સ્ફુટાર્થા અભિધર્મકોશવ્યાખ્યા · ભાગ 101102

સ્મૃત્યાદીનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્યાન્ મતં. સ્મૃતિસંસ્કારેચ્છાદ્વેષાદીનાં [તિબ્. 382બ્] ગુણપદાર્થત્વાત્ તસ્ય ચ ગુણપદાર્થસ્યાવશ્યદ્રવ્યાશ્રિતત્વાદ્ દ્રવ્યાશ્રયશ્ ચ ગુણવાન્ ઇત્ય્ એવં લક્ષણોપદેશાત્. ન ચૈષામ્ અન્ય આશ્રયઃ પૃથ્વ્યાદિકો યુજ્યતે ઽપરપ્રત્યક્ષત્વાધિભિઃ. કારણૈઃ. અતો ય એષામ્ આશ્રયઃ. સ આત્મા. તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ આત્મેતિ.
ન. અસિદ્ધેઃ. નૈતદ્ એવં. કસ્માત્. સ્મૃત્યાદીનાં ગુણપદાર્થત્વાસિદ્ધેઃ. વિદ્યમાનં દ્રવ્યમ્ ઇતિ. યત્ સ્વલક્ષણતો વિદ્યમાનં. તદ્ દ્રવ્યં. ષટ્ દ્રવ્યાણિ શ્રામણ્યફલાનીતિ. રૂપસ્કન્ધાદીનિ પંચ સ્કન્ધાનિ શ્રામણ્યફલાન્ય્ અસંસ્કૃતં ચ ષષ્ઠમ્ ઇતિ ષટ્ દ્રવ્યાણિ ભવન્તિ. નાપ્ય્ એષામ્ ઇતિ. સ્મૃત્યાદિનં. પરીક્ષિતો હ્ય્ આશ્રયાર્થ ઇતિ. યથા કઃ કસ્યાશ્રયઃ. ન હિ તે ચિત્રબદરાદિવદ્ આધાર્ય ઇતિ વિસ્તરેણ.
એતે પ્રકારા ઇતિ. ગૌરાદિપ્રકારાઃ. સ્કંધેષ્વ્ અયમ્ ઇત્ય્ અહંકરાઃ. ન ત્વ્ અહંકાર ઇતિ. ન ત્વ્ અહમ્ ઇત્ય્ એવમ્ આકરઃ પ્રત્યય ઇત્ય્ અર્થઃ.
ઇદં પુનસ્ તદ્ એવાયાતમ્ ઇતિ. કિમર્થૈષા ષષ્ઠી. સ્વામ્યર્થા. યથા કઃ કસ્યો સ્વામી. યથા ગોશ્ ચૈત્રઃ કથમ્ અસૌ તસ્યાઃ સ્વામી. તદધીનો હિ તસ્યાવાહધોહાદિષુ [તિબ્. 383અ] વિનિયોગઃ. ક્વ ચ પુનર્ અહંકારો વિનિયોક્તવ્યો યત એતસ્ય સ્વામિ મૃગ્યતે. અહંકર્તવ્યે ઽર્થે. કિમર્થં વિનિયોક્તયઃ. અહંકારાર્થમ્. અહો સૂક્તાનિ સુખૈધિતાનાં. સ એવ હિ નામ તદર્થં વિનિયોક્તવ્ય ઇતિ. કથં ચ વિનિયોક્ત્વ્યઃ. ઉત્પાદનતઃ આહોસ્વિત્ સંપ્રેષણતઃ. અહંકારગત્યયોગાદ્ ઉત્પાદનતઃ. હેતુર્ એવ તર્હિ સ્વામિ પ્રાપ્નોતિ. ફલમ્ એવ ચ સ્વં. યસ્માદ્ ધેતોર્ આધિપત્યં ફલે. ફલેન ચ તદ્વાન્ હેતુર્ ઇતિ.
ય એવાસ્ય હેતુર્ અહંકારસ્ય. તસ્યૈવયમ્ ઇતિ. પુષ્પિતો વૃક્ષ ઇતિ દૃષ્ટાન્તો યત્ર સિદ્ધાન્તે વૃક્ષાવયવી નેષ્યતે. વિજાતીયચતુર્મહાભૂતકાયારમ્ભાનભીષ્ટે. યત્ર તુ વૃક્ષાવયવ્ય્ અસ્તિ. તત્ર દ્વિતીયો દૃષ્ટાન્તઃ. ફલિતં વનમ્ ઇતિ. ન હિ વનં નામ કિંચિદ્ અસ્તિ. યથા યસ્મિન્ વને ફલમ્ ઉત્પન્નં તત્ ફલિતમ્ ઇતિ ઉચ્યતે. યથા યસ્મિન્ન્ આશ્રયે ષડાયતનલક્ષણે સુખમ્ ઉત્પન્નં દુઃખં વા. સ સુખિતો દુઃખિતો વા. તથોક્તમ્ ઇતિ. યથા આશ્રયઃ ષડાયતનં તથોક્તં.
તદ્વિકારવિકારિત્વાદ્ આશ્રયાશ્ ચક્ષુરાદય
ઇતિ. અથ પંચસ્કન્ધકં ભવાન્ ઉદાહરતીત્ય્ અધિકૃતં. સ એવ કર્તેતિ. સ એવ પંચસ્કન્ધલક્ષણઃ કર્તા. [તિબ્. 383બ્] નાત્મા. ઇતિ સિદ્ધો નઃ પક્ષઃ. તત્રાપિ સ્વાતંત્ર્યં નાસ્તીતિ દર્શયન્ન્ આહ. ત્રિવિધં ચેદં કર્મેતિ વિસ્તરઃ. કાયસ્ય ચિત્તપરતંત્રા વૃત્તિઃ ચિત્તપ્રવર્તિત્વાત્ કાયકર્મણઃ. ચિત્તસ્યાપિ કાયે વૃત્તિઃ સ્વકારણપ્રર્તંત્રા. [મનોધર્મ]મનસ્કારાદિપરતંત્રત્વાત્. તસ્યાપ્ય્ એવં તસ્ય ચિત્તકારણસ્ય સ્વકારણપરતંત્રા વૃત્તિર્ ઇતિ. નાસ્તિ કસ્યચિદ્ અપિ સ્વાતંત્ર્યં કાયસ્ય ચિત્તસ્ય ચિત્તકારણસ્યાન્યસ્ય વા. પ્રત્યયપરતંત્રા હિ સર્વે ભાવાઃ.
ચતુર્ભિશ્ ચિત્તચૈત્તા હિ સમાપત્તિદ્વયં ત્રિભિઃ.
દ્વાભ્યામ્ અન્યે તુ જાયન્ત
ઇતિ વચનાત્. આત્મનો ઽપિ ચ નિરપેક્ષસ્ય બુદ્ધિવિશેષાદ્યુત્પત્તાવ્ અકારણત્વાભ્યુપગમાન્ ન સ્વાતંત્ર્યં સિધ્યતિ. તસ્માન્ નૈવં લક્ષણ ઇતિ. સ્વતંત્રઃ કર્તેતિ. એવં તર્હિ કર્તેત્ય્ આહ. યત્ તુ યસ્ય પ્રધાનકારણં. તત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 719 ) તસ્ય કર્તેત્ય્ ઉચ્યતે. પ્રાધાન્યે તત્પ્રતીત્યોત્પત્તેઃ. સ એવમ્ અપિ કર્તા ન યુજ્યતે. પ્રધાનકારણભાવેનાપિ ન યુજ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ.
તસ્યાકારણત્વમ્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ. સ્મૃતિતો હિ છન્દ ઇતિ વિસ્તરઃ. પૂર્વસ્મર્તવ્યે ઽઋથે સ્મૃતિર્ ઉત્પદ્યતે. સ્મૃતેશ્ છન્દઃ કર્તુકામતા. છન્દાદ્ વિતર્કશ્ ચેતનાવિશેષો ઽભિસંસ્કારલક્ષણઃ. પ્રજ્ઞાવિશેષો વા યોગાચારનયેન. વૈભાષિકનયેન ત્વ્ અભિરૂપણવિકલ્પલક્ષણઃ. [તિબ્. 384અ] વિતર્કાત્ પ્રત્યત્નો વીર્યં. પ્રયત્નાદ્ વાયુઃ. તતો વાયોઃ કર્મ દેશાન્તરોત્પત્તિલક્ષણમ્ ઇતિ. કિમ્ અત્રાત્મા કુરુતે.
વિજ્ઞાને પ્રતિષેધાદ્ ઇતિ. યૈવોપલબ્ધિઃ. તદ્ એવ વિજ્ઞાનં. વિજ્ઞાને ચાત્મનઃ સામર્થ્યં પ્રતિષિદ્ધં. ચિત્તાદ્ એવાસ્તુ સંસ્કારવિશેષાપેક્ષાત્. ન હિ કિંચિદ્ આત્મન ઉપલભ્યતે સમર્થ્યમ્. ઔષધકાર્યસિદ્ધાવ્ ઇવ કુહકવૈદ્યફૂઃસ્વાહાનામ્ ઇતિ.
યથા તથોક્તમ્ ઇતિ
તદ્વિકારવિકારિત્વાદ્ આશ્રયાશ્ ચક્ષુરાદય
ઇતિ.
તદાશ્રિતાદ્ ઇત્ય્ આત્માશ્રિતાત્. ઉક્તોત્તરૈષા વાચોયુક્તિર્ ઇતિ. યથા કઃ કસ્યાશ્રયઃ. ન હિ તે ચિત્રબદરાદિવદ્ આધાર્યે. નાપિ સ કુડ્યકુણ્ડાદિવદ્ આધારો યુક્તઃ. પ્રતિઘાતિત્વયુક્તત્વાદિદોષાન્ ન વૈ સ એવમ્ આશ્રયઃ. કથં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. તદાહિતં હિ તદ્ ઇતિ. તેન બીજેનાહિતં તત્ સામર્થ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
યથોક્તમ્ ઇતિ સ્થવિરરાહુલેન.
યદ્ ગુરુ યચ્ ચાસન્નમ્
ઇતિ વિસ્તરઃ. એકસ્મિન્ સંતાને ચત્વારિ કર્માણિ. ગુરુ આસન્નમ્ અભ્યસ્તં પૂર્વકૃતં ચ. એષાં ચતુર્ણાં ગુરુકર્મ પૂર્વકમ્ ઇતિ ત્રિભ્યસ્ તત્ પૂર્વં વિપચ્યતે. આસન્નાભ્યસ્તપૂર્વકૃતાનામ્ [તિબ્. 384બ્] અપ્ય્ આસન્નં પૂર્વમ્ ઇતિ તત્ પૂર્વં દ્વાભ્યાં વિપચ્યતે. અભ્યસ્તપૂર્વકૃતયોશ્ ચાભ્યસ્તં પૂર્વમ્ ઇતિ એકસ્માત્ પૂર્વં વિપચ્યતે. અસત્સ્વ્ એતેષુ પૂર્વજન્મકૃતં વિપચ્યતે અપરપર્યાયવેદનીયં. અક્લિષ્ટાનામ્ ઇતિ. કુશલાનામ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતનાં ચ. વિક્લિત્તિવિશેષજાદ્ ઇતિ. ભૂમ્યુદકસમ્બન્ધાત્ ફલસ્ય સૂક્ષ્મો વિકારો વિક્લિત્તિઃ. તસ્યા વિશેષઃ. સ એવાતિપ્રકૃષ્ટઃ. તસ્માજ્ જાતો વિકારવિશેષઃ. તસ્માત્. ફલાન્તરમ્ ઉત્પદ્યતે. કીદૃશાદ્ વિકારવિશેષાદ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ. યો હિ તત્ર ભૂતપ્રકારઙ્કુરં નિવર્તયતિ. સ તસ્ય બીજમ્ ઇતિ. તસ્યાંકુરસ્ય બીજં. નાન્યો ભૂતપ્રકારઃ. ન પૂર્વબીજાવસ્થો ભૂતપ્રકાર ઇત્ય્ અર્થઃ. ભવિન્યા તુ સંજ્ઞયેતિ. ઓદનં પચતિ સક્તું પિનષ્ટીતિ યથા ભાવિન્યા સંજ્ઞયા વ્યપદેશઃ. એવં પૂર્વકો ઽપિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 720 ) સંતાનઃ અવિક્લિન્નબીજાવસ્થઃ બીજમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે ભાવિન્યાનયા સંજ્ઞયેતિ. સાદૃશ્યાદ્ વેતિ. વિક્લિન્નવિશેષજેન ભૂતવિકારવિશેષેણ સદૃશઃ. સ પૂર્વકઃ સંતાન ઇતિ કૃત્વા બીજમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે. એવમ્ ઇહાપીતિ વિસ્તરઃ. યદિ સદ્ધર્મશ્રવણયોનિશોમનસ્કારપ્રત્યયવિશેષાજ્ જાતઃ કુશલસાસ્રવશ્ ચિત્તવિકાર ઉત્પદ્યતે. અસદ્ધર્મશ્રવણયોનિશોમનસ્કારપ્રત્યયવિશેષાજ્ જાતઃ અકુશલો વા ચિત્તવિકાર [તિબ્. 385અ] ઉત્પદ્યતે. તસ્માદ્ તદ્વિપાકાન્તરમ્ ઉત્પદ્યતે. નાન્યથેતિ સમાનમ્ એતત્. યથા ન ફલાદ્ એવ ફલાન્તરમ્ ઉત્પદ્યતે. કિં તર્હિ. વિકારવિશેષાત્. એવં ન વિપાકાદ્ એવ વિપાકાન્તરમ્ ઉત્પદ્યતે. કિં તર્હિ. ચિત્તવિકારવિશેષાદ્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ. તુલ્યમ્ એતત્.
ફલે રક્તઃ કેસર ઇતિ. ફલાભ્યન્તરે કેસરઃ. યત્ર બીજપૂરકરસ આમ્લો ઽવતિષ્ઠતે. ન ચ સ તસ્માત્ પુનર્ અન્ય ઇતિ. ન રસરક્તઃ કેસરસ્ તસ્માદ્ ઉક્તાત્ કેસરાત્ પુનર્ ઉપજાયતે. કિં તર્હિ. પ્રાકૃત એવારક્તઃ કેસરસ્ ઉપજાયત ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇદમ્ અત્રોદાહરણં. યથા લાક્ષારસરક્તમાતુલુંગપુષ્પફલાદ્ રક્તકેસરાન્ ન રક્તં કેસરાન્તરં પુનર્ ભવતિ. એવં કર્મજાદ્ વિપકાન્ ન પુનર્ વિપાકાન્તરમ્ ઇતિ. આહ ચાત્ર.
ચિત્તં હ્ય્ એતદ્ અનન્તબીજસહિતં સંતાનતો વર્તતે.

તત્તદ્ બીજમ્ ઉપૈતિ પુષ્ટિમ્ ઉદિતે સ્વે પ્રત્યયે ચેતસિ. ।
તત્ પુષ્ટં દ્રુમલબ્ધવૃત્તિ ફલદં કાલેન સંપદ્યતે.
રંગસ્યેવ હિ માતુલુંગકુસુમે ઽન્યસ્ તસ્ય તત્કેસરે. ॥
પુનર્ આહ.
કર્પાસબીજે પુષ્પે ચ માતુલુંગસ્ય રંજિતે. ।
લાક્ષયા જાયતે રક્તં યથા કર્પાસકેસરં. ॥
તસ્મિન્ન્ અસ્તમિતે રંગે સંતાનાદ્ ભાવિતક્રમાત્. ।
કર્મણ્ય્ અસ્તમિતે ચૈવ ભાવનાતઃ ફલોદય. ॥
ઇતિ.
કર્મેતિ સર્વં.
તદ્ભાવનાં
કર્મભાવનાં.
તસ્યા
ભાવનાયા
વૃત્તિલાભં
ત્વદ્વૃત્તં લાભં.
તતસ્
તદ્વૃત્તિલાભાત્.
ફલમ્

ઇત્ય્ એતચ્ ચતુષ્ટયં
નિયમેન [તિબ્. 385બ્] યદૃચ્છયા.
બુદ્ધાદ્ અન્યઃ
શ્રાવકાદિઃ
સર્વથા સર્વાકારં
ન પ્રજાનાતિ.
અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. બુદ્ધ એવ તત્ સર્વં સર્વથા પ્રજાનાતીતિ.
ઇત્ય્ એતામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇતિકરણઃ સમાપ્ત્યર્થઃ. પ્રદર્શનાર્થો વા. એતાં બુદ્ધાનાં પ્રવચનધર્મતાં સુવિહિતેન હેતોર્ માર્ગેણ હેતુમાર્ગેણ શુદ્ધાં નિરવદ્યાં નિશામ્ય દૃષ્ટ્વા. અંધાસ્ તીર્થ્યાઃ. યથાભૂતદર્શનવૈકલ્યાત્. કુત્સિતા દૃષ્ટિઃ કુદૃષ્ટિઃ. તસ્યાશ્ ચેષ્ટિતાનિ કુદૃષ્ટિચેષ્ટિતાનિ. વિવિધાનિ કુદૃષ્ટિચેષ્ટિતાન્ એષામ્ ઇતિ વિવિધકુદૃષ્ટિચેષ્ટિતાઃ સ્વર્ગાપવર્ગહેતાવ્ અપ્રતિપન્ન મિથ્યાપ્રતિપન્નાશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. તેષામ્ એવંવિધાનાં તીર્થ્યાનાં કપિલોલૂકાદીનાં મતં દર્શનમ્ અપવિધ્ય ત્યક્ત્વા યાંતિ સંસારાન્ નિર્વાણમ્ ઇતિ વાક્યાધ્યાહારઃ. કે તે સત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાચક્ષુષ્મન્ત આર્યશ્રાવકાઃ. અથ વા તામ્ એવ પ્રવચનધર્મતાં યાન્તિ પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રવચનધર્મતા પુનર્ અત્ર નૈરાત્મ્યં બુદ્ધાનુશાસનિ વા. અન્ય આહુઃ. પ્રવચનં સૂત્રાદિદ્વાદશાંગવચોગતમ્. તસ્ય ધર્મતા સ્વાખ્યાતતા યુક્ત્યુપેતત્વાત્. નિર્વાણપ્રવણતા ચ નિર્વાણદ્યોતનાત્. યથોક્તં સર્વ ઇમે ધર્મા નિર્વાણપ્રવણાઃ નિર્વાણપ્રાગ્ભારાઃ નિર્વાણમ્ એવાભિવદન્તો [તિબ્. 386અ] ઽભિવદન્તીતિ. અનાત્મસંજ્ઞિનશ્ ચ નિર્વાણે શાન્તસંજ્ઞાઃ સંતિષ્ઠન્તે. આત્મોચ્છેદાશંકાપગમાદ્ ઇતિ. તદ્ એવમ્ અનન્ધા એવ યાન્તિ. નાન્ધાઃ. અન્ધાસ્ તુ ભ્રમન્ત્ય્ એવ સંસારાર્ણવે નૈરાત્મ્યમ્ અપશ્યન્તઃ. તદ્ દર્શયન્ન્ આહ ઇમાં હીતિ વિસ્તરઃ. ઇયં નિરાત્મતા. નિર્વાણમ્ એવ પુરં નિર્વાણપુરં. તસ્યૈકા વર્તિનીતિ નિર્વાણપુરૈકમાર્ગો નાન્યો માર્ગ ઇત્ય્ અર્થઃ. તથાગત એવાદિત્યો ગંભીરધર્માભિપ્રકાશકત્વાદ્ આદિત્યભૂતસ્ તથાગતઃ. તસ્ય વચાંસિ તાન્ય્ એવાંશવઃ. તૈર્ ભાસ્વતી આલોકવતી તથાગતાદિત્યવચોઽંશુભાસ્વતિ. આર્યાણાં સહસ્રૈર્ વાહિતેત્ય્ આર્યસહસ્રવાહિતા. વિવૃતામ્ અપીતિ. તામ્ ઇમાં નિર્વાણપુરૈકવર્તિનીં તથાગતાદિત્યવચોઽંશુભાસ્વતીં વિવૃતામ્ અપિ નિરાત્મતાં. પ્રજ્ઞાચક્ષુષો વિશદસ્યાભાવાદ્ અવિદ્યાકોશપટલપર્યવનદ્ધનેત્રત્વાદ્ વા મન્દચક્ષુઃ તીર્થિકો વાત્સીપુત્રીયો ઽપિ વા નેક્ષતે. ત્રયશ્ ચેહ માર્ગગુણ વર્ણ્યન્તે. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 722 ) તદ્યથૈકાયનતાભિપ્રેતદેશપ્રાયણાત્. સાલોકતા યતો નિઃશંકો ગચ્છતિ. યાતાનુયાતતા ચ પરિમર્દિતસ્થાણુકણ્ટકાદિત્વાત્. [તિબ્. 386બ્] યેન સુખં ગચ્છતિ. તત્સાધર્મ્યેણેયં નિરાત્મતાવર્તિની દ્રષ્ટવ્યા. ચતુર્ભિશ્ ચ કારણૈર્ માર્ગો ન વિદ્યતે. સત્વાનુતમસ્કતયા. પ્રકાશિતો ઽપ્ય્ આદિત્યેન અવાહિતતયા. બહુપુરુષવાહિતો ઽપ્ય્ આવૃતતયા. વિવૃતો ઽપિ દ્રષ્ટુર્ મન્દચક્ષુષ્કતયેતિ. તેષામ્ ઇહૈકમ્ એવ કારણમ્ અસ્ય માર્ગસ્યાદર્શન ઉક્તં. યતો દ્રષ્ટુર્ દોષેણૈવાયં માર્ગો ન દૃશ્યતે. ન માર્ગદોષેણેતિ. યત એષ મન્દચક્ષુર્ એતં ન પશ્યતીત્ય્ અવગન્તવ્યમ્.
ઇતિ દિઙ્માત્રમ્ એવેદમ્
ઇતિ. સર્વમ્ ઇતિ યથોક્તં. દિગ્ એવ દિઙ્માત્રમ્ એવકારાર્થો માત્રશબ્દઃ. દિક્ પ્રમાણમ્ અસ્યેતિ દિઙ્માત્રમ્ ઇતિ વા. મહતો ઽભિધર્મશાસ્ત્રાદ્ અલ્પમ્ ઇદમ્
ઉપદિષ્ટં
મયેતિ વાક્યશેષઃ. કેષામ્.
સુમેધસાં.
મતિમતામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તાદર્થ્યે ષષ્ઠિ. કિંવદ્ ઇત્ય્ આહ.
વ્રણદેશો વિષસ્યેવ સ્વસામર્થ્યવિસર્પિણ
ઇતિ. યથા વિસં સ્વસામર્થ્યાદ્ વ્રણદેશં પ્રાપ્ય સર્વેષ્વ્ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષ્વ્ અત્યન્તં વિસર્પતીતિ મત્વા કેનચિત્ તસ્ય વ્રણદેશઃ કૃતઃ. કથં નામેદં વિસર્પતીતિ. એવં સુમેધસઃ સ્વસામર્થ્યવિસર્પિત્વાદ્ વિષસ્થાનિયાઃ. ઇત્ય્ અતસ્ તેષાં સુમેધસામ્ ઉદ્ઘટિતજ્ઞાનાં પ્રાજ્ઞાનામ્ ઇદમ્ ઉપદિષ્ટં મયા. કથમ્. અલ્પેન ગ્રન્થેન મહદ્ અભિધર્મશાસ્ત્રં.
કાશ્મીરવૈભાષિકનીતિસિદ્ધમ્
અર્થતઃ પ્રતિપદ્યેરન્ન્ ઇતિ. અપરે પુનર્ વ્યાચક્ષતે. ઇતિ દિઙ્માત્રમ્ એવેદમ્ ઇતિ ઇદમ્ એવ નૈરાત્મ્યપ્રતિવેધમ્ અધિકૃત્યોક્તમ્ ઇતિ.
કાશ્મીરવૈભાષિકનીતિસિદ્ધઃ
પ્રાયો મયાયં [તિબ્. 387અ] કથિતો ઽભિધર્મ
ઇત્ય્ અનેનૈવાર્થસ્યાભિહિતત્વાદ્ ઇતિ.
સમાપ્તશ્ ચાષ્ટમકોશસ્થાનસંબદ્ધ એવ પુદ્ગલવિનિશ્ચયઃ.
નાનાભિધર્માર્થકરંડભૂતમ્
એતદ્ વિવૃ .......
...... રઃ
પ્રસૂતતૃષ્નાય્ અમૃતમ્ અદ્ભૃતયોનિભૂતં ।
વ્યાખ્યાપદાર્કકિરણૈઃ સ્ફુટિતં મદીયૈઃ
શાસ્ત્રામ્બુજં બુધજનભ્રમરા ભજન્તાં ॥
યો ઽધિત્ય સર્વશાસ્ત્રાણિ વિદ્વદ્યશા યશોમિત્રઃ. ।
સ ઇમાં કૃતવાન્ વ્યાખ્યાં વ્યાખ્યાસ્વ્ અન્યાસ્વ્ અસંતુષ્ટઃ. ॥
તેન શ્રીભારતીભર્તઃ પરમાર્થાગમા વ્યાખ્યા ।
ઇયં દેવરૂપસ્ય દેવકલ્પસ્ય કલ્પિતા ॥
આચાર્યયશોમિત્રકૃતાયાં સ્ફુટાર્થાયામ્ અભિધર્મકોશવ્યાખ્યાયામ્ અષ્ટમં કોશસ્થાનં સમાપ્તમ્ ઇતિ.
ગ્રંથકારસંખ્યા 25000.
શુભં