સ્પન્દકારિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* ઇહ શિવો ભૂત્વા શિવં યજેત્ ઇતિ યદ્ ઉદ્ઘોષ્યતે તત્ર ધ્યાયિનશ્ ચેતસિ સંવેદને તસ્યેતિ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ઇતિ પ્રતિપાદિતશિવસ્વભાવસ્ય ધ્યેયસ્ય અન્યસ્ય વા કસ્યચિત્ તત્તત્સિદ્ધિહેતોર્ મન્ત્રદેવતાવિશેષસ્ય અયમ્ એવોદયઃ પ્રકટીભાવઃ યા સાધકસ્ય ધ્યાતુરાચાર્યાદેઃ ।
* તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:1
* ઇતિ પ્રતિપાદિતરૂપા તદાત્મતાસમાપત્તિઃ શિવૈક્યાવેશો ન તુ પઞ્ચવક્ત્રાદેર્વ્યતિરિક્તસ્યાકારસ્ય દર્શનં ન તુ નિશ્ચયમાત્રેણ તદાત્મતાસમાપત્તિઃ અપિ તુ ઇચ્છતો ઽવિકલ્પવિશ્વાહંતાત્મકશિવૈક્યરૂપેચ્છાપરામર્શાધિરૂઢસ્ય ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:2
* એતદ્ ઉક્તં ભવતિ અહમેવ તત્સંવેદનરૂપેણ તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિતો વિશ્વશરીરશ્ ચિદાનન્દઘનઃ શિવ ઇતિ સંકલ્પો યસ્યાવિકલ્પશેષીભૂતત્વેન ફલતિ તસ્ય ધ્યેયમન્ત્રદેવતાદિ કિં ન નામ અભિમુખીભવતિ સર્વસ્યૈતદદ્વયપ્રથાલગ્નત્વાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:3
* યથોક્તમસ્મત્પરમેષ્ઠિપાદૈઃ ।
* સાક્ષાદ્ભવન્મયે નાથ સર્વસ્મિન્ ભુવનાન્તરે ।
* કિં ન ભક્તિમતાં ક્ષેત્રં મન્ત્રઃ ક્વૈષાં ન સિધ્યતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:4
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:5
* ઇયમેવ ચ સમાપત્તિઃ પરમાદ્વયરૂપસ્યામૃતસ્ય પ્રાપ્તિઃ અન્યસ્મિંસ્ ત્વ્ અમૃતે કતિપયકાલશરીરદાર્ઢ્યદાયિનિ પ્રાપ્તેઽપિ સાધકૈર્મરણમવશ્યમવાપ્યત એવેત્ય્ એવકારાશયઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:6
* એવં સર્વત્રાનેનૈવાશયેન શ્રીસ્વચ્છન્દે સ્થૂલદૃષ્ટ્યામૃતપ્રાપ્તિપ્રકરણે ।
* નૈવ ચામૃતયોગેન કાલમૃત્યુજયો ભવેત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:7
* ઇત્યુક્ત્યોપસંહૃત્ય તાત્ત્વિકસ્ તત્પ્રાપ્તિપ્રકારઃ ।
* અથવા પરતત્ત્વસ્થઃ સર્વકાલૈર્ન બાધ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:8
* ઇત્યાદિના ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:9
* સર્વં શિવશક્તિમયં સ્મરેત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:10
* ઇતિ મધ્યેન ।
* જીવન્ન્ એવ વિમુક્તો ઽસૌ યસ્યેયં ભાવના સદા ।
* યઃ શિવં ભાવયેન્ નિત્યં ન કાલઃ કલયેત્તુ તમ્ ।
* યોગી સ્વચ્છન્દયોગેન સ્વચ્છન્દગતિચારિણા ।
* સ સ્વચ્છન્દપદે યુક્તઃ સ્વચ્છન્દસમતાં વ્રજેત્ ।
* સ્વચ્છન્દશ્ચૈવ સ્વચ્છન્દઃ સ્વચ્છન્દો વિચરેત્ સદા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:11
* ઇત્યનેન સહજસંદર્ભેણ સપ્રશંસં પશ્ચાદુપદિષ્ટઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:12
* અયમેવાત્મનો ગ્રહો જ્ઞાનં યદુચ્યતે આત્મા જ્ઞાતવ્ય ઇતિ તત્રેદમ્ એવ સર્વજ્ઞસર્વકર્તૃસ્વતન્ત્રશિવસ્વરૂપતયા પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ આત્મનો જ્ઞાનં ન તુ ।
* પુરુષ એવેદં સર્વમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:13
* ઇતિ શ્રુત્યન્તવિદુક્તમ્ ।
* ત આત્મોપાસકાઃ સર્વે ન ગચ્છન્તિ પરં પદમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:14
* ઇત્યામ્નાયોક્તેઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:15
* તથા દીક્ષાવસરે યોજનિકાદ્યર્થમયમેવ શિષ્યાત્મનોઽનુગ્રહઃ ઇમામેવ સમાપત્તિં વિદ્વાનાચાર્યઃ શિષ્યાત્માનં શિવે યોજયન્નાચાર્યો ભવતીત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:16
* ઇયં સ્વપ્રત્યયસિદ્ધા પુત્રકાદેઃ શિવાત્મનઃ સદ્ભાવસ્ય પારમાર્થિકસ્વરૂપસ્ય દાયિની નિર્વાણદીક્ષા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:17
* યથોક્તમ્ ।
* એવં યો વેદ તત્ત્વેન તસ્ય નિર્વાણદાયિની ।
* દીક્ષા ભવત્યસંદિગ્ધા તિલાજ્યાહુતિવર્જિતા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:18
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:19
* હૌત્રી દીક્ષાપિ દીક્ષૈવ તત્ર મા ભૂત્ કસ્યચિદ્ અનાશ્વાસ ઇત્યાશયેનાત્રૈવકારો ન કૃતઃ શ્રીમહાગુરુપ્રવરેણેતિ શિવમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_2.6-7:20]
સ્પન્દકારિકા, તૃતીયો નિઃષ્યન્દઃ
યથેચ્છાભ્યર્થિતો ધાતા જાગ્રતો ઽર્થાન્ હૃદિ સ્થિતાન્ ।
સોમસૂર્યોદયં કૃત્વા સમ્પાદયતિ દેહિનઃ

તથા સ્વપ્નેઽપ્યભીષ્ટાર્થાન્ પ્રણયસ્યાનતિક્રમાત્ ।
નિત્યં સ્ફુટતરં મધ્યે સ્થિતોઽવશ્યં પ્રકાશયેત્

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* ધત્તે સર્વમાત્મનીતિ ધાતા શંકરાત્મા સ્વભાવઃ સ યથા જાગ્રતઃ જાગરાયામભિવ્યક્તસ્વસ્વાતન્ત્ર્યસ્ય દેહિનો દેહભૂમિકામેવ પ્રકટીભૂતપિણ્ડસ્થજ્ઞાનસ્ય યોગિનઃ સમ્બન્ધિન્યેચ્છયાભ્યર્થિતો ઽન્તર્મુખસ્વરૂપવિમર્શબલેન પ્રસાદિતો હૃદિ ચેતસિ સ્થિતાનર્થાનિતિ બિન્દુનાદાદિજ્ઞાનપુરઃ ક્ષોભપ્રતિભાચાલનબોધસ્તોભજ્ઞાનસંચારાદિપ્રયોજનાનિ સમ્પાદયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.1-2:1
* કથં સોમસૂર્યયોર્ જ્ઞાનક્રિયાશક્ત્યોર્ ઉદયં કૃત્વા જ્ઞાનશક્ત્યા ભાસ્યમાનં હિ તત્તત્ક્રિયાશક્ત્યોન્મીલ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.1-2:2
* સમાવેશોન્મિષત્પ્રતિભાત્મકમૂલાવષ્ટમ્ભયુક્તિસ્ફારિતજ્ઞાનક્રિયાવ્યાપ્તિસારસવ્યેતરમરીચિવિસ્ફારણક્રમેણ તત્તદ્વેધસંક્રમણાદિ સમ્પાદયતિ યોગિશરીરાનુપ્રવિષ્ટઃ પરમેશ્વરઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.1-2:3
* યથા ચૈવં તથા ।
* અનાગતાયાં નિદ્રાયાં વિનષ્ટે બાહ્યગોચરે ।
* સાવસ્થા મનસા ગમ્યા પરા દેવી પ્રકાશતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.1-2:4
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.1-2:5
* પીનાં ચ દુર્બલાં શક્તિં ધ્યાત્વા દ્વાદશગોચરે ।
* પ્રવિશ્ય હૃદયે ધ્યાયન્ સ્વપ્નસ્વાતન્ત્ર્યમ્ આપ્નુયાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.1-2:6
* ઇતિ સમ્પ્રદાયસ્થિત્યા વમનગ્રાસસક્તતદુભયવિસર્ગારણિચિતિશક્તિપરામર્શમુખેન નિત્યં પ્રણયમ્ અનતિક્રામતો ભગવત્પ્રાર્થનાપરસ્ય યોગનિદ્રારૂઢસ્ય સ્ફુટતરમ્ અનાચ્છાદિતરૂપતયા મધ્યે સૌષુમ્નધામનિ સ્થિતો ધાતા સ્વપ્ને ઽપ્યભીષ્ટાન્ એવાણવશાક્તશામ્ભવસમાવેશાદીન્ અન્યાન્ અપિ સમાવેશાભ્યાસરસોન્મૃષ્ટમતિમુકુરસ્ય જિજ્ઞાસિતાન્ અર્થાન્ અવશ્યં પ્રકટીકરોતિ નાસ્ય યોગિનઃ સ્વપ્નસુષુપ્તયોર્ વ્યામોહો ભવતીત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.1-2:7
* સ્વપ્નેન સૌષુપ્તમ્ અપ્યુપલક્ષિતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.1-2:8
* અત્રાભીષ્ટાર્થપ્રકાશે આવૃત્ત્યા અયમેવ હેતુઃ પ્રણયસ્ય પ્રાર્થનાયા અન્તર્મુખસ્વરૂપપરિશીલનોપાસાસંપાદ્યસ્ય માયાકાલુષ્યોપશમલક્ષણસ્ય પ્રસાદસ્ય ભગવતાનતિક્રમાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.1-2:9
* પરમેશ્વરો હિ ચિદાત્મા યદ્ય્ અન્તર્મુખોચિતસેવાક્રમેણાર્થ્યતે તત્ તત્ સંપાદયત એવ જાગ્રતઃ ઇતિ પરતત્ત્વે જાગરૂકસ્ય જાગરાવસ્થાસ્થસ્ય ચેતિ શ્લેષોક્ત્યા વ્યાખ્યેયમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.1-2:10
* યદિ પુનરેવં સાવધાનો ન ભવતિ તદા નાસ્ય યોગિતેત્યાહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.1-2:11]
અન્યથા તુ સ્વતન્ત્રા સ્યાત્ સૃષ્ટિસ્ તદ્ધર્મકત્વતઃ ।
સતતં લૌકિકસ્યેવ જાગ્રત્સ્વપ્નપદદ્વયે

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* યદ્યુક્તયુક્ત્યા નિત્યં નારાધ્યતે ધાતા તદા સ્વસ્વરૂપસ્થિત્યભાવે સતતં પ્રત્યહં લૌકિકસ્યેવ ચાસ્ય યોગિનો ઽપિ જાગરાયાં સ્વપ્ને ચ સાધારણાસાધારણાર્થપ્રકાશનતન્નિશ્ચયનાદિસ્વભાવા પારમેશ્વરી સૃષ્ટિઃ સ્વતન્ત્રા સ્યાલ્લૌકિકવદ્યોગિનમ્ અપિ સંસારાવટ એવાસૌ પાતયેદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.3:1
* યથોક્તમ્ ।
* પ્રવૃત્તિર્ ભૂતાનામૈશ્વરી ।
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.3:2
* તદ્ધર્મકત્વતઃ ઇતિ સ્વપ્નજાગરાદિપદપ્રકાશને ભગવત્સૃષ્ટેઃ સ્વાતન્ત્ર્યસ્વભાવાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.3:3
* એવં સ્વપ્નસૌષુપ્તનિર્દલનોપાયં સ્વપ્રબુદ્ધતાયૈ સંસાધ્ય સ્પન્દતત્ત્વસમાવેશોપાયં સુપ્રબુદ્ધસ્ય દૃષ્ટાન્તયુક્તિપૂર્વકં નિરૂપયતિ જિજ્ઞાસિતાર્થજ્ઞપ્તિર્ અપીત્થં ભવતીત્યાદિશતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.3:4]
યથા હ્ય્ અર્થો ઽસ્ફુટો દૃષ્ટઃ સાવધાનેઽપિ ચેતસિ ।
ભૂયઃ સ્ફુટતરો ભાતિ સ્વબલોદ્યોગભાવિતઃ

તથા યત્પરમાર્થેન યેન યત્ર યથા સ્થિતમ્ ।
તત્તથા બલમાક્રમ્ય ન ચિરાત્ સમ્પ્રવર્તતે

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* હિશબ્દઃ કિલશબ્દાર્થે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.4-5:1
* સાવધાનેઽપિ ચેતસિ દૂરત્વાદિદોષૈર્ યથા કિલાર્થો ઽસ્ફુટો દૃષ્ટો ભૂયો ઽધ્યક્ષનિરીક્ષણાત્મના સ્વબલોદ્યોગેન ભાવિતો ભૃશમ્ આલોકિતો ન કેવલં સ્ફુટો યાવત્ સ્ફુટતરોઽપિ ભાતિ તથા યત્સ્પન્દતત્ત્વાત્મકં બલં યેનાનન્દઘનતાત્મના પરમાર્થેન યત્રેતિ શંકરાત્મનિ સ્વસ્વભાવે યથેતિ અભેદવ્યાપ્ત્યા સ્થિતં તત્કર્તૃ તથેતિ સ્વબલોદ્યોગેન અન્તર્મુખતદેકાત્મતાપરિશીલનપ્રયત્નેન સંભાવિતં શીઘ્રમેવ સ્ફુટતરત્વેન પ્રવર્તતે અભિવ્યજ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.4-5:2
* કથમાક્રમ્યારાધકસ્ય કલ્પિતદેહાદિપ્રમાતૃભૂમિં સ્વાત્મન્યેવ નિમગ્નાં કૃત્વાથ ચ સ્પન્દાત્મકં બલમાક્રમ્ય સ્થિતસ્ય કલ્પિતદેહબુદ્ધિપ્રમાતૃભૂમિમ્ અસકૃદ્ ઉત્તેજયતઃ સાધકસ્ય યોગિનો યજ્જિજ્ઞાસિતં નિધાનાદિ યત્ર દેશાદૌ યેન હેમાદિના પરમાર્થેન યથા સંનિવેશેન સ્થિતં તથા તદચિરાદ્ એવ પ્રકાશતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.4-5:3
* કર્તૃશક્ત્યાદિર્ અપ્યમુત એવ બલાત્ પ્રાદુર્ભવતીત્યાહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.4-5:4]
દુર્બલોઽપિ તદાક્રમ્ય યતઃ કાર્યે પ્રવર્તતે ।
આચ્છાદયેદ્બુભુક્ષાં ચ તથા યો ઽતિબુભુક્ષિતઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* યથા ક્ષીણધાતુર્ ઋષિપ્રાયઃ સો ઽપિ સ્પન્દાત્મકં બલમ્ આક્રમ્ય સ્પન્દસમાવેશબલેન પ્રાણપ્રમાતૃભૂમિમ્ અસકૃદ્ ઉત્તેજ્ય કાર્યે ઽવશ્યકર્તવ્યે કર્મણિ પ્રવર્તતે અશક્યમ્ અપિ વસ્તુ તદ્બલાક્રમણેનૈવ કરોતીત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.6:1
* તથા યો ઽપ્યતિબુભુક્ષિતઃ સો ઽપિ તદ્બલાક્રાન્ત્યા ક્ષુત્પિપાસાદિ શમયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.6:2
* ન હિ ચિદ્ઘનાં ભૂમિમ્ અનુપ્રવિષ્ટસ્ય દ્વંદ્વાભિભવઃ કશ્ચિત્ પ્રાણાદિભુવ એવ તદાશ્રયત્વાત્તસ્યાશ્ ચેહ ચિદ્ભૂમૌ નિમગ્નત્વાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.6:3
* યત એવમ્ ઉક્તસૂત્રોપપત્તિક્રમાનુસારેણેદૃક્ સિદ્ધિસમુદાયો ઽસ્માદ્ ભવતીત્યતઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.6:4]
અનેનાધિષ્ઠિતે દેહે યથા સર્વજ્ઞતાદયઃ ।
તથા સ્વાત્મન્યધિષ્ઠાનાત્ સર્વત્રૈવં ભવિષ્યતિ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* અનેન સ્વસ્વભાવાત્મના સ્પન્દતત્ત્વેનાધિષ્ઠિતે વ્યાપ્તે દેહે સતિ યથા તદવસ્થોચિતાર્થાનુભવકરણાદિરૂપાઃ સર્વજ્ઞતાસર્વકર્તૃતાદયો ધર્મા આવિર્ભવન્તિ દેહિનઃ તથા યદ્યયં કૂર્માઙ્ગસંકોચવત્ સર્વોપસંહારેણ મહાવિકાસયુક્ત્યા વા સ્વસ્મિન્નનપાયિન્યાત્મનિ ચિદ્રૂપે અધિષ્ઠાનં કરોતિ ઉક્તાભિજ્ઞાનપ્રત્યભિજ્ઞાતે તત્રૈવ સમાવેશસ્થિતિં બધ્નાતિ તદા સર્વત્રેતિ શિવાદૌ ક્ષિત્યન્તે એવમ્ ઇતિ શંકરતદુચિતસર્વજ્ઞતાસર્વકર્તૃતાદિરૂપો ભવિષ્યતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.7:1
* ઇદમ્ અપ્યેતત્પ્રસાદેનેત્યાહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.7:2]
ગ્લાનિર્ વિલુણ્ઠિકા દેહે તસ્યાશ્ચાજ્ઞાનતઃ સૃતિઃ ।
તદુન્મેષવિલુપ્તં ચેત્ કુતઃ સા સ્યાદહેતુકા

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* મ્ના સર્વકેશાનામાસ્પદં તતશ્ચ દેહે યા ગ્લાનિઃ અર્થાદ્દેહાભિમાનિનઃ પુંસો યો હર્ષક્ષયોઽસૌ વિલુણ્ઠિકા પરસંવિદ્દ્રવિણાપહારેણ પારિમિત્યદૌર્ગત્યપ્રદા તસ્યાશ્ચ ગ્લાનેર્ અજ્ઞાનતશ્ ચિદાનન્દઘનસ્વસ્વરૂપાપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ સૃતિર્ ઉદ્ભવો ઽવસ્થિતિશ્ચ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.8:1
* તદજ્ઞાનં પ્રદર્શયિષ્યમાણસ્વરૂપેણોન્મેષરૂપેણ ચેદ્વિલુપ્તં નિકૃત્તં તદાસૌ ગ્લાનિરજ્ઞાનાત્મનો હેતોરભાવાત્ કુતઃ સ્યાન્ન ભવેદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.8:2
* ગ્લાન્યભાવે ચ દેહે ઽવશ્યમ્ભાવિન્યો વ્યાધ્યાદિસંતાપાવસ્થા અપિ યથા યથા યોગિનો ઽપકૃષ્યન્તે તથા તથા હેમ્ન ઇવાતિતાપ્યમાનસ્ય કાલિકાપગમે સ્વસ્વરૂપં દેદીપ્યત એવ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.8:3
* એવં ચ દેહાવસ્થિતસ્યાપિ સર્વદા ગ્લાન્યભાવ એવ પરયોગિનો વિભૂતિઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.8:4
* યથોક્તં પરમયોગિન્યા મદાલસયા બાલદારકાન્ પ્રયોગીકુર્વત્યા ।
* ત્વં કઞ્ચુકે શીર્યમાણે નિજેઽસ્મિન્ દેહે હેયે મૂઢતાં મા વ્રજેથાઃ ।
* શુભાશુભૈઃ કર્મભિર્ દેહમેતન્મદાદિભિઃ કઞ્ચુકસ્તે નિબદ્ધઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.8:5
* ઇતિ મિતસિદ્ધ્યભિલાષિણો યોગિનઃ સમાવેશાભ્યાસરસેન દેહં વિધ્યતો વલીપલિતાદિવ્યાધિજયો ભવતીત્યપિ ભઙ્ગ્યાનેન પ્રતિપાદિતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.8:6
* અથ યો ઽયમ્ ઉન્મેષઃ સ કિંસ્વરૂપઃ કિમ્ ઉપાયલભ્યશ્ ચેત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ આહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.8:7]
એકચિન્તાપ્રસક્તસ્ય યતઃ સ્યાદ્ અપરોદયઃ ।
ઉન્મેષઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વયં તમુપલક્ષયેત્

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* ભાવે ત્યક્તે નિરુદ્ધા ચિન્નૈવ ભાવાન્તરં વ્રજેત્ ।
* તદા તન્મધ્યભાવેન વિકસત્યતિભાવના ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.9:1
* ઇતિ નીત્યા એકસ્યાં કસ્યાંચિદ્ આલમ્બનવિશેષનિભૃતવિકારાત્મિકાયાં ચિન્તાયાં પ્રસક્તસ્ય એકાગ્રીભૂતસ્ય યોગિનો યત ઇતિ તદેકાગ્રતાપ્રકર્ષોલ્લસત્સંવિત્સ્ફારતસ્ તદાલમ્બનનિમીલનાજ્ઝટિતિ ગ્રસ્તસમસ્તચિન્તાસંતતેર્ અગ્નીષોમાવિભેદાત્મનઃ સ્પન્દતત્ત્વાદપર એવોદયશ્ચિચ્ચમત્કારાત્માન્ય એવ લોકોત્તર ઉલ્લાસઃ સ્યાત્ સ તચ્ચમત્કારોન્મેષકત્વાદ્ એવોન્મેષો વિજ્ઞાતવ્યો ઽન્વેષણીયઃ ઇત્થમ્ એવ યોગિના જ્ઞાતું શક્યઃ તતશ્ચ સ્વયમિતિ ઇદંતાવિષયત્વાભાવાદ્ અકૃતકપ્રયત્નાત્મનાવધાનેનાહંતયૈવોપેત્યાત્મનિ લક્ષયેત્ અસાધારણેન ચમત્કારાત્મના પ્રત્યભિજાનીયાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.9:2
* યત એકસ્યાં વિષયવિચારાદિચિન્તાયાં પ્રસક્તસ્ય અપરસ્યાશ્ ચિન્તાયા ઝટિત્યુદયઃ સ્યાત્ સ ચિન્તાદ્વયવ્યાપક ઉન્મેષઃ ઇત્યન્યે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.9:3
* ઇદાનીં મિતયોગિજનપ્રયત્નસાધ્યાસ્વપિ તાસુ તાસુ સિદ્ધિષૂન્મેષણપરિશીલનમાત્રોદિતાસુ પરયોગિનો હેયત્વમ્ એવ મન્તવ્યમ્ ઇત્યાદિશતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.9:4]
અતો બિન્દુર્ અતો નાદો રૂપમ્ અસ્માદ્ અતો રસઃ ।
પ્રવર્તન્તે ઽચિરેણૈવ ક્ષોભકત્વેન દેહિનઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* અત ઉન્મેષાદ્ ઉપલક્ષ્યમાણાદ્ અપ્રલીયમાનસ્થૂલસૂક્ષ્માદિદેહાહમ્ભાવસ્ય યોગિનો ઽચિરેણૈવ ભ્રૂમધ્યાદૌ તારકાપ્રકાશરૂપો બિન્દુર્ અશેષવેદ્યસામાન્યપ્રકાશાત્મા નાદઃ સકલવાચકાવિભેદિશબ્દનરૂપો ઽનાહતધ્વનિરૂપો રૂપમન્ધકારે ઽપિ પ્રકાશનં તેજઃ રસશ્ચ રસનાગ્રે લોકોત્તર આસ્વાદઃ ક્ષોભકત્વેન સ્પન્દતત્ત્વસમાસાદનવિઘ્નભૂતતાવત્સંતોષપ્રદત્વેન વર્તન્તે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.10:1
* યદાહુઃ ।
* તે સમાધાવ્ ઉપસર્ગા વ્યુત્થાને સિદ્ધયઃ ।
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.10:2
* એવમુન્મેષનિભાલનોદ્યુક્તસ્યાપિ દેહાત્મમાનિનો યોગિનો બિન્દુનાદાદયઃ ક્ષોભકા ભવન્તીત્યુક્તમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.10:3
* ઇદાનીમત્રોન્મેષાત્મનિ સ્વભાવે દેહપ્રમાતૃતાં નિમજ્જયતિ તદાકારામપિ પરપ્રમાતૃતાં લભત ઇત્યાહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.10:4]
દિદૃક્ષયેવ સર્વાર્થાન્ યદા વ્યાપ્યાવતિષ્ઠતે ।
તદા કિં બહુનોક્તેન સ્વયમ્ એવાવભોત્સ્યતે

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* યથા પશ્યન્તીરૂપાવિકલ્પકદિદૃક્ષાવસરે દિદૃક્ષિતો ઽર્થો ઽન્તરભેદેન સ્ફુરતિ તથૈવ સ્વચ્છન્દાદ્યધ્વપ્રક્રિયોક્તાન્ ધરાદિશિવાન્તાન્તર્ભાવિનો ઽશેષાનર્થાન્ વ્યાપ્યેતિ સર્વમ્ અહમ્ ઇતિ સદાશિવવત્ સ્વવિકલ્પાનુસંધાનપૂર્વકમ્ અવિકલ્પાન્તમ્ અભેદવિમર્શાન્તઃક્રોડીકારેણાચ્છાદ્ય યદાવતિષ્ઠતે અસ્યાઃ સમાપત્તેર્ન વિચલતિ તાવદ્ અશેષવેદ્યૈકીકારેણોન્મિષત્તાવદ્વેદ્યગ્રાસીકારિમહાપ્રમાતૃતાસમાવેશચમત્કારરૂપં યત્ ફલં તત્ સ્વયમ્ એવાવભોત્સ્યતે સ્વસંવિદેવાનુભવિષ્યતિ કિમ્ અત્ર બહુના પ્રતિપાદિતેન ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.11:1
* તસ્યોપલબ્ધિઃ સતતમ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય તદનન્તરમ્ ઉપપાદિતમ્ ઉપાયજાતં પરિશીલયતઃ સતતં સ્પન્દતત્ત્વસમાવિષ્ટત્વં સુપ્રબુદ્ધસ્ય ભવતીતિ તદનન્તપ્રમેયસંભિન્નત્વાદ્ ઉપદેશ્યહૃદયે સ્મારયન્ન્ અનુપ્રવેશયુક્ત્યુપસંહારભઙ્ગ્યાહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.11:2]
પ્રબુદ્ધઃ સર્વદા તિષ્ઠેજ્જ્ઞાનેનાલોક્ય ગોચરમ્ ।
એકત્રારોપયેત્સર્વં તતો ઽન્યેન ન પીડ્યતે

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* સર્વદા જાગરાસ્વપ્નસુષુપ્તસંવિદાદિમધ્યાન્તપદેષુ પ્રબુદ્ધસ્ તિષ્ઠેત્ ઉન્મીલિતસ્પન્દતત્ત્વાવષ્ટમ્ભદિવ્યદૃષ્ટિઃ સુપ્રબુદ્ધતામ્ એવ ભજેત ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.12:1
* કથં જ્ઞાનેન બહિર્મુખેનાવભાસેન સર્વં ગોચરં નીલસુખાદિરૂપં વિષયમ્ આલોક્ય ।
* તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ।
* ઇત્યુપપાદિતદૃશા વિમૃશ્ય એકત્ર સ્રષ્ટરિ શંકરાત્મનિ સ્વભાવે સર્વમ્ આરોપયેત્ નિમીલનોન્મીલનદશયોસ્ તદભેદેન જાનીયાત્ પૂર્વાપરકોટ્યવષ્ટમ્ભદાર્ઢ્યાન્ મધ્યભૂમિમ્ અપિ ચિદ્રસાશ્યાનતારૂપતયૈવ પશ્યેદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.12:2
* એવં ચ ન કેનચિદ્ અન્યેન વ્યતિરિક્તેન વસ્તુના બાધ્યતે સર્વસ્મિન્ સ્વાત્મનઃ સ્વીકૃતત્વાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.12:3
* યથોક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાકારેણ ।
* યો ઽવિકલ્પમ્ ઇદમ્ અર્થમ્ અણ્ડજં પશ્યતીશ નિખિલં ભવદ્વપુઃ ।
* સ્વાત્મપક્ષપરિપૂરિતે જગત્યસ્ય નિત્યસુખિનઃ કુતો ભયમ્ ।
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.12:4
* તતો ઽન્યેન ન પીડ્યતે ઇતિ યદુક્તં તત્ર કો ઽસાવ્ અન્યઃ પીડકઃ કશ્ ચ પીડ્યો યતઃ શિવાત્મકમ્ એવ વિશ્વમુક્તમ્ ઇત્યાશઙ્ક્ય પાશાનાં પશોશ્ચ સ્વરૂપં નિર્ણેતુમ્ આહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.12:5]
શબ્દરાશિસમુત્થસ્ય શક્તિવર્ગસ્ય ભોગ્યતામ્ ।
કલાવિલુપ્તવિભવો ગતઃ સન્સ પશુઃ સ્મૃતઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* ઇહ યો ઽયં પ્રકાશાત્મા સ્વસ્વભાવઃ શાંકર ઉક્તઃ અસૌ ।
* વ્યવસ્થિતઃ કરોત્યેષ વિશ્વકારણમ્ ઈશ્વરઃ ।
* સૃષ્ટિં સ્થિતિં ચ સંહારં તિરોધાનમનુગ્રહમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:1
* ઇતિ શ્રીસ્વચ્છન્દશાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા નિજશક્ત્યાશ્લિષ્ટઃ સદા પઞ્ચવિધકૃત્યકારી સ્વતન્ત્રઃ સ્પન્દલલિતેશ્વરાદિશબ્દૈર્ આગમેષૂદ્ઘોષ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:2
* સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિર્ એવાસ્ય સનાતની પૂર્ણાહંતારૂપા પરા મત્સ્યોદરી મહાસત્તા સ્ફુરત્તોર્મિઃ સારં હૃદયં ભૈરવી દેવી શિખા ઇત્યાદિભિર્ અસંખ્યૈઃ પ્રકારૈસ્ તત્ર તત્ર નિરુચ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:3
* પૂર્ણાહંતૈવ ચાસ્યાનુત્તરાનાહતશક્તિસંપુટીકારસ્વીકૃતાદિક્ષાન્તવર્ણભટ્ટારિકા તત એવ સ્વીકૃતાનન્તવાચ્યવાકરૂપષડધ્વસ્ફારમયાશેષશક્તિચક્રક્રોડીકારાન્તઃ કૃતનિઃશેષસર્ગપ્રલયાદિપરમ્પરાપ્યક્રમવિમર્શરૂપૈવ નિત્યોદિતાનુચ્ચાર્યમહામન્ત્રમયી સર્વજીવિતભૂતા પરા વાક્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:4
* એષૈવ ભગવત ઇયદ્વિશ્વવૈચિત્ર્યચલત્તામ્ ઇવ સ્વાત્મનિ પ્રથયન્તી સ્પન્દતે ઇત્યર્થાનુગમાત્ સ્પન્દ ઇતિ ઇહોચ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:5
* એવં ચેયદ્ વિશ્વશક્તિખચિતપરાશક્તિસુન્દરસ્ય સ્વાત્મનઃ સ્વરૂપગોપનક્રીડયા સ્વાત્મભિત્તાવ્ એવાંશાંશિકયા નિર્ભાસનં ભગવાન્ યાવચ્ચિકીર્ષતિ તાવદેકૈવાભિન્નાપ્યસૌ તદીયા વિમર્શશક્તિરિચ્છાત્વં પ્રતિપદ્ય જ્ઞાનક્રિયારૂપતયા સ્થિત્વા શિવશક્તિપરામર્શાત્મકબીજયોનિભેદેન દ્વિધા ભૂત્વા વર્ગભેદેન તત્કલાભેદેન ચ નવધા પઞ્ચાશદ્ધા ચ સ્ફુરન્તી તદ્વિમર્શસારૈર્ અઘોરઘોરઘોરતરૈઃ સંવિત્તિદેવતાત્મભિઃ રૂપૈઃ પ્રથમાના ભગવતઃ પઞ્ચવિધકૃત્યકારિતાં નિર્વહતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:6
* યથોક્તં શ્રીમાલિનીવિજયોત્તરે ।
* યા સા શક્તિર્જગદ્ધાતુઃ કથિતા સમવાયિની ।
* ઇચ્છાત્વં તસ્ય સા દેવી સિસૃક્ષોઃ પ્રતિપદ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:7
* સૈકાપિ સત્યનેકત્વં યથા ગચ્છતિ તચ્છૃણુ ।
* એવમેતદિતિ જ્ઞેયં નાન્યથેતિ સુનિશ્ચિતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:8
* જ્ઞાપયન્તી જગત્યત્ર જ્ઞાનશક્તિર્નિગદ્યતે ।
* એવં ભવત્વિદં સર્વમિતિ કાર્યોન્મુખી યદા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:9
* જાતા તદૈવ તદ્વસ્તુ કુર્વત્યત્ર ક્રિયોચ્યતે ।
* એવમેષા દ્વિરૂપાપિ પુનર્ભેદૈરનન્તતામ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:10
* અર્થોપાધિવશાદ્ યાતિ ચિન્તામણિરિવેશ્વરી ।
* તત્ર તાવત્સમાપન્ના માતૃભાવં વિભિદ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:11
* દ્વિધા ચ નવધા ચૈવ પઞ્ચાશદ્ધા ચ માલિની ।
* બીજયોન્યાત્મકાદ્ભેદાદ્દ્વિધા બીજં સ્વરા મતાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:12
* કાદયશ્ચ સ્મૃતા યોનિર્નવધા વર્ગભેદતઃ ।
* પૃથગ્વર્ણવિભેદેન શતાર્ધકિરણોજ્જ્વલા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:13
* બીજમત્ર શિવઃ શક્તિર્ યોનિર્ ઇત્યભિધીયતે ।
* વર્ગાષ્ટકમિતિ જ્ઞેયમઘોરાદ્યમનુક્રમાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:14
* તદેવ શક્તિભેદેન માહેશ્વર્યાદિ ચાષ્ટકમ્ ।
* શતાર્ધભેદભિન્ના ચ તત્સંખ્યાનાં વરાનને ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:15
* રુદ્રાણાં વાચકત્વેન કલ્પિતા પરમેષ્ઠિના ।
* તદ્વદેવ ચ શક્તીનાં તત્સંખ્યાનામનુક્રમાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:16
* ઇત્યાદિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:17
* તથા ।
* વિષયેષ્વેવ સંલીનાનધોઽધઃ પાતયન્ત્યણૂન્ ।
* રુદ્રાણૂન્યાઃ સમાલિઙ્ગ્ય ઘોરતર્યો ઽપરાસ્તુ તાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:18
* મિશ્રકર્મફલાસક્તિં પૂર્વવજ્જનયન્તિ યાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:19
* મુક્તિમાર્ગનિરોધિન્યસ્તાઃ સ્યુર્ ઘોરાઃ પરાપરાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:20
* પૂર્વવજ્જન્તુજાતસ્ય શિવધામફલપ્રદાઃ ।
* પરાઃ પ્રકથિતાસ્ તજ્જ્ઞૈર્ અઘોરાઃ શિવશક્તયઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:21
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:22
* એવં શબ્દરાશેઃ સમુત્થિતો વર્ગનવકરૂપો યો બ્રાહ્મ્યાદિદેવતાવર્ગઃ શિવસહિતસ્તસ્ય ભોગ્યતાં પાશ્યતાં ગતઃ સન્સ એવ શંકરાત્મા સ્વભાવઃ પશુઃ સ્મૃતઃ આગમેષુ તથોક્તઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:23
* નનુ કથં ભોક્તા મહેશ્વર ઇમામવસ્થાં પ્રાપ્તઃ ઇત્યાશઙ્કાશાન્ત્યૈ વિશેષણદ્વારેણ હેતુમાહ કલાવિલુપ્તવિભવ ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:24
* કલયતિ બહિઃ ક્ષિપતિ પારિમિત્યેન પરિચ્છિનત્તીતિ કલા માયાશક્તિઃ તયા વિલુપ્તવિભવઃ સ્વમાયયા ગૂહિતૈશ્વર્યઃ સ્થિત ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:25
* અથ ચ કલયા કિંચિત્કર્તૃત્વોપોદ્બલનાત્મના શક્ત્યા તદુપલક્ષિતેન કલાવિદ્યાકાલનિયતિરાગાત્મના કઞ્ચુકેન વિલુપ્તવિભવઃ સ્થગિતપૂર્ણત્વકર્તૃત્વાદિધર્મઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:26
* ભવત્વેવં ભોગ્યતાં તુ કથમસૌ શક્તિવર્ગસ્ય ગતઃ ઇત્યત્રૈતદ્ એવોત્તરમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:27
* કલાભિર્ અકારાદિવર્ગાધિષ્ઠાયિકાભિર્ બ્રાહ્મ્યાદિભિસ્ તદ્વર્ણભટ્ટારકાધિષ્ઠાતૃભૂતાભિશ્ ચ શ્રીમાલિનીવિજયોક્તદેવતારૂપાભિઃ કલાભિર્ અકારાદિવર્ણૈર્ વિલુપ્તવિભવઃ સંકુચિતોઽસ્મિ અપૂર્ણો ઽસ્મિ કરવાણિ કિંચિદિદમ્ ઉપાદદે ઇદં જહામિ ઇત્યાદિવિચિત્રવિકલ્પકાવિકલ્પકપ્રતિપત્તિકદમ્બકાન્તરનુપ્રવિષ્ટસ્થૂલસૂક્ષ્મશબ્દાનુવેધકદર્થિતો હર્ષશોકાદિરૂપતાં નેનીયમાન ઇવ ક્ષણમ્ અપિ સ્વરૂપસ્થિતિં ન લભતે યતઃ અતોઽસાવ્ ઉક્તરૂપઃ શક્તિવર્ગેણ ભુજ્યમાનઃ પશુર્ ઉક્તઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:28
* કલયા અખ્યાત્યાત્મનાંશેન વિલુપ્તવિભવઃ સંકુચિત ઇવ ન તુ તત્ત્વતઃ શિવાત્મા સ્વભાવો ઽસ્ય ક્વાપિ ગતઃ તદભાવે હિ સ એવ ન સ્ફુરેત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:29
* તથાવભાસમાનૈરેવ કલાભિઃ સંકુચિતૈઃ શબ્દૈર્ જ્ઞાનૈશ્ ચ વિલુપ્તવિભવસ્ તથારૂપમ્ આત્માનં ન વિમ્રષ્ટું ક્ષમ ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:30
* અધુના પશુઃ સંકુચિતદૃક્શક્તિબાધ્યઃ પાશ્યશ્ ચેત્યેતદ્ વિભજતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.13:31]
પરામૃતરસાપાયસ્ તસ્ય યઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ ।
તેનાસ્વતન્ત્રતામેતિ સ ચ તન્માત્રગોચરઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* તસ્ય પશોર્યઃ પ્રત્યયાનાં લૌકિકશાસ્ત્રીયવિકલ્પાનાં તદધિવાસિતાનાં ભિન્નાર્થજ્ઞાનાનાં વિકલ્પાનામ્ અપ્યુદ્ભવઃ વિનાશાઘ્રાત ઉત્પાદઃ સ પરસ્યામૃતરસસ્ય ચિદ્ઘનસ્યાનન્દપ્રસરસ્યાપાયો નિમજ્જનમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:1
* ઉદિતેષુ ભિન્નાર્થેષુ પ્રત્યયેષુ ચિદ્ભૂમિઃ સ્થિતાપ્ય્ અપરામૃશ્યમાનત્વાદ્ અસ્થિતેવ લક્ષ્યતે તત એવમ્ ઉક્તમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:2
* તેન ચ પ્રત્યયોદ્ભવેનાયમ્ અસ્વતન્ત્રતામ્ એતિ તદ્વશઃ સમ્પદ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:3
* યદુક્તં શ્રીશિવસૂત્રેષુ જ્ઞાનં બન્ધઃ ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:4
* શ્રીમદ્વ્યાસમુનિનાપિ માતાપિતૃમયો બાલ્યે ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:5
* શ્રીમદાલસયાપિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:6
* તાતેતિ કિંચિત્તનયેતિ કિંચિત્ અમ્બેતિ કિંચિદ્દયિતેતિ કિંચિત્ ।
* મમેતિ કિંચિન્ ન મમેતિ કિંચિત્ ભૌતં સંઘં બહુધા મા લપેથાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:7
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:8
* પ્રત્યયસ્યોદ્ભવસ્તન્માત્રાણિ તીવ્રાતીવ્રભેદસામાન્યવૃત્તયો ગોચરો યસ્ય તથાભૂતો ભિન્નવેદ્યવિષય ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:9
* અનેનેદમાહ યાવદિયં ભિન્નવેદ્યપ્રથા તાવદ્ બદ્ધ એવ યદા તૂક્તોપદેશયુક્ત્યા સર્વમ્ આત્મમયમ્ એવાવિચલપ્રતિપત્ત્યા પ્રતિપદ્યતે તદા જીવન્મુક્ત ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:10
* યથોક્તમ્ ઇતિ વા યસ્ય સંવિત્તિઃ ઇત્યાદિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:11
* એવં ચ યત્ પૂર્વમ્ ઉક્તં તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ઇત્યાદિ ન તેન સહ પરામૃતરસાપાયસ્ તસ્ય યઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ ઇત્યસ્ય વૈષમ્યં કિંચિત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:12
* નનુ યદિ પ્રત્યયોદ્ભવો ઽપ્યસ્ય પરામૃતરસાપાયઃ તત્કથમ્ ઉક્તં શક્તિવર્ગસ્ય ભોગ્યતાં ગત ઇત્યાશઙ્કાં પરિહરતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.14:13]
સ્વરૂપાવરણે ચાસ્ય શક્તયઃ સતતોત્થિતાઃ ।
યતઃ શબ્દાનુવેધેન ન વિના પ્રત્યયોદ્ભવઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* ચઃ શઙ્કાં દ્યોતયન્ તત્પરિહારરૂપં પ્રમેયાન્તરં સમુચ્ચિનોતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.15:1
* અસ્ય પશોઃ સ્વસ્ય શિવાત્મનો રૂપસ્યાવરણે ભિત્તિભૂતત્વેન પ્રથમાનસ્યાપિ સમ્યગપરામર્શને તન્નિમિત્તં વ્યાખ્યાતરૂપાઃ શક્તયઃ સતતમ્ ઉત્થિતાઃ યાવદ્ધિ પરામૃતરસાત્મકસ્વસ્વરૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ અસ્ય ન વૃત્તં તાવદ્ એતાઃ સ્વસ્વરૂપાવરણાયોદ્યચ્છન્ત્યેવ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.15:2
* યતોઽસ્ય યઃ પ્રત્યયોદ્ભવો વિકલ્પકાવિકલ્પકજ્ઞાનપ્રસરઃ સ શબ્દાનુવેધેન અહમિદં જાનામિ ઇત્યાદિના સૂક્ષ્માન્તઃશબ્દાનુરઞ્જનેન સ્થૂલાભિલાપસંસર્ગેણ ચ વિના ન ભવતિ ઇતિ તિરશ્ચામ્ અપ્યસાંકેતિકઃ નિર્દેશપ્રખ્યઃ સ્વાત્મનિ ચ શિરોનિર્દેશપ્રખ્યો ઽન્તરભ્યુપગમરૂપઃ શબ્દનવિમર્શો ઽસ્ત્યેવ અન્યથા બાલસ્ય પ્રથમસંકેતગ્રહણં ન ઘટેત અન્તરૂહાપોહાત્મકવિમર્શશૂન્યત્વાત્ ।
* સ્થૂલશબ્દાનુવેધમયસ્ તુ વિકલ્પઃ સર્વસ્ય સ્વાનુભવસિદ્ધઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.15:3
* શ્લોકત્રયોક્તમ્ અર્થમ્ ઉપસંહરન્નિયતઃ પ્રમેયસ્ય સામાન્યસ્પન્દતત્ત્વાદભિન્નતાં પ્રાગુક્તામ્ અનુબધ્નન્ તત્પ્રત્યભિજ્ઞાનાપ્રત્યભિજ્ઞાનમયૌ બન્ધમોક્ષૌ ઇતિ લક્ષયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.15:4]
સેયં ક્રિયાત્મિકા શક્તિઃ શિવસ્ય પશુવર્તિની ।
બન્ધયિત્રી સ્વમાર્ગસ્થા જ્ઞાતા સિદ્ધ્યુપપાદિકા

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* સેતિ શ્લોકત્રયનિર્ણીતત્વાત્ ઇયમિતિ પ્રમેયપર્યન્તેન રૂપેણ સ્ફુરન્તી સ્વસ્વભાવરૂપસ્ય ચિદાત્મનઃ શિવસ્ય સમ્બન્ધિની સ્પન્દતત્ત્વાત્મિકા પરાભટ્ટારિકૈવ વિશ્વવૈચિત્ર્યાવસ્થિતિકારિત્વાત્ ક્રિયાશક્તિઃ પ્રાઙ્નિર્ણીતદૃશા શિવ એવ ગૃહીતપશુભૂમિકે વર્તમાના પ્રાણપુર્યષ્ટકરૂપમ્ અમું કર્તૃતાત્મનાહંતાવિપ્રુષા પ્રોક્ષિતં કુર્વાણા તથારૂપેણાપ્રત્યભિજ્ઞાય સ્વરૂપાવારકત્વાદ્ ધાનાદાનાદિપરિક્લેશહેતુત્વાચ્ચ બન્ધયિત્રી ભવતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.16:1
* યદા તુ સ્વસ્ય શિવાત્મનો રૂપસ્ય યો માર્ગઃ ।
* શક્ત્યવસ્થાં પ્રવિષ્ટસ્ય નિર્વિભાગેન ભાવના ।
* તદાસૌ શિવરૂપી સ્યાચ્છૈવી મુખમ્ ઇહોચ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.16:2
* ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભટ્ટારકોક્તનીત્યા પ્રાપ્ત્યુપાયઃ પરાશક્તિસ્તદાત્મતયાસૌ ક્રિયાશક્તિર્જ્ઞાયતે યોગિના યદા વા વિકલ્પકાવિકલ્પકપ્રસરે ઽપિ શિવસ્વરૂપસ્ય સ્વાત્મનો ઽંશભૂતમ્ એવાશેષવેદ્યમ્ અનેનેક્ષ્યતે તદાસ્યાસૌ પરાનન્દમયીં પરાં સિદ્ધિમ્ ઉપપાદયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.16:3]
તન્માત્રોદયરૂપેણ મનોઽહમ્બુદ્ધિવર્તિના ।
પુર્યષ્ટકેન સંરુદ્ધસ્ તદુત્થં પ્રત્યયોદ્ભવમ્

ભુઙ્ક્તે પરવશો ભોગં તદ્ભાવાત્સંસરેદતઃ ।
સંસૃતિપ્રલયસ્યાસ્ય કારણં સમ્પ્રચક્ષ્મહે

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* પુર્યષ્ટકોત્થિતં ભોગં ભુઙ્ક્તે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.17-18:1
* યત એવ પ્રત્યયેષુ સુખાદિપ્રત્યયોદ્ભવઃ અત એવાસૌ પ્રત્યયોદ્ભવાત્ પશુઃ પરવશઃ શબ્દાનુવેધક્રમેણ પદે પદે બ્રાહ્મ્યાદિદેવીભિર્ આક્ષિપ્યમાણઃ ન તુ સુપ્રબુદ્ધવત્ સ્વતન્ત્રઃ તસ્ય પુર્યષ્ટકસ્ય ભાવાદેવ પુનઃપુનરુદ્બોધિતવિચિત્રવાસનઃ સંસરેત્ તત્તદ્ભોગોચિતભોગાયતનાનિ શરીરાણ્યર્જયિત્વા ગૃહ્ણાતિ ચોત્સૃજતિ ચ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.17-18:2
* યતશ્ ચૈવમ્ અતો ઽસ્ય પુર્યષ્ટકસંરુદ્ધસ્ય યા સંસૃતિસ્ તસ્યા યઃ પ્રકૃષ્ટો લયઃ પુર્યષ્ટકાત્મકમલોચ્છેદેન વિનાશઃ તસ્ય કારણં સમ્યક્ સુખોપાયં પ્રચક્ષ્મહે સમનન્તરમ્ એવ બ્રૂમઃ તથા સમ્પ્રચક્ષ્મહે પ્રકરણે ઽસ્મિન્ સ્વયં પ્રતિપાદિતવન્તઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.17-18:3
* વર્તમાનસામીપ્યે વર્તમાનવદ્ વા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.17-18:4
* ઇતિ વર્તમાનપ્રયોગઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.17-18:5
* એતત્ પ્રતિપાદયન્ આદ્યસૂત્રોક્તમર્થં નિગમયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_3.17-18:6]
યદા ત્વ્ એકત્ર સંરૂઢસ્ તદા તસ્ય લયોદયૌ ।
નિયચ્છન્ ભોક્તૃતામ્ એતિ તતશ્ ચક્રેશ્વરો ભવેત્