બ્] અન્યત્ર સૂત્રે અન્યસ્યાપિ કર્માવિદ્યાદેર્ વચનાદ્ અન્યે ઽપિ સમુદય ઇતિ.
અભિસંપરાયે
આયત્યાં પરલોક ઇત્ય્ અર્થઃ. પુનશ્ ચોક્તમ્ અન્યત્ર શૂત્રે. યતશ્ ચ ભિક્ષવઃ પંચ બીજજાતાન્ય્ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્રાણી અપૂતીનિ અવાતાતપહતાનિ નવાનિ સારાણિ સુખશયિતાનિ. પૃથિવીધાતુશ્ ચ ભવત્ય્ અબ્ધાતુશ્ ચ. એવં તાનિ બીજાનિ વૃદ્ધિં વિરૂઢિન્ વિપુલતામ્ આપદ્યંતે. ઇતિ હિ ભિક્ષવ ઉપમેયં કૃતા યાવદ્ એવાસ્યાર્થસ્ય વિજ્ઞપ્તય ઇતીમં દૃષ્ટાંતમ્ ઉપન્યસ્યેદમ્ ઉક્તં. પંચ બીજજાતાનીતિ ભિક્ષવઃ સોપાદાનસ્ય વિજ્ઞાનસ્યૈતદ્ અધિવચનં પૃથિવીધાતુર્ ઇતિ ચતસૃણાં વિજ્ઞાનસ્થિતીનામ્ એતદ્ અધિવચનમ્ ઇતિ. બીજં પુનર્ હેતુઃ. યશ્ ચ હેતુઃ. સ સમુદયઃ વિજ્ઞાનસ્થિતયો ઽપિ પ્રતિષ્ઠાહેતુઃ. તસ્માદ્ ઇતિ. યતઃ કર્માદીનામ્ અપિ હેતુત્વવચનાત્ સમુદયસત્યત્વં સિદ્ધં. તસ્માદ્ આભિપ્રાયિકઃ. અભિપ્રાયે ભવઃ અભિપ્રાયેણ વા દીવ્યતીત્ય્ આભિપ્રાયિકઃ સૂત્રે નિર્દેશઃ તૃષ્ણાધિકૃતં પુદ્ગલમ્ અધિકૃત્ય કૃત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. લાક્ષણિકસ્ ત્વ્ અભિધર્મે લક્ષણે ભવો લાક્ષણિકો નિર્દેશો ઽભિધર્મે. સર્વં સાસ્રવં વસ્તુ સમુદય ઇતિ સાસ્રવસ્ય સ્કંધપંચકસ્ય સમુદયસત્યત્વલક્ષણયોગાત્. સ એવ વૈભાષિકસ્ તૃષ્ણાદીનામ્ આભિપ્રાયિકં સમુદયસત્યત્વં વિવક્ષુર્ [તિબ્. 183અ] ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 523 ) આહ. અપિ ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરેણ. અભિનિર્વૃત્તિહેતું બ્રુવતા સમુદયસત્યં તૃષ્ણૈવોક્તા સૂત્રે. ઉપપત્ત્યભિનિર્વૃત્તિહેતું સહેતુકં બ્રુવતા યાવત્ કર્મ ચ તૃષ્ણા ચાવિદ્યા ચોક્તા. ઉપપત્તિહેતુઃ કર્મ. અભિનિર્વૃત્તિહેતુસ્ તૃષ્ણા ભવેષુ. તયોઃ પુનસ્ તદ્ધેત્વોઃ કર્મતૃષ્ણયોર્ અવિદ્યા હેતુર્ ઇત્ય્ આહ. કથમ્ એતદ્ ગમ્યતે. ગાથાયામ્ ઉપપત્તિહેતુઃ કર્માભિનિર્વૃત્તિહેતુસ્ તૃષ્ણેતિ. કર્મ હેતુર્ ઉપપત્તયે તૃષ્ણા હેતુર્ અભિનિર્વૃત્તય ઇતિ સૂત્રાત્. સૂત્રાંતરે વચનાદ્ ઇતિ. સહેતુસપ્રત્યય ઇતિ વિસ્તરઃ. અત્ર સૂત્રે ક્રમેણ વા. કારણપરંપરાક્રમેણ વા. ગાથાયામ્ એષ નિર્દેશઃ. કર્મતૃષ્ણાવિદ્યા સંકારાણાં ચક્ષુરાદીનાં હેતુર્ અભિસંપરાય ઇતિ. તદ્ એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. કર્મ હેતુર્ ઉપપત્તય ઇતિ. અતો વા સૂત્રાત્. સહેતુસપ્રત્યયક્રમસૂત્રાદ્ વા. અયં ઈદૃશઃ ગાથાર્થ ઇતિ. કથં ચક્ષુર્ ભિક્ષવઃ સહેતુ સપ્રત્યયં સનિદાનં. કશ્ ચ ભિક્ષવશ્ ચક્ષુષો હેતુઃ કઃ. પ્રત્યયઃ. કિં નિદનં. ચક્ષુષો ભિક્ષવઃ કર્મ હેતુઃ. કર્મ પ્રત્યયઃ કર્મ નિદાનં. કર્માપિ ભિક્ષવઃ સહેતુ સપ્રત્યયં સનિદાનં. કશ્ ચ ભિક્ષવઃ કર્મણો હેતુઃ. કઃ પ્રત્યયઃ. કિં નિદાનં. [તિબ્. 183બ્] કર્મણો ભિક્ષવસ્ તૃષ્ણા હેતુઃ. તૃષ્ણા પ્રત્યયઃ. તૃષ્ણા નિદાનં. તૃષ્ણા ભિક્ષવઃ સહેતુકા સપ્રત્યયા સનિદાના. કશ્ ચ ભિક્ષવસ્ તૃષ્ણાયા હેતુઃ. કઃ પ્રત્યયઃ. કિં નિદાનં. તૃષ્ણાયા ભિક્ષવો ઽવિદ્યા હેતુઃ. અવિદ્યા પ્રત્યય્ઃ. અવિદ્યા નિદાનં. અવિદ્યાપિ ભિક્ષવઃ સહેતુકા સપ્રત્યયા સનિદાના. કશ્ ચ ભિક્ષવો ઽવિદ્યાયા હેતુઃ. કઃ પ્રત્યયઃ કિં નિદનં. અવિદ્યાયા ભિક્ષવઃ અયોનિશોમનસ્કારો હેતુઃ. અયોનિશોમનસ્કારઃ પ્રત્યયઃ. અયોનિશોમનસ્કારો નિદાનમ્ ઇતિ. બીજક્ષેત્રભાવં પ્રતિપાદયતા વિજ્ઞાનાદયો ઽપ્ય્ ઉક્તા વિજ્ઞાનં બીજં. તસ્ય ક્ષેત્રં વેદનાદયઃ સ્કન્ધાઃ. તે ઽપ્ય્ ઉક્તઃ સમુદયસત્યં. ન કેવલં તૃષ્ણાદય ઇત્ય્ આભિપ્રાયિકઃ સૂત્રે નિર્દેશ ઇતિ સાધિતં. સર્વસ્ય ચ દુઃખસ્ય લાક્ષણિકઃ સમુદયભાવ ઇતિ. યોન્યાદિપ્રકારભેદેનેતિ. આદિશબ્દેન જાતિસ્ત્રીપુરુષાદિપ્રકારભેદેનેતિ ગૃહ્યતે. અભેદેનેતિ. ધાતુગત્ય્યોન્યાદીનાં. તયોર્ યથાક્રમમ્ ઇતિ. ઉપપત્તેઃ કર્મ હેતુર્ અભિનિર્વૃત્તેસ્ તૃષ્ણેતિ. તદ્યથા બીજમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. શાલિબીજં શાલ્યંકુરોપપાદનસ્ય હેતુઃ યવબીજં યવાંકુરોપપાદનસ્યેત્યાદિ. આપઃ પુનર્ અભેદેન. યથા શાલ્યંકુરપ્રરોહસ્ય હેતુઃ. એવં યવાંકુરસ્યાપીત્યાદિ. અતસ્ તાઃ સર્વાંકુરપ્રરોહમાત્રસ્ય હેતુર્ ઇતિ વિના તૃષ્ણયા જન્માભાવાદ્ ઇતિ. અત્ર સાધનં. હેતુર્ જન્મનસ્ [તિબ્. 184અ] તૃષ્ણા. તદ્ભાવાભાવભાવ્યભાવિત્વાત્. તક્યથા બીજમ્ અંકુરસ્ય. સંતતિનામનાચ્ ચેત્ય્ અસ્યાર્થં વિવૃણ્વન્ન્ આહ. યત્ર ચ સતૃષ્ણેતિ વિસ્તરઃ. યત્ર વિષયે રૂપાદૌ સતૃષ્ણા. કા. ચિત્તસંતતિઃ. તત્રાભીક્ષ્ણં ચિત્તસંતતિં નમંતીં પશ્યામઃ. તસ્નાત્ પુનર્ભવે ઽપ્ય્ એવમ્ ઇતિ. પુનર્ભવે ઽપ્ય્ એવં સતૃષ્ણા ચિત્તસંતતિઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 524 ) તસ્માત્ તન્ નમતીતિ. યત્ર ચ નમતિ. તત્ર ચ પ્રવર્તત ઇતિ વ્યવસ્યામઃ. સાધનં ચાત્ર પ્રવર્તતે. પુનર્ભવે ચિત્તસંતતિઃ. સતૃષ્ણાનમનાત્. રૂપાદિવિષયવત્. શુષ્કમસૂરોપસ્નાનલેપાંગવદ્ ઇતિ. મસૂર ઉપસ્નાનં. તસ્ય લેપઃ શુષ્કઃ. મસૂરોપસ્નાનલેપો ઽસ્યેતિ શુષ્કમસૂરોપસ્નાનલેપમ્ અંગં. તદ્વદ્. યથા શુષ્કેણ મસૂરોપસ્નાનલેપેનાગૃહીતમ્ અંગં. એવં તૃષ્ણયાત્મભાવ ઇતિ દર્શિતં
ભવતિ. એષા યુક્તિર્ ઇતિ. તૃષ્ણાભિનિર્વૃત્તિહેતુર્ ઇતિ.
(વિ.4) અત્રાર્થે દ્વે અપિ સત્ય ઇતિ સત્યપ્રસંગેનેદમ્ ઉચ્યતે.
ઘટાંબુવદ્
ઇતિ. દૃષ્ટાંટદ્વયોપન્યાસો ભેદદ્વયોપપ્રદર્શનાર્થઃ. ઉપક્રમભેદિનશ્ ચ ઘાટાદયઃ. બુદ્ધિભેદિનશ્ ચ જલાદય ઇતિ. જલાદિષૂપક્રમેણ રસાદ્યપકર્ષણાનુપપત્તેઃ. અથ વા દ્વિવિધા સંવૃતિઃ. [તિબ્. 184બ્] સંવૃત્યંતરવ્યપાશ્રયા દ્રવ્યાંતરવ્યપાશ્રયા ચ. તત્ર યાસૌ સંવૃત્યંતરવ્યપાશ્રયા. તસ્યાં ભેદો ઽપિ સંભવતિ અન્યાપોહો ઽપિ. યા ત્વ્ અસૌ દ્રવ્યાંતરવ્યપાશ્રયા. તસ્યામ્ અન્યાપોહ એવ સંભવતિ ન ભેદઃ. ન હિ પરમાણોર્ અષ્ટદ્રવ્યકસ્યાવયવવિશ્લેષઃ શક્યતે કર્તુમ્ ઇતિ. સંવૃતિસદ્ ઇતિ. સંવ્યવહારેણ સત્. પરમાર્થસદ્ ઇતિ. પરમાર્થેન સત્. સ્વલક્ષણ સદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં વેદનાદ્યો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યા ઇતિ. વેદનાચેતનાસંજ્ઞાદયો ઽપિ દ્રવ્યસંત એવ દ્રષ્ટવ્યાઃ. કથં. વેદનાદીન્ ધર્માન્ અપોહ્ય બુદ્ધ્યા વેદનાસ્વભાવે બુદ્ધિર્ ભવતીતિ. દ્રવ્યસતી વેદના. એવં સંજ્ઞાચેતનાદયો ઽપિ યોજ્યાઃ. ઘટશ્ ચાંબુ ચાસ્તીતિ બ્રુવંતઃ સત્યમ્ એવાહુઃ. ન મૃષેતિ. સંવૃતિસત્યસ્ય વચને પ્રયોજનં દર્શયતિ. ઉક્તં ચ.
દ્વે સત્યે સમુપાશ્રિત્ય બુદ્ધાનાં ધર્મદેશના.
લોકસંવૃતિસત્યં ચ સત્યં ચ પરમાર્થત
ઇતિ. તથા પરમાર્થસત્યમ્ ઇતિ. પરમસ્ય જ્ઞાનસ્યાર્થઃ પરનાર્થઃ. પરમાર્થશ્ ચ સત્યં ચ તત્ પરનાર્થસત્યં યથાન્યેન જ્ઞાનેન લૌકિકેન ગૃહ્યતે. તથા સંવૃતિસત્યં. સંવૃત્યા સંવ્યવહારેન જ્ઞાનેન વા ક્લિષ્ટેનાક્લિષ્ટેન વા ગૃહ્યત ઇતિ સંવૃતિસત્યં. ત્રિવિધં હિ યોગાચારાણાં સત્. [તિબ્. 185અ] પરમાર્થસંવૃતિસત્ દ્રવ્યસચ્ ચ. દ્રવ્યતઃ સ્વલક્ષણતઃ સદ્ દ્રવ્યસદ્ ઇતિ.
(વિ.5) વૃત્તસ્થ

ઇતિ વિસ્તરઃ. વૃત્તં શીલં. તદ્ અવ્યાસંગકારણમ્ અવિક્ષેપકારણમ્ આચારકારણં ચ. સત્યદર્શનસ્યાનુલોમમ્ ઇતિ. યચ્ છ્રુતં સત્યદર્શનાધિકારિકં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 525 ) તચ્ છ્રુતમ્ ઉદ્ગૃહ્ણાતિ પઠતિ. અર્થં વા શૃણોતિ તદર્થં શ્રોત્રદ્વારેણ વિજાનાતિ. કથમ્. ઉભયાલંબના ચિન્તામયીતિ દર્શયન્ન્ આહ. કદાચિદ્ વ્યંજનેનાર્ઘમ્ આકર્ષતિ. વ્યંજનનિર્વૃત્તેન નામ્નાર્થમ્ આકર્ષત્ય્ અયમ્ અસ્ય નામ્નો ઽર્થ ઇતિ. કદાચિદ્ અર્થેન વ્યંજનમ્ આકર્ષતિ. ઇદમ્ અસ્યાભિધેયસ્યાર્થસ્ય વ્યંજનં નામેત્ય્ અર્થઃ. અયં હિ વ્યંજનશબ્દો નામ્નિ પ્રયુક્તઃ. સૂત્રે ઽપિ ચોક્તં. સ્વર્થં સુવ્યંજનમ્ ઇતિ. અસ્યાં તુ કલ્પનાયામ્ ઇતિ વિસ્તરેણાચાર્યઃ. ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા ન સિધ્યતીતિ. શ્રુતભાવનામયીલક્ષણસંકીર્ણં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે. નાસંકીર્ણમ્ ઇતિ ન સિધ્યતિ. યુક્તિનિધ્યાનજ ઇતિ. યુક્ત્યા નિધ્યાનં નિતીરણં. તતો જાત ઇતિ. હેતૌ મયડ્વિધાનાદ્ ઇતિ. આપ્તવચનં શ્રુતં સહેતુ શ્રુતમય્યાઃ પ્રજ્ઞાયાઃ. અત્ર મયડ્વિધાનં. શ્રુતહેતુકા પ્રજ્ઞા શ્રુતમયીતિ. એવં યુક્તિનિધ્યાનં ચિન્તા સહેતુશ્ ચિન્તામય્યાઃ. અત્ર મયડ્વિધાનાત્. સમાધિર્ ભાવના સહેતુર્ ભાવનામય્યાઃ. અત્ર મયડ્વિધાનં. તત્પ્રકૃતિવચને મયડ્ ઇતિ લક્ષણાત્. તસ્ય વિકાર ઇતિ વા લક્ષણાત્. ઔપચારિકસ્ તુ વિકારઃ. શ્રુતવિકાર ઇવ શ્રુતમયીતિ લક્ષણાંતરં ચોપસંખ્યાતવ્યં. અન્નમયાઃ પ્રાણાસ્ તૃણમય્યો ગાવ ઇતિ લોકે પ્રયોગદર્શનાત્.
(વિ.6-8) સંસર્ગાકુશલવિતર્કદૂરીકરણાદ્ ઇતિ. સંસર્ગદૂરીકરણં યદ્ અદ્વિતીયવિહારિત્વં. તસ્માત્ કાયેન [તિબ્. 185બ્] વ્યપકૃષ્ટો ભવતિ. અકુશલવિતર્કદૂરીકરણં યત્ ક્લિષ્ટવિતર્કવિવર્જનં. તસ્માચ્ ચિત્તેન વ્યપકૃષ્ટો ભવતિ. લબ્ધેનાપ્રણીતેનાપ્રભૂતેન પરિતાસ ઇતિ. પરિતાસો દૌર્મનસ્યં. તેન હિ પરિતસ્યતિ. ઉપક્ષીયત ઇત્ય્ અર્થઃ. અપ્રણીતત્વાદ્ અપ્રભૂતત્વાદ્ વા. તેન લબ્ધેન પરિતાસો ઽસંતુષ્ટિઃ. અલબ્ધે તુ પ્રણીતે ઽપિ વા પ્રભૂતે ઽપિ વા ઇચ્છાભિલાષા મહેચ્છતેત્ય્ આચાર્યમતં. કામાવચર્યાવ્ એવેતિ. લોભાકુશલસ્વભાવત્વાત્.
પ્રહાણભાવનારામતા નિરોધમાર્ગારમતા. સા ન સંતુષ્ટિસ્વભાવેતિ. કથં ચતુર્થો ઽપ્ય્ અયમ્ આર્યવંશો ભવત્ય્ અલોભસ્વભાવ ઇત્ય્ અત આહ. ભવકામરાગવૈમુખ્યાદ્ ઇતિ. ભવરાગવૈમુખ્યાત્. કામરાગવૈમુખ્યાચ્ ચ. વૈમુખ્યં ચાલોભ ઇતિ. પરિત્યક્તસ્વવૃત્તિકર્માંતેભ્ય ઇતિ. પરિત્યક્તસ્વવૃત્તિભ્યઃ પરિત્યક્તસ્વકર્માંતેભ્યશ્ ચ. તત્ર વૃત્તિજીવિકા યયા જીવ્યતે અન્નપાનાદિના. કર્માંતઃ કૃષિશિલ્પાદિઃ. ઇતિ ભવવિભવહેતોર્ ઇતિ. ઇતિશબ્દો ભવવિભવપ્રકારાભિદ્યોતકઃ. તત્ર ભવપ્રકારે તૃષ્ણા અહો બતાહં ઇન્દ્રઃ સ્યાં ચક્રવર્તી સ્યામ્ ઇતિ એવમાદિ. [તિબ્. 186અ] વિભવતૃષ્ણાપિ વિણાશતૃષ્ણા. અહો બતોચ્છિદ્યેયં ન ભવેયં પરં મરણાદ્ ઇત્યાદિ.
(વિ.9) સ્મૃતિર્ એવ સ્મૃતમ્ ઇતિ. ભાવે ક્તવિધાનમ્ ઇતિ દર્શયતિ. અવતારસ્ તીર્થં યેનાવતરતિ. પ્રત્યાસન્નમ્ અત્યર્થં રાગચરિત ઇતિ. યસ્યાલ્પેન રાગઃ શીઘ્રમ્ ઉપતિષ્ઠતે. સ પ્રત્યાસન્નં રાગચરિતઃ. યસ્યાધિમાત્રો રાગઃ. સો ઽત્યર્થં રાગચરિતઃ.
અવિચિત્રાલંબનત્વાદ્ ઇતિ. વાયૌ વર્ણસંસ્થાનવૈચિત્ર્યાનુપલબ્ધેઃ.
અબહિર્મુખત્વાદ્ અંતર્મુખત્વાત્. એષા વિતર્કોપચ્છેદાય સંવર્તત ઇતિ પ્રકૃતં. તદ્વિષયોપનિધ્યાનાદ્ ઇતિ. ચક્ષુર્વિષયનિરૂપણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
(વિ.10, 11) વિનીલકાદ્યાકારાલબનામ્ ઇત્ય્ આદિગ્રહણેન વિપૂયકાદિગ્રહણં. વિપટુમકમ્ ઇતિ યદ્ ઉત્પન્નક્રિમિકં. ચતુર્વિધં રાગવસ્તુ નાસ્તીતિ. વર્ણસંસ્થાનસ્પર્શોપચારાત્મકમ્. અધિમુક્તિપ્રાદેશિકમનસિકારત્વાદ્ ઇતિ. અધિમુક્તિમનસિકારત્વાત્ પ્રાદેશિકમનસિકારત્વાચ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. અધિમુક્તિપ્રધાનો ઽયં મનસિકારઃ. પ્રાદેશિકશ્ ચાયમ્ અવ્યાપીત્ય્ અર્થઃ. ન હ્ય્ અશુભા પંચસ્કન્ધાલંબના. સકલભૂમ્યાલમ્બના વા. કિં તર્હિ. રૂપસ્કન્ધૈકદેશાલંબના [તિબ્. 186બ્] તદ્ભાવાત્. નાશુભયા ક્લેશપ્રહાણં વિષ્કંભણામાત્રં તુ ભવતીત્ય્ અર્થઃ. સ્વાંગાવયવે ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્નાતીતિ વચનાત્ ન તાવત્ સ્ત્ર્યંગાવયવે પ્રયોગકાલ એવ સંરાગહેતુપરિહારાત્. અસ્થિ વિશોધયન્ન્ ઇતિ. અસ્થિનો માંસમ્ અપનયન્ સકલામ્ અસ્થિશંકલાં પશ્યતિ. યથોક્તં.
યો ભવેન્ નવકો ભિક્ષુઃ શૈક્ષો ઽસંપ્રાપ્તમાનસઃ
ગચ્છેદ્ અસૌ શિવિપથિકાં હંતું રાગં યદીચ્છતિ
તતો વિનીલકં પશ્યેત્ તતઃ પશ્યેદ્ વિપૂયકં.
તતો વ્યાધ્માતકં પશ્યેદ્ અસ્થિશંકલિકામ્ અપીતિ.
અત્ર સમાસતો ઽશુભાયાં વર્તમાનો યોગાચારસ્ ત્રિવિધઃ. આદિકર્મિકઃ કૃતપરિજયઃ અતિક્રાંતમનસિકારશ્ ચ. તત્ર સંક્ષેપચિત્ત આદિકર્મિકો યોગાચાર એકસ્મિન્ પાદાંગુષ્ઠે મન ઉપનિબધ્ય પાદાંગુષ્ઠં ક્લિદ્યમાનં પશ્યત્ય્ એતન્ માંસમ્ એવં યાવત્ સર્વં શરીરમ્ અસ્થિશંકલામ્ અધિમુચ્યતે. કૃતપરિજયસ્ તુ તથૈવ યાવત્ કપાલાર્ધં. અતિક્રાંતમનસિકારસ્ તથૈવ યાવદ્ ભ્રુવોર્ મધ્યે ચિત્તં ધારયતિ. વિસ્તરચિત્તસ્ તુ આસમુદ્રાસ્થિવિસ્તારઃ સંક્ષેપાદ્ આદિકર્મિક ઇત્ય્ એવમાદિત્રિવિધ ઇતિ. એવં ચ કૃત્વા ચતુષ્કોટિકઃ પ્રશ્નો ભવતીતિ. જિતાજિતમનસ્કારયોર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 187અ] પ્રથમા કોટિર્ જિતમનસ્કારસ્ય સ્વકાયાલંબના અશુભા આલંબનપરીત્તતયા પરીત્તા કાયસ્યાલ્પત્વાત્. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 527 ) ન વશિતાપરીત્તતયા જિતમનસ્કારત્વાદ્ અતિક્રાંતમનસિકારત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. દ્વિતીયા કોટિર્ અજિતમનસ્કારસ્ય સમુદ્રપર્યંતાલંબના અશુભા. વશિતાપરીત્તતતયા પરીત્તા અજિતમનસ્કારત્વાત્. નાલંબનપરીત્તતયા સમુદ્રપર્યંતાલંબનત્વાત્. તૃતીયા કોટિર્ અજિતમનસ્કારસ્ય સ્વકાયાલંબના અશુભા. આલંબનપરીત્તતયાપિ પરીત્તા કાયસ્યાલ્પત્વાત્. વશિતાપરીત્તતયાપિ અજિતમનસ્કારત્વાત્. ચતુર્થી કોટિર્ જિતમનસ્કારસ્ય સમુદ્રપર્યંતાલંબના અશુભા. નાપ્ય્ આલંબનપરીત્તતયા પરીત્તા સમુદ્રપર્યંતાલંબનત્વાત્. નાપિ વશિતાપરીત્તતયા જિતમનસ્કારત્વાત્.
(વિ.12) સ સામાંતકધ્યાનાંતરેષ્વ્ ઇતિ. સામંતકેષુ ધ્યાનાંતરે ચતુઃષુ ધ્યાનેષુ કામધાતૌ ચેતિ દશ ભૂમિકા. ધ્યાનસામંતકાનાં ચતુષ્ટ્વાત્. અત એવાર્થાલંબનેતિ. વર્ણસંસ્થાનાલંબનત્વાદ્ અર્થાલંબના. ન તુ નામાલંબનેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. નામ્નૈવ સિદ્ધમ્ અશુભાકારેત્ય્ આકારાર્થં ન સૂત્રયિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યદધ્વિકા તદધ્વિકાલંબનેતિ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનવદ્ અતીતાયા અતીતમ્ આલંબનમ્ એવં યાવત્ પ્રત્યુત્પન્નાયાઃ પ્રત્યુત્પન્નમ્ ઇતિ. સ્વાલંબનનિયતત્વાત્. અધિમુક્તિમનસિકારત્વાન્ ન સૂત્રિતં. ઉચિતાનુચિતત્વાદ્ ઇતિ. અનાદિમ્ અતિસંસારે ઉચિતત્વાદ્ વૈરાગ્યલાભિકી. અનુચિતત્વાત્ પ્રાયોગિકી.

(વિ.13) કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનિ પ્રજ્ઞાસ્વભાવાનિ. [તિબ્. 187બ્] તદ્બલાધાનવૃત્તિત્વાત્. તસ્યાઃ સ્મૃતેર્ બલસ્યાધાનેન વૃત્તિર્ એષામ્ ઇતિ સ્મૃતિબલાધાનવૃત્તીનિ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનિ કાયપ્રજ્ઞાદ્રવ્યાદીનિ સ્મૃત્યુપથાનીત્ય્ ઉચ્યંતે. તદ્વદ્ આનાપાનપ્રજ્ઞા સ્મૃતિબલાધાનવૃત્તિત્વાદ્ આનાપાનસ્મૃતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. પંચસુ ભૂમિષ્વ્ ઇતિ. ત્રિષુ સામંતકેષુ ચતુર્થસામંતકવર્જ્યેષુ. ધ્યાનાંતરે. કામધાતૌ ચેતિ પંચસુ ભૂમિષુ. કિં કારણં. ઉપેક્ષાસંપ્રયોગિત્વાત્. યસ્માત્ પ્રથમધ્યાને સામંતકાદિષૂપેક્ષાવેદના ભવતિ. ચતુર્થધ્યાને સામંતકે તુ યદ્ય્ અપ્ય્ ઉપેક્ષાસ્તિ. સા ત્વ્ અભૂમિર્ આશ્વાસપ્રશ્વાસાનાં. અથ કિમ્ અર્થમ્ એષોપેક્ષા સંપ્રયોગિણ્ય્ એવાવધાર્યત ઇતિ. અતો બ્રવીતિ વિતર્કાનુગુણત્વાદ્ ઇતિ. તત્પ્રતિપક્ષસ્ય વિતર્કપ્રતિપક્ષસ્યાનાપાનસ્મૃતેસ્ તાભ્યાં સુખદુઃખાભ્યામ્ અસંપ્રયોગઃ. સુખસૌમનસ્યયોશ્ ચાવધાનપરિપંથિત્વાત્. આભોગપ્રત્યનીકત્વાત્. તસ્યાશ્ ચાનાપાનસ્મૃતેર્ અવધાનસાધ્યત્વાત્ તાભ્યામ્ અસંપ્રયોગ ઇતિ. વિતર્કાનુગુણત્વાત્.
કિલેતિ. કિલશબ્દઃ પરમતદ્યોતકઃ. તેનેદં પક્ષાંતરમ્ ઉપન્યસ્યતે યે તુ મૌલેષ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પરેણેતિ. ચતુર્થાદ્ ધ્યાનાદ્ આરભ્ય. [તિબ્. 188અ]
કામધાત્વાશ્રયેતિ. તત્ર વિતર્કભૂયસ્ત્વાત્. પ્રાયોગિકી અનુચિતત્વાત્. વૈરાગ્યલાભિકી ઉચિતત્વાત્. ઇદંધર્માણામ્ ઇતિ. અયં ધર્મો બૌદ્ધ એષામ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 528 ) ઇતિ ઇદંધર્માણઃ. તેષામ્ એવ બૌદ્ધાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઉપદેશાભાવાદ્ ઇતિ. બાહ્યાનાં હિ પ્રાણાયામોપદેશો ઽસ્તિ નાનાપાનસ્મૃત્યુપદેશ તિત્. સ્વયં ચ સૂક્ષ્મધર્માનભિસંબોધાદ્ ઇતિ. ઉપદેશમ્ અંતરેણ યસ્માદ્ બાહ્યાનાં નાસ્તિ સ્વયં સૂક્ષ્મધર્માભિસંબોધઃ. સૂક્ષ્મત્વં પુનર્ અસ્યાઃ ષટ્કારણયુક્તત્વાત્. કાયં ચિત્તં વાધ્યુપેક્ષ્યેત્ય્ અનાસજ્યેત્ય્ અર્થઃ. વિતસ્તિવ્યામાંતરમ્ ઇતિ. બલવદ્દુર્બલપ્રાણિયોગાત્.
યાવદ્ વાયુમણ્ડલમ્ ઇત્ય્ અધસ્તાદ્ અનુગચ્છતિ. વૈરંભાશ્ ચ વાયવ ઇત્ય્ ઉપરિષ્ઠાત્. તત્ત્વમનસિકારત્વાન્ ન યુક્તમ્ એતત્. યાવદ્ વાયુમણ્ડલં વૈરંભાશ્ ચ વાયવ ઇતિ. અધિમુક્તિમનસ્કારસ્યૈષા કલ્પના યુજ્યેત.
કિમ્ અનુગ્રાહકા એતે યાવદ્ ઉષ્ણા ઇતિ. સ્થાપનૈવેયં દ્રષ્ટવ્યા. કાયપ્રદેશ એવાનુગ્રાહકાદિવિશેષસ્થાપનતઃ. તદાશ્રિતાશ્ ચિત્તચૈત્ત ઇતિ. તત્પ્રતિબદ્ધવૃત્તય ઇત્ય્ અર્થઃ. [તિબ્. 188બ્] ઉત્તરોત્તરેષુ કુશલમૂલેષ્વ્ ઇતિ. સ્મૃત્યુપસ્થાનોષ્મગતાદિષ્વ્ ઇતિ. દર્શનમાર્ગાદિષ્વ્ ઇત્ય્ આદિશબ્દેન ભાવનામાર્ગગ્રહણં.
ક્ષયજ્ઞાનાદિવિશુદ્ધિર્ ઇતિ. આદિશબ્દેન અનુત્પાદજ્ઞાનાશૈક્ષસમ્યગ્દૃષ્ટિગ્રહણં.

(વિ.14) નાપાનૌ યતઃ કાય
ઇતિ. આનાપાનસ્મૃતિસંબંધેન સર્વભૂમિકાવ્ આનાપાનૌ નિર્દિશ્યતે. યદ્ભૂમિકો હિ કાય ઇતિ. કામાવચરઃ યાવત્ તૃતીયધ્યાનભૂમિકસ્ તદ્ભૂમિકાવ્ એતૌ. નાન્યભૂમિકૌ. કાયચિત્તવિશેષસંનિશ્રિતા ઇતિ. કાયવિશેષસંનિશ્રિતાઃ ચિત્તવિશેષસંનિશ્રિતાશ્ ચાશ્વાસપ્રશ્વાશાઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. આરૂપોયકલલાદિગતાનામ્ અભાવાદ્ ઇતિ. કાયાભાવાદ્ આરૂપ્યગતાનાં ન ભવંતિ. કલલાદિગતાનાં ચ. કલલાર્બુદપેશ્યાદિગતાનાં ચ ન ભવંતિ. કાયવિશેષાભાવાત્ સુષિરકાયાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અચિત્તાનાં ચ ન ભવંતિ. ચિત્તાભાવાત્. ચતુર્થધ્યાનસમાપન્નાનામ્ અપિ ન ભવંતિ. આશ્વાસપ્રશ્વાસભૂમિચિત્તવિશેષાભાવાત્. અત એવાહ. યદિ કાયઃ સુષિર ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇન્દ્રિયવિનિર્ભાગિત્વાદ્ ઇતિ. ઇન્દ્રિયપૃથગ્વૃત્તિત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કાયોપચયેનાપચયાન્ નૌપચયિકૌ. [તિબ્. 189અ] ઉચ્છિન્નાનાં ચાશ્વાસપ્રશ્વાસાનાં પુનઃપ્રતિસંધાનાન્ ન વિપાકજૌ. ન હ્ય્ એતદ્ વિપાકરૂપસ્યાસ્તિ વિપાકાત્મકસ્ય રૂપસ્ય ચક્ષુરાદેર્ એતત્ પુનઃપ્રતિસંધાનં નાસ્તિ. અરૂપસ્ય તુ ચિત્તચૈત્તસ્ય પુનઃપ્રતિસંધાનં ન વાર્યતે. નાધરેણૈર્યાપથિકનૈર્માણિકેનેતિ. ઐર્યાપથિકં નૈર્નાણિકં ચ ચિત્તમ્ અધરભૂમિકં સંમુખીભવતિ યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનોપપન્નસ્યેત્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 529 ) અત આશંક્યોચ્યતે. નાધ્ગરભૂમિકાભ્યાં તાભ્યામ્ ઉપલક્ષણમ્ ઇતિ.
(વિ.15, 16) વિપશ્યનાયાઃ સંપાદનાર્થમ્ ઇતિ. પ્રજ્ઞાયાઃ સંપાદનાર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નિષ્પન્નસમાધેર્ અપિ હિ પ્રજ્ઞામ્ અંતરેણ ક્લેશા ન પ્રહીયંતે. જ્ઞાનવધ્યાઃ ક્લેશા ઇતિ વચાનાત્. કુતઃ પ્ર્નર્ એતત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનયા વિપશ્યના સંપદ્યત ઇતિ. સૂત્રાત્. એકાયનો ઽયં ભિક્ષવો માર્ગો યદ્ ઉત સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ. કેવલો ઽયં કુશલરાશિઃ યદ્ ઉઅત્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનીતિ વચનાત્.
કાયવિદ્
ઇતિ વેદના વિત્. સ્વભાવ એવૈષાં સ્વલક્ષણમ્ ઇતિ. કઃ સ્વભાવઃ. કાયસ્ય ભૂતભૌતિકત્વં. વેદનાયા અનુભવત્વં. ચિત્તસ્યોપલબ્ધિત્વમ્. એભુઅસ્ ત્રિભ્યો ઽન્યેષાં યથાસ્વં સ્વભાવઃ. દુઃખતા સાસ્રવાણામ્ ઇતિ. [તિબ્. 189બ્] આર્યપ્રતિકૂલલક્ષણં દુઃખમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ એતત્. ધર્માસ્ ત્રિભ્યો ઽન્ય ઇતિ અસંભિન્નવ્યવસ્થામ્ અભિસંધાયૈવમ્ ઉચ્યતે. સ્ંભિન્નવ્યવસ્થાયાં તુ કાયાદયો ઽપિ નિગૃહ્યંતે. પુનઃ સર્વે સંસ્કૃતા અસંસ્કૃતાશ્ ચ ધર્મા દ્રષ્ટવ્યાઃ.
સ્વભાવસ્મૃત્યુપસ્થાનં
પ્રજ્ઞેતિ.
યસ્માત્ સંસર્ગાલંબનમ્ અપેક્ષ્યેયં પ્રજ્ઞોપતિષ્ઠતે. તસ્માત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
શ્રુતાદિમયી
ઽતિ વિશેષણં. યસ્માત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પ્રાયોગિકાણિ નોપપત્તિલભ્યાનિ. કસ્માત્ પ્રજ્ઞાસ્વભાવમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. કિમ્ અન્યથાપિ સ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ અસ્તીતિ. ઉચ્યતે.
અન્યે સંસર્ગાલંબનાદ્
ઇતિ. અન્યે તત્સહભુવો વેદનાદયઃ. સંસર્ગેણ સ્મૃત્યુપસ્થાનં સંસર્ગસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્. સ્વભાવસ્મૃત્યુપસ્થાનસંસર્ગાત્. તદાલંબનાદ્ ઇતિ. સ્વભાવસંસર્ગસ્મૃત્યુપસ્થાનાલંબનાદ્ આલંબનસ્મૃત્યુપસ્થાનં. તદાલંબના આલંબનસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ઇત્ય્ અપરે પઠંતિ. આલંબ્યંત ઇત્ય્ આલંબનાઃ. કે. કાયવેદનાચિત્તધર્માઃ. તદ્ એવં સતિ તદ્ આલંબનસ્મૃત્યુપસ્થાનં સર્વધર્મસ્વભાવં ભવતિ. ઉક્તં ચ ભગવતા. [તિબ્. 190અ] સર્વધર્મા ઇતિ ભિક્ષવશ્ ચતુર્ણાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામ્ એતદ્ અધિવચનમ્ ઇતિ.
તયા હિ પ્રજ્ઞયા તદ્વાન્ પ્રજ્ઞાવાન્. અનુપશ્યઃ ક્રિયત ઇતિ. અનુપશ્યતીત્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 530 ) અનુપશ્યઃ. પાઘ્રાધ્માધેટ્દૃશઃ શ ઇતિ શપ્રત્યયઃ. અનુપશ્યં પુદ્ગલં કરોતીત્ય્ અનુપશ્યયતિ. પ્રજ્ઞાસ્વભાવે ત્વ્ એવં વિગ્રહઃ. અનુપશ્યસ્ય કરણમ્ અનુપશ્યનેતિ. તયા હિ પ્રજ્ઞયા તદ્વાન્ પ્રજ્ઞાવાન્ અનુપશ્યઃ ક્રિયતે. યથા પ્રજ્ઞાયોગાત્ પ્રાજ્ઞઃ પુદ્ગલ ઉચ્યતે. એવમ્ અનુપશ્યનાયોગાદ્ અનુપશ્ય ઇત્ય્ અતો ઽનુપશ્યના પ્રજ્ઞેતિ સિદ્ધં. યતશ્ ચોક્તં ભગવતા. અધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં કાયે કાયાનુપશ્યી કાયાનુદર્શી વિહરતીતિ. તેનાપિ જ્ઞાયતે ઽનુપશ્યના પ્રજ્ઞેતિ. કથમ્ ઇતિ સાધયત્ય્ અનુપશ્યમ્ અસ્યાસ્તિ. કિં તદ્ દર્શનં. દર્શનલક્ષણં હ્ય્ અનુપશ્યમ્. અતો ઽનુપશ્યી પુદ્ગલો દણ્ડિવત્. તતઃ સપ્તમીતત્પુરુષઃ. કાયે ઽનુપશ્યી કાયાનુપશ્યીતિ. કાયમ્ અનુપશયિતું શીલમ્ અસ્યેતિ કાયાનુપશ્યીતિ ણિનિર્ અપિ યદિ વિધીયેત તથાપ્ય્ એતદ્રૂપં સિધ્યતીતિ પશ્યામઃ.
સ્મૃત્યુદ્રેકત્વાદ્ ઇતિ. સ્મૃત્યધિકત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. [તિબ્. 190બ્] સ્મૃતિબલાધાનવૃત્તિત્વાદ્ ઇતિ. બલસ્યાધાનં. સ્મૃતેર્ બલાધાનં સ્મૃતિબલાધાનં. સ્મૃતિબલાધાનેન વૃત્તિર્ અસ્યા ઇતિ સ્મૃતિબલાધાનવૃત્તિઃ પ્રજ્ઞા. તદ્ભાવઃ. તસ્માત્. દારુપાટકીલસંધારણવદ્ યથા દારુપાટેન તીક્ષ્ણકીલેન દારુપાટસ્ય સંધારણમ્. એવમ્ અસ્યાઃ પ્રજ્ઞાયાઃ સ્મૃતિબલાધાનેનાલંબને વૃત્તિર્ ઇતિ. યદિ હિ સ્મૃતિર્ આલંબનં ધરયત્ય્ એવં પ્રજ્ઞા પ્રજાનાતીતિ. તદ્ એવં સ્મૃત્યોપતિષ્ઠત ઇતિ સ્મૃત્યુપસ્થાનં પ્રજ્ઞેતિ વૈભાષિકીયો ઽર્થઃ કૃત્યલ્યુટો બહુલમ્ ઇતિ કર્તર્ય્ અપિ લ્યુડ્ ભવતીતિ.
એવં તુ યુજ્યત ઇત્ય્ આચાર્યઃ. કરણસાધનમ્ એતત્. સ્મૃતિર્ અનયોપતિષ્ઠત ઇતિ. અર્થપ્રદર્શનમાત્રમ્ એતત્. વિગ્રહસ્ ત્વ્ એવં કર્તવ્યઃ. ઉપતિષ્ઠતે ઽનેનેત્ય્ ઉપસ્થાનં. સ્મૃતે ઉપસ્થાનં સ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ઇતિ. કથં સ્મૃતિર્ અનયોપતિષ્ઠત ઇત્ય્ આહ. યથાદૃષ્ટસ્યાભિલપનાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ યથાદૃષ્ટો ઽર્થઃ પ્રજ્ઞયા. તથૈવાભિલપ્યતે. સ્મૃત્યોદ્ગૃહ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. ક્વ પુનર્ ઉપતિષ્ઠતે. કાયે યાવદ્ ધર્મેષુ. કાયે સ્મૃત્યુપસ્થાનં કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં. એવં યાવદ્ ધર્મેષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ઇતિ. યથા ચ સ્વભાવસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્ય. એવં સંસર્ગસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્યાપિ. યથૈવ હિ પ્રજ્ઞયા સ્મૃતિર્ ઉપતિષ્ઠતે કાયાદિષુ. એવં તત્સંપ્રયુક્તૈર્ અપીતિ.

ઇદાનીં સૂત્રોક્તાં સ્મૃત્યુપસ્હાનાનાં કર્ણસાધનત્વમ્ અસંબધ્યમાનં દૃષ્ટ્વા કારકાંતરેણાર્થં વિવક્ષુર્ [તિબ્. 191અ] આહ. યત્ર તૂક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા કાયસ્ય સમુદયાસ્તંગતાવ્ ઉક્તૌ. એવં વેદનાદીનામ્ અપિ વક્તવ્યૌ. કથં. સ્પર્શસમુદયાત્ વેદનાયાઃ સમુદયો ભવતિ. સ્પર્શનિરોધાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 531 ) વેદનાયા અસ્તંગમઃ. નામરૂપસમુદયાચ્ ચિત્તસ્ય સમુદયો ભવતિ. નાનરૂપનિરોધાચ્ ચિત્તસ્યાસ્તંગમાઃ. મનસિકારસમુદયાદ્ ધર્માણાં સમુદયો ભવતિ. મનસિકારનિરોધાદ્ ધર્માણામ્ અસ્તંગમ ઇતિ. અત્ર સૂત્રે આલંબનમ્ એવ કાયવેદનાચિત્તધર્માઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનં. સ્મૃતિર્ અત્ર કાયાદિષૂપતિષ્ઠત ઇતિ કૃત્વા. તદ્ એવમ્ અધિકરણસાધનં દર્શિતં ભવતિ. ઉપતિષ્ઠતે સ્મૃતિર્ અસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ ઉપસ્થાનમ્. સ્મૃતેર્ ઉપસ્થાનં સ્મૃત્યુપસ્થાનં. એવં યાવદ્ ધર્મા એવ સ્મૃત્યુપસ્થાનં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ઇતિ વિગ્રહઃ. યદિ ચાત્ર સૂત્રે આલંબનં સ્મૃત્યુપસ્થાનં નાભિપ્રેતમ્ અભવિષ્યત્. ન ભગવાન્ એવમ્ અવક્ષ્યત્. કથં ચ ભિક્ષવશ્ ચતુર્ણાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં સમુદયશ્ ચ ભવત્ય્ અસ્તંગમશ્ ચ. આહારસમુદયાત્ કાયસ્ય સમુદયો ભવતિ. આહારનિરોધાત્ કાયસ્યાસ્તંગમ ઇતિ વિસ્તરઃ. કાયાદીનાં હિ સ્મૃત્યુપસ્થાનત્વે સતિ તથા વચનં યુજ્યેત. તસ્માત્ કાયાદય આલંબનસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ઇતિ સિદ્ધં.
યથાલંબનં ચૈષાં નામેતિ. એષાં કાયસ્ંઋત્યુપસ્થાનાદીનાં [તિબ્. 191બ્] આલંબનાપેક્ષયા કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં યાવદ્ ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ઇતિ નામ વ્યવસ્થાપતે. સ્વપરોભયસંતત્યાલંબનત્વાત્. પરસંતત્યાલંબનત્વાત્. ઉભયસંતત્યાલંબનત્વાચ્ ચ પ્રત્યેકમ્ એકૈકશઃ એષાં કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનાં ત્રૈવિધ્યં ભવતિ. સૂત્રે વચનાત્. કથમ્. અધ્યાત્મં કાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ. આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે. બહિર્ધા યે કાયનુપશ્યી વિહરતિ આતાપીતિ પૂર્વવત્. અધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતીતિ પૂર્વવત્. એવં તાવત્ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્ય ત્રૈવિધ્યં. વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનામ્ અપ્ય્ અધ્યાત્મં વેદનાનાં વેદનાનુપશ્યી વિહરતીતિ વિસ્તરેણ ત્રૈવિધ્યં યોજ્યં. ઔદારિકસ્ય પૂર્વં દર્શનાદ્ ઇતિ. કાયસ્ ત્રિભ્ય ઔદારિકઃ. ષડ્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયત્વાદ્ ઇતિ. તસ્ય પૂર્વં દર્શનં. દ્વાભ્યાં વેદના પ્રકારૌદારિકતયેતિ તદનંતરં તસ્યા દર્શનં. સૂક્ષ્મપ્રચારત્વાદ્ દુર્વિજ્ઞતયા ધર્માઃ સૂક્ષ્મા ઇત્ય્ અતસ્ તેભ્યઃ પૂર્વં ચિત્તસ્ય દર્શનમ્. અંતે ધર્માણામ્ ઇતિ. સ ચેતિ કામરાગઃ. સ ચ ચિત્તસ્યેતિ સ વેદનાભિલાષઃ. તત્ક્લેશાપ્રહાણાત્. તદદાંતત્વં. યથાક્રમમ્ ઇતિ. [તિબ્. 192અ] શુચિવિપર્યાસસ્ય પ્રતિપક્ષેણ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં. સુખવિપર્યાસસ્ય પ્રતિપક્ષેણ વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનં. યત્કિંચિદ્ વેદિતમ્ ઇદમ્ અત્ર દુઃખસ્યેતિ. નિત્યવિપર્યાસસ્ય પ્રતિપક્ષેણ ચિત્તસ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં. ચિત્તસ્ય લઘુપરિવર્તિત્વાત્. આત્મવિપર્યાસસ્ય પ્રતિપક્ષેણ ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં. પિણ્ડવિભાગતો ધર્માણામ્ અનાત્મકારિત્વાદ્ ધર્મમાત્રં રહિતમ્ આત્મનેતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 532 ) ધર્મનિર્વચનતઃ. ધર્મા ઇમે પૃથગ્પૃથગ્ અવસ્થિતાઃ. ન ચ કશ્ચિત્ સ્વતંત્ર આત્મેતિ. તદ્દર્શનાદ્ વા. ચતુર્થમ્ ઉભયથેતિ. ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ અસંભિન્નાલંબનમ્ અમિશ્રાલંબનં ભવતિ. કાયવેદનાચિત્તવ્યતિરિક્તધર્માલંબનત્વસંભવાત્. સંભિન્નાલંબનમ્ અપિ ભવતિ. કાયાદીનાં દ્વે ત્રીણિ ચત્વારિ વા સમસ્તાનિ પશ્યતીતિ. યદિ કાયં વેદનાં ચ દ્વે પશ્યતિ ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં. તત્ સંભિન્નાલંબનં. યદિ કાયમ્ યાવદ્ ધર્માંશ્ ચ પશ્યતિ. તદ્ અપિ તથૈવ. યદ્ અપિ કાયં વેદનાં ચિત્તં ધર્માંશ્ ચ સમસ્તાન્ પશ્યતિ. તદ્ અપિ સંભિન્નાલંબનં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થામમ્ ઇતિ.
(વિ.17) સમસ્તાલંબને સ્થિત
ઇતિ. કાયવેદનાચિત્તાધર્માન્ અભિસમસ્ય.
(વિ.18-20) ઉષ્મગતમ્
ઇત્ય્ ઉષ્મપ્રકારં કુશલમૂલં. પૂર્વરૂપત્વાદ્ ઇતિ. પ્રથમનિમિત્તત્વાત્. પૂર્વસ્વભાવત્વાદ્ વા. પ્રાકર્ષકત્વાદ્ ઇતિ. [તિબ્. 192બ્] પ્રાબંધિકત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એષાં તુ વિશેષણં પશ્ચાદ્ વક્ષ્યામ ઇતિ સપ્તમે કોશસ્થાને
દ્રવ્યતઃ ષોડશાકારા
ઇતિ અત્ર. યદિ તે ઽપિ તાદૃશાઃ. અથ કિમ્ અર્થમ્ ઉપદિશ્યંત ઇત્ય્ અત આહ. ઉત્કૃષ્ટતરત્વાત્ તુ નામાંતરમ્ ઇતિ. અથ કસ્માન્ મૂર્ધાન ઇત્ય્ ઉચ્યંત ઇત્ય્ આહ. ચલકુશલમૂલમૂર્ધત્વાદ્ ઇતિ. મૂર્ધશબ્દો ઽયં પ્રકર્ષપર્યંતવાચી. તથા હિ લોકે વક્તારો ભવંતિ. મૂર્ધગતા ખલ્વ્ અસ્ય શ્રીર્ ઇતિ. દ્વે હિ કુશલમૂલે ચલે. ઉષ્મગતમૂર્ધલક્ષણે પરિહાણિસંભવાત્. દ્વે અચલે ક્ષાંતિલૌકિકાગ્રધર્મલક્ષણે વિપર્યયાત્. તત્ર તયોર્ યન્ મૃદુ. તદ્ ઉષ્મગતં. યદ્ અધિમાત્રં. તે મૂર્ધાનઃ. અચલયોર્ અપિ યન્ મૃદુ. સા ક્ષાંતિઃ. યદ્ અધિમાત્રં. તે લૌકિકાગ્રધર્માઃ. એભ્યો હિ પાતો ઽતિક્રમો વેતિ. મૂર્ધભ્યઃ પાતઃ પરિહાણિઃ. અતિક્રમો વા ક્ષાંતિસંમુખીભાવો વા. મૂર્ધ્નાં ચલત્વાત્. વૃક્ષાદિમૂર્ધેભ્યો હિ લોકે પાતો વા ભવેદ્ અતિપાતો વા. ઉપરિષ્ઠાનુપ્રાપ્તિર્ ઇતિ મૂર્ધસાધર્મ્યં. સત્યેષ્વ્ આકારાણાં પ્રથમતો વિન્યસનમ્ ઇતિ. સત્યેષ્વ્ અનિત્યાદ્યાકારાણામ્ આદિત ઉપનિપાતનં. તદાલંબનાનાં પ્રવર્તનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
અન્યૈર્ અપીતિ.
ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનાદ્ [તિબ્. 193અ] અન્યૈર્ અપીત્ય્ અર્થઃ.
વર્ધનમ્
અભ્યાસેનોત્તોપ્તીકરણં. વિવર્ધયત ઇતિ વિસ્તરઃ. વિવર્ધયતો યોગિનો વર્ધનેન ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 533 ) વિશિષ્ટાનાં કુશલમૂલાનાં સંમુખીભાવઃ. પૂર્વપ્રતિલબ્ધાનામ્ ઇતિ. અવિશિષ્ટાનામ્ અસંમુખીભાવઃ. કસ્માત્. અબહુમાનાત્. ન્યૂનત્વેનાવહુમાનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અધિમાત્રસત્યક્ષમણાદ્ ઇતિ. ઉષ્મગતાવસ્થાયાં મૃદુ સત્યં ક્ષમતે રોચતે. મૂર્ધાવસ્થાયાં મધ્યં. તદનંતરમ્ ઇદાનીમ્ અધિમાત્રસત્યક્ષમણાત્ ક્ષાંતિર્ ઉત્પદ્યતે. કથમ્ ઇત્ય્ અત આહ. અપરિહાણિત ઇતિ. યસ્માત્ ક્ષાંતિર્ ન પરિહીયતે. મૂર્ધભ્યસ્ તુ પરિહીયત ઇત્ય્ અસ્તિ સંભવઃ.
દ્વિધા તદ્વદ્

ઇતિ. મૃદુમધ્યે ક્ષાંતી તથૈવ. યથા મૂર્ધાન ઉક્તાઃ. તથૈવાકરણાત્ ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનેન. સત્યેષ્વ્ આકારાણામ્ આકરણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સર્વસ્યા ઇતિ. મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદભિન્નાયાઃ સર્વસ્યાઃ ક્ષાંતેઃ. ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનેનૈવ વચનં. નાન્યેન કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનાદિના. કસ્માત્. અગ્રધર્મશ્લેષાત્. અગ્રધર્મા હિ દર્શનમાર્ગશ્લેષાત્. ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનાત્મક એવેતિ. અગ્રધર્મશ્લેષાદ્ ઇતિ [તિબ્. 193બ્] અગ્રધર્માણાં કામાવચરદુઃખસત્યાલંબનાનામ્ અનંતરોત્પાદાત્ ક્ષાંતેઃ કામાવચરત્વદુઃખસત્યાલંબનમ્. અગ્રધર્મશ્લેષાદ્ ધિ તત્સાદૃશ્યમ્ ઇતિ. નિયમાવચનાદ્ ઇતિ. અધિમાત્રક્ષાંતિવદ્ ઉષ્મગતાદીનામ્ આલંબનં પ્રતિનિયમાવચનાત્. અધિમાત્રક્ષાંત્યવધારણેનૈવ હિ ત્રૈધાતુકદુઃખાદ્યાલંબનત્વમ્ એષામ્ ઉષ્મગતાદીનાં સિધ્યતિ. કથં. કામાપ્તમ્ એવ દુઃખં વિષયો ઽસ્યામ્. સેયં કામાપ્તદુઃખવિષયા અધિમાત્રા ક્ષાંતિઃ. ક્ષાંતેર્ એવેત્ય્ અવધારણાત્ અન્યાન્ય્ ઉષ્મગતાદીનિ ત્રૈધાતુકદુઃખાદ્યાલંબનાનીતિ સિદ્ધં. યદા કિલેતિ વિસ્તરઃ. યદા કિલ રૂપારૂપ્યપ્રતિપક્ષાદીનામ્. અદિશબ્દેન રૂપારૂપ્યનિરોધસમુદયદુઃખાનાં કામાવચરપ્રતિપક્ષાદીનાં ચ ગ્રહણં. એકૈકસત્યાકારાલંબનાપહ્રાસેનૈકૈકસ્ય સત્યાકારસ્ય એકૈકસ્ય સત્યાલંબનસ્ય ચાપહ્રાસેન યાવત્ કામાવચરમ્ એવ દુઃખં દ્વાભ્યાં ક્ષણાભ્યાં મનસિકરોતિ. એષા સર્વૈવ રૂપારાપ્યપ્રતિપક્ષાકારહ્રાસાત્ પ્રભૃતિ મધ્યા ક્ષાંતિઃ. કથમ્. અન્વયજ્ઞાનપક્ષં તાવન્ માર્ગં માર્ગતો ન્યાયતઃ પ્રતિપત્તિતો નૈર્યાણિકતશ્ ચેતિ [તિબ્. 194અ] તૈશ્ ચતુર્ભિર્ આકારૈર્ આકારયતિ. તતસ્ ત્રિભિર્ એકં હિત્વા. તતો દ્વાભ્યાં દ્વૌ હિત્વા. તત એકેન. તતો માર્ગસત્યં હિત્વા. રૂપારૂપ્યનિરોધં ચતુર્ભિઃ સ્વૈર્ આકારૈર્ આકારયતિ. તતસ્ ત્રિભિઃ દ્વાભ્યામ્ એકેનૈવ ચાકાર્ય નિરોધસત્યં ચાપાસ્ય. સમુદયસત્યં ચતુર્ભિઃ સ્વૈર્ આકારૈઃ. ત્રિભિઃ દ્વાભ્યામ્ એકેન ચાકાર્ય. તથૈવ તદ્ અપાસ્ય. દુઃખસત્યં સ્વૈર્ આકારૈર્ યાવદ્ એકેનાકાર્ય. તદ્ અપિ સત્યમ્ અપાસ્ય. કામાવચરપ્રતિપક્ષં સ્વૈશ્ ચતુર્ભિર્ આકારૈઃ ત્રિભિઃ દ્વાભ્યામ્ એકેન ચાકારયતિ. તદ્ અપાસ્ય. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 534 ) કામાવચરનિરોધસમુદયસત્યે તથૈવ સ્વાકારહ્રાસક્રમેણાકાર્યાપાસ્ય ચ. કામાવચરં દુઃખસત્યં ચતુર્ભિર્ આકારૈર્ આકારયતિ. તતસ્ ત્રિભિઃ તતો દ્વાભ્યામ્ આકારયતીતિ. એવં હિ હ્રાસારંભાત્ પ્રભૃતિ સર્વ એતે ક્ષણા મધ્યા ક્ષાંતિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. તૃતીયે ક્ષણે તદાલંબનૈવાધિમાત્રા ક્ષાંતિઃ. ચતુર્થે અગ્રધર્માસ્ તદાલંબના એવ. મ્ર્દ્વી તુ ક્ષાંતિર્ યા પુરસ્તાદ્ અધિમાત્રેભ્યો મૂર્ધભ્યો ઽનંતરં કામાવચરં દુઃખસત્યં યાવન્ માર્ગસત્યં. રૂપારૂપ્યાવચરં ચ. સ્વૈઃસ્વૈઃ સર્વૈર્ આકારૈર્ અનપહ્રાસં મનસિકુર્વત ઇત્ય્ અવગંતવ્યં.
[તિબ્. 194બ્] એવં તાવદ્ એકે વ્યાચક્ષતે. આકારાપહ્રાસપૂર્વક આલંબનાપહ્રાસ ઇતિ.
અપરે પુનર્ વ્યાચક્ષતે. એકૈકસત્યાકારાલંબનાપહ્રાસેનેતિ. નૈવં ગ્રહીતવ્યં એકૈકસત્યાકારાલંબનાપહ્રાસેને ચેતિ. કિં તર્હિ. રૂપારૂપ્યપ્રતિપક્ષાદીનામ્ એકૈકેષાં સત્યાનાં યે આકારાઃ. તેષામ્ આલંબનહ્રાસેનેતિ વ્યાખ્યાતવ્યમ્ ઇતિ.
એકાન્નવિંશતિક્ષણશતં મધ્યા ક્ષાંતિર્ ઇતિ વર્ણયંતિ. આકારાપહ્રાસ. પૂર્વકે હ્ય્ આલંબનાપહ્રાસે સતિ અતિબહવશ્ ચિત્તક્ષણા વિસર્પંતિ. ન ચૈતન્ ન્યાય્યં. ન હિ સત્યેષુ વિદ્યમાનેષુ આકારત્યાગો યુજ્યતે. યદા તુ સત્યાનિ ત્યક્તાનિ ભવંતિ. તદાકારત્યાગ ઇતિ યુક્તં. એવં ચ સતિ પૂર્વં સત્યાલંબનહ્રાસં કરોતિ પશ્ચાદ્ આકારહ્રાસં. ન હિ મૌલે વિષયે ઽનપાકૃતે તદાલંબનાપાકરણં ન્યાય્યં. સમાહિતાસમાહિતદુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગા અષ્ટૌ વ્યવસ્થાપ્યંતે. એષામ્ આકારા દ્વાત્રિંશદ્ ભવંતીત્ય્ એતદ્ અધુના ન્યાયાંતરમ્ ઉપદિશ્યતે. કથં કૃત્વા. યદા કામાવચરં દુઃખં ચતુર્ભિર્ આકારૈર્ મનસિકરોતિ. એવં યાવદ્ રૂપારૂપ્યાવચરાણાં પ્રતિપક્ષં ચતુર્ભિર્ આકારૈર્ મનસિકરોતીયં મૃદ્વી ક્ષાંતિઃ. યદા પુનઃ કામાવચરદુઃખં ચતુર્ભિર્ આકારૈર્ મનસિકરોતીત્ય્ એવં યાવત્ કામાવચરાણાં [તિબ્. 195અ] સંસ્કારાણાં પ્રતિપક્ષં મનસિકરોતિ ચતુર્ભિર્ આકારૈઃ. રૂપારૂક્યાવચરાણાં સંસ્કારાણાં પ્રતિપક્ષં પરિત્યજતઃ પ્રભૃતિ મધ્યા ક્ષાંતિર્ આરબ્ધા. તત્ર ચ રૂપારૂપ્યાવચરપ્રતિપક્ષપરિત્યાગે ઽષ્ટાવિંશતિશ્ ચિત્તક્ષણા ભવંતિ. કામાવચરસંસ્કારપ્રતિપક્ષપરિત્યાગે ચતુર્વિંશતિઃ. રૂપારૂપ્યાવચરસંસ્કારનિરોધપરિત્યાગે વિંશતિઃ. કામાવચરનિરોધપરિત્યાગે ષોડશ રૂપારૂપ્યાવચરસમુદયપરિત્યાગે દ્વાદશ. કામાવચરસમુદયપરિત્યાગે ઽષ્ટૌ. રૂપારૂપ્યાવચરદુઃખપરિત્યાગે ચત્વારઃ. કામાવચરં દુઃખં ચતુર્ભિર્ આકારૈર્ મનસિકરોતિ. તસ્ય ભવંત્ય્ આકારાશ્ ચત્વારઃ. સ ચ યોગાચારો દ્વિવિધઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 535 ) દૃષ્ટિચરિતઃ. તૃષ્ણાચરિતશ્ ચ. દૃષ્ટિચરિતો ઽપિ દ્વિવિધઃ. આત્મદૃષ્ટિ ચરિતઃ. આત્મીયદૃષ્ટિચરિતશ્ ચ. યો હ્ય્ આત્મદૃષ્ટિચરિતો ભવતિ. સો ઽનાત્માકારેણ નિયામમ્ અવક્રામતિ. યસ્ ત્વ્ આત્મીયદૃષ્ટિચરિતઃ. સ શૂન્યાકારેણ. તૃષ્ણાશરિતો ઽપિ દ્વિવિધઃ. અસ્મિમનોપહતઃ. કૌસીદ્યાધિકશ્ ચ. તત્ર યો ઽસ્મિમાનોફતઃ. સો ઽનિત્યાકારેણ નિયામમ્ અવક્રામતિ. યઃ કૌસીદ્યાધિકઃ. સ દુઃખાકારેણ. તત્રાત્મદૃષ્ટિચરિતો યોગાચારઃ પુનસ્ તત્ કામાવચરં દુઃખં ત્રિભિર્ આકારૈર્ મનસિકરોતિ. એકમ્ આકારં હિત્વા. તતો દ્વાભ્યામ્ અનાત્મશૂન્યતાકારાભ્યાં. તત એકમ્ અનાત્માકારં દ્વિઃ સંમુખીકરોતિ. દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિદુઃખધર્મજ્ઞાનસદૃશમ્ [તિબ્. 195બ્] ઇતિ. એષા મધ્યા ક્ષાંતિર્ ઇત્ય્ એવમ્ એકાન્નવિંશં ચિત્તશતં ભવતિ. એવમ્ આત્મીયાધિમુક્તસ્ય તુ શૂન્યાનાત્માકારાભ્યામ્ આકારયતઃ શૂન્યાકારં દ્વિઃ સંમુખીકરોતિ. એષાસ્ય મધ્યા ક્ષાંતિઃ એવમ્ એકાન્નવિંશક્ષણશતમ્. એવં તૃષ્ણાચરિતો દ્વિપ્રકારઃ. અસ્મિમાનોપહતઃ. કૌસીદ્યાધિકશ્ ચ વક્તવ્યા ઇતિ. અધિમાત્રા તુ ક્ષાંતિર્ એકમ્ એવ ક્ષણં. સા યથાપુદ્ગલચરિતમ્ અનિત્યાકારેણ વા દુઃખાકારેણ વા શૂન્યાકારેણ વા અનાત્માકારેણ વા સંપ્રયુક્તેતિ. અથ કિમ્ અર્થમ્ એકૈકસત્યાકારાલંબનહ્રાસઃ ક્રિયતે. પૂર્વં હિ તેન ત્રૈધાતુકં વિદૂષયતા સમસ્તઃ પ્રતિપક્ષ આલંબિતઃ. પશ્ચાત્ કામધાતોઃ પૂર્વં પ્રહેયપરિજ્ઞેયત્વાત્ કામાવચર એવ દુઃખે ઽવતિષ્ઠત ઇતિ. તત્પુરુષકારેણ માર્ગાકર્ષણાદ્ ઇતિ. વિના સભાગહેતુના. પૂર્વસ્યાનાસ્રવસ્યાભાવાત્. લૌકિકાગ્રધર્મપુરુષકારેણ માર્ગસત્યસ્યાકર્ષણાત્. સર્વલૌકિકશ્રેષ્ઠત્વમ્ અગ્રધર્માણાં ગમ્યતે.
સર્વે તુ પંચ સ્કંધાઃ સપરિવારગ્રહણાદ્ ઇતિ. સમાહિતભૂમિદત્વાદ્ ઉષ્મગતાદીનામ્ અવિજ્ઞપ્તિલક્ષણો રૂપસ્કંધો ઽસ્તીતિ [તિબ્. 196અ] પંચ સ્કંધા ઉષ્મગતાદયઃ સપરિવારગ્રહણાત્ સપરિવારા ગૃહ્યંતે ઇતિ. મા ભૂદ્ આર્યસ્યેતિ. પ્રાપ્તિસંમુખીભાવાત્ આર્યપુદ્ગલસ્યોષ્મગતાદીનાં ફલપ્રાપ્તિપ્રયોગભૂતાનાં સંમુખીભાવો મા ભૂદ્ ઇતિ પ્રાપ્તયો નોષ્મગતાદિષુ ગૃહ્યંતે. ન હિ પ્રાપ્તપ્રયોગફલસ્યાર્યસ્ય પ્રયોગસંમુખીકરણં ન્યાય્યમ્ ઇતિ.

ત્રિસત્યાલંબનોષ્મગતાકરણ ઇતિ. દુઃખસમુદયમાર્ગાલંબનોષ્મગતાકરણે. ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં પ્રત્યુત્પન્નં. યત્નજન્યસ્ય કાર્યસ્યાકરણે સમસ્તાલંબનત્વેન ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનસ્યૈવ સમર્થત્વાત્. પ્રતિનિયતાલંબનત્વેન હિ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનાદીન્ય્ અસમર્થાનીતિ અનાગતાનિ ચત્વારિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 536 ) ભાવ્યંત ઇતિ. યસ્માત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનેન કાયવેદનાદયો ઽપિ દુઃખસત્યાદિસંગૃહીતા ગૃહ્યંતે. કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનિ ચ પૂર્વપ્રતિલબ્ધાનિ ભવંતીત્ય્ અતશ્ ચત્વાર્ય્ અપિ ભાવ્યંતે પ્રાપ્ત્યુત્પાદાદ્ ઇતિ. નિરોધસત્યાલંબને તદ્ એવોભયથેતિ. નિરોધસત્યાલંબને ઉષ્મગતાકરણે. ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં પ્રત્યુત્પન્નં. તદ્ એવ ચાનાગતં ભાવ્યતે. ન કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનિ. નિરોધસત્યે કાયાદ્યભાવાત્. [તિબ્. 196બ્] સર્વત્રાકારાઃ સભાગા ઇતિ. ત્રિસત્યાલંબનસ્ય નિરોધસત્યાલંબનસ્ય ચોષ્મગતસ્યાકરણે સદૃશા એવાકારા ભાવ્યંતે. દુઃખસત્યાલંબને દુઃખસત્યાકારા એવ ચત્વારો ભાવ્યંતે. ન સમુદયસત્યાદ્યાકારાઃ. સમુદયસત્યાદ્યાકારાલંબને સમુદયસત્યાદ્યાદ્યાકારા એવ ચત્વારો ભાવ્યંતે. નાન્ય ઇત્યાદિ. વિવર્ધન ઇતિ. ત્રિસત્યાલંબને. કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનામ્ અન્યતમત્ પ્રત્યુત્પન્નં સંભવતિ. મિરોધસત્યાલંબને ઽન્ત્યં પ્રત્યુત્પન્નં. ઉભયત્રાનાગતાનિ ચત્વારિ. આકારઃ સર્વે ઽપિ ષોડશાપિ ભાવ્યંતે. કિં કારણં. લબ્ધત્વાત્ ગોત્રાણાં સંભવસ્તશ્ ચતુઃસત્યાલંબનકાયસ્મૃત્યુપસ્થાનાદિજાતીનાં લબ્ધત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. મૂર્ધાકરણ ઇતિ વિસ્તરઃ. મૂર્ધાકરણે સર્વત્રાપિ ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ એવ પ્રત્યુત્પન્નં. કાયાદિસ્મૃત્યુપસ્થાનાનામ્ આકરણે ઽસામર્થ્યાત્. નિરોધાલંબનવિવર્ધને ઽપિ અંત્યં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં પ્રત્યુપન્નમ્. ઇતરેષામ્ અયોગાત્. ત્રિસત્યાલંબનવિવર્ધને તુ ચતુર્ણામ્ અન્યતમત્ પ્રત્યુત્પન્નમ્. અનાગતાનિ સર્વત્ર ચત્વારિ. આકારા અપિ સર્વે. લબ્ધત્વાત્ ગોત્રાણામ્ ઇત્ય્ અવગંતવ્યં. [તિબ્. 197અ] ક્ષાંતીનાં સર્વત્રાંત્યમ્ ઇતિ. આકરણે વિવર્ધને ચાંત્યં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં પ્રત્યુત્પન્નં. તથા હ્ય્ ઉક્તં. સર્વસ્યાઃ ક્ષાંત્યા ધર્મેણ વર્ધનમ્ ઇતિ. અગ્રધર્મેષ્વ્ અંત્યમ્ ઇતિ. અગ્રધર્મેષુ સંમુખીક્રિયમાણેષ્વ્ અંત્યં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં પ્રત્યુત્પન્નમ્. અનાગતાનિ ચત્વારિ અનુત્પત્તિધર્માન્ય્ એવ પ્રાપ્યંતે. આકારશ્ ચત્વારિ એવેતિ. અનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્માકારાઃ. અન્યાભાવાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ અન્યસમુદયાદ્યાકારા અગ્રધર્મા ન સંતિ દુઃખમાત્રાલંબનત્વાત્. યથા તર્હ્ય્ અગ્રધર્માસ્વભાવકાયસ્મૃત્યુપસ્થાનાદ્યસંમુખીભાવે ઽપ્ય્ અગ્રધર્મસમુદાચારાવસ્થાયામ્ અનાગતાનિ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનિ ભાવ્યંતે. એવમ્ અગ્રધર્માસ્વભાવસમુદયાદ્યાદ્યાકારા આનગતા ભાવ્યંત ઇતિ કિં નેષ્યત ઇત્ય્ અતઃ પુનર્ આહ. દર્શનમાર્ગસાદૃશ્યાચ્ ચેતિ. દુઃખાકારા એવ ચત્વારો ભાવ્યંતે. કસ્માત્. દર્શનમાર્ગસાદૃશ્યાત્. દર્શનમાર્ગે હિ યસ્ય સત્યસ્ય દર્શનં ભવતિ. તદાકારા એવ ભાવ્યંતે. દર્શનમાર્ગસદૃશ્યા હ્ય્ અગ્રધર્માઃ. કિં પુનર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 537 ) એષાં દર્શનમાર્ગેણ સાદૃશ્યં અનુશ્લેષાત્. તથૈવ પ્રથમતઃ કામાવચરદુઃખાલંબનત્વં [તિબ્. 197બ્] તુલ્યભૂમિકત્વં વા. તથા હિ દર્શનમાર્ગમ્ અધિકૃત્ય વક્ષ્યતિ.
સો ઽગ્રધર્મૈકભૂમિક
ઇતિ . યદ્ વા પૃથગ્જનત્વઘાતાય દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાંતેર્ આનંતર્યમાર્ગભૂતા અગ્રધર્મા ભવંતિ. તદ્ એષાં દર્શનમાર્ગેણ સાદૃશ્યં. સદૃશા હ્ય્ આનંતર્યમાર્ગા વિમુક્તિમાર્ગૈર્ ઇતિ.
(વિ.21-23) વિધ વિભાગ ઇતિ વિસ્તરઃ. તસ્ય ધાતોર્ એતદ્ યઞિરૂપં. નિશ્ચિત ઇતિ. નિઃશબ્દસ્યાર્થં દર્શયતિ. કથં પુનર્ નિશ્ચિતો વેધ ઇત્ય્ આહ. તેન વિચિકિત્સાપ્રહાણાત્ નિશ્ચિતઃ. સત્યાનાં ચ વિભજનાત્. ઇદં દુઃખમ્ અયં યાવન્ માર્ગ ઇતિ. નિર્વેધ આર્યમાર્ગઃ. તસ્ય ભાગો દર્શનમાર્ગૈકદેશઃ. તસ્યાવાહકત્વેનાકર્ષકત્વેન હિતત્વાત્ તસ્મૈ હિતમ્ ઇતિ છઃ. તેન નિર્વેધભાગીયમ્ ઇતિ ભવતિ.
અનાગમ્યાંતરધ્યાનભૂમિકમ્
ઇતિ. અનાગમ્યં ચાંતરં ચ ધ્યાનાનિ ચ ભૂમયો ઽસ્યેત્ય્
અનાગમ્યાંતરધ્યાનભૂમિકં.

નોર્ધ્વમ્ ઇતિ. નારૂપ્યેષુ નિર્વેધભાગીયમ્ અસ્તિ. દર્શનપરિવારત્વાત્. દર્શનમાર્ગપ્રયોગત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદભાવઃ. દામધાત્વાલંબનત્વાદ્ ઇતિ. તસ્ય દર્શનમાર્ગસ્યાભાવસ્ તદભાવઃ. ક્વ. ઊર્ધ્વમ્ ઇતિ વર્તતે. આરૂપ્યેષ્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કસ્માત્. કામ ધાત્વનાલંબનાત્. યસ્માદ્ આરૂપ્યાઃ કામધાતું [તિબ્. 198અ] નાલંબંતે. આહ. કિં કામધાત્વાલણ્બનેન દર્શનમાર્ગેણ પ્રયોજનમ્ ઇતિ. અત ઉચ્યતે. તસ્ય પૂર્વં પરિજ્ઞેયપ્રહેયત્વાદ્ ઇતિ. તસ્ય કામધાતોર્ દુઃખરૂપસ્ય પૂર્વં પરિજ્ઞેયત્વાત્. સમુદયરૂપસ્ય ચ પ્રહેયત્વાત્. અત્ર ચ હેતુર્ યસ્માત્ સ યોગી કામાવચરેણ દુઃખેન વિહન્યતે. તેન સ પૂર્વં તતો મોક્ષમ્ અન્વેષત ઇતિ. તેષાં રૂપધાતૌ પંચસ્કંધકો વિપાક ઇતિ. તેષાં નિર્વેધભાગીયાનાં રૂપાવચરત્વાત્ યદિ ચ યોગી રૂપધાતાવ્ ઉપપદ્યેત. તતસ્ તસ્ય તત્ર પંચ સ્કંધકો વિપાકો ઽભિનિર્વર્તતે. પરિપૂરિકાણ્ય્ એવ ચ તાનીષ્ટવેદનીયજનનાત્. નાક્ષેપકાણિ નિકાયસભાગસ્ય. ભવદ્વેષિત્વાત્. અનિત્યાદિભિર્ આકારૈર્ ભવં દ્વિષંતીતિ.
દ્વે પ્રથમે ઇતિ ઉષ્મગતમૂર્ધસ્વભાવે.
કામાશ્રયાણીતિ.
યસ્માદ્ ઇહૈવ સત્યાભિસમયઓ નાન્યધાતૌ. નોર્ધ્વં હિ દૃક્પથઃ અસંવેગાત્. ઇહ વિધા તત્ર નિષ્ઠેતિ ચાગમાદ્ ઇતિ. ત્રિષુ દ્વીપેષૂત્તરકુરુવર્જ્યેષ્વ્ ઇતિ વ્યાખ્યાયતે. ઉત્તરકૌરવાણાં મૃદ્વિન્દ્રિયત્વાત્. દેવેષુ સંમુખીભાવ ઇતિ. કામાવચરેષુ. ચતુર્થં નિર્વેધભાગીયં [તિબ્. 198બ્] દેવેષ્વ્ અપિ. તેષ્વ્ એવ ચ નાન્યત્ર.
તૃઈણિ નિર્વેધભાગીયાન્ય્ અન્યત્ર અગ્રધર્મેભ્યઃ. ઇહૈવ જન્મનિ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયપરાવૃત્તૌ ઉભયાશ્રયાણિ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાશ્રયાણિ સ્ત્રિયઃ પુરુષાશ્ ચ લભંતે. સ્ત્રિયો હ્ય્ એતાન્ય્ ઉત્પાદ્ય જન્માંતરસ્ત્રીભાવપ્રાદુર્ભાવે સ્ત્ર્યાશ્રયાણિ સંમુખીકુર્વંતિ. જન્માંતરપુરુષભાવપ્રાદુર્ભાવે તુ પુરુષાશ્રયાણિ સંમુખીકુર્વંતિ. ન હિ તલ્લાભિનીનાં સ્ત્રીણાં જન્માંતરે સ્ત્રીભાવો ન સંભવતિ. પુરુષા અપિ તથૈવ સ્ત્રીભાવે જન્માંતરે સતિ સ્ત્ર્યાશ્રયાણિ સંમુખીકુર્વંતિ. પુરુષભાવે પુરુષાશ્રયાણીતિ. અગ્રધર્માન્ પ્રત્ય્ આહ.
અગ્રધર્માન્ દ્વ્યાશ્રયાન્ લભતે ઽંગનેતિ.
સ્ત્ર્ય્ એવોભયાશ્રયાન્ અગ્રધર્માન્ લભતે. ન પુરુષઃ. તથા હિ સ્ત્રી તાન્ લબ્ધ્વા સ્ત્ર્યાશ્રયૈસ્ તૈસ્ તદાનીંતનૈઃ સમન્વાગતા ભવતિ. જન્માંતરપરાવૃત્તૌ ચ કામધાતૌ પુરુષાશ્રયપ્રાદુર્ભાવે પુરુષાશ્રયૈઃ સ પુરુષઃ સમન્વાગત ઇતિ. પુરુષસ્ તુ પુરુષાશ્રયાન્ એવ લભતે. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. સ્ત્રીત્વસ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધલાભાદ્ ઇતિ. તસ્મિં જન્મનિ સ્ત્રીત્વં જન્માંતરે ઽપિ પુનર્ નાસ્તીત્ય્ અસ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધલાભઃ. યો હ્ય્ અગ્રધર્માન્ ઉત્પાદયતિ. સો ઽવશ્યમ્ અનંતરં દર્શનમાર્ગમ્ ઉતપાદયેન્ [તિબ્. 199અ] ન ચ દૃષ્ટસત્યસ્ય પુનઃ સ્ત્રીત્વપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ સિદ્ધાંતઃ.
ભૂમિત્યાગાદ્
ઇતિ વિસ્તરઃ. યદ્ભૂમિકાનિ નિર્વેધભાગીયાનિ પ્રતિલબ્ધાનિ પ્રથમધ્યાનભૂમિકાનિ યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકાનિ. તાં ભૂમિં ત્યજન્ પ્રથમં ધ્યાનં યવચ્ ચતુર્થં ત્યજન્ન્ આર્યસ્ તાન્ય્ અપિ યથાસ્વં પ્રથમધ્યાનધૂમિકાનિ યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકાનિ ત્યજતિ. નાન્યથા ન મૃત્યુના પરિહાણ્યા વા. યથા પૃથગ્જન ઇત્ય્ અર્થઃ. ભૂમિત્યાગઃ પુનર્ ભૂમિસંચારાદ્ ઇતિ. ન વૈરાગ્યત ઇતિ દર્શયતિ. પૃથગ્જનસ્ ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પૃથગ્જનસ્ તુ નિકાયસભાગત્યાગેનૈવ ત્યજતિ નિર્વેધભાગીયાનિ સત્ય્ અસતિ વા ભૂમિસંચારે. તથા હિ પૃથગ્જનો યદ્ભૂમિકનિર્વેધભાગીયલાભી ભવતિ. તત ઊર્ધ્વમ્ ઉપપદ્યમાનસ્ તાનિ ભૂમિસંચારે ઽપિ મૃત્યુનૈવ ત્યજતિ. અવીતરાગસ્ ત્વ્ અસતિ ભૂમિ સંચારે મૃત્યુના ત્યજતિ. કામધાતાવ્ એવોપદ્યતે. ન ત્વ્ એવમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 539 ) આર્યપુદ્ગલસ્ તત્ કુશલમૂલસંતતેર્ દર્શનમાર્ગોપબૃંહિતત્વાત્. પૃથગ્જન એવ તથા ત્યજતીતિ કથં ગમ્યતે. અણ્ડકલલાદિગતઃ પૃથગ્જનઃ કાયેન સમન્વાગતઃ. ન કાયકર્મણેતિ શાસ્ત્રે વચનાત્.
આચર્યવસુમિત્રસ્ તુ વ્યાચષ્ટે. પૃથગ્જનસ્ તુ નિકાયસભાગત્યાગેનૈવ ત્યજતિ. સત્ય્ અસતિ વા ભૂમિસંચાર ઇતિ. સકલં ધ્યાનમ્ અત્ર ભૂમિગ્રહણેન [તિબ્. 199બ્] ગૃહ્યતે. તત્ર પૃથગ્જનો યદા બ્રાહ્મકાયિકેભ્યશ્ ચ્યુત્વા બ્રહ્મપુરોહિતેષૂપપદ્યતે. તદા નિકાયસભાગત્યાગેન ત્યજતિ. યદા તુ પ્રથમાત્ ધ્યાનાચ્ ચ્યુત્વા દ્વિતીય ઉપપદ્યતે. તદા ભૂમિત્યાગનિકાયસભાગત્યાગાભ્યામ્ ઇતિ. તદ્ અયુક્તં. બ્રહ્મલોકોપપન્નાનાં નિર્વેધભાગીયાભાવાત્. કામધાતૌ હિ નિર્વેધભાગીયાન્ય્ ઉત્પદ્યંતે. કામધાતુચ્યવનાદ્ એવ ચ તેષાં નિર્વેધભાગીયત્યાગ ઇતિ. આચાર્યસંઘભદ્રેણાપિ દર્શિતમ્ એતત્. નનુ ચ પૃથગ્જનો ઽપિ યદ્ભૂમિકનિર્વેધભાગીયલાભી ભવતિ. તત ઊર્ધ્વમ્ ઉપપદ્યમાનો નિર્વેધભાગીયાનિ વિજહ્યાદ્ ઇતિ. નાસ્ત્ય્ એતત્. નિકાયસભાગત્યાગાદ્ એવ ત્યક્તત્વાત્. મરણભવાસ્થિતો હિ તાનિ ત્યજતિ. અંતરાભવસ્થિતેન તુ ત્યક્તાનિ. અત ઊર્ધ્વમ્ ઉપપદ્યમાનસ્ય તન્ મસ્તિ યદ્ વિજહ્યાદ્ ઇતિ. મૃત્યુનૈવેત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ. પ્રાતિમોક્ષસંવરવદ્ ઇતિ. યથા પ્રાતિમોક્ષસંવરસ્ ત્યક્તઃ પુનર્ આદીયમાનો ઽપૂર્વ એવ લભ્યતે. કસ્માત્. અનુચિતયત્નસાધ્યત્વાત્. અનુચિતત્વાત્ યત્નસાધ્યત્વાચ્ ચ. યસ્માદ્ અનાદિમ્ અતિસંસારે નોચિતાનિ ભવંતિ. આર્યમાર્ગપરિવારત્વાત્. તસ્માન્ ન વૈરાગ્યલભ્યાનિ. યસ્માદ્ યત્નસાધ્યાનિ. તસ્માન્ ન પૂર્વત્યક્તાનિ લભ્યંત ઇતિ. સતિ પ્રતિસીમાદૈશિક ઇતિ. સીમા નામ [તિબ્. 200અ] મર્યાદા. તસ્યા દૈશિકો દેશયિતા પ્રણિધિજ્ઞાનલાભી. તસ્મિન્ સતિ લબ્ધવિહીનાત્ પરેણોત્પાદયતિ. યદ્ અનુત્પાદિતં. તદ્ ઉત્પાદયતીત્ય્ અર્થઃ. અસતિ પ્રતિસીમદૈશિકે મૂલાદ્ એવોષ્મગતાત્ પ્રભૃતીત્ય્ અર્થઃ. એતે પુનર્ વિહાનિપરિહાણી ઇતિ.
ભૂમિત્યાગાત્ ત્યજત્ય્ આર્ય
ઇત્યાદિવચનાદ્ વિહાનિર્ ઉક્તા.
આદ્યે દ્વે પરિહાણ્યા ચેતિ
વચનાત્ પ્રૈહાણિર્ અપ્ય્ ઉક્તા. તેનૈતે ઇતિ નિર્દિશતિ.
હાની
ઇતિ વિહાનિપરિહાણ્યોઃ સામાન્યરૂપપરિગ્રહાદ્ ઉભયોર્ ગ્રહણં. પરિહાણિસ્ તુ દોષકૃતા. ક્લેશકૃતેત્ય્ અર્થઃ. નાવશ્યં વિહાનિર્ ઇતિ. સા હિ ગુણકૃતાપિ ભવતિ ન કેવલં દોષકૃતા. ગુણકૃતા તદ્યથા દર્શનમાર્ગોત્પત્તૌ પૃથગ્જનત્વસ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 540 ) વિહાનિઃ. દોષકૃતા તુ તદ્યથા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા કુશલમૂલવિહાનિઃ. પ્રતિસંધિચિત્તેન વા કેષાંચિદ્ ધર્માણાં વિહાનિર્ ઇતિ. તદ્ એવં યા પરિહાણિઃ. વિહાનિર્ અપિ સા. યા તુ વિહાનિઃ. નાવશ્યમ્ અસૌ પરિહાણિઃ. ગુણવિશેષેભ્ય એવ હિ પરિહાણિર્ ઇતિ.
(વિ.24) અનુત્પત્તિધર્મતાં પ્રતિલભત ઇતિ. અપ્રતિસંખ્યાનિરોધં તેષાં ગત્યાદીનાં પ્રતિલભત [તિબ્. 200બ્] ઇત્ય્ અર્થઃ. તાં તુ યથાયોગમ્ ઇતિ. તાં ત્વ્ અનુત્પત્તિધર્મતાં. યથાસંભવં મૃદ્વ્યામ્ અધિમાત્રાયાં ચ ક્ષાંતૌ પ્રતિલભત ઇતિ વર્તતે. કથં કૃત્વા. મૃદ્વ્યાં ક્ષાંત્યામ્ અપાયગતીનામ્ અનુત્પત્તિધર્મતાં પ્રતિલભતે. અધિમાત્રાયમ્ અણ્ડજસંસ્વેદજયોન્યોઃ. મૃદ્વ્યામ્ અસંજ્ઞિત્વોત્તરકુરુમહાબ્રહ્મોપપત્તીનાં. અધિમાત્રાયાં ષણ્ઢપણ્ડકોભયવ્યંજનાશ્રયાણામ્. અધિમાત્રાયામ્ અષ્ટમાદિભવાનાં. અષ્ટમાદિનવમાદિભવાનાં. દર્શનહેયક્લેશાનાં ચાનુત્પત્તિધર્મતામ્ એવેતિ.

(વિ.25) તસ્યૈવ તુ ગોત્રસ્યેતિ. ક્ષાંતિપરિભાવિતસ્ય શ્રાવકગોત્રસ્યેત્ય્ આચાર્યમતં. તસ્ય ક્ષાંતિપરિભાવિતત્વેનાવિવર્ત્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
ત્રીણ્ય્ અપીતર
ઇતિ. પ્રત્યેકબુદ્ધઃ ક્ષાંતિમ્ અપિ શ્રાવકગોત્રાદ્ વિવર્ત્ય સ્યાત્. ન હિ તે પરાર્થમ્ અપાયાન્ અવગાહન્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. આનિંજ્યપટુસમાધિત્વાદ્ ઇતિ. અષ્ટપક્ષાલ્મુક્તત્વાદ્ આનિંજ્યઃ સમાધિઃ. અત એવ પટુર્ ઉત્તપ્તતીક્ષ્ણેન્દ્રિયત્વાદ્ વા.
યેષાં તુ ખડ્ગાદ્ અન્યો ઽપીતિ. યેષામ્ આભિધાર્મિકાણાં મતેન ખડ્ગાદ્ અન્યો ઽપિ પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽસ્તિ. ઉત્પાદિતનિર્વેધભાગીયમાત્રો ઽપિ વર્ગચારી પ્રત્યેકબુદ્ધ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તેષામ્ ઉષ્મગતમૂર્ધભ્યાં તદ્ગોત્રાણાં વ્યાવર્તનસ્યાપ્રતિષેધઃ ખડ્ગવિષાણકલ્પસ્યૈવાવધારણાત્. [તિબ્. 201અ]
(વિ.26) ક્ષિપ્રં મોક્ષસ્ ત્રિભિર્ ભવૈર્
ઇતિ. યઃ ક્ષિપ્રં મોક્ષં પ્રાપ્નોતિ. સ એકસ્મિં જન્મનિ મોક્ષભાગીયમ્ ઉત્પાદયેત્. દ્વિતીયે નિર્વેધભાગીયાનિ. તૃતીયે આર્યમાર્ગ ઇતિ. યસ્ તુ પૂર્વસ્મિન્ જન્મનિ સંભૃતમોક્ષભાગીયો ભવતિ. સ એકસ્મિન્ન્ અપિ જન્મનિ નિર્વેધભાગીયાન્ય્ આર્યમાર્ગં ચોત્પાદયતીત્ય્ અવગંતવ્યં બીજાવરોપણેત્યાદિ બીજાવરોપણં મોક્ષભાગીયોત્પાદનં. સસ્યાભિવૃદ્ધિર્ નિર્વેધભાગીયોત્પત્તિઃ. ફલોત્પત્તિર્ આર્યમાર્ગઃ. અસ્યાં ધર્મતાયામ્ ઇતિ. પ્રવચનધર્મતાયામ્. અવતારપરિપાકવિમુક્તયો ભવંતીતિ. અવતારો મોક્ષભાગીયેન. પરિપાકો નિર્વેધભાગીયૈઃ. વિમુક્તિર્ આર્યમાર્ગેણેતિ. તત્પ્રણિધાનપરિગ્રહણાદ્ ઇતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 541 ) મનઃપ્રણિધાનપરિગ્રહાત્. પ્રણિધાનં પુનશ્ ચેતનાવિશેશઃ. એકભિક્ષામ્ અપિ દત્ત્વેતિ કાયકર્મ. એકશિક્ષામ્ અપિ ચાદાયેતિ વાક્કર્મ. તચ્ ચ મનસ્કર્મોત્થાનમ્ ઇતિ. ત્રિકર્મસ્વભાવમ્ અલ્પકમ્ અપ્ય્ એતત્ મોક્ષાભિલાષબલાધાનાન્ મોક્ષભાગીયમ્ આક્ષિપતિ. મોક્ષસ્ય ભાગઃ પ્રાપ્તિર્ મોક્ષભાગઃ. [તિબ્. 201બ્] તસ્મૈ હિતં મોક્ષભાગીયમ્ ઇતિ. નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાનિર્વેદયોર્ અભાવાદ્ યથાયોગમ્ ઇતિ. કુરુષુ તાવદ્ ઉભયં નાસ્તિ. અપાયેષુ નિર્વેદો ઽસ્તિ પ્રજ્ઞા નાસ્તિ. દેવેષુ પ્રજ્ઞાસ્તિ નિર્વેદો નાસ્તીતિ. અતો મનુષ્યેષ્વ્ એવ ત્રિષુ દ્વીપેષ્વ્ આક્ષિપ્યતે. નાન્યત્ર.
(વિ.27-28) અભિસમયક્રમસ્ તુ વક્તુમ્ આરબ્ધ ઇતિ
વૃત્તસ્થઃ શ્રુતચિંતાવાન્ ભાવનાયાં પ્રયુજ્યત
ઇત્ય્ આરભ્ય નિર્વેધભાગીયાનુક્રમઃ. તત્પ્રસંગેન મોક્ષભાગીયોપન્યાસ ઇતિ.
ધર્મક્ષાંતિર્ અનાસ્રવેતિ.
નિર્વેધભાગીયૈર્ અપિ ધર્મક્ષમણમ્. અતો નિષ્યન્દેન વિશેષણં. યસ્યા ધર્મજ્ઞાનં નિષ્યંદઃ. સા ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિઃ. ધર્મજ્ઞાનાર્થં ક્ષાંતિર્ ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિઃ. પુષ્પફલવૃક્ષવદ્ યથા પુષ્પાર્થં વૃક્ષઃ પુષ્પવૃક્ષઃ. ફલાર્થં વૃક્ષઃ ફલવૃક્ષઃ. કારિકાયાં તુ ધર્મક્ષાંતિર્ ઇતિ વચનમ્ એકદેશગ્રહણતો દેવદત્તો દત્ત ઇતિ યથા. સમ્યક્ત્વં નિર્વાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ. સમ્યક્તવં કતમત્. યત્ તત્ પર્યાદાય રાગપ્રહાણમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્ર નિયમો નિયામ ઇતિ. તત્ર સમ્યક્ત્વે નિયમ એકાંતીભાવો નિયામ ઇતિ ઘઞિ રૂપં. અપિ તુ નિયમ ઇતિ યમઃ સમુપનિવિષુ ચેત્ય્ અપ્પ્રત્યયસ્ય વિભાષિતત્વાત્. તસ્યાહિગમનમ્ અવક્રમણમ્ ઇતિ. [તિબ્. 202અ] તસ્યૈકાંતીભાવસ્યાભિગમનં પ્રાપ્તિઃ. તદ્ એવ વિપર્યાસસ્યાપક્રમાન્ નિયામાવક્રાંતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્યાં ચેતિ ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતૌ. પ્રદીપજાતિવદ્ ઇતિ. પ્રદીપસ્યેવ જાતેર્ ઇવ ચેત્ય્ અર્થઃ. યથા પ્રદીપસ્યાનાગતસ્ય તમોવિનાશને સામર્થ્યં. જાતેશ્ ચાનાગતાયા જન્યજનને. તથા પૃથગ્જનત્વવ્યાવર્તને સામર્થ્યમ્ અનાગતાયા ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતેર્ અભ્યુપગમ્યતે. નાન્યદ્ ઇતિ. ક્લેશપ્રહાણાં કારિત્રં. લૌકિકૈર્ અગ્રધર્મૈર્ ઇતિ અપર ઇતિ. પૃથગ્જનત્વં વ્યાવર્તત ઇતિ પ્રકૃતં. ન. તદ્ધર્મત્વાદ્ ઇતિ. ન યુક્તમ્ એતલ્ લૌકિકૈર્ અગ્રધર્મૈસ્ તદ્વ્યાવર્તન ઇતિ. કસ્માત્. તે ઽપિ હિ પૃથગ્જનધર્માઃ. કથં પૃથગ્જનધર્મસ્ય પૃથગ્જનધર્મં વ્યાવર્તિષ્યંત ઇતિ. તદ્વિરોધિત્વાદ્ અદોષઃ. અગ્રધર્માણાં પૃથગ્જનન્ત્વવિરોધિત્વાત્ અદોષ એષઃ. કિં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 542 ) યથેત્ય્ આહ. શત્રુસ્કન્ધારૂઢતદ્ઘાતનવદ્ ઇતિ. યથા શત્રુસ્કન્ધારૂઢ એવ કશ્ચિચ્ છત્રું ઘાતયેત્. એવં કિલાગ્રધર્માઃ પૃથગ્જનત્વશત્રુસ્કન્ધારૂઢાસ્ તદ્ એવ પૃથગ્જનત્વં ઘાતયેયુર્ ઇતિ.
ઉભયૈર્ ઇતિ. લૌકિકૈર્ અગ્રધર્મૈઃ [તિબ્. 202બ્] ક્ષાંત્યા ચ પૃથગ્જનત્વં વ્યાવર્ત્યતે. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. આનંતર્યવિમુક્તિમાર્ગસાધર્મ્યાદ્ ઇતિ. લૌકિકાનામ્ અગ્રધર્માણામ્ આનંતર્યમાર્ગેણ સાધર્મ્યં. ક્ષાંતેર્ વિમુક્તિમાર્ગેણ. યથા હ્ય્ આનંતર્યમાર્ગેણ ક્લેશઃ પ્રહીયતે. વિમુક્તિમાર્ગેણ પ્રહીણઃ એવં લૌકિકૈર્ અગ્રધર્મૈઃ પૃથગ્જનત્વં વિહીયતે. ક્ષાંત્યા વિહીનમ્ ઇતિ.
અનાસ્રવાધિકારઃ સર્વત્રેતિ. તેન તતો ઽત્રૈવ ધર્મજ્ઞાનમ્ અનાસ્રવમ્ ઇતિ ગમ્યતે. તદ્ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઇતિ. શાસ્ત્રે તેન નામ્ના વ્યવહાર ઇત્ દર્શયતિ. સમસ્તાલંબના રૂપારૂપ્યાવચરદુઃખાલંબનત્વાત્. પ્રથમતો ધર્મતત્ત્વજ્ઞાનાદ્ ઇતિ. આદિતો દુઃખાદિધર્મતત્ત્વજ્ઞાનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદન્વયત્વાદ્ ઇતિ. તદ્ધેતુકત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તથૈવાનુગમાદ્ ઇતિ. યથૈવ ધર્મજ્ઞાનેનાનુગતં પરિજ્ઞાતં દુઃખાદિસત્યં દુઃખાદિભિર્ આકારૈઃ. તથૈવ રૂપારૂપ્યાવચરદુઃખાદ્યનુગમાદ્ અન્વયજ્ઞાનમ્ એતદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. એવં સમનંતરોત્પત્તિક્રમેણ શેષે સમુદયે રૂપારૂપ્યાવચરે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાંતિર્ [તિબ્. 203અ] ઇતિ વિસ્તરેણ યોજ્યં.
નિકાયાંતરીયા આર્યધર્મગુપ્તપ્રભૃતયઃ. અભેદેન હ્ય્ અભિસમય ઉચ્યત ઇતિ. ષોડશ ચિત્તો ઽયં સત્યાભિસમય ઇતિ. દર્શનાભિસમય આલંબનાભિસમયઃ કાર્યાભિસમયશ્ ચૈવં ષોડશચિત્તક ઇત્ય્ અભેદઃ.

દર્શનાભિસમય ઇતિ. દર્શનમ્ એવાભિસમયઃ. એવમ્ આલંબનાભિસમયઃ કાર્યાભિસમયશ્ ચ. દર્શનાભિસમયો ઽનાસ્રવયા પ્રજ્ઞયા. તદ્ ધિ ભિક્ષવો દૃષ્ટં. યદ્ અનાસ્રવયા પ્રજ્ઞયા દૃષ્ટમ્ ઇતિ વચનાત્. પ્રજ્ઞૈવ દર્શનમ્ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે. આલંબનં ગ્રહણં તત્સંપ્રયુક્તૈર્ અપિ વેદનાદિભિર્ ભવતિ. અપિશબ્દાત્ પ્રજ્ઞયાપિ. યસ્માચ્ ચિત્તચૈત્તૈઃ સત્યાન્ય્ આલંબ્યંતે. કાર્યં યસ્ય સત્યસ્ય યત્ કર્તવ્યં. તદ્યથા દુઃખસ્ય પરિજ્ઞાનં. સમુદયસ્ય પ્રહાણં. નિરોધસ્ય સાક્ષાત્કરણં. માર્ગસ્ય ભાવનં. તદ્ વિપ્રયુક્તૈર્ અપિ શીલજાત્યાદિભિર્ ભવતિ. અપિશબ્દાત્ પ્રજ્ઞાતત્સંપ્રયુક્તૈર્ અપિ. પ્રજ્ઞાસંપ્રયુક્તવિપ્રયુક્તૈર્ હિ તત્કાર્યચતુષ્ટયં [તિબ્. 203બ્] ક્રિયતે. જાત્યાદિભિર્ ઇત્ય્ આદિશબ્દાલ્ લક્ષણાંતરાણિ પ્રાપ્તયશ્ ચ ગૃહ્યંતે. દુઃખે હીતિ વિસ્તરઃ. દુઃખે હિ દૃશ્યમાને પ્રજ્ઞયા. તસ્યાભિસમયિતુર્ દુઃખસ્ય વા ત્રિવિધો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 543 ) ઽભિષમયો યથોક્તઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. સમુદયાદીનાં સમુદયનિરોધમાર્ગાણામ્ અભિસમયઃ પ્રહાણસાક્ષાત્કરણભાવનાદ્ યથાક્રમં પ્રહાણં સમુદયસ્ય ક્લેશપ્રાપ્તિચ્છેદાત્. સાક્ષાત્કરણં નિરોધસ્ય તત્પ્રાપ્ત્યુત્પાદાત્. ભાવનં માર્ગસ્ય સંમુખીભાવાત્. આકારભેદાદ્ ઇતિ. પ્રત્યેકમ્ એષાં દુઃખાદીનામ્ આકારભેદાત્. ન ચ દુઃખાકારેણ સમુદયાદીનાં દર્શનં યુજ્યતે. તદાકારાર્થભેદતઃ. અથાપ્ય્ અનાત્માકારેણ સર્વેષાં સત્યાનાં દર્શનમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ નિકાયાંતરીયઃ. શૂન્યતાનાત્મતે સર્વસત્યાનાં સામાન્યં લક્ષણમ્ ઇતિ કૃત્વા. ન તર્હિ સત્યાનાં દુઃખાદિતો દર્શનં સ્યાત્. દુઃખતઃ સમુદયતો નિરોધતો માર્ગત ઇતિ. તથા ચ સત્ય્ અનાત્માકારેણ સર્વેષાં દર્શનમ્ ઇતિ બ્રુવન્ સૂત્રવિરોધઃ. યસ્માત્ સૂત્ર એવમ્ ઉક્તમ્ આર્યશ્રાવકસ્યેતિ વિસ્તરઃ. અથ મન્યસે નાસ્તિ સૂત્રવિરોધો યસ્માદ્ અભિસમયાવસ્થાયાહ્ પૂર્વં પ્રયોગાવસ્થાયામ્ [તિબ્. 204અ] આર્યશ્રાવકસ્ય દુઃખં વા દુઃખતો મનસિકુર્વત ઇત્ય્ એવમાદિ. અતો ઽનાત્માકારેણ સર્વેષાં દર્શનાદ્ એકાભિસમય એવેતિ. તચ્ ચાયુક્તમ્. અનાસ્રવેણ મનસિકારેણ સંપ્રયુક્તો ધર્માણાં વિચય ઇતિ વચનાત્. ન હિ પ્રયોગાવસ્થાયામ્ અનાસ્રવમનસિકારઃ સંભવતિ. ભાવનામાર્ગ એવમ્ ઇતિ ચેદ્ ય આર્યશ્રાવકસ્ય દુઃખં વા દુઃખતો મનસિકુર્વત ઇતિ વિસ્તરેણ. ન. યથા દર્શનં ભાવનાત્. નૈતદ્ એવં. યથૈવ હિ પૂર્વં સત્યાનાં દર્શનં. તથૈવ તેષાં પશ્ચાદ્ ભાવનં. ભાવનામાર્ગો ભવતીત્ય્ અર્થઃ. શેષેષુ વશિત્વલાભાદ્ ઇતિ. અંતરેણ પ્રયોગં સમુદયાદિદર્શનસંમુખીભાવશક્તિલાભો વશિત્વલાભઃ. તસ્માદ્ ઇતિ. અંતરા તુ વ્યુત્થાનામ્ અસ્તિ નાસ્તીતિ વિચાર્યં સ્યાદ્ ઇતિ. શેષેષુ વશિત્વલાભાદ્ અંતરા વ્યુત્થાનં પ્રાપ્નોતીતિ દોષઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ઉભયથાપિ ચ વિચાર્યમાણે બહૂનાં સૂત્રાણાં વિરોધઃ. યથા ચ તેષાં વિરોધઃ. તથાગમેષુ શ્રોતવ્યઃ. એકસ્ય દર્શને શેષાણાં કાર્યાભિસમયવચનાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ અસ્ત્ય્ એતત્ વચનં. દુઃખે હિ દૃશ્યમાને તસ્ય ત્રિવિધો ઽભિસમયઃ. સમુદયાદીનાં કાર્યભિસમયઃ પ્રહાણસાક્ષાત્કરણભાવનાદ્ ઇત્ય્ [તિબ્. 204બ્] અતો ઽસ્માભિર્ અપ્ય્ એવમ્ અભ્યુપગમાન્ નાસ્તિ દોષઃ. આહ. યદ્ય્ અપ્ય્ અભ્યુપગમ્યત ઇત્ય્ અભિસમયઃ. સૂત્રે સત્યાનાં ક્રમેણાભિસમયો વિરુધ્યતે. અત ઉચ્યતે. દર્શનાભિશમયં તુ પ્રતીતિ વિસ્તરઃ. સદૃષ્ટાંતાનિ ત્રીણિ સૂત્રાણીતિ. સંયુક્તાગમે પઠ્યંતે. કથં. અનાથપિણ્ડદ આહ. કિં નુ ભદંત ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અનુપૂર્વાભિસમયઃ. આહોસ્વિદ્ એકાભિસમય ઇતિ. ચતુર્ણાં ગૃહપતે આર્યસત્યાનામ્ અનુપૂર્વાભિસમયો ન ત્વ્ એકાભિસમયઃ. યો ગૃહપતે એવં વદેદ્ અહં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 544 ) દુઃખં આર્યસત્યમ્ અનભિસમેત્ય સમુદયમ્ આર્યસત્યમ્ અભિસમેષ્યામીતિ વિસ્તરેણ યાવદ્ દુઃખનિરોધગામિનીં પ્રતિપદમ્ આર્યસત્યમ્ અભિસમેષ્યામીતિ. મૈવં વોચ ઇતિ સ્યાદ્ વચનીયઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ. અસ્થાનમ્ અનવકાશો યદ્ દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ અનભિસમેત્ય સમુદયમ્ આર્યસત્યમ્ અભિસમેષ્યતિ પૂર્વવત્. યાવન્ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. સ્થાનમ્ એતદ્ ઇતિ પૂર્વવત્. તદ્યથા ગૃહપતે ય એવં વદેદ્ અહં કૂટાગારસ્ય વા કૂટાગારશાલાયા વા વા મૂલપાદમ્ અપ્રતિષ્ઠાપ્ય ભિત્તિં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામિ. ભિત્તિમ્ અપ્રતિષ્ઠાપ્ય તલકં. [તિબ્. 205અ] તલકમ્ અપ્રતિષ્ઠાપ્ય ચ્છદનં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામીતિ. મૈવં વોચ ઇતિ સ્યાદ્ વચનીયઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ. અસ્થાનમ્ અનવકાશો યત્ કૂટાગારસ્યેતિ પૂર્વવત્. યાવત્ સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે. યન્ મૂલપાદં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ભિત્તિં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામીતિ પૂર્વવત્. યાવદ્ એવમ્ એવ ગૃહપતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. યદ્ દુઃખસત્યમ્ અદૃષ્ટ્વા સમુદયસત્યં દ્રક્ષ્યતીતિ વિસ્તરઃ. અથાન્યતરો ભિક્ષુર્ આહ. કિં નુ ભદંત ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અનુપૂર્વાભિસમયઃ. આહોસ્વિદ્ એકાભિસમય ઇતિ. ભગવાન્ આહ. ચતુર્ણાં ભિક્ષો સત્યાનામ્ ઇતિ. પૂર્વવદ્ યાવત્ તદ્યથા ભિક્ષો ય એવં વદેદ્ અહં ચતુષ્કડેવરસ્ય સોપાનસ્ય પ્રથમસોપાનકડેવરમ્ અનભિરુહ્ય દ્વિતીયમ્ અભિરોક્ષ્યામીતિ. દ્વિતીયમ્ અનભિરુહ્ય તૃતીયં. તૃતીયમ્ અનભિરુહ્ય ચતુર્થમ્ અભિરોક્ષ્યામીતિ. મૈવં વોચ ઇતિ
સ્યાદ્ વચનીયઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ. અસ્થાનમ્ અનવકાશો યચ્ ચતુષ્કડેવરસ્ય સોપાનસ્ય પ્રથમસોપાનકડેવરમ્ અનભિરુહ્ય દ્વિતીયકડેવરમ્ અભિરોક્ષ્યતિ. એવં યાવત્ તૃતીયમ્ અનભિરુહ્ય ચતુર્થમ્ અભિરોક્ષ્યતિ. એવમ્ ઇહાપિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. યદ્ દુઃખસત્યમ્ અદૃષ્ટ્વા સમુદયસત્યં દ્રક્ષ્યતીત્યાદિ. [તિબ્. 205બ્] તથાર્યાનન્દ આહ. કિં નુ ભદંત ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અનુપૂર્વાભિસમયઃ. ઉતાહો એકાભિસમય ઇતિ. પૂર્વસૂત્રવત્. યાવત્. તદ્યથાનન્દ ય એવં વદેદ્ અહં ચતુષ્પદિકાયા નિઃશ્રેણ્યાઃ પ્રથમં નિઃશ્રેણીપદમ્ અનભિરુહ્ય પ્રાસાદમ્ અભિરોક્ષ્યામીતિ. મૈવં વોચ ઇતિ સ્યાદ્ વચનીયઃ. વિસ્તરેણ યાવદ્ એવમ્ એવાનન્દ ય એવં વદેદ્ અહં દુઃખમ્ આર્યસત્યમ્ અનભિસમેત્ય સમુદયસત્યમ્ અભિસમેષ્યામીતિ વિસ્તરેણ યાવન્ નેદં સ્થાનં વિદ્યત ઇતિ. એતાનિ ત્રીણિ સૂત્રાણિ. યો દુઃખ ઇતિ વિસ્તરઃ. અથ મતં સ્યાદ્ યો દુઃકે નિષ્કાંક્ષો નિર્વિચિકિત્સો બુદ્ધે ઽપિ સ ઇતિ સૂત્રાદ્ એકાભિસમય ઇતિ. કથમ્. અશૈક્ષા હિ ધર્મા બુદ્ધઃ. ત એવાશૈક્ષા ધર્મા માર્ગઃ. તસ્માદ્ દુઃખાભિસમયાન્ માર્ગો ઽપિ તેનાભિસમિતો યસ્માદ્ દુઃખવદ્ બુદ્ધે ઽપિ નિષ્કાંક્ષો નિર્વિચિકિત્સ ઇતિ. કાંક્ષા વિચિકિત્સેત્ય્ અનર્થાંતરઃ. અથ વાનિશ્ચયાભિલાષઃ કાંક્ષા વિમતિર્ વિચિકિત્સા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 545 ) યથોક્તલક્ષણા. નાસમુદાચારાવશ્યંપ્રહાણાભિસંધિવચનાદ્ ઇતિ. નૈતદ્ એવં સૂત્રાદ્ એકાભિસમય ઇતિ. અસમુદાચારસ્ય [તિબ્. 206અ] વશ્યંપ્રહાણસ્ય ચાભિસંધિવચનાત્. દુઃખે ઽભિસમિતે બુદ્ધવિષયે વિચિકિત્સાયા અસમુદાચારો ઽવશ્યંપ્રહાણં ચ ભવતિ. અતો યો દુઃખે નિષ્કાંક્ષો નિર્વિચિકિત્સો બુદ્ધે ઽપિ. સ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અભિસંધિઃ.
(વિ.30અબ્) તે પુનઃ ષડ્ભૂમિકા ઇત્ય્ ઉક્તં પ્રાગ્ ઇતિ.
અનાગમ્યાંતરધ્યાનભૂમિકમ્
ઇતિ વચનાત્.

(વિ.30ચ્દ્) અનંતર્યશક્યત્વાદ્ ઇતિ. કૃત્યાશ્ ચ શકિ લિઙ્ ચેતિ શક્યાર્થે કૃત્યપ્રત્યયઃ અંતરયિતું શક્યા અંતર્યાઃ. નાંતર્યાઃ અનંતર્યાઃ. ક્લેશપ્રાપ્તિં તે વિચ્છિન્દંતિ. વિપ્રકૃતાવસ્થા સા તેષામ્ ઇષ્યતે. આનંતર્યમાર્ગેણેતિ ભાવે સ્વર્થે વૃદ્ધિવિધાનં. અનન્તરભાવો અનંતરમાર્ગો વા આનંતર્યં. તસ્ય માર્ગા આનંતર્યમાર્ગાઃ. વિમુક્તિમાર્ગાઃ. વિમુક્તિમાર્ગા ઇતિ. વિમુક્તૌ માર્ગા વિમુક્તિમાર્ગાઃ. ક્લેશવિમુક્ત્યવસ્થામાર્ગા ઇત્ય્ અર્થઃ. દ્વાભ્યાં ચૌરનિષ્કાસનકપાટપિધાનવદ્ ઇતિ. યથા દ્વાભ્યામ્ એકેન ચૌરો નિષ્કાસ્યતે. દ્વિતીયેન તદપ્રવેશાય કપાટઃ પિધીયતે. એવમ્ આનંતર્યમાર્ગેણ ક્લેશચૌરો નિષ્કાસ્યતે. તત્પ્રાપ્તિચ્છેદતઃ. વિમુકિત્માર્ગેણ ચ વિસંયોગપ્રાપ્તિકપાટં પિધીયતે. વર્તમાનીકરણતઃ. યદિ પુનર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 206બ્] યદિ પુનર્ દ્વિતીયેનાનંતર્યમાર્ગેણૈવ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાંત્યા સહ વિસંયોગપ્રાપ્તિર્ ઉત્પદ્યેત. નૈવ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. યદ્ અનેન કર્તવ્યં. તદ્ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાંત્યૈવ ક્રિયેતેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પ્રહીણવિચિકિત્સં જ્ઞાનં તત્રૈવાલંબને કામાવચરદુઃખે પ્રહીણવિચિકિત્સં જ્ઞાનં નોત્પન્નં સ્યાત્. તત્ર હિ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિઃ સવિચિકિત્સૈવ વર્તતે વિચિકિત્સાયા અપ્રહીણત્વાત્. ન ચ તત્ર દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાંતિઃ પ્રહીણવિચિકિત્સેતિ શક્યતે વ્યવસ્થાપયિતું. અતદ્વિષયત્વાત્.
ક્ષાંતિભિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ક્ષાંતિભિઃ ક્લેશપ્રહાણાદ્ યો ઽયં સાસ્ત્રપાઠઃ. નવસંયોજનનિકાયાઃ. દુઃખધર્મજ્ઞાનપ્રહાતવ્યઃ સંયોજનનિકાયઃ. સમુદયધર્મજ્ઞાનપ્રહતવ્યો નિરોધધર્મજ્ઞાનપ્રહાતવ્યો માર્ગધર્મજ્ઞાનપ્રહાતવ્યઃ દુઃખાન્વયજ્ઞાનપ્રહાતવ્યઃ સમુદયાન્વયજ્ઞાનપ્રહાતવ્યો નિરોધાન્વયજ્ઞાનપ્રહાતવ્યો માર્ગાન્વયજ્ઞાનપ્રહાતવ્યો ભાવનાપ્રહાતવ્યશ્ ચ સંયોજનનિકાય ઇતિ. સૂત્રે ઽપ્ય્ ઉક્તમ્. ઇતિ હિ ભિક્ષવો જ્ઞાનવધ્યાઃ ક્લેશાઃ. વિદ્યુદુપમં ચિત્તમ્ ઇતિ. તસ્ય વિરોધઃ. ન હિ તત્ર ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 546 ) ક્ષાંતિપ્રહાતવ્યઃ સંયોજનનિકાય ઇત્ય્ ઉક્તં. ન ક્ષાંતીનામ્ ઇતિ [તિબ્. 207અ] વિસ્તરઃ. નૈતદ્ એવં. કસ્માત્. ક્ષાંતીનાં જ્ઞાનપરિવારત્વાત્. ક્ષાંતયો જ્ઞાનસ્ય પરિવારા ઇત્ય્ અતઃ ક્ષાંતિપ્રહાતવ્યઃ સંયોજનનિકાયો જ્ઞાનપ્રહાતવ્ય ઉચ્યતે. રાજપરિવારકૃતસ્ય રાજકૃતવ્યપદેશવત્. યથા રાજપરિવારકૃતસ્ય કસ્યચિદ્ અર્થસ્ય રાજકૃત ઇતિ વ્યપદેશો ભવતિ. તદ્વદ્ ભાવનાપ્રહાતવ્યસ્ તુ સંયોજનનિકાયો જ્ઞાનપ્રહાતવ્ય એવ. તત્ર આનંતર્યમાર્ગો ઽપિ જ્ઞાનસ્વભાવ ઇતિ. ક્લેશપ્રહાણે હ્ય્ આનંતર્યમાર્ગ એવ વિશેષેણાધિક્રિયતે.
(વિ.31અબ્) અદૃષ્ટસત્યદર્શનાદ્ ઇતિ જ્ઞાનેન કથમ્ અદૃષ્ટસત્યદર્શનં ભવતિ. તદ્ અપ્ય્ અદૃષ્ટે સત્યાંતરે સતિ ભવતીતિ દર્શનમાર્ગાંતરાલવર્તિજ્ઞાનં દર્શનમાર્ગઃ પારંપર્યમ્ અભિસંધાય. તેનાપ્ય્ અદૃષ્ટમ્ ઇવ પશ્યતીતિ. અથ વા અદૃષ્ટદૃષ્ટેર્ અડૃષ્ટદર્શનાત્. પંચદશક્ષણા દર્શનમાર્ગો યાવદ્ અસ્ય પુદ્ગલસ્યાદૃષ્ટદર્શનં પ્રવર્તતે. તાવદ્ અસ્ય ક્ષણા દર્શનમાર્ગઃ. તસ્ય દૃષ્ટે ઽપિ દુઃખે અદૃષ્ટદર્શનમ્ અસ્ય સમુદયે પ્રવર્તત એવેત્ય્ આહ. ભાવનામાર્ગ એવ ષોડશ ક્ષણ ઇતિ વાક્યાધ્યાહારઃ.
નનુ ચ તેનાપ્ય્ અદૃષ્ટં પશ્યતિ કિં તદ્ અદૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ આહ. માર્ગાન્વયજ્ઞાનક્ષાંતિમ્ ઇતિ. માર્ગાન્વયજ્ઞાનક્ષાંતિર્ આત્માનં વિરહય્ય શેષમ્ અન્વયજ્ઞાનપક્ષ્યં માર્ગમ્ આલંબતે. સ્વાત્મનિ [તિબ્.207બ્] વૃત્તિવિરોધાત્. તેનોચ્યતે. માર્ગાન્વયજ્ઞાનક્ષાંતિમ્ અદૃષ્ટાં પશ્યતીતિ. સત્યં પ્રતિ ચિંતેતિ વિસ્તરઃ. સત્યં પ્રતિ ચિન્તા દૃષ્ટં ન દૃષ્ટમ્ ઇતિ. ન તુ ક્ષણં પ્રતિ દૃષ્ટઃ ક્ષણો ન વેતિ. કસ્માત્. પંચદશેન ક્ષણેન યદ્ અન્વયજ્ઞાનપક્ષલક્ષણં સત્યં દૃષ્ટં. તદ્ એવ ષોડશેનાપીતિ. નાસ્ત્ય્ અપૂર્વદૃષ્ટસત્યદર્શનમ્ ઇતિ. ન ષોડશક્ષણો દર્શનમાર્ગ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે. ન હ્ય્ એકક્ષણેનાદૃષ્ટેન માર્ગાન્વયજ્ઞાનક્ષાંતિલક્ષણેન સત્યં તન્માર્ગસત્યમ્ અડૃષ્ટં ભવતિ. લૌકિકં દૃષ્ટાંતમ્ આહ. યથા નૈકલુઙ્ગેન એકસસ્યશલાકયા દાત્રેણાલૂનેનાચ્છિન્નેન કેદારમ્ અલૂનં ભવતિ. કિં તર્હિ. લૂનમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ. તથા હિ કેચિત્ પ્રમાદાદ્ અલૂને ઽપિ એકલુંગે વક્તારો ભવંતિ લૂનમ્ અસ્માભિઃ કેદારમ્ ઇતિ. ફલત્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ફલત્વાદ્ ઇત્યદિહેતુભિર્ ભાવનામાર્ગમ્ એવ ષોડશક્ષણં સાધયતિ. ભાવનામાર્ગઃ ષોડશઃ ક્ષણઃ. સંસ્કૃતશ્રામણ્યફલત્વાત્. સકૃદાગામિફલવત્ યાવદ્ અર્હત્ત્વફલવદ્ વા. તથા ભાવિતાષ્ટજ્ઞાનષોડસાકારત્વાદ્ વિહીનપ્રતિપન્નકમાર્ગત્વાત્ પ્રાબંધિકત્વાચ્ ચ. [તિબ્. 208અ] ફલાંતરવદ્ એવ ભાવનામાર્ગઃ. ષોડશે હિ ક્ષણે ઽષ્ટૌ જ્ઞાનાનિ ભાવ્યંતે. દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનં યાવન્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 547 ) માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ ઇતિ. આકારા અપિ ષોડશાનિત્યાદ્યા ભાવ્યંતે. તદ્વદ્ એવ ચ દર્શનમાર્ગે ઽષ્ટજ્ઞાનષોડશાકારભાવના નાસ્તિ. તત્ર હિ સભાગજ્ઞાનાકારભાવનૈવ

યથોત્પન્નાનિ ભાવ્યંતે ક્ષાંતિજ્ઞાનાનિ દર્શન
ઇતિ વચનાત્. માર્ગાન્વયજ્ઞાને ચ પૂર્વમાર્ગસ્ય પ્રતિપન્નકમાર્ગસ્ય વિહાનિઃ. ન ચ દર્શનમાર્ગે પૂર્વમાર્ગવિહાનિર્ ઇતિ. પ્રાબંધિકં ચેદં માર્ગાન્વયજ્ઞાનં. ન ચ દર્શનમાર્ગે ક્ષાંતિર્ જ્ઞાનં વા કિંચિત્ પ્રાબંધિકમ્ અસ્તીત્ય્ અતો ઽપિ માર્ગાન્વયજ્ઞાનં ભાવનામાર્ગ ઇતિ. ઇતરઃ પ્રત્યવસ્થાનં કરોતિ. દર્શનમાર્ગઃ ષોડશઃ ક્ષણઃ. અવશ્યકાપરિહાણિત્વાત્. દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાંત્યાદિવદ્ ઇતિ. પૂર્વપક્ષં વા દૂષયતિ. અનુમાનપતિતધર્મસ્વરૂપવિપર્યયાપક્ષાલો ઽયં પક્ષ ઇતિ. ભાવનામાર્ગત્વે ઽપિ સાધ્યમાને તદ્ અપરિહાણિત્વમ્ અનેનાનુમાનેનાપતતીતિ. તદ્ ઇદમ્ અંતર્નીતમ્ અભિસમીક્ષ્ય પુનર્ આહ. અપરિહાણિસ્ ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્માદ્ દર્શનહેયાનાં ક્લેશાનાં પ્રહાણં માર્ગાન્વયજ્ઞાનેનાધારપ્રતિપક્ષેણ [તિબ્. 208બ્] સંધાર્યતે. યદિ ચ તસ્માત્ ફલમાર્ગાત્ ષોડશાત્ ક્ષણાત્ પરિહાણિઃ સ્યાત્ સ્રોતઆપત્તિફલાત્ પરિહાણિઃ સ્યાત્. ન ચ સ્રોતઆપત્તિફલાત્ પરિહાણિર્ ઇત્ય્ અતો ન તસ્માત્ પરિહીયતે. ઇતર આહ. અત એવેતિ. કિમ્ અયમ્. અપરિહાણિહેતુર્ એવોચ્યતે. વયમ્ અપ્ય્ એતમ્ અર્થમ્ અભિદધ્મહે. કિમ્ અયમ્ ઉપલબ્ધિસમમ્ ઇતિ ચોત્તરમ્ ઉદ્ગ્રાહ્યતે. આચાર્ય આહ. અત એવ દર્શનમાર્ગ ઇતિ ચેત્. યદિ મન્યસે યત એવ દર્શનહેયપ્રહાણસંધારણં માર્ગાન્વયજ્ઞાનેન. અત એવ દર્શનમાર્ગ ઇતિ. તન્ ન. અતિપ્રસંગાત્. યદિ માર્ગાન્વયજ્ઞાનેન દર્શનહેયપ્રહાણસંધારણમ્ ઇત્ય્ અતો દર્શનમાર્ગઃ સ્યાત્. એવં સત્ય્ અતિપ્રસંગઃ સ્યાત્. તસ્માન્ માર્ગાન્વયજ્ઞાનાત્ પરેણ સર્વેણ ભાવનામાર્ગેણ દર્શનહેયપ્રહાણસંધારણમ્ ઇતિ સર્વ એવ દર્શનમાર્ગઃ સ્યાત્. અનિષ્ટં ચૈતત્. ષોડશ એવ હિ ક્ષણો દર્શનમાર્ગો ભવધિર્ ઇષ્યતે. ન સપ્તદશાષ્ટદશ ઇત્યાદિકઃ ક્ષણઃ પ્રવાહન્યાયેનોત્પદ્યતે. દ્વિતીયે તૃતીયે વા દિવસે ય ઉત્પદ્યતે તજ્જાતીયો વિશેષમાર્ગસંગૃહીતઃ. તન્ નાસ્તિ. તતો ઽપિ હિ નાસ્તિ પરિહાણિઃ. તદ્ એવં સત્ય્ આવશ્યકાપરિહાણિત્વં યો હેતુર્ ઉક્તઃ. સો ઽનૈકાંતિક ઇતિ દર્શિતં ભવતિ. [તિબ્. 209અ] તદનૈકાંતિકત્વાચ્ ચાપ્રતિસાધનં તત્. ન પૂર્વપક્ષદૂષણં ચેતિ. આહ. સપ્ત જ્ઞાનાનિ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં યાવન્ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનં કસ્માદ્ દુર્શનમાર્ગો ન પુનર્ અષ્ટમં માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 548 ) ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. દર્શનસ્યાસમાપ્તત્વાદ્ ઇતિ. માર્ગાન્વયજ્ઞાનક્ષાંતૌ દર્શનં સમાપ્તં. સર્વેષાં સત્યાનાં તદાનીં દૃષ્ટત્વાત્. દુઃખે ધર્મજ્ઞાન ઉત્પન્ને યદ્ય્ અપિ કામાવચરં દુઃખં દૃષ્ટં. રૂપારૂપ્યાવચરદુઃખાદિ તુ ન તાવદ્ દૃષ્ટમ્. એવં યાવત્. માર્ગે ધર્મજ્ઞાન ઉત્પન્ને રૂપારૂપ્યપ્રતિપક્ષો ન તાવદ્ દૃષ્ટ ઇતિ. સાવશેષં દર્શનં ન સમાપ્તમ્ ઇતિ. તદંતરાલત્વાદ્ ઇતિ. દર્શનમાર્ગાંતરાલત્વાત્. તયોર્ વા દ્વયોઃ ક્ષાંત્યોર્ અંતરાલત્વાત્. તાન્ય્ અપિ સપ્ત જ્ઞાનાનિ દર્શનમાર્ગઃ. શેષદ્રષ્ટવ્યસાકાંક્ષત્વાત્ તસ્ય યોગિન ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(વિ.31ચ્દ્, 32) પૂર્વં પરપ્રત્યયેન પરોદિતેન અર્થાનુસરણાદ્ દુઃખાદિસત્યપ્રતિપત્તેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પૂર્વમ્ ઇતિ વિશેષણેન ભાવનાકાલે પરોપદેશનિરપેક્ષમ્ અર્થાનુસરણમ્ ઇતિ કથિતં ભવતિ. એવં ધર્માનુસારીતિ. ધર્મૈર્ અનુસારો ધર્માનુસારઃ. સો ઽસ્યાસ્તીતિ ધર્માનુસારી. ધર્મૈર્ અનુસર્તું શીલમ્ અસ્યેતિ વા. [તિબ્. 209બ્] પૂર્વં સ્વયમ્ એવ સૂત્રાદિભિર્ ધર્મૈર્ દ્વાદશાંગૈઃ પ્રવચનૈર્ અર્થાનુસરણાત્. પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યાનં. યાવત્ પંચ પ્રકારાઃ પ્રહીણા ભવંતીતિ. યાવચ્છબ્દેન યદ્ય્ એકો દ્વૌ ત્રયશ્ ચત્વારઃ પંચ પ્રહીણાઃ પ્રકારા ભવંતિ. તથૈવ પ્રથમફલપ્રતિપન્નકાવ્ ઉચ્યેતે. યથા સકલબન્ધનૌ.
દ્વિતીયે ઽર્વાઙ્ નવક્ષયાદ્
ઇતિ. દ્વિતીયે ઇતિ દ્વિતીયનિમિત્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ચર્મણિ દ્વીપિનં હંતીતિ યથા. અર્વાઙ્ નવક્ષયાત્. નવપ્રકારપ્રહાણાદ્ અધરતઃ નવપ્રકારપ્રહાણપરિહારેણાર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. યદિ તયોઃ પુદ્ગલયોસ્ તસ્માત્ પંચપ્રકારપ્રહાણાત્ પરેણ ષટ્ સપ્તષ્ટૌ વા પ્રકારાઃ પૂર્વં લૌકિકેન માર્ગેણ પ્રહીણા ભવંતિ. તૌ દ્વિતીયફલપ્રતિપન્નકાવ્ ઇતિ. દ્વિતીય ઇતિ વચનાત્. પ્રતિપન્નકાવ્ ઇતિ ચાધિકારાદ્ એવં પદાર્થવ્યવસ્થા લભ્યતે. ઊર્ધ્વં ચેતિ પ્રથમધ્યાનવીતરાગૌ. યાવદ્ આકિંચન્યાયતનાદ્ વીતરાગૌ.
(વિ.33) અર્હત્ત્વં તુ ન શક્યમ્ આદિતઃ પ્રાપ્તુમ્ ઇતિ. અનાગામિફલમ્ અપ્રાપ્યાદિત એવાર્હત્ત્વં પ્રાપ્તું ન શક્યતે. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. ભાવનાહેયપ્રહાણાત્. ન હિ દર્શનમાર્ગેણ ભાવાગ્રિકાણાં ભાવનાહેયાનાં પ્રહાણમ્ અસ્તીતિ. યથા દર્શનમાર્ગસ્વભાવેષુ પંચદશસુ ક્ષણેષુ વર્તમાનઃ અદિતસ્ તૃતીયફલપ્રતિપન્નકાદ્ [તિબ્. 210અ] અર્હત્ત્વફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકઃ સ્યાત્. ષોડશે તુ ચિત્ત ઉત્પન્ને આદિતો ઽનાગામિનો ઽર્હન્ સ્યાત્. ભાવાગ્રિકભાવનાહેયપ્રહાણાદ્ ધ્ય્ અર્હત્ત્વં પ્રતિસ્થાપ્યતે. આહ. યદિ દર્શનમાર્ગેણ ભાવાગ્રિકાણાં ભાવનાહેયાનાં પ્રહાણં નાસ્તીતિ અતો ઽર્હત્ત્વં અશક્યં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 549 ) પૂર્વમ્ એવ. તર્હિ પૃથગ્જનાવસ્થાયામ્ એવ ભાવનામાર્ગેણ ભવાગ્રવૈરાગ્યાત્ તત્ફલપ્રતિપન્નકઃ. તેષુ વર્તમાનો ઽર્હત્ત્વફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકો ભવિષ્યતિ. ષોડશે તુ ચિત્તક્ષણ આદિતો ઽર્હન્ન્ ઇતિ. અત ઉચ્યતે. પૂર્વં ચ ભવાગ્રવૈરાગ્યસંભવાદ્ ઇતિ. ન હિ પૂર્વં પૃથગ્જનાવસ્થાયાં લૌકિકેન માર્ગેણ ભવાગ્રવૈરાગ્યસંભવઃ. ઉપરિભૂમ્યભાવાત્. તસ્માદ્ આદિતઃ પ્રતિપન્નકો ઽર્હંશ્ ચ ન સ્યાદ્ ઇતિ. શ્રદ્ધાપ્રજ્ઞાધિકત્વેનાધિમોક્ષદૃષ્ટિપ્રભાવિતત્વાદ્ ઇતિ. શ્રદ્ધાધિકત્વેનાધિમોક્ષપ્રભાવિતત્વાચ્ છ્રદ્ધાધિમુક્તઃ. શ્રદ્ધાધિકો મુક્તઃ શ્રદ્ધાધિમુક્ત ઇતિ કૃત્વા. ન તુ તસ્ય પ્રજ્ઞા નૈવાસ્તિ. તયા ન તુ પ્રભાવિત ઇતિ. ન તન્ નામ લભતે. પ્રજ્ઞાધિકત્વેન દૃષ્ટિપ્રભાવિતત્વાત્ દૃષ્ટિપ્રાપ્તઃ. ન તુ તસ્ય શ્રદ્ધા નાસીતિ પૂર્વવદ્ વાચ્યં. અપરે તુ પુનઃ. [તિબ્. 210બ્] નૈરુક્તવિધિમ્ આલંબ્ય વ્યાચક્ષતે. શ્રદ્ધાધિપત્યેન દર્શનહેયેભ્યો મુક્તઃ શ્રદ્ધાધિમુક્તઃ. દૃષ્ટ્યાધિપત્યેન પ્રાપ્તફલો પ્રાપ્તફલાઃ દૃષ્ટિપ્રાપ્ત ઇતિ.
(વિ.34) યાવત્ પંચપ્રકારઘ્નાવ્

ઇતિ ઉક્તમ્. અતઃ પૃચ્છતિ કિં પુનઃ કારણમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ફલવિશિષ્ટો માર્ગો ન લભ્યત ઇતિ. ફલાદ્ વિશિષ્ટો માર્ગઃ સકૃદાગામિફલપ્રતિપન્નકાદિઃ. પ્રથમાદિપ્રકારભાવનાહેયપ્રતિપક્ષમાર્ગો ન ભાવ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. યાવન્ ન વિશેષાય પ્રયુજ્યત ઇતિ. યાવન્ નાપ્રહીણક્લેશપ્રહાણાય ફલાંતરપ્રાપ્તિનિમિત્તં પ્રયોગં કરોતિ. તાવત્ પ્રતિપન્નકો નોચ્યતે. યદા પ્રયુજ્યતે. તદા પ્રતિપન્નક ઇત્ય્ અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. તદા હિ પૂર્વપ્રહીણક્લેશપ્રતિપક્ષસ્યાપ્રતિલબ્ધપૂર્વસ્ય તત્પ્રહાણસ્ય ચાનાસ્રવા પ્રાપ્તિર્ ઉત્પદ્યત ઇતિ સિદ્ધાંતઃ. એવમ્ અન્યત્રાપિ ફલે વેદિતવ્યમ્ ઇતિ. ષોડશે ચિત્તે સ્રોતઆપન્ન એવોચ્યત ઇતિ વચનાત્. સ્રોતઆપન્ન ઉક્ત ઇત્ય્ અતો ઽન્યત્રાપિ. સકૃદાગામિફલે અનાગામિફલે ચ વેદિતવ્યં. લૌકિકેન માર્ગેણ પ્રહીણાષ્ટપ્રકારો ઽપિ ષોડશે ચિત્તે સકૃદાગામ્ય્ એવોચ્યતે. નાનાગામિફલપ્રતિપન્નકઃ. યસ્માત્ ફલે ફલવિશિષ્ટસ્ય માર્ગસ્ય લાભો નાસ્તીતિ. એવં કામવીતરાગ ઊર્ધ્વં વા ષોડશે ચિત્તે નાર્હત્ત્વફલપ્રતિપન્નક ઉચ્યતે. યસ્માત્ ફલે ફલવિશિષ્ટસ્યેતિ [તિબ્. 211અ] પૂર્વવત્. યસ્ તુ તૃતીયધ્યાનવીતરાગ ઇતિ વિસ્તરઃ. તૃતીયધ્યાનવીતરાગઃ અધરાં ભૂમિં નિશ્રિત્યાનાગમ્યં ધ્યાનાંતરં પ્રથમં દ્વિતીયં વા ધ્યાનં નિશ્રિત્ય નિયામમ્ અવક્રામતીત્ય્ અસ્તિ સંભવઃ. સો ઽવશ્યં ફલવિશિષ્ટં માર્ગં સંમુખીકરોતિ તૃતીયધ્યાનસંગૃહીતં વા. યતસ્ તૃતીયધ્યાનસંગૃહીતમ્ અનાસ્રવં સુખેન્દ્રિયં લભ્યતે. અસ્તિ હિ સમ્ભાવના યદ્ અસૌ ફલવિશિષ્ટમાર્ગં સંમુખીકુર્યાત્. યસ્માદ્ અસ્ય તૃતીયધ્યાનભૂમિકઃ ક્લેશઃ પ્રહીણ ઇતિ. તેન સો ઽવશ્યં ફલવિશિષ્ટં માર્ગં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 550 ) સંમુખીકરોતીતિ નિયમ્યતે. અન્યથા હિ યદિ ન સંમુખીકરોતીત્ય્ અર્થઃ. સ તસ્માદ્ ઊર્ધ્વોપપન્નઃ. સ આર્યઃ. તસ્માત્ તૃતીયધ્યાનાદ્ ઊર્ધ્વં ચતુર્થે ધ્યાને આરૂપ્યેષુ વા સુખેન્દ્રિયેણાસમન્વાગતઃ સ્યાત્. યદ્ ધિ સાસ્રવં સુખેન્દ્રિયં. તદ્ ભૂમિસંચારાત્ ત્યક્તં. યદ્ અપિ ચાનાસ્રવં. તદ્ અપિ. યદિ ન સંમુખીકૃતં સ્યાદ્ ઉભયેનાપિ સુખેન્દ્રિયેનાસમન્વાગતઃ સ્યાદ્ આર્યાણાં ચોર્ધ્વોપપન્નાનામ્ અવશ્યં સુખેન્દ્રિયેણાસમન્વાગમ ઉક્તઃ. સુખેન્દ્રિયેણ ચતુર્થધ્યાનારૂપ્યોપન્નઃ પૃથગ્જનો ન સમન્વાગતઃ. આર્યસ્ તુ સમન્વાગત ઇતિ વચનાત્. યશ્ ચાપિ સૌમનસ્યેન્દ્રિયેણ સમન્વાગતઃ. સો ઽવશ્યં પંચભિર્ ઉપેક્ષાજીવિતમનઃસુખસૌમનસ્યેન્દ્રિયૈર્ ઇત્ય્ એવમાદિવચનાચ્ ચ. [તિબ્. 211બ્] અત્ર બ્રૂમઃ. અસ્ત્ય્ એષ વિભાષાયાં લિખિતપક્ષઃ. સ તુ ન સ્થાપનાપક્ષો લક્ષ્યતે. અપર આહુર્ ઇતિ વચનાત્. યો હિ ચતુર્થધ્યાનલાભી ષણ્ણાં ભૂમીનામ્ અન્યતમાં ભૂમિં નિશ્રિત્ય નિયામમ્ અવક્રામતિ. સ ષડ્ભૂમિકેનાનાગામિફલેનાનાગમ્યભૂમિકેન યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકેન ષોડશે ચિત્તે સમન્વાગતો ભવતિ. તથા વીતરાગત્વાત્. યસ્ તૃતીયધ્યાનલાભી. સ પંચભૂમિકેન. ચતુર્થધ્યાનભૂમિકં હિત્વા. એવં યો દ્વિતીયધ્યાનલાભી. સ ચતુર્ભૂમિકેન. તૃતીયચતુર્થભૂમિકે હિત્વા. યસ્ તુ વીતરાગઃ પ્રથમધ્યાનલાભી વા દ્વિતીયાલાભી. સ યદ્ય્ અનાગામિફલં પ્રાપ્નોતિ. ત્રિભૂમિકેનાસાવ્ અનાગામિફલેન સમન્વાગતઃ. અનાગમ્યધ્યાનાંતરપ્રથમધ્યાનભૂમિકેન. સર્વજઘન્યો ઽપિ હ્ય્ અનાગામ્ય્ અવશ્યમ્ એવ ત્રિભૂમિકેનાનાગામિફલેન સમન્વાગત ઇતિ વર્ણયંતિ. તસ્માદ્ અપરપક્ષાપેક્ષયૈવમ્ ઉક્તમ્ આચાર્યેણેતિ યુક્તં સ્યાત્.
(વિ.35અબ્) એવં તાવદ્ ભૂયઃકામવીતરાગાણામ્ ઇતિ. ભૂયોવીતરાગાણાં. કામવીતરાગાણાં ચ. તત્ર ભૂયોવીતરાગો યસ્ય સપ્તાષ્ટૌ વા પ્રકારાઃ પૂર્વં લૌકિકેન માર્ગેણ પ્રહીણા ભવંતિ. યસ્ય [તિબ્. 212અ] નવ પ્રકારાઃ પ્રહીણાઃ. સ કામવીતરાગઃ. ભૂયોવીતરાગાણાં પુદ્ગલવ્યવસ્થા
દ્વિતીયે ઽર્વાઙ્ નવક્ષયાદ્
ઇતિ વચનાત્. કામવીતરાગાણાં
કામાદ્ વિરક્તાદ્ ઊર્ધ્વં ચેતિ
વચનાત્. યથૈતે કામધાતાવ્ ઇતિ.
યાવત્ પંચપ્રકારઘ્નૌ. દ્વિતીયે ઽર્વાઙ્ નવક્ષયાત્.
કામાદ્ વિરક્તાવ્
ઇતિ વચનાત્. કામધાતૌ નવ પ્રકારાઃ ક્લેશા ઉપદિષ્ટાઃ. ચેલાદ્ ઇતિ વસ્ત્રાત્. એષ દૃષ્ટાંતયોગ ઇતિ. દ્ર્સ્તાંતયુક્તિર્ દૃષ્ટાંતયોગો દૃષ્ટાંતપ્રકાર ઇત્ય્ અપરે. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 551 ) તદ્ એવમ્ અનયા યુક્ત્યાનેન વા પ્રકારેણાન્યો ઽપિ દૃષ્ટાંતો વક્તવ્ય ઇતિ સૂચયતિ. અન્યથા હ્ય્ એષ દૃષ્ટાંત ઇત્ય્ એવ બ્રૂયાત્. અનાદિસંસાર ઇતિ. અનાદૌ સંસારે. સ્વહેતુપરંપરયા ધ્યાપિતા અભિવર્ધિતાસ્ તતશ્ ચાધિમાત્રપ્રમાણમ્ એતેષામ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તેષાં ક્લેશાનામ્ ઉન્મૂલનાત્ પ્રાપ્તિચ્છેદતઃ. મૂલસધર્મિણ્યો હિ પ્રાપ્તયસ્ તત્પ્રબંધત્વાત્ ક્લેશાનાં તૃવૃત્કર્ષનિષ્કર્ષણવદ્ ઇતિ. યથા ત્રિવૃત્કર્ષેણ ધરણેન સુબહુકાલે સંવર્ધિતાનાં વાતપિત્તાદીનાં દોષાણાં નિષ્કર્ષણં. એવં ક્ષાણિકમૃદુકેનાપ્ય્ આર્યમાર્ગેણ ક્લેશાનાં. યથા ચ ક્ષણિકેનાલ્પેન પ્રદીપેન [તિબ્. 212બ્] મહતસ્ તમસો ઘાતઃ. તદ્વત્ ક્લેશાનામ્ ઇતિ.
(વિ.35ચ્દ્) સપ્તકૃત્વઃ પરમં જન્માસ્યેતિ. સપ્તકૃત્વો જન્મપ્રકર્ષણાસ્ય. નાતઃ પરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તેન માર્ગેણ નિર્વાણગમનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્રોતસા હિ લોકે ગમ્યતે.

આદ્યમાર્ગલાભાચ્ ચેત્. આદ્યો ઽનાસ્રવો માર્ગો દર્શનમાર્ગસ્ તસ્ય લાભાચ્ ચેત્ સ્રોતઆપન્નઃ. અષ્ટમકો ઽપિ સ્યાત્. સ્રોતઆપત્તિફલપ્રતિપન્નકો ઽપિ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તથા હિ પ્રતિલોમક્રમેણાર્હત આરભ્યાષ્ટાનાં પુરુષપુદ્ગલાનામ્ અર્હત્પ્રતિપન્નકાદીનાં સ્રોતઆપત્તિફલપ્રતિપન્નો ઽષ્ટમકો ભવતિ શ્રદ્ધાનુસારી ધર્માનુસારી વા તસ્યાપ્ય્ આદ્યમાર્ગલાભાત્ સો ઽપિ સ્રોતઆપન્નઃ સ્યાત્. આદ્યફલલાભાચ્ ચેત્. અથ મતં અપૂર્વફલસ્ય લાભાત્ સ્રોતઆપન્ન ઇતિ. ભૂયોવીતરાગો ઽપિ સ્યાત્. યઃ પ્રહીણષટ્ક્લેશપ્રકારઃ ષોડશે ક્ષણે સકૃદાગામી. સો ઽપિ સ્રોતઆપન્નઃ સ્યાત્. તસ્યાપ્ય્ અપૂર્વફલલાભાત્. એવં કામવીતરાગો ઽપિ સ્યાત્. તસ્યાપિ તદ્ આદ્યં ફલમ્ ઇતિ. ઇદાનીં પરિહાર [તિબ્. 213અ] ઉચ્યતે. સર્વફલપ્રાપિણમ્ અધિકૃત્યાદ્યફલલાભાદ્ ઇતિ. સર્વફલમ્ ઇતિ. સ્રોતઆપત્તિફલાદીનિ ચત્વારિ. તત્પ્રાપ્તું શીલમ્ અસ્યેતિ સર્વફલપ્રાપી. સર્વફલપ્રાપ્તિ અસ્યાસીતિ વા સર્વફલપ્રાપી. તમ્ અધિકૃત્ય તમ્ અભિસંધાયાદ્યફલલાભાદ્ અપૂર્વફલલાભાત્ સ્રોતઆપન્ન ઉચ્યતે. કિં પુનઃ કારણમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કસ્માત્ સ એવ સ્રોતઆપન્ન ઉચ્યતે. નાષ્ટમકઃ સ ચાપિ હ્ય્ આર્યમાર્ગસ્રોતઆપન્ન ઇતિ. પ્રતિપન્નકફલમાર્ગલાભાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્માત્ તેન સર્વફલપ્રાપિણા પ્રતિપન્નકમાર્ગઃ પંચદશક્ષણસ્વભાવઃ. ભાવનામાર્ગશ્ ચ ષોડશક્ષણો લબ્ધઃ. અષ્ટમકેન તુ પ્રતિપન્નકઃ માર્ગ એવ લબ્ધ ઇતિ. ઇતશ્ ચ દર્શનભાવનામાર્ગલાભાત્. યસ્માચ્ ચ તેન દર્શનમાર્ગશ્ ચ સ એવ ભાવનામાર્ગશ્ ચ સ એવ લબ્ધઃ. અષ્ટમકેન તુ દર્શનમાર્ગ એવેતિ. સકલસ્રોતોઽભિસમયાચ્ ચ માર્ગાન્વયજ્ઞાને. યસ્માચ્ ચાનેન સકલં સ્રોતોઽભિસમિતં માર્ગાન્વયજ્ઞાનક્ષાંતિક્ષણસ્યાપિ દર્શનાન્ ન ત્વ્ અષ્ટમકેન. તસ્માદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 552 ) એભિઃ કારણૈઃ સર્વફલપ્રાપ્ય્ એવ સ્રોતઆપન્ન ઇત્ય્ ઉચ્યતે નાષ્ટમકઃ. પ્રકર્ષગતેર્ હિ તથા વચનં. તદ્યથા લોકે યઃ પ્રકર્ષેણ ભાસં કરોતિ. સ ભાસ્કર ઉચ્યતે. ન ખદ્યોતકઃ. [તિબ્. 213બ્] તદ્વત્. તસ્માદ્ અન્યાન્ ઇતિ. તસ્માત્ સાંપ્રતિકાદ્ ભવાદ્ અન્યાન્. સપ્તસ્થાનકૌશલસપ્તપર્ણવદ્ ઇતિ. યથા સપ્તકસામાન્યાત્ સપ્તસ્થાનકુશલો ભિક્ષુર્ ઉક્તઃ સૂત્રે. કથં. વિસ્તરમ્ ઉક્ત્વાહ. કથં ચ ભિક્ષવો ભિક્ષુઃ સપ્તસ્થાનકુશલો ભવતિ. રૂપં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. રૂપસમુદયં રૂપનિરોધં રૂપનિરોધગામિનીં પ્રતિપદં રૂપસ્યાસ્વાદમ્ આદીનવં નિઃસરણં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. એવં વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. વિજ્ઞાનસમુદયં વિસ્તરેણ યાવન્ નિઃસરણં યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ. એવમ્ અનેન ન્યાયેન પંચસપ્તકાનિ પંચત્રિંશદ્ ઇતિ. પંચત્રિંશત્ કુશલઃ પ્રાપ્નોતિ. સપ્તપર્ણવચ્ ચ. યથા ચ પત્ત્રિકાયાં પત્ત્રિકાયાં સપ્તપર્ણસાદૃશ્યાદ્ અનેકશતપત્ત્રો ઽપિ સન્ સ વૃક્ષઃ સપ્તપર્ણ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્વત્. પ્રથમો દૃષ્ટાંતઃ પ્રવચને સિદ્ધઃ. દ્વિતીયો લોક ઇતિ દૃષ્ટાંતદ્વયોપન્યાસે પ્રયોજનમ્. યદિ સપ્તકસામાન્યાત્ સપ્તકૃત્વઃ પરમ ઇતિ વ્યાખ્યાયતે.
યત્ તર્હિ સૂત્ર ઉક્તં. તદ્ વિરુધ્યત ઇત્ય્ અતો ઽપવ્યાખ્યાનમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. એકસ્યાં ગતાવ્ અષ્ટમં ભવં નાભિનિર્વર્તયતીત્ય્ અવિરોધઃ. યથારુતં વા કલ્પ્યમાન ઇતિ. સપ્તકૃત્વો દેવાંશ્ ચ મનુષ્યાંશ્ ચ સંસૃત્ય સંધાવ્ય [તિબ્. 214અ] દુઃખસ્યાંતં કરોતીતિ દેવમનુષ્યવચનાદ્ અંતરાભવો ઽપિ ન સ્યાત્. ઇષ્યતે ચ દેવમનુષ્યગત્યોઃ સપ્તભવાભિનિર્વર્તનમ્. અંતરાભવાસ્ તુ ન ગણ્યાંત ઇતિ. યદિ અંતરાભવૈઃ સહ સપ્તભવા ગણ્યેરન્ જન્મચતુષ્ટયમ્ એવાસ્ય સ્યાત્. તદ્ એવાનેનાનિષ્ટાપત્તિવચનેન તદાત્મીયં વ્યાખ્યાનમ્ એકસ્યાં ગતાવ્ ઇતિ સમર્થયતિ. ઇતર આહ. એવમ્ અપ્ય્ ઊર્ધ્વંસ્રોતસ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ એકસ્યાં ગતાવ્ અષ્ટમં ભવં નાભિનિર્વર્તયતીતિ વ્યાખ્યાપયસિ. કથં તર્હિ ઊર્ધ્વસ્રોતસો ઽષ્ટમભવાભિનિર્વૃત્તિર્ એકસ્યાં ગતૌ ભવતિ. ભવાગ્રપરમસ્યેતિ વિશેષણં કિમ્ અર્થમ્. અકનિષ્ઠપરમસ્યાપિ અષ્ટમભવાભિનિર્વૃત્તિઃ સંભવતિ.
સ પ્લુતો ઽર્ધપ્લુતઃ સર્વશ્ ચ્યુતશ્ ચાન્યો ભવાગ્રગ
ઇતિ વચનાત્. સ ચાપિ વક્તવ્યઃ. ભવપ્રકર્ષવિવક્ષાયાં તુ ભવાગ્રપરમગ્રહણમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયં લક્ષયામઃ. કામધાત્વભિસંધિવચનાદ્ ઇતિ. કામધાતૌ ચૈકા ગતિર્ મનુષ્યગતિઃ. દેવગતિર્ વા. તસ્યામ્ અષ્ટમભવં નાભિનિર્વર્તયતિ. ન તુ રૂપારૂપ્યધાત્વોર્ ઇતિ. કિમ્ અત્ર જ્ઞાપકં. સૂત્રં યુક્તિર્ વા. કામધાતુમ્ અધિકૃત્યેદમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. [તિબ્. 214બ્] સૂત્રમ્ આગમઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 553 ) યુક્તિર્ અત્રાનુમાનં. યેન ચોદકેનૈવં ચોદિતં કિમ્ અત્ર જ્ઞાપકં સૂત્રં યુક્તિર્ વેતિ. સ એવ પુનર્ આહ. ઇહ ચૈવ કિં જ્ઞાપકં પ્રત્યેકં દેવમનુષ્યેષુ ઇતિ વિસ્તરઃ. પ્રત્યેકં દેવમન્યુષ્યેષુ સપ્તકૃત્વઃ સંસૃત્યેતિ. ન પુનર્ ઉભયેષ્વ્ એવ દેવમનુષ્યેષુ સપ્તકૃત્વ ઇતિ. તદ્ ઉક્તં ભવતિ. યો મનુષ્યેષુ દૃષ્ટસત્યઃ. સ દેવેષુ ત્રિષ્કૃત્વઃ સંસૃત્ય મનુષ્યેષુ ચ ત્રિષ્કૃત્વ એવ તતો દેવાન્ આગમ્ય પરિનિર્વાતીતિ. યો વા દેવેષુ દૃષ્ટસત્યઃ. સ તથૈવ. સ મનુષ્યેષુ ત્રિષ્કૃત્વો દેવેષુ ચ ત્રિષ્કૃત્વ એવ સંસૃત્ય તતો મનુષ્યાન્ આગમ્ય પરિનિર્વાતીતિ. એવં હિ પઠ્યતે સપ્તકૃત્વો દેવાંશ્ ચ મનુષ્યાંશ્ ચેતિ. સામાન્યરૂપેણ હિ પઠ્યતે. ન પ્રત્યેકમ્ ઇતિ વિશિષ્ય પઠ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં વૈભાષિકપક્ષે સંશયાવસ્થે કૃતે આચાર્યઃ સમર્થયન્ન્ આહ. પ્રત્યેકમ્ અપિ તુ કાશ્યપીયા ઇતિ વિસ્તરઃ. કાશ્યપીયા નિકાયાંતરીયાઃ. ત એવં પઠન્તિ. સપ્તકૃત્વો દેવાન્ સપ્તકૃત્વો મનુષ્યાન્ ઇતિ. એવં પ્રત્યેકમર્થો લભ્યતે. તદ્ અનેનોભયમ્ અપિ પરિહૃતં ભવતિ. યદ્ ઉક્તં કિમ્ અત્ર જ્ઞાપકં સૂત્રં યુક્તિર્ વા કામધાતુમ્ અધિકૃત્યેદમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. યચ્ ચોક્તમ્ ઇહ ચૈવ કિં જ્ઞાપકં. પ્રત્યેકં દેવમનુષ્યેષુ સપ્તકૃત્વ ઇતિ. [તિબ્. 215અ] પ્રત્યેકમર્થપરિગ્રહેણૈવ હિ કામધાત્વભિસંધિર્ અપિ સૂચિતો ભવતિ. ન હિ રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ સપ્તકૃત્વો દેવમનુષ્યેષુ સંસરણં યુજ્યતે. તત્રોપપન્નાનામ્ અનાગામિનાં મનુષ્યાનાગમનાત્. યુક્તિર્ અપ્ય્ અત એવ ગમ્યતે. યત્રૈવ સપ્તકૃત્વોભવપરમ ઉક્તઃ. તત્રૈવ ભૂમાવ્ અષ્ટમભવપ્રતિષેધ ઉપપદ્યતે નાન્યત્રેતિ. નાત્રાભિનિવેષ્ટવ્યમ્ ઇતિ. ઇહ ચૈવ કિં જ્ઞાપકમ્ ઇતિ. તજ્જાતીય ઇતિ. તત્પ્રકારઃ. યેન તાવતા કાલેનાવશ્યં સંતતિપરિપાકાન્ નાષ્ટમં ભવમ્ અભિનિર્વર્તયતિ. સપ્તપદાશીર્વિષદષ્ટવત્. સપ્તપદાશીર્વિષેણ તેન દષ્ટો યથા સપ્તપદાનિ ગત્વા મ્રિયતે. ન પરેણ નાર્વાક્. વિષજાતિઃ સા તાદૃશી. ચાતુર્થકજ્વરવચ્ ચ. યથા ચાતુર્થકો જ્વરશ્ ચતુર્થ એવાહનિ ભવતિ. ન પરેણ નાર્વાક્. રોગજાતિઃ સા તાદૃશી. તદ્વત્. દ્વે અવરભાગીયે ઇતિ. કામચ્છન્દવ્યાપાદૌ. કામાવીતરાગત્વાદ્ એતૌ ભવતઃ. પંચોર્ધ્વભાગીયાનીતિ.
દ્વૌ રાગૌ રૂપ્યરૂપિજૌ ઔદ્ધત્યમાનમોહાશ્ ચેતિ.

યતો ઽર્વાણ્ નિર્વાણં ચ ન પ્રાપ્નોતિ. ન ચાષ્ટમં ભવમ્ અભિનિર્વર્તયતીતિ. [તિબ્. 215બ્] સપ્તસંયોજનાવશેષત્વાદ્ ઇત્ય્ અહેતુર્ એષ ઇત્ય્ આચાર્યસંઘભદ્રઃ. ન હ્ય્ ઊર્ધ્વભાગીયાનિ કામધાતૌ જન્માભિનિર્વર્તયિતું સમર્થાન્ય્ ઊર્ધ્વભૂમિકત્વાદ્ ઇતિ. એતદ્ ધેતુવાદિનઃ પુનર્ આહુઃ. યદ્ય્ અપિ તાન્ય્ ઊર્ધ્વભૂમિકાનિ. તત્પ્રાપ્તિસામર્થ્યાત્ તુ તાવતાં ભવાનામ્ અભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 554 ) ન હિ તાનિ ઊર્ધ્વમ્ અપિ વિપાકહેતુત્વેન વ્યવસ્થાપ્યંતે. અવ્યાકૃતત્વાદ્ ઇતિ. અંતરેણેત્ય્ અંતરાર્વાગ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ધર્મતાપ્રતિલંભિકમ્ ઇતિ. અશૈક્ષમાર્ગસામર્થ્યપ્રતિલંભિકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સ હિ તસ્ય સ્વભાવો યદ્ ભિક્ષુલિંગેન યોજયતીતિ.
અવિનિપાતધર્મેતિ. સૂત્રે પઠ્યતે. સ્રોતઆપન્નો ભવન્ન્ અવિનિપાતકધર્મા નિયતં સંબોધિપરાયણઃ સપ્તકૃત્વઃપરમઃ સપ્તકૃત્વો દેવાંશ્ ચ મનુષ્યાંશ્ ચ સંધાવ્ય સંસૃત્ય દુઃખસ્યાંતં કરોતીતિ. કસ્માદ્ એવં ભવતીત્ય્ આહ. તદ્ગામિકકર્માનુપચયાદ્ ઇતિ. વિનિપાતો ઽપાયો નરકાદિઃ. તં ગચ્છતીતિ તદ્ગામિ. તદ્ગામ્ય્ એવ તદ્ગામિકં. કિં. કર્મ. તસ્યાનાગતસ્યાનુપચયાદ્ આર્યાવસ્થાયાં. ઉપચિતવિપાકદાનવૈગુણ્યાચ્ ચ સંતતેઃ. પૃથગ્જનાવસ્થાયામ્ ઉપચિતસ્યાનિયતવેદનીયસ્ય તદ્ગામિકસ્ય કર્મણો વિપાકદાનવૈગુણ્યાત્ સંતતેઃ. અવિનિપાતધર્મા ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે. [તિબ્. 216અ] ઈદૃશી તસ્ય સ્કંધસંતતિઃ પરાવૃત્તા. યદ્ અસૌ તદ્ગામિકસ્ય કર્મણ ઉપચિતસ્ય વિપાકદાનવૈગુણ્યેનાવસ્થિતેતિ. કસ્માત્ પુનઃ સા સ્કંધસંતતિર્ ઉપચિતતદ્ગામિકકર્મવિપાકદાનવૈગુણ્યેનાવસ્થિતેતિ. તત ઉચ્યતે. બલવત્કુશલમૂલાધિવાસનાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ અસૌ સ્કંધસંતતિર્ બબવદ્ભિઃ. કુશલમૂલૈર્ અધિવાસિતા પરિભાવિતા. કથં ચ પુનર્ બલવત્કુશલમૂલાધિવાસિતા. પ્રયોગાશયશુદ્ધિતઃ. પ્રયોગશુદ્ધિત આશયશુદ્ધિતશ્ ચ. તત્ર પ્રયોગશુદ્ધિર્ આર્યકાંતાનિ શીલાનિ. આશયશુદ્ધિર્ બુદ્ધાદિષ્વ્ અવેત્યપ્રસાદ ઇતિ. ક્ષાંતિમ્ અપિ નોત્પાદયેદ્ ઇતિ. ક્ષમણમ્ અપિ નોત્પાદયેત્. ચિત્તમ્ અપિ નોત્પાદયેત્. પ્રાગ્ એવ પ્રયોગમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અથ વા. અપાયનિયતે તુ કર્મણિ સત્ય્ અસૌ પુદ્ગલઃ ક્ષાંતિમ્ અપિ નિર્વેધભાગીયલક્ષણાં નોત્પાદયતિ. કિમ્ અંગાનાસ્રવં માર્ગમ્ ઇતિ. યથા બલવત્કુશલમૂલાધિવાસિતા ઉપચિતાકુશલવિપાકદાનવિગુણા ભવતિ. તચ્ છ્લોકેનોપદર્શયતિ.
કૃત્વાબુધો ઽલ્પમ્ અપીતિ
સર્વમ્.
અબુધો ઽલ્પમ્ અપિ
પાપં
કૃત્વા
અધઃ પ્રયાત્ય્
અપાયં.
બુધઃ
પુનર્
મહદ્ અપિ
પાપં કૃત્વા
પ્રજહાત્ય્ અનર્થમ્
અપાયં. તદ્ અર્થદ્વયં યથાક્રમં [તિબ્. 216બ્] દૃષ્ટાંતદ્વયેન સાધયતિ.
લોહમ્ અલ્પમ્ અપિ
સંહતં
પિણ્ડરૂપાવસ્થિતમ્