સ્પન્દકારિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

સ્પન્દકારિકા, પ્રથમો નિઃષ્યન્દઃ
યસ્યોન્મેષનિમેષાભ્યાં જગતઃ પ્રલયોદયૌ ।
તં શક્તિચક્રવિભવપ્રભવં શંકરં સ્તુમઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* શમ્ ઉપશાન્તાશેષોપતાપપરમાનન્દાદ્વયમયસ્વચૈતન્યસ્ફારપ્રત્યભિજ્ઞાપનસ્વરૂપમ્ અનુગ્રહં કરોતિ યસ્ તમ્ ઇમં સ્વસ્વભાવં શંકરં સ્તુમસ્ તં વિશ્વોત્કર્ષિત્વેન પરામૃશન્તસ્ તત્કૢપ્તકલ્પિતપ્રમાતૃપદનિમજ્જનેન સમાવિશામઃ તત્સમાવેશ એવ હિ જીવન્મુક્તિફલ ઇહ પ્રકરણ ઉપદેશ્યઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:1
* બહુવચનમ્ અનુગ્રહદૃષ્ટિકટાક્ષિતાશેષાનુગ્રાહ્યાભેદપ્રથનાય ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:2
* તમ્ ઇત્ય્ અનેન યદ્ અસ્ય અસામાન્યત્વમ્ અપિ ધ્વનિતં તત્ પ્રથયતિ યસ્યેત્ય્ અર્ધેન ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:3
* ઇહ પરમેશ્વરઃ પ્રકાશાત્મા મહાદેવઃ શબ્દરાશિપરમાર્થપૂર્ણાહન્તાપરામર્શસારત્વાત્ સદૈવાનન્દઘનસ્ફુરત્તાત્મકોભયવિસર્ગારણિપરાશક્ત્યાત્મકપૂર્ણસ્વાતન્ત્ર્યસ્વરૂપસ્ તત એવ ચિત્સ્વાભાવ્યાદ્ અચલસ્યાપિ શ્રીભગવતઃ સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિર્ અવિભક્તાપ્ય્ અશેષસર્ગસંહારાદિપરમ્પરાં દર્પણનગરવત્સ્વભિત્તાવ્ એવ ભાવિયુક્ત્યાનધિકામ્ અપ્ય્ અધિકામ્ ઇવ દર્શયન્તી કિંચિચ્ ચલત્તાત્મકધાત્વર્થાનુગમાત્ સ્પન્દ ઇત્ય્ અભિહિતા તેન ભગવાન્ સદાસ્પન્દતત્ત્વસતત્ત્વો ન ત્વ્ અસ્પન્દઃ યદ્ આહુઃ કેચિત્ અસ્પન્દં પરં તત્ત્વમ્ ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:4
* એવં હિ શાન્તસ્વરૂપત્વાદ્ અનીશ્વરમ્ એવૈતદ્ ભવેત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:5
* સ્ફુરત્તાસારસ્પન્દશક્તિમયશંકરાત્મકસ્વસ્વભાવપ્રતિપાદનાયૈવ ચેદં શાસ્ત્રં સમુચિતસ્પન્દાભિધાનં મહાગુરુભિર્ નિબદ્ધમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:6
* એતચ્ ચ વ્યક્તીભવિષ્યતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:7
* સા ચૈષા સ્પન્દશક્તિર્ ગર્ભીકૃતાનન્તસર્ગસંહારૈકઘનાહન્તાચમત્કારાનન્દરૂપા નિઃશેષશુદ્ધાશુદ્ધરૂપામાતૃમેયસંકોચવિકાસાભાસનસતત્ત્વા સર્વોપનિષદુપાસ્યા યુગપદ્ એવોન્મેષનિમેષમયી ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:8
* તથા હિ શિવાદેઃ ક્ષિત્યન્તસ્યાશેષસ્ય તત્ત્વગ્રામસ્ય પ્રાક્સૃષ્ટસ્ય સંહર્તૃરૂપા યા નિમેષભૂર્ અસાવ્ એવોદ્ભવિષ્યદ્દશાપેક્ષયા સ્રષ્ટુરૂપોન્મેષભૂમિસ્ તથા વિશ્વનિમેષભૂશ્ ચિદ્ઘનતોન્મેષસારા ચિદ્ઘનતાનિમજ્જનભૂમિર્ અપિ વિશ્વોન્મેષરૂપા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:9
* યદ્ આગમઃ ।
* લેલિહાના સદા દેવી સદા પૂર્ણા ચ ભાસતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:10
* ઊર્મિર્ એષા વિબોધાબ્ધેઃ શક્તિર્ ઇચ્છાત્મિકા પ્રભોઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:11
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:12
* શ્રીમાન્ મહેશ્વરો હિ સ્વાતન્ત્ર્યશક્ત્યા શિવમન્ત્રમહેશ્વરમન્ત્રેશ્વરમન્ત્રવિજ્ઞાનાકલપ્રલયાકલસકલાન્તાં પ્રમાતૃભૂમિકાં તદ્વેદ્યભૂમિકાં ચ ગૃહ્ણાનઃ પૂર્વપૂર્વરૂપતાં ભિત્તિભૂતતયા સ્થિતામ્ અપ્ય્ અન્તઃસ્વરૂપાવચ્છાદનક્રીડયા નિમેષયન્ન્ એવોન્મેષયતિ ઉત્તરરૂપતામ્ અવરોહક્રમેણ આરોહક્રમેણ તૂત્તરોત્તરરૂપતાં નિમેષયન્ન્ એવ જ્ઞાનયોગિનામ્ ઉન્મેષયતિ પૂર્વપૂર્વરૂપતામ્ અત એવોત્તરમ્ ઉત્તરં પૂર્વત્ર પૂર્વત્ર સંકોચાત્મતાં જહદ્વિકસિતત્વેનાસાવ્ આભાસયતિ પૂર્વં પૂર્વં તુ રૂપં યથોત્તરં વિકસિતતાં નિમજ્જયન્ સઙ્કુચિતત્વેન દર્શયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:13
* એવં ચ સર્વં સર્વમયમ્ એવ પ્રથયતિ કેવલં તદવભાસિતસંકોચમાત્રત ઇયં ભેદપ્રતિપત્તિર્ ઇવ યદ્ ઉદ્દલનાયેહત્ય ઉપદેશ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવદ્ એતત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:14
* નીલસુખાદ્યાભાસોન્મેષમય્ય્ અપિ ચ સંવિત્ પ્રમાત્રેકાત્મકતત્સ્વરૂપનિમેષરૂપાવભાતચરપીતાદ્યાભાસોપસંહારરૂપા ચેતિ સ્વસંવેદનસિદ્ધામ્ ઇમાં યુગપદ્ એવોન્મેષનિમેષોભયરૂપાં પ્રતિભાં ભગવતીં વિચિન્વન્ તુ મહાધિયઃ સંસારવિચ્છેદાય ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:15
* અત એવોન્મેષનિમેષાભ્યામ્ ઇત્યેતત્પદં નિજવૃત્તૌ ભટ્ટશ્રીકલ્લટેન સંકલ્પમાત્રેણા ઇત્ય્ અવિભક્તમ્ એવેચ્છશક્તિરૂપતયા વ્યાખ્યાયિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:16
* સંગ્રહકૃતાપિ એકચિન્તાપ્રસક્તસ્ય યતઃ સ્યાદ્ અપરોદયઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:17
* ઉન્મેષઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વયં તમ્ ઉપલક્ષયેત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:18
* ઇત્ય્ અત્ર પ્રારબ્ધચિન્તાસંહરણમ્ એવ પરસ્વરૂપોદયહેતુર્ ઉન્મેષ ઇત્ય્ અભિધાસ્યતે પ્રવૃત્તચિન્તાસંહારં વિના પરસ્વરૂપોદયાભાવાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:19
* એતચ્ ચ તત્રૈવ વિતનિષ્યામઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:20
* પરામૃતરસાપાયસ્ તસ્ય યઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:21
* તેનાસ્વતન્ત્રતામ્ એતિ સ ચ તન્માત્રગોચરઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:22
* ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ ઉદયઃ પ્રલયપરમાર્થ ઇતિ સ્પષ્ટમ્ એવ વક્ષ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:23
* યદા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત તદા સ્યાત્ પરમં પદમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:24
* ઇત્ય્ અત્રાપિ ક્ષોભપ્રલયાત્મા નિમેષઃ પરપદોન્મેષરૂપ ઇત્ય્ અપિ નિરૂપયિષ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:25
* તદ્ એવમ્ એકૈવોભયરૂપાપિ શક્તિઃ કદાચિદ્ ઉન્મેષપ્રધાનતયા વ્યવહ્રિયતે કદાચિન્ નિમેષપ્રધાનતયા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:26
* તતશ્ ચ યસ્ય સંબન્ધિન્યાઃ સ્વરૂપનિમેષાત્મનઃ કાર્યોન્મેષપ્રધાનાયાઃ શક્તેર્ હેતોર્ જગતો વિશ્વસ્ય શિવાદેર્ ધરણ્યન્તસ્યોદયો ઽભેદસારતાનિમજ્જનસત્ત્વો નાનાવૈચિત્ર્યશાલી ભેદરૂપઃ સર્ગઃ સ્વરૂપોન્મેષાત્મનશ્ ચ બાહ્યતાનિમેષપ્રધાનાયાઃ શક્તેર્ જગતઃ પ્રલયો ઽભેદમયતોદયાત્મા વિચિત્રભેદરૂપતાસંહાર ઇત પ્રલયો ઽપ્ય્ ઉદયરૂપ ઉદયો ઽપિ ચ પ્રલયરૂપ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ વસ્તુતસ્ તુ ન કિંચિદ્ ઉદેતિ વ્યયતે વા કેવલં સ્પન્દશક્તિર્ એવ ભગવત્ય્ અક્રમાપિ તથાતથાભાસરૂપતયા સ્ફુરન્ત્ય્ ઉદેતીવ વ્યયત ઇવ ચેતિ દર્શયિષ્યામઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:27
* સ્થિતિવિલયાનુ ગ્રહાણાં વિશિષ્ટપ્રલયોદયરૂપત્વાન્ નાધિક્યમ્ ઇતિ પ્રલયોદયાભ્યામ્ એવ પઞ્ચવિધં પારમેશ્વર્યં કૃત્યં સંગૃહીતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:28
* નિર્ણીતં ચૈવંપ્રાયં મયૈવ પ્રથમસૂત્રમાત્રવિવરણે સ્પન્દસંદોહે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:29
* નનુ શ્રીમન્મહાર્થદૃષ્ટ્યા સૃષ્ટ્યાદિદેવતાભિર્ એવ વિચિત્રા જગતઃ પ્રલયોદયાઃ સંપાદ્યન્તે તત્ કથમ્ એતદ્ ઉક્તં યસ્યેત્યાદિ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ તં શક્તિચક્રવિભવપ્રભવામ્ ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:30
* શક્તીનાં સૃષ્ટિરક્તાદિમરીચીદેવીનાં ચક્રં દ્વાદશાત્મા સમૂહસ્ તસ્ય યો વિભવ ઉદ્યોગાવભાસનચર્વણવિલાપનાત્મા ક્રીડાડમ્બરસ્ તસ્ય પ્રભવં હેતુમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:31
* એતા હિ દેવ્યઃ શ્રીમન્મન્થાનભૈરવં ચક્રેશ્વરમ્ આલિઙ્ગ્ય સર્વદૈવજગત્સર્ગાદિક્રીડાંસંપાદયન્તીત્ય્ આમ્નાયઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:32
* અથ ચ કસ્માત્ પરમેશ્વરસ્ય જગત્સર્ગસંહારાદિહેતુત્વમ્ ઇત્ય્ આશઙ્કાયામ્ એતદ્ એવોત્તરં શક્તિચક્રેતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:33
* યાવદ્ધિ કિંચિદ્ વિશ્વં સંભવતિ તત્પ્રકાશમાનત્વેન પ્રકાશમયત્વાત્ સ્વામિનશ્ ચાત્મસંસ્થસ્ય ભાવજાતસ્ય ભાસનમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:34
* અસ્ત્ય્ એવ ન વિના તસ્માદ્ ઇચ્છામર્શઃ પ્રવર્તતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:35
* ઇતિ વિપશ્ચિન્નિશ્ચિતનીત્યા પરમેશ્વરસ્યાન્તઃપ્રકાશૈકાત્મ્યેન પ્રકાશમાનં સ્થિતં સચ્છક્તિચક્રમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે યતઃ પરમેશ્વરસ્યાગમેષ્વ્ અનન્તશક્તિત્વમ્ ઉદ્ધોષ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:36
* તસ્ય શક્તિચક્રસ્યાભાસપરમાર્થસ્ય વિશ્વસ્ય યો વિભવઃ પરસ્પરસંયોજનાવિયોજનાવૈચિત્ર્યમ્ અનન્તપ્રકારં તસ્ય પ્રભવં કારણમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:37
* સ એવ હિ ભગવાન્ વિજ્ઞાનદેહાત્મકાન્ સ્વાત્મૈકાત્મ્યેન સ્થિતાન્ વિશ્વાન્ આભાસાન્ અન્યોન્યં નાનાવૈચિત્ર્યેણ સંયોજયન્ વિયોજયંશ્ ચ વિશ્વોદયપ્રલયહેતુઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:38

* તદ્ ઉક્તં શ્રીભટ્ટકલ્લટેન વિજ્ઞાનદેહાત્મકસ્ય શક્તિચક્રૈશ્વર્યસ્યોત્પત્તિહેતુત્વમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:39
* ઇત્ય્ એતદ્ વૃત્ત્યક્ષરાણામ્ અત્ર વ્યાખ્યાદ્વયે ઽપ્ય્ આનુરૂપ્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:40
* અપિ ચ શક્તયો ઽસ્ય જગત્ કૃત્સ્નમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:41
* ઇત્ય્ આગમદૃષ્ટ્યા તસ્માચ્ છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:42
* ઇતીહત્યસ્થિત્યા ચ જગદાત્મનઃ તત્ખેચર્યૂર્ધ્વમાર્ગસ્થં વ્યોમ વામેશિગોચરમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:43
* ઇતિ રહસ્યનીત્યા ચ વામેશ્વરીખેચરીગોચરીદિક્ચરીભૂચરી રૂપસ્ય મયૈવ સ્પન્દસન્દોહે સમ્યઙ્ નિર્ણીતસ્ય અપ્રબુદ્ધધિયસ્ ત્વ્ એતે સ્વસ્થિતિસ્થગનોદ્યતાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:44
* ઇત્ય્ અત્રાપિ નિર્ણેષ્યમાણસ્યૈતદ્વ્યાખ્યાદ્વયવ્યાખ્યાતશક્તિચક્રપ્રપઞ્ચભૂતસ્ય ચ યતઃ કરણવર્ગો ઽયં ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:45
* ઇતિ સ્થિત્યેન્દ્રિયગ્રામાત્મનઃ તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:46
* ઇતિ નિત્યમન્ત્રાત્મનઃ શબ્દરાશિસમુત્થસ્ય શક્તિવર્ગસ્ય ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:47
* ઇતિ નીત્યા બ્રાહ્મ્યાદિદેવતાસ્વભાવસ્યૈવમ્ આદેર્ અનન્તપ્રકારસ્યાપિ મયૈવ સ્પન્દસન્દોહે વિતત્ય નિર્ણીતસ્ય શક્તિચક્રસ્ય યો વિભવો માહાત્મ્યં તત્ર પ્રભવતીતિ પ્રભવં સ્વતન્ત્રં ન તુ પશુવત્ પરતન્ત્રમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:48
* શક્તિચક્રસ્ય રશ્મિપુઞ્જસ્ય યો વિભવો ઽન્તર્મુખો વિકાસસ્ તતઃ પ્રભવ ઉદયો ઽભિવ્યક્તિર્ યસ્યેતિ બહુવ્રીહિણાન્તર્મુખતત્સ્વરૂપનિભાલનાદ્ અયત્નેન પરમેશ્વરસ્વરૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનં ભવતીત્ય્ અર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:49
* કિં ચ યસ્ય ચિદાનન્દઘનસ્યાત્મન ઉન્મેષનિમેષાભ્યાં સ્વરૂપોન્મીલનનિમીલનાભ્યાં યદ્ અન્તસ્ તદ્ બહિઃ ઇતિ યુક્ત્યા જગતઃ શરીરરૂપસ્ય તદનુષઙ્ગેણ બાહ્યસ્યાપિ વિશ્વસ્ય પ્રલયોદયૌ યથાસંખ્યં મજ્જનોન્મજ્જને ભવતસ્ તં શક્તિચક્રવિભવસ્ય પરસંવિદ્દેવતાસ્ફારસ્ય પ્રભવં ભક્તિભાજામ્ એતત્સ્વરૂપપ્રકાશકં શંકરં સ્તુમઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:50
* તથા યસ્ય સ્વાત્મનઃ સંબન્ધિનો બહિર્મુખતાપ્રસરરૂપાદ્ ઉન્મેષાજ્ જગત ઉદયો ઽન્તર્મુખતારૂપાચ્ ચ નિમેષાત્ પ્રલયસ્ તં વિશ્વસર્ગાદિકાર્યુન્મેષાદિસ્વરૂપસંવિદ્દેવીમાહાત્મ્યસ્ય હેતું શંકરં સ્તુમ ઇતિ યથાસંભવમ્ અપિ યોજ્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:51
* દેહાદ્યાવિષ્ટો ઽપિ પરમેશ્વરઃ કરણોન્મીલનનિમીલનાભ્યાં રૂપાદિપઞ્ચકમયસ્ય જગતઃ સર્ગર્સંહારૌ કરોતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:52
* યદ્ ઉક્તં રહસ્યતત્ત્વવિદા તદ્ એવં વ્યવહારે ઽપિ પ્રભુર્ દેહાદિમ્ આવિશન્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:53
* ભાન્તમ્ એવાન્તરર્થૌઘમ્ ઇચ્છયા ભાસયેદ્ બહિઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:54
* એવંવિધાર્થપરિગ્રહાયાપિ યસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યશક્ત્યા ઇતિ ત્યક્ત્વા યસ્યોન્મેષનિમેષાભ્યામ્ ઇતિ ન્યરૂપિ ગુરુણા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:55
* અત્ર ચ શંકરસ્તુતિઃ સમાવેશરૂપા પ્રાપ્યત્વેનાભિધેયા શક્તિચક્રવિભવાત્ પ્રભવો યસ્યેતિ બહુવ્રીહિણા શક્તિચક્રવિકાસસ્ તત્પ્રાપ્તાવ્ ઉપાય ઉક્તઃ શક્તિચક્રવિભવસ્ય પરસંવિદ્દેવતાસ્ફારસ્ય ભક્તિભાજાં પ્રભવં પ્રકાશકમ્ ઇતિ તત્પુરુષેણ ફલમ્ ઉક્તમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:56
* યદ્ વક્ષ્યતિ તતશ્ ચક્રેશ્વરો ભવેત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:57
* ઇત્ય્ અભિધેયોપાયયોર્ ઉપાયોપેયભાવઃ સંબન્ધ ઇત્ય્ અભિધેયોપાય સંબન્ધપ્રયોજનાન્ય્ અનેનૈવ સૂત્રેણ સૂત્રિતાનિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:58
* નન્વ્ એવંભૂતશંકરસ્વરૂપસત્તાયાં કિં પ્રમાણં કુતશ્ ચોપાદાનાદિહેતું વિના જગદ્ અસૌ જનયતિ તસ્યૈવોપાદાનત્વે મૃત્પિણ્ડસ્યેવ ઘટેન જગતા તિરોધાનં ક્રિયેત તિરોહિતાતિરોહિતતાયાં ચ ભગવતઃ સ્વભાવભેદઃ સ્યાત્ પુનર્ ઉન્મજ્જને ચ હેતુશ્ચિન્ત્યો જગદુદયેચ દ્વેએતપ્રસઙ્ગ ઇત્યેતાઃ શઙ્કા એક પ્રહારેણાપહર્તુમાહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.1:59]
યત્ર સ્થિતમિદં સર્વં કાર્યં યસ્માચ્ ચ નિર્ગતમ્ ।
તસ્યાનાવૃતરૂપત્વાન્ ન નિરોધોઽસ્તિ કુત્રચિત્

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* તસ્યાસ્ય શંકરાત્મનઃ પ્રકાશાનન્દઘનસ્ય સ્વસ્વભાવસ્ય ન કુત્રચિદ્દેશે કાલ આકારે વા નિરોધઃ પ્રસરવ્યાઘાતો ઽસ્તિ અનાવૃતરૂપત્વાદ્ અસ્થગિતસ્વભાવત્વાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:1
* અયં ભાવઃ ઇહ યત્કિંચિત્પ્રાણપુર્યષ્ટકસુખનીલાદિકં ચિત્પ્રકાશસ્યાવરકં સંભાવ્યતે તદ્યદિ ન પ્રકાશતે ન કિંચિત્ પ્રકાશમાનં તુ પ્રકાશાત્મકશંકરસ્વરૂપમેવેતિ કિં કસ્ય નિરોધકં કો વા નિરોધાર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:2
* એતદેવ તસ્યેત્યેતદ્વિશેષણેન યત્રેત્યાદિનોપપાદયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:3
* યત્ર યસ્મિંશ્ચિદ્ રૂપે સ્વાત્મનિ ઇદં માતૃમાનમેયાત્મકં સર્વં જગત્કાર્યં સ્થિતં યત્પ્રકાશેન પ્રકાશમાનં સત્સ્થિતિં લભતે તસ્ય કથં તેન નિરોધઃ શક્યસ્ તન્નિરોધે હિ નિરોધકાભિમતમેવ ન ચકાસ્યાદિત્ય્ આશયશેષઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:4
* યથોક્તમ્ ।
* તદાત્મનૈવ તસ્ય સ્યાત્કથં પ્રાણેન યન્ત્રણા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:5
* ઇત્યજડપ્રમાતૃસિદ્ધૌ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:6
* નનૂત્પન્નસ્ય સ્થિત્યાત્મા પ્રકાશે ભવતિ ઉત્પત્તિરેવ ત્વ્ અસ્ય કુત ઇત્યાહ યસ્માચ્ ચ નિર્ગતમિતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:7
* સ્મૃતિસ્વપ્નસંકલ્પયોગિનિર્માણદૃષ્ટયા ચિતઃ સ્વાનુભવસિદ્ધં જગત્કારણત્વમ્ ઉજ્ઝિત્વા અપ્રમાણકમ્ અનુપપન્નં ચ પ્રધાનપરમાણ્વાદીનાં ન તત્કલ્પયિતું યુજ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:8
* કાર્યપદેન ચેદમેવ ધ્વનિતં કર્તુઃ ક્રિયયા નિષ્પાદ્યં હિ કાર્યમુચ્યતે ન તુ જડકારણાનન્તરભાવિ જડસ્ય કારણત્વાનુપપત્તેઃ ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞોક્તનીત્યા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:9
* ભવિષ્યતિ ચૈતત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:10
* અવસ્થાયુગલં ચાત્ર કાર્યકર્તૃત્વશબ્દિતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:11
* ઇત્યત્ર ।
* સર્વશબ્દેનોપાદાનાદિનૈરપેક્ષ્યં કર્તુર્ધ્વનિતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:12
* ન ચ કાર્યં ઘટાદિ કર્તુઃ કુમ્ભકારાદેઃ કદાચિત્સ્વરૂપં તિરોદધદ્ દૃષ્ટમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:13
* નનુ નિર્ગતિર્ અવસ્થિતસ્ય ભવતિ તત્કિમેતત્ ક્વચિદ્ આદાવ્ એવ સ્થિતં નાન્યત્ર સ્થિતમપિતુ તત્રૈવ ચિદાત્મનીત્યાહ યત્ર સ્થિતમિતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:14
* આવૃત્ત્યા ચૈતદ્યોજ્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:15
* અયમર્થઃ યદિ ચિદાત્મનિ જગદહંપ્રકાશાભેદેન ન ભવેત્ તત્ કથમ્ ઉપાદાનાદિનિરપેક્ષં તત ઉદિયાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:16
* યતસ્તુ યથા ન્યગ્રોધબીજસ્થઃ શક્તિરૂપો મહાદ્રુમઃ ।
* તથા હૃદયબીજસ્થં જગદ્ એતચ્ ચરાચરમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:17
* ઇત્યામ્નાયસ્થિત્યા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:18
* સ્વામિનશ્ચાત્મસંસ્થસ્ય ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:19
* ઇતિ પૂર્વોક્તયુક્ત્યા ચ તત્રૈતદ્ અભેદેન સ્ફુરત્સ્થિતં તતો ઽયં ચિદાત્મા ભગવાન્નિજરસાશ્યાનતારૂપં જગદ્ ઉન્મજ્જયતીતિ યુજ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:20
* એવં ચ યત્ર સ્થિતમેવ સદ્ યસ્માન્ નિર્ગતમિત્યત્ર યોજના જાતા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:21
* ચ એવાર્થે ભિન્નક્રમઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:22
* નનુ યદિ તસ્માત્ પ્રકાશવપુષ ઇદં જગન્ નિર્યાતં તન્ ન પ્રથેત ન હિ પ્રથાબાહ્યં ચ પ્રથતે ચેતિ યુક્તમ્ ઇત્યાશઙ્ક્ય યસ્માન્ નિર્ગતમપિ સદ્યત્ર સ્થિતમ્ ઇત્ય્ આવૃત્ત્યા સંગમનીયમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:23
* ચો ઽપ્યર્થે ભિન્નક્રમઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:24
* એતદુક્તં ભવતિ ન પ્રસેવકાદિવાક્ષોટાદિ તત્ તસ્માન્ નિર્ગતમપિ તુ સ એવ ભગવાન્ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાદ્ અનતિરિક્તામ્ અપ્યતિરિક્તામિવ જગદ્રૂપતાં સ્વભિત્તૌ દર્પણનગરવત્ પ્રકાશયન્ સ્થિતઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:25
* નનુ ચ ભવત્વેવં સર્ગસ્થિત્યવસ્થયોર્ જગતાસ્યાનિરુદ્ધત્વં સંહારાવસ્થયા ત્વ્ અભાવાત્મના સુષુપ્તદેશીયયા જગતઃ સમ્બન્ધિન્યા કથં નૈતત્ તિરોધીયતે નહિ ગ્રાહ્યં જગદ્વિના ગ્રાહકશ્ચિદાત્મા કશ્ચિદિત્ય્ આવૃત્ત્યૈતદ્ એવોત્તરં યસ્માન્ નિર્ગતમપિ સદ્યત્રૈવ સ્થિતમુત્પન્નમ્ અપિ જગત્સંહારાવસ્થાયાં તદૈકાત્મ્યેનૈવાસ્તે ન ત્વ્ અસ્યાન્યઃ કશ્ચિદુચ્છેદઃ શૂન્યરૂપસ્તસ્ય વક્ષ્યમાણયુક્ત્યા પ્રકાશં ભિત્તિભૂતં વિનાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:26
* યથોક્તં શ્રીસ્વચ્છન્દશાસ્ત્રે ।
* અશૂન્યં શૂન્યમિત્યુક્તં શૂન્યં ચાભાવ ઉચ્યતે ।
* દેવ્યભાવઃ સ વિજ્ઞેયો યત્ર ભાવાઃ ક્ષયં ગતાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:27
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:28
* એવં સર્વં યસ્ય કાર્યં યત્પ્રકાશેનૈવ પ્રકાશતે સંહૃતમપિ ચ સદ્યત્પ્રકાશૈકાત્મ્યેન તિષ્ઠતિ ન તસ્ય દેશકાલાકારાદિ કિંચિન્ નિરોધકં યુજ્યતે ઇતિ વ્યાપકં નિત્યં વિશ્વશક્તિખચિતં સ્વપ્રકાશમાદિસિદ્ધં ચૈતત્તત્ત્વમિતિ નાસ્ય સિદ્ધાવ્ અજ્ઞાતાર્થપ્રકાશરૂપં પ્રમાણવરાકમુપપદ્યત ઉપયુજ્યતે સમ્ભવતિ વા પ્રત્યુતૈતત્તત્ત્વસિદ્ધ્યધીના પ્રમાણાદિવિશ્વવસ્તુસિદ્ધિઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:29
* તદુક્તમસ્મદ્ગુરુભિસ્ તન્ત્રાલોકે ।
* પ્રમાણાન્યપિ વસ્તૂનાં જીવિતં યાનિ તન્વતે ।
* તેષામપિ પરો જીવઃ સ એવ પરમેશ્વરઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:30
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:31
* યસ્માન્ નિર્ગતમપીદં જગદ્યત્ર સ્થિતં યત્પ્રકાશેન પ્રકાશમાનં તથાભૂતમપિ યત્ર સ્થિતં યત્પ્રકાશૈકરૂપં યત્પ્રકાશ એવ યસ્ય સિદ્ધ્યૈ ન્યક્ષેણેક્ષ્યમાણં ભવતિ ન ત્વ્ અન્યજ્ જગન્ નામ કિંચિત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:32
* અત્ર યત્ર સ્થિતમિત્યાવર્ત્ય દ્વિર્ યોજ્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:33
* એવં ચ સ્વાનુભવસિદ્ધમેવાસ્ય તત્ત્વસ્ય સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારમેલનાવભાસિનો ઽતિદુર્ઘટકારિણઃ સર્વદા સર્વત્રાનિરુદ્ધત્વમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:34
* યથોક્તં શ્રીમદુત્પલદેવાચાર્યૈઃ ।
* પરમેશ્વરતા જયત્યપૂર્વા તવ સર્વેશ યદીશિતવ્યશૂન્યા ।
* અપરાપિ તથૈવ તે યયેદં જગદાભાતિ યથા તથા ન ભાતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:35
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:36
* અત્રહિભાસમાનમેવ જગદ્ ભાસનૈકશેષીભૂતત્વાદ્ ભાસનાતિરિક્તં ન કિંચિદ્ભાતીત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:37
* કિંચ યત્ર સ્થિતમ્ ઇત્યુક્ત્યોપશમપદે યસ્માચ્ ચ નિર્ગતમિતિ પ્રસરપદે યતોઽસ્ય ન નિરોધસ્ તતો નિમીલનોન્મીલનસમાધિદ્વયેઽપિ યોગિના સ્વસ્વભાવસમાવેશપરેણૈવ ભવિતવ્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:38
* યદ્વક્ષ્યતે ।
* યદા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત તદા સ્યાત્પરમં પદમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:39
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:40
* તથા ।
* તસ્માચ્ છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:41
* ઇત્યપિ ચ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:42
* કુત્રચિદનાત્મવાદિનિ સૌગતાદૌ પ્રમાતરિ કુત્રચિચ્ ચ બાધકાભિમતે પ્રમાણે સતિ ન તસ્ય નિરોધઃ પ્રતિષેધોઽસ્તિ યતો યસ્તસ્ય પ્રતિષેધકો યચ્ ચ તસ્ય પ્રતિષેધકં પ્રમાણં તદ્યદિ ન સિદ્ધમ્ અભિત્તિકમ્ એતચ્ ચિત્રં સિદ્ધિશ્ચાસ્ય પ્રકાશતે ઇતિ તત્સિદ્ધ્યૈવ ભગવાનાદિસિદ્ધસ્વપ્રકાશમૂર્તિર્ અસ્તીત્ય્ એતત્ પ્રતિષેધાયોદિતેનાપ્ય્ અનક્ષરમુક્તમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:43
* ભવિષ્યતિ ચૈતત્ ।
* ન તુ યો ઽન્તર્મુખો ભાવઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:44
* ઇત્યત્રાન્તરે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:45
* એવં ચાનેન વિશ્વોત્તીર્ણં વિશ્વમયં વિશ્વસર્ગસંહારાદિકારિ શાંકરં સ્વસ્વભાવાત્મકં તત્ત્વમ્ ઇત્યભિદધતા સર્વેષુ પારમેશ્વરેષુ યદુપાસ્યં તદિતઃ સ્પન્દતત્ત્વાન્ નાધિકં કેવલમેતત્સ્વાતન્ત્ર્યવશેનૈવ તદુપાસાવૈચિત્ર્યમ્ આભાસ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:46
* વસ્તુતસ્તુ એતદ્વીર્યસારમ્ એવાશેષમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:47
* યદ્વક્ષ્યતિ ।
* તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ સર્વજ્ઞબલશાલિનઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:48

* ઇત્યેતદપિ ભઙ્ગ્યા પ્રતિપાદિતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:49
* એવં ચ ન કશ્ચિદ્ ઉક્તચોદ્યાવકાશઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:50
* એવમેતાદૃશેષુ ચિન્તારત્નપ્રાયેષુ શ્રીસ્પન્દસૂત્રેષુ યદન્યૈઃ સર્વૈર્ વિવૃતિકૃદ્ભિર્ વ્યાખ્યાયિ યચ્ ચાસ્માભિઃ કિંચિદ્ વ્યાક્રિયતે તત્રાન્તરમમત્સરા અનવલિપ્તાશ્ ચ સ્વયમેવ વિચિન્વન્તુ સચેતસો ન તુ તદ્ અસ્માભિર્ ઉદ્ઘાટ્ય પ્રતિપદં પ્રદર્શ્યતે ગ્રન્થગૌરવાપત્તેઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:51
* નનુ જાગરાદિદશસ્વ્ ઈદૃશઃ સ્વભાવો નાનુભૂયતે યદિ ચાયમુક્તયુક્તિભિર્ન કેનચિત્ નિરુધ્યતે તત્ જાગરાદ્યવસ્થા સ્વયમેવ નિરોત્સ્યતે ઇતિ શઙ્કાત ઉક્તમપ્યર્થમ્ અપ્રતિપદ્યમાનં પ્રતિબોધયન્ન્ ઉપદિશતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.2:52]
જાગ્રદાદિવિભેદેઽપિ તદભિન્ને પ્રસર્પતિ ।
નિવર્તતે નિજાન્ નૈવ સ્વભાવાદુપલબ્ધૃતઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* જાગરાપરપર્યાયો જાગ્રચ્છબ્દઃ શિષ્ટપ્રયુક્તત્વાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:1
* લોકપ્રસિદ્ધે જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાનાં ભેદે યોગિપ્રસિદ્ધે ઽપિ વા ધારણાધ્યાનસમાધિરૂપે પ્રસર્પતિ અન્યાન્યરૂપે પ્રવહતિ સતિ અર્થાત્ તત્તત્ત્વં નિજાદનપાયિનઃ સર્વસ્યાત્મભૂતાચ્ ચાનુભવિતૃરૂપાત્ સ્વભાવાન્ નૈવ નિવર્તતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:2
* યદિહિસ્વયંનિવર્તેત તજ્ જાગ્રદાદ્ય્ અપિ તત્પ્રકાશવિનાકૃતં ન કિંચિત્પ્રકાશેત ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:3
* ઉપલબ્ધૃતા ચૈતદીયા જાગરાસ્વપ્નયોઃ સર્વસ્ય સ્વસંવેદનસિદ્ધા સૌષુપ્તે યદ્યપિ સા તથા ન ચેત્યતે તથાપ્ય્ ઔત્તરકાલિકસ્મૃત્યન્યથાનુપપત્ત્યા સિદ્ધા ઉપલબ્ધૃત એવ ચ સ્વભાવાન્ ન નિવર્તતે ઉપલભ્યં ત્વ્ અવસ્થાદિ તન્માહાત્મ્યાન્ નિવર્તતાં કામં કાત્ર ક્ષતિઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:4
* એવકારોઽપ્યર્થે ભિન્નક્રમસ્ તદભાવેઽપિ ન નિવર્તત ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:5
* જાગરાદિવિભેદસ્ય વિશેષણદ્વારેણ હેતુસ્તદભિન્ને ઇતિ તસ્માચ્ છિવસ્વભાવાદભેદેન પ્રકાશમાનત્વાત્ પ્રકાશરૂપે ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:6
* યચ્ ચ યદેકાત્મકં તત્કથં તન્નિવૃત્તાવ્ અવતિષ્ઠતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:7
* યદ્વા તદિતિ કર્તૃપદમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:8
* અભિન્ન ઇતિ તુ કેવલમભિન્નત્વં જાગરાદેઃ શિવાપેક્ષમેવ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:9
* અર્થાત્તત્તત્ત્વં જાગરાદિભેદેઽપિ સતિ પ્રસર્પતિ પ્રસરતિ વૈચિત્ર્યં ગૃહ્ણાતિ તન્ નૈવ સ્વભાવાન્ નિવર્તત ઇતિ યોજ્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:10
* કિંચાયં જાગ્રદાદિભેદઃ પરિણામો વિવર્તો વેતિ યત્ સાંખ્યપાઞ્ચરાત્રશાબ્દિકાદયો મન્યન્તે તદ્વ્યુદાસાયાપ્યુક્તં તદભિન્ન ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:11
* અવસ્થાપ્રપઞ્ચોઽપિ યદિ ચિન્માત્રાત્ મનાગપ્ય્ અતિરિચ્યેત ચિદ્રૂપં વા તત્પરિણતૌ મનાગ્ અતિરિચ્યેત તન્ ન કિંચિચ્ ચ કા સ્યાદ્ ઇતિ તાવન્ ન પરિણામોઽસ્તિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:12
* યથોક્તમ્ ।
* પરિણામોઽચેતનસ્ય ચેતનસ્ય ન યુજ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:13
* ઇતિ શ્રીકિરણે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:14
* ન ચ ભાસમાનો ઽસાવ્ અસત્યો બ્રહ્મતત્ત્વસ્યાપિ તથાત્વાપત્તેઃ ઇત્ય્ અસત્યવિભક્તાન્યરૂપોપગ્રાહિતા વિવર્ત ઇત્યપિ ન સંગતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:15
* અનેન ચાતિદુર્ઘટકિરત્વમ્ એવ ભગવતો ધ્વનિતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:16
* યસ્માજ્ જાગરાદિવિભેદં ચ પ્રકાશયતિ તત્રૈવ ચ સ્વાભેદમિતિ ભેદાત્મના તદભેદાત્મનોભયાત્મના ચ રૂપેણાપરાપરાપરાપરાશક્તિત્રયસ્વરૂપેણ સ્ફુરતીત્ય્ અનુત્તરષડર્ધતત્ત્વાત્મતયા ભગવાન્ એવ સ્ફુરતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:17
* અતશ્ચજાગરાદિદશાવસ્થિતો ઽપિ એવમિમં સ્વસ્વભાવં પરિશીલયન્ યશ્ચિનુતે સ શંકર એવેત્યુપદિષ્ટં ભવતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:18
* અથ યે એકમેવેદં સંવિદ્રૂપં હર્ષવિષાદાદ્યનેકાકારવિવર્તં પશ્યામ ઇત્યુક્ત્યા જ્ઞાનસંતાન એવ તત્ત્વમિતિ સૌગતા મન્યન્તે યે ચાહંપ્રતીતિપ્રત્યેયઃ સદૈવ સુખાદ્યુપધિતિરસ્કૃત આત્મેતિ મીમાંસકાઃ પ્રતિપન્નાસ્ તાનેકેનૈવ શ્લોકેનાપવદતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.3:19]
અહં સુખી ચ દુઃખી ચ રક્તશ્ચેત્યાદિસંવિદઃ ।
સુખાદ્યવસ્થાનુસ્યૂતે વર્તન્તે ઽન્યત્ર તાઃ સ્ફુટમ્

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* ય એવાહં સુખી સ એવ દુઃખી સુખાનુશાયિના રાગેણ યુક્તત્વાદ્ રક્તો દુઃખાનુશાયિના દ્વેષેણ સમ્બન્ધાદ્ દ્વિષ્ટેત્યાદયઃ સંવિદો જ્ઞાનાનિ તા અન્યત્રેતિ અવસ્થાતર્ય્ આત્મતત્ત્વે વર્તન્તે તત્રૈવાન્તર્મુખે વિશ્રામ્યન્તિ સ્ફુટં સ્વસાક્ષિકં કૃત્વા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.4:1
* અન્યથા ક્ષણિકજ્ઞાનાનાં સ્વાત્મમાત્રક્ષીણત્વાત્ તત્સંસ્કારજન્મનામ્ અપિ વિકલ્પાનામનુભવાગોચરે પ્રવૃત્ત્યભાવાદનુસંધાનમ્ ઇદં ન ઘટેત ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.4:2
* ચકારાસ્ તુલ્યયોગિતાપરા અનુસંધાનં દ્યોતયન્તિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.4:3
* કીદૃશેઽન્યત્ર સુખાદ્યવસ્થા ઉદયપ્રલયિન્યો ઽનુસ્યૂતા દૃબ્ધા યસ્મિંસ્ તસ્મિન્ સુખાદ્યવસ્થાનુસ્યૂતે ઽન્તઃસ્રક્સૂત્રકલ્પતયા સ્થિતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.4:4
* તા ઇત્ય્ અનેનાનુસંધીયમાનાવસ્થાનાં સ્મર્યમાણતામ્ અભિદધત્ક્ષણિકજ્ઞાનવાદિમતે ઽનુભવસંસ્કારોત્પન્નત્વાદ્ અર્થાકારારૂષિતત્વે ઽપિ સ્મૃતેઃ કામમ્ અનુભવસદૃશત્વં ભવતુ ન ત્વ્ અનુભવાનુભૂતાતીતકાલાર્થવ્યવસ્થાપકત્વં ઘટતે સર્વસંવિદન્તર્મુખે તુ પ્રમાતરિ સતિ સર્વં યુજ્યત ઇતિ સૂચિતવાન્ ઇત્ય્ અલં સુકુમારહૃદયોપદેશ્યજનવૈરસ્યદાયિનીભિર્ આભિઃ કથાભિઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.4:5
* એતદર્થિભિઃ પ્રત્યભિજ્ઞા પરીક્ષ્યા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.4:6
* ગ્રન્થકૃતૈવ તુ યત ઇહ યુક્તિર્ આસૂત્રિતા તતોઽસ્માભિઃ કિંચિદ્ ઉદ્ઘાટિતમ્ ઇતિ સચેતોભિર્ નાસ્મભ્યમ્ અસૂયયિતવ્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.4:7
* મીમાંસકપરિહારાય તુ એતદ્ ઇત્થં વ્યાખ્યાતવ્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.4:8
* અહં સુખીત્યાદિસંવિદો યાસ્ તા અન્યત્રેતિ પુર્યષ્ટકસ્વરૂપે પ્રમાતરિ સુખાદ્યવસ્થાભિર્ અનુસ્યૂતે ઓતપ્રોતરૂપે સ્ફુટં લોકપ્રતીતિસાક્ષિકં વર્તન્તે તિષ્ઠન્તિ ન ત્વ્ અસ્મદભ્યુપગતે ઽસ્મિંશ્ ચિદાનન્દઘને શંકરાત્મનિ સ્વસ્વભાવે ઇતિ ન સર્વદા સુખાદ્યુપાધિતિરસ્કૃતો ઽયમાત્માપિ તુ ચિન્મયઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.4:9
* યદા તુ નિજાશુદ્ધયા વક્ષ્યમાણયાયં સ્વસ્વરૂપં ગૂહયિત્વા તિષ્ઠતિ તદા પુર્યષ્ટકાદ્યવસ્થાયાં સુખિત્વાદિરૂપતાસ્ય તત્રાપિ ન નિરોધસ્ તૈઃ સુખાદિભિર્ અસ્યેત્ય્ ઉક્તમ્ એવેતિ ન તત્તિરસ્કૃતો ઽયં કદાચિદપિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.4:10
* અહં કૃશો ઽહં સ્થૂલ ઇત્યાદિપ્રતીતિપરિહારેણ અહં સુખી દુઃખીત્યાદિ વદતો ઽયમાશયઃ સુખિત્વાદિપ્રતીતિસંભિન્નાં પુર્યષ્ટકભૂમિમ્ અન્તર્મુખે પદે નિમજ્જયંસ્ તદનુષઙ્ગેણ બાહ્યસ્યાપિ દેહઘટાદેર્ ગલનાત્ પ્રત્યભિજાનાત્ય્ એવ સ્વં શિવસ્વભાવત્વમ્ ઇતિ સર્વથા પુર્યષ્ટકશમનાયૈવ યત્ન આસ્થેય ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.4:11
* ઉક્તોપપત્તિસિદ્ધાં સમસ્તવાદાનામ્ અનુપપન્નતામ્ અનુવદન્ન્ ઉપપત્તિસિદ્ધં સ્પન્દતત્ત્વમ્ એવાસ્તીતિ પ્રતિજાનાતિ યુક્ત્યનુભવાગમજ્ઞો રહસ્યગુરુપ્રવરઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.4:12]
ન દુઃખં ન સુખં યત્ર ન ગ્રાહ્યં ગ્રાહકં ન ચ ।
ન ચાસ્તિ મૂઢભાવોઽપિ તદસ્તિ પરમાર્થતઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* ઇહ યત્કિંચિદ્દુઃખસુખાદ્યાન્તરં નીલપીતાદિકં બાહ્યં ગ્રાહ્યં યચ્ ચૈતદ્ ગ્રાહકં પુર્યષ્ટકશરીરેન્દ્રિયાદિ તત્તાવત્સૌષુપ્તવદ્ અસંચેત્યમાનં સ્ફુટમેવ નાસ્તીતિ વક્તું શક્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:1
* યદાપિ તુ સંચેત્યતે તદા સંચેત્યમાનસ્યાપ્ય્ અસ્ય ચૈતન્યમયત્વાચ્ ચૈતન્યમ્ એવાસ્તીત્ય્ આયાતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:2
* યદાહુઃ ।
* પ્રકાશાત્મા પ્રકાશ્યો ઽર્થે નાપ્રકાશશ્ ચ સિધ્યતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:3
* ઇતિ રહસ્યતત્ત્વવિદોઽસ્મત્પરમેષ્ઠિનઃ શ્રીમદુત્પલદેવપાદાઃ શ્રીમદીશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:4
* ઇહાપિ વક્ષ્યતે ।
* તત્સંવેદનરૂપેણ તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિતઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:5
* ઇત્યતો દુઃખસુખાદિ નીલાદિ તદ્ગ્રાહકં ચ યત્ર નાસ્તિ તત્પ્રકાશૈકઘનં તત્ત્વમસ્તિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:6
* નન્વેવં સર્વગ્રાહ્યગ્રાહકોચ્છેદે શૂન્યાત્મૈવ તત્ત્વમિત્યાયાતં નેત્યાહ ન ચાસ્તિ મૂઢભાવો ઽપિ ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:7
* મૂઢભાવો મૂઢત્વં શૂન્યરૂપતાપિ યત્ર નાસ્તિ સો ઽપિ હિ ન પ્રથતે કથમસ્તિ પ્રથતે ચેત્ તર્હિ પ્રથાત્મકત્વાન્ નાસૌ કશ્ચિત્ પ્રથૈવાસ્તિ ન ચ પ્રથાયાઃ કદાચિદ્ભાવો ભવતિ તદભાવે પ્રથાભાવસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:8
* ભવિષ્યતિ ચૈતત્ ।
* ન તુ યો ઽન્તર્મુખો ભાવઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:9
* ઇત્યત્ર ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:10
* અપિ ચ મૂઢભાવ ઐશ્વર્યાત્મકવિમર્શશૂન્યપ્રકાશમાત્રતત્ત્વો બ્રહ્મરૂપો ઽપિ યત્ર નાસ્તિ યચ્ છ્રુત્યન્તવિદઃ પ્રતિપન્નાઃ વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ ઇતિ તસ્યાપિ સ્વાતન્ત્ર્યાત્મકસ્પન્દશક્તિં વિના જડત્વાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:11
* યથોક્તં પ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ ।
* સ્વભાવમવભાસસ્ય વિમર્શં વિદુર્ અન્યથા ।
* પ્રકાશો ઽર્થોપરક્તોઽપિ સ્ફટિકાદિજડોપમઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:12
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:13
* ભટ્ટનાયકસ્તોત્રે ઽપિ ।
* નપુંસકમિદં નાથ પરં બ્રહ્મ ફલેત્ કિયત્ ।
* ત્વત્પૌરુષી નિયોક્ત્રી ચેન્ ન સ્યાત્ત્વદ્ભક્તિસુન્દરી ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:14
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:15
* એવં ચ યત્ર સ્થિતમ્ ઇત્યતઃ પ્રભૃતિ યત્તત્ત્વં વિચારિતં તદેવાસ્તિ તચ્ ચાસ્ત્યેવ પરમાર્થતો યુક્ત્યનુભવાગમસિદ્ધેન રૂપેણ પરમાર્થત એવ ચાકલ્પિતેન પૂર્ણેન રૂપેણાસ્તિ ન તુ નીલાદિવત્ કલ્પિતેન ।
* યથોક્તં મહાગુરુભિઃ ।
* એવમાત્મન્યસત્કલ્પાઃ પ્રકાશસ્યૈવ સન્ત્ય્ અમી ।
* જડાઃ પ્રકાશ એવાસ્તિ સ્વાત્મનઃ સ્વપરાત્મભિઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:16
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:17
* તત્રભવદ્ભર્તૃહરિણાપિ ।
* યદાદૌ ચ યદન્તે ચ યન્મધ્યે તસ્ય સત્યતા ।
* ન યદ્ આભાસતે તસ્ય સત્યત્વં તાવદેવ હિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:18
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:19
* સાવધારણત્વાત્ સર્વવાક્યાનામ્ એવકારો ઽત્ર ત્રિર્ યોજ્યઃ ।
* એવમનેન સૂત્રેણ સુખાદ્યાકારસંવિત્સંતાનવાદિનાં સુખાદિકલુષિતપ્રમાતૃતત્ત્વવાદિનાં ગ્રાહ્યગ્રાહકનાનાત્વવાદિનાં સર્વેષામ્ અભાવવાદિનાં નિષ્પરામર્શપ્રકાશબ્રહ્મવાદિનાં ચ મતમ્ અનુપપન્નત્વાદ્ અસત્ત્વેનાનૂદ્ય પારમાર્થિકં સ્પન્દશક્તિરૂપમેવ તત્ત્વમ્ અસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:20
* અથ ચ યસ્મિન્ન્ અસ્મિન્ સોપદેશસાવધાનમહાનુભાવપરિશીલ્યે સ્ફુરત્તાસારે સ્પન્દતત્ત્વે સ્ફુરતિ દુઃખસુખગ્રાહ્યગ્રાહકતદભાવાદિકમ્ ઇદં સદ્ અપિ ન કિંચિદ્ એવ સર્વસ્યૈતચ્ ચમત્કારૈકસારત્વાત્ તદ્ એવૈતદ્ અસ્તીત્ય્ ઉપદિષ્ટમ્ ।
* યન્મહાગુરવઃ ।
* દુઃખાન્યપિ સુખાયન્તે વિષમ્ અપ્ય્ અમૃતાયતે ।
* મોક્ષાયતે ચ સંસારો યત્ર માર્ગઃ સ શાંકરઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:21
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:22
* શાંકરો માર્ગઃ શંકરાત્મસ્વભાવપ્રાપ્તિહેતુઃ પરાશક્તિરૂપઃ પ્રસરઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:23
* એવમ્ ઉપપત્તિપરિઘટિતતત્ત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાય સાભિજ્ઞાનમ્ ઉપાયં નિરૂપયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.5:24]
યતઃ કરણવર્ગો ઽયં વિમૂઢો ઽમૂઢવત્ સ્વયમ્ ।
સહાન્તરેણ ચક્રેણ પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતીઃ

લભતે તત્પ્રયત્નેન પરીક્ષ્યં તત્ત્વમાદરાત્ ।
યતઃ સ્વતન્ત્રતા તસ્ય સર્વત્રેયમ્ અકૃત્રિમા

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* તન્નિર્ણીતં તત્ત્વમ્ આદરાત્ શ્રદ્ધયા પ્રયત્નેન ચ ।
* ઉદ્યમો ભૈરવઃ ।
* ઇતિ શિવસૂત્રપ્રતિપાદિતેન સર્વભેદોપસંહારાત્મના નિજૌજોવૃત્તિસ્ફારણરૂપેણ પરિપૂર્ણાન્તર્મુખસ્વરૂપસેવનાત્મના ભૈરવરૂપેણોદ્યમેન પરીક્ષ્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:1
* યત ઇયમિતિ સર્વસ્ય સ્વસંવિદિતા તસ્ય શંકરાત્મનઃ સ્વસ્વભાવસ્યાકૃત્રિમા સહજા સ્પન્દતત્ત્વરૂપા સ્વતન્ત્રતા સર્વત્ર જડાજડવિષયે સ્ફુરન્તી સ્થિતેતિ શેષઃ ।
* કિં તત્ તત્ત્વમ્ ઇત્યાહ યત ઇત્યાદિ લભત ઇત્યન્તમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:2
* અયમિતિ લોકપ્રસિદ્ધો ગોલકાદિરૂપો ન તુ શાસ્ત્રિતસ્તસ્ય નિત્યપરોક્ષત્વેનાયમિતિ નિર્દેશાભાવાત્ કરણવર્ગસ્ ત્રયોદશેન્દ્રિયાણિ વિશેષેણ મૂઢો માયાવશાજ્ જડાભાસીભૂતો ઽણોર્ મૂઢાદ્ અપ્યધિકં મૂઢત્વં પ્રાપ્તો ઽમૂઢવચ્ ચેતનવત્ સ્વયં પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતીર્ લભતે વિષયોન્મુખીભવતિ તત્ર રજ્યતે તતશ્ચ નિવર્તત ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:3
* કથં સહાન્તરેણ ચક્રેણ ઇહાન્તરં ચક્રં કરણેશ્વર્યો નાન્તઃકરણાનિ તેષાં વર્ગશબ્દેન સ્વીકારાત્ ન વક્ષ્યમાણં પુર્યષ્ટકં તત્સ્થસ્યાન્તઃકરણત્રયસ્ય વર્ગશબ્દેનૈવ ગૃહીતત્વાત્ તન્માત્રાણાં ચ વાસનામાત્રરૂપાણામ્ ઉપદેશ્યમ્ અયોગિનં પ્રતિ સાક્ષાત્ પ્રવૃત્ત્યાદિકર્તૃત્વેનાસિદ્ધેઃ યોગિનસ્તુ સાક્ષાત્ કૃતતન્માત્રસ્ય સ્વયમેવ પરતત્ત્વપરિશીલનાવહિતસ્યોપદેશ્યત્વાભાવાત્ તસ્માદ્ એતદેકીયમતમ્ અસત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:4
* વિમૂઢો ઽમૂઢવદ્ ઇત્યનેન કરણવર્ગ એવ સંબન્ધ્યો નત્વન્તરમપિ કરણેશ્વરીચક્રં તસ્ય ચિચ્ચમત્કારરૂપત્વાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:5
* એવમ્ અભિદધાનસ્યાયમ્ આશયઃ યદયં શંકરાત્મા સ્વસ્વભાવો ઽતિદુર્ઘટકરિણઃ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ યુગપદેવ સંવિત્તિસારં ચ કરણેશ્વરીચક્રં જડાભાસરૂપં ચ કરણવર્ગમ્ એકતયૈવ નિર્ભાસયન્ પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતીઃ કારયતિ યેન ભગવત્યઃ કરણેશ્વર્યો યથા તત્તદ્ભાવસૃષ્ટ્યાદિ વિદધતિ તથા કરણવર્ગો જડો ઽપિ તત્કારીવ લક્ષ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:6
* યદ્યપિ રહસ્યદૃષ્ટૌ ન કશ્ચિજ્ જડઃ કરણવર્ગો ઽસ્તિ અપિતુ વિજ્ઞાનદેહાઃ કરણેશ્વર્ય એવ વિજૃમ્ભન્તે તથાપીહ સુપ્રસિદ્ધપ્રતીત્યનુસારેણોપદેશ્યઃ ક્રમેણ રહસ્યાર્થોપદેશે ઽનુપ્રવેશ્ય ઇત્યેવમ્ ઉક્તમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:7
* એવં ચ ગોલકાદિરૂપકરણવર્ગાપ્રવૃત્ત્યાદિક્રમેણ તદધિષ્ઠાતૃરૂપં નિજમરીચિચક્રં ચિન્વાનેનૈવ તદુભયપ્રચોદકં શ્રીમચ્છંકરાત્મકં સ્વસ્વરૂપં પરીક્ષણીયં યતસ્ તત્પ્રાપ્તૌ તદીયાકૃત્રિમા સ્વતન્ત્રતાસ્ય યોગિનઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ અનેનૈવોક્તં ભવતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:8
* તદેતદેવ પરીક્ષણાર્હં પરમોપાદેયત્વાદ્ એતદેવ ચ પરીક્ષિતું શક્યમુક્તયુક્ત્યા સુખોપાયત્વાત્ અત એવાદરેણાભિલષિતવિષયોપભોગાનિરોધાત્મના બહુમાનેન ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:9
* અત્ર પરીક્ષણસ્યેહત્યોપદેશાનુસારેણ પ્રાપ્તકાલતા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:10
* યથોક્તં રહસ્યગુરુભિઃ ।
* નિજનિજેષુ પદેષુ પતન્ત્વ્ ઇમાઃ કરણવૃત્તય ઉલ્લસિતા મમ ।
* ક્ષણમ્ અપીશ મનાગપિ મૈવ ભૂત્ ત્વદ્વિભેદરસક્ષતિસાહસમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:11
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:12
* પરીક્ષ્યમ્ ઇત્ય્ અર્હે શક્યે પ્રાપ્તકાલતાયાં પ્રૈષાદૌ ચ કૃત્યઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:13
* અથ ચ જડઃ કરણવર્ગો યદ્ બલાદ્ અમૂઢવત્ પ્રવૃત્ત્યાદિ લભતે ઇતિ સર્વસ્યાનુભવસાક્ષિકમ્ અભિદધદિન્દ્રિયાદિચૈતન્યવાદિચાર્વાકમતમ્ અપ્યનેન વ્યુદસ્તવાન્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:14
* અથ કથમુક્તં તતસ્ તત્ત્વાચ્ ચેતનતામ્ ઇવાસાદ્યેન્દ્રિયાણિ સ્વયં પ્રવૃત્ત્યાદિ લભન્ત ઇતિ યાવતાયમ્ એવ ગ્રાહક ઇચ્છયા દાત્રાદીનીવ કરણાનિ પ્રેરયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:15
* યદ્ અપ્યુક્તં તત્ તત્ત્વં પ્રયત્નેન પરીક્ષ્યમ્ ઇતિ તદપિ કથં યતો ઽસ્માકમ્ ઇચ્છા બહિર્ એવાનુધાવતિ ન તુ તત્ત્વપરીક્ષાયાં પ્રવર્તિતુમ્ ઉત્સહત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.6-7:16]
ન હીચ્છાનોદનસ્યાયં પ્રેરકત્વેન વર્તતે ।
અપિ ત્વ્ આત્મબલસ્પર્શાત્ પુરુષસ્ તત્સમો ભવેત્

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* અયં લૌકિકઃ પુરુષ ઇચ્છૈવ નોદનં પ્રતોદસ્તસ્ય પ્રેરકત્વેન કરણપ્રવર્તનાર્થવ્યાપારણાય યસ્માન્ ન પ્રવર્તતે અપિ તુ આત્મનશ્ ચિદ્રૂપસ્ય યદ્ બલં સ્પન્દતત્ત્વાત્મકં તત્સ્પર્શાત્ તત્કૃતાત્ કિયન્માત્રાદ્ આવેશાત્ તત્સમો ભવેત્ અહંતારસવિપ્રુડભિષેકાદચેતનો ઽપિ ચેતનતામ્ આસાદયત્યેવ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.8:1
* તતસ્ તત્ તત્ત્વં ન કેવલં કરણાનિ યાવત્ તત્પ્રેરકત્વેન શઙ્કિતં કલ્પિતમપિ પ્રમાતારં ચેતનીકૃત્ય સ્વયં પ્રવૃત્ત્યાદિપાત્રં કરોતિ યેનાસ્યાયમ્ અભિમાનો ઽહં કરણાનિ પ્રેરયામીતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.8:2
* સ્પન્દતત્ત્વાનુવેધં વિનાપિ તુ સ એવ ન કિંચિદિતિ કરણાનાં ગ્રાહકસ્ય ચ સ્વરશ્મિચક્રપ્રસરાનુવેધેન ચેતનીભાવાપાદકં તત્ત્વં પરીક્ષ્યમિતિ યુક્તમેવ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.8:3
* યદિ પુનર્ ઇચ્છાખ્યેન પ્રતોદરૂપેણ કરણાન્તરેણ કરણાનિ પ્રેરયેત્ તદ્ અપીચ્છાખ્યં કરણં પ્રેર્યત્વાત્ કરણાન્તરં સ્વપ્રેરણાયાપેક્ષેત તદપ્ય્ અન્યદ્ ઇત્ય્ અનવસ્થા સ્યાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.8:4
* યત્ તૂક્તમ્ અસ્માકમિચ્છા ન તત્ર પ્રવર્તિતુમ્ ઉત્સહતે ઇતિ તત્રાપ્યાદ્યં શ્લોકાર્ધમ્ અભ્યુપગમેન પરં તૂત્તરતયા યોજ્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.8:5
* સત્યં નાયં પુરુષસ્તત્ત્વપરીક્ષાર્થમ્ ઇચ્છાં પ્રવર્તયિતું શક્નોતિ નેચ્છયા તત્ત્વં વિષયીકર્તું ક્ષમસ્ તસ્યાવિકલ્પ્યત્વાદ્ અપિ તુ વિષયાન્ અનુધાવન્તીમ્ ઇચ્છાં તદુપભોગપુરઃસરં પ્રશમય્ય યદા ત્વ્ અન્તર્મુખમાત્મબલં સ્પન્દતત્ત્વં સ્વકરણાનાં ચ ચેતનાવહં સ્પૃશતિ તદા તત્સમો ભવેત્ તત્સમાવેશાત્ તદ્વત્ સર્વત્ર સ્વતન્ત્રતામ્ આસાદયત્યેવ યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ તત્ત્વં પરીક્ષ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.8:6
* શક્તિભૂમેઃ સ્પર્શાપ્રધાનત્વાદ્ આત્મબલસ્પર્શાદિત્ય્ ઉક્તમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.8:7
* નનુ ચાયં ક્ષેત્રી પરમેશ્વરમયો ઽપિ કિં ન સદા પારિપૂર્ણ્યેન સ્ફુરતિ કસ્માદ્ અન્તર્મુખાત્મબલસ્પર્શમ્ અપેક્ષત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.8:8]
નિજાશુદ્ધ્યાસમર્થસ્ય કર્તવ્યેષ્વભિલાષિણઃ ।
યદા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત તદા સ્યાત્પરમં પદમ્

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* નિજા સ્વાત્મીયા સ્વસ્વાતન્ત્ર્યોલ્લાસિતા યેયં સ્વરૂપાવિમર્શસ્વભાવા ઇચ્છાશક્તિઃ સંકુચિતા સત્યપૂર્ણંમન્યતારૂપા અશુદ્ધિર્ આણવં મલં તન્મલોત્થિતકઞ્ચુકપઞ્ચકાવિલત્વાત્ જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રમેણ ભેદસર્વજ્ઞત્વકિંચિજ્જ્ઞત્વાન્તઃકરણબુદ્ધીન્દ્રિયતાપત્તિપૂર્વમ્ અત્યન્તં સંકોચગ્રહણેન ભિન્નવેદ્યપ્રથારૂપં માયીયં મલમશુદ્ધિર્ એવ ક્રિયાશક્તિઃ ક્રમેણ ભેદસર્વકર્તૃત્વકિંચિત્કર્તૃત્વકર્મેન્દ્રિયરૂપસંકોચગ્રહણપૂર્વમ્ અત્યન્તં પરિમિતતાં પ્રાપ્તા શુભાશુભાનુષ્ઠાનમયં કાર્મં મલમ્ અપ્યશુદ્ધિઃ તયાસમર્થસ્ય પૂર્યજ્ઞત્વકર્તૃત્વવિકલ્પસ્ય તત એવ કર્તવ્યેષુ લૌકિકશાસ્ત્રીયાનુષ્ઠાનેષ્વ્ અભિલાષિણો ઽભીષ્ટાનવાપ્તેર્ નિત્યમ્ અભિલાષવ્યાકુલસ્ય તત એવ ક્ષણમ્ અપ્ય્ અલબ્ધસ્વરૂપવિશ્રાન્તેઃ યદા ઉક્તવક્ષ્યમાણોપપત્ત્યનુભવાવષ્ટમ્ભતો ઽભિલાષવિવશગ્રાહકાભિમાનાત્મા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત અનાત્મન્ય્ આત્માભિમાનનિવૃત્તિપુરઃસરમ્ આત્મન્ય્ અનાત્માભિમાનોપશાન્તિપર્યન્તેન પ્રકર્ષેણ લીયેત તદા પરમં સ્પન્દતત્ત્વાત્મકં પદં સ્યાદ્ અસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાવિષયતાં યાયાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.9:1
* ન તુ તદૈવ ભવતિ તસ્ય નિત્યત્વાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.9:2
* ઉક્તં ચ વિજ્ઞાનભૈરવે ।
* માનસં ચેતના શક્તિરાત્મા ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।
* યદા પ્રિયે પરિક્ષીણં તદા તદ્ભૈરવં વપુઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.9:3 ॥
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.9:4
* નિજાશુદ્ધિશબ્દેનમલં નામ દ્રવ્યં પૃથગ્ભૂતમ્ અસ્તીતિ યે પ્રતિપન્નાસ્તે દૂષ્યત્વેન કટાક્ષિતાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.9:5
* નનુ ચ ગ્રાહકાહમ્ભાવાત્મનિ ક્ષોભે ક્ષીણે નિસ્તરઙ્ગજલધિપ્રખ્યમ્ અસ્પન્દમેવ તત્ત્વં પ્રસક્તમ્ ઇત્યાશઙ્કાં શમયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.9:6]
તદાસ્યાકૃત્રિમો ધર્મો જ્ઞત્વકર્તૃત્વલક્ષણઃ ।
યતસ્ તદેપ્સિતં સર્વં જાનાતિ ચ કરોતિ ચ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* તદેત્યુપદેશ્યાપેક્ષયા અકૃત્રિમઃ સહજો ધર્મઃ પ્રાઙ્ નિર્દિષ્ટસ્વતન્ત્રતારૂપઃ પરમેશ્વરસ્વભાવો જ્ઞત્વકર્તૃત્વે સામરસ્યાવસ્થિતપ્રકાશાનન્દાત્મની જ્ઞાનક્રિયે લક્ષણમવ્યભિચારિ સ્વરૂપં યસ્ય તાદૃક્ તદા ક્ષોભોપશમે ઽસ્ય પુરુષસ્ય સ્યાદ્ અભિવ્યજ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.10:1
* કુત એતદ્ અભિવ્યજ્યત ઇત્યાહ યતસ્તદા પરમપદપ્રવેશસમયે સર્વમ્ ઈપ્સિતમિતિ યદ્યજ્ જિજ્ઞાસિતં ચિકીર્ષિતં વાસ્ય તત્ પ્રવિવિક્ષાયામ્ અભૂત્ તત્તજ્ જાનાતિ ચ કરોતિ ચ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.10:2
* ચકારાવ્ અત્ર યૌગપદ્યમ્ આહતુઃ ન તુ યથૈકે ચકારાભ્યાં જ્ઞાનક્રિયયોર્ ઐકાત્મ્યં સૂચયતીતિ તદ્ધિ જ્ઞત્વકર્તૃત્વલક્ષણ ઇત્ય્ અનેનૈવૈકધર્મવિશેષણેન સમ્બન્ધિનિર્દેશેન વાસ્તવસ્વરૂપાભિધાયિનોક્તમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.10:3
* અથ યતઃ કરણેતિ નિજાશુદ્ધીતિ સૂત્રપ્રતિપાદિતોન્મેષક્રમસમાધાનસાક્ષાત્કૃતસ્ય સ્પન્દતત્ત્વસ્ય દૃઢાવષ્ટમ્ભાદ્ વ્યુત્થાનમપિ સમાધ્યેકરસં કુર્વતો ભવોચ્છેદો ભવતીત્યાહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.10:4]
તમધિષ્ઠાતૃભાવેન સ્વભાવમવલોકયન્ ।
સ્મયમાન ઇવાસ્તે યસ્ તસ્યેયં કુસૃતિઃ કુતઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* ઉક્તોપપત્ત્યુપલબ્ધ્યનુશીલનપ્રત્યભિજ્ઞાતં તં સ્પન્દતત્ત્વાત્મકં સ્વભાવમ્ આત્મીયમ્ અધિષ્ઠાતૃભાવેન વ્યુત્થાનદશાયામ્ અપિ વ્યાપ્નુવન્તમ્ અવલોકયંશ્ ચિન્વાનઃ ।
* ન વ્રજેન્ ન વિશેચ્છક્તિર્ મરુદ્રૂપા વિકાસિતે ।
* નિર્વિકલ્પતયા મધ્યે તયા ભૈરવરૂપધૃક્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.11:1
* ઇતિ તથા ।
* સર્વાઃ શક્તીશ્ ચેતસા દર્શનાદ્યાઃ સ્વે સ્વે વેદ્યે યૌગપદ્યેન વિષ્વક્ ।
* ક્ષિપ્ત્વા મધ્યે હાટકસ્તમ્ભભૂતસ્ તિષ્ઠન્ વિશ્વાકાર એકો ઽવભાસિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.11:2
* ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવકક્ષ્યાસ્તોત્રનિર્દિષ્ટસમ્પ્રદાયયુક્ત્યા નિમીલનોન્મીલનસમાધિના યુગપદ્વ્યાપકમધ્યભૂમ્યવષ્ટમ્ભાદ્ અધ્યાસિતૈતદુભયવિસર્ગારણિવિગલિતસકલવિકલ્પો ઽક્રમસ્ફારિતકરણચક્રઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.11:3
* અન્તર્લક્ષ્યો બહિર્ દૃષ્ટિનિમેષોન્મેષવર્જિતઃ ।
* ઇયં સા ભૈરવી મુદ્રા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.11:4
* ઇત્ય્ આમ્નાતભગવદ્ભૈરવમુદ્રાનુપ્રવિષ્ટો મુકુરાન્તર્નિમજ્જદુન્મજ્જન્નાનાપ્રતિબિમ્બકદમ્બકલ્પમનલ્પં ભાવરાશિં ચિદાકાશ એવોદિતમ્ અપિ તત્રૈવ વિલીયમાનં પશ્યન્ જન્મસહસ્રાપૂર્વપરમાનન્દઘનલોકોત્તરસ્વસ્વરૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ઝટિતિ ત્રુટિતસકલવૃત્તિઃ સ્મયમાનો વિસ્મયમુદ્રાપ્રવિષ્ટ ઇવ મહાવિકાસાસાદનાચ્ ચ સહસૈવ સમુદિતસમુચિતતાત્ત્વિકસ્વભાવો યો યોગીન્દ્ર આસ્તે તિષ્ઠતિ ન ત્વ્ અવષ્ટમ્ભાચ્ છિથિલીભવતિ તસ્યેયમિતિ સકલજગત્કમ્પકારિણી કુત્સિતા જનનમરણાદિપ્રબન્ધરૂપા સૃતિઃ પ્રવૃત્તિઃ કુતો નિજાશુદ્ધિલક્ષણસ્ય તદ્ધેતોર્ અભાવાન્ નૈવ ભવતીત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.11:5
* યથોક્તં શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે ।
* તત્ત્વે નિશ્ચલચિત્તસ્ તુ ભુઞ્જાનો વિષયાન્ અપિ ।
* નૈવ સંસ્પૃશ્યતે દોષૈઃ પદ્મપત્ત્રમ્ ઇવામ્ભસા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.11:6
* વિષાપહારિમન્ત્રાદિસંનદ્ધો ભક્ષયન્નપિ ।
* વિષં ન મુહ્યતે તેન તદ્વદ્યોગી મહામતિઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.11:7
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.11:8
* અથ યે શ્રુત્યન્તવિદક્ષપાદમાધ્યમિકાદયઃ ક્ષોભપ્રલયે વિશ્વોચ્છેદરૂપમ્ અભાવાત્મકમેવ તત્ત્વમ્ અવશિષ્યત ઇત્ય્ ઉપાદિક્ષન્ તાન્ પ્રતિબોધયિતું તદુપગતતત્ત્વપ્રાતિપક્ષ્યેણ લોકોત્તરતાં પ્રકરણશરીરસ્ય સ્પન્દતત્ત્વસ્ય નિરૂપયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.11:9]
નાભાવો ભાવ્યતામેતિ ન ચ તત્રાસ્ત્ય્ અમૂઢતા ।
યતો ઽભિયોગસંસ્પર્શાત્ તદાસીદ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ

અતસ્ તત્ કૃત્રિમં જ્ઞેયં સૌષુપ્તપદવત્ સદા ।
ન ત્વ્ એવં સ્મર્યમાણત્વં તત્ તત્ત્વં પ્રતિપદ્યતે

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* અસદ્ એવેદમ્ અગ્ર આસીત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:1
* ઇત્યાદ્યુક્ત્યા શ્રુત્યન્તવિદાદ્યભિમતો ઽભાવો ભાવ્યતાં નૈતિ ભાવનાયા ભાવ્યવસ્તુવિષયત્વાદ્ અભાવસ્ય ન કિંચિત્ત્વાદ્ ભાવ્યમાનતાયાં વા કિંચિત્ત્વે સત્યભાવત્વાભાવાત્ કિંચ ભાવકસ્યાપિ યત્રાભાવઃ સ વિશ્વોચ્છેદઃ કથં ભાવનીયઃ ભાવકાભ્યુપગમે તુ ન વિશ્વોચ્છેદો ભાવકસ્યાવશિષ્યમાણત્વાદ્ ઇતિ ન વિશ્વાભાવ એવ તત્ત્વમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:2
* અથ કલ્પિતો ઽયં ભાવકો વિશ્વોચ્છેદં વિકલ્પકલ્પ્યમાનં ભાવયન્ ભાવનાપરિનિષ્પત્તૌ ભાવ્યતાદાત્મ્યાદ્ અભાવરૂપઃ સમ્પદ્યત ઇતિ પક્ષઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:3
* તત્રોચ્યતે તત્રાભાવભાવનાયાં નામૂઢતા ન ચ તત્રાસ્ત્ય્ અમૂઢતા અપિ તુ મોહ એવાસ્તિ ।
* યદ્યદ્ એવાતિભાવ્યતે ।
* ભાવનાપરિનિષ્પત્તૌ તત્સ્ફુટં કલ્પધીફલમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:4
* ઇતિ ન્યાયાદ્ વિશ્વોચ્છેદાત્મન્યભાવે ભાવ્યમાને ન કદાચિત્ પરમાર્થાપ્તિર્ ભવતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:5
* અથોચ્યતે ।
* સર્વાલમ્બનધર્મૈશ્ ચ સર્વતત્ત્વૈર્ અશેષતઃ ।
* સર્વક્લેશાશયૈઃ શૂન્યં ન શૂન્યં પરમાર્થતઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:6
* ઇતિ નાગાર્જુનોક્તમ્ ઈદૃશં તચ્ છૂન્યમિતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:7
* સત્યં યદિ ચિદાનન્દઘના સ્વતન્ત્રા પારમાર્થિકી ભિત્તિભૂતા ભૂર્ અભ્યુપેયતે યથા વિજ્ઞાનભૈરવાદૌ પારમેશ્વરીં દિક્કાલકલનાતીતા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:8
* ઇત્યાદિના પારમાર્થિકીં ભિત્તિભૂતાં ચિદ્ભૂમિમ્ અવસ્થાપ્ય શૂન્યભાવનોક્તા અન્યથા ન શૂન્યમ્ ઇતિ શૂન્યૈવેયમ્ ઉક્તિઃ યદ્યદ્ એવાતિભાવ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદિતત્વાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:9
* યત્તુ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:10
* સાવસ્થા કાપ્ય્ અવિજ્ઞેયા માદૃશાં શૂન્યતોચ્યતે ।
* ન પુનર્ લોકરૂઢ્યેવ નાસ્તિક્યાર્થાનુપાતિની ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:11
* ઇત્યાલોકમાલાયામ્ ઉક્તં તત્ તુ સત્યં ત્વાદૃશામ્ અવિજ્ઞેયા અવિજ્ઞેયત્વાદ્ વક્તુમ્ અશક્યેત્ય્ ઉચ્યતાં શૂન્યતેતિ તુ કુતઃ શૂન્યતાપિ ચ યાવદ્ ભાવ્યતે તાવદ્ વિકલ્પોલ્લિખિતત્વાદ્ અસૌ વિવેજ્ઞૈય ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:12
* યદિ ચ ત્વાદૃશાં સા જ્ઞાતુમશક્યા તત્ તત્પદસાક્ષાત્કારાભિજ્ઞસદ્ગુરુસપર્યા કાર્યા ન તુ શૂન્યતેતિ સ્વમનીષિકયૈવ વ્યવહૃત્યાત્મા પરશ્ ચાગાધે મહામોહે નિક્ષેપ્તવ્ય ઇત્યલમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:13
* અથ કુતો જ્ઞાતં તત્ર મૂઢતાસ્તીત્યત્રાનેનોત્તરમ્ આહ યત ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:14
* અભિયોગઃ સમાધાનોત્થિતસ્ય કીદૃગહમ્ આસમિતિ તદવસ્થાભિમુખવિમર્શાત્માભિલાપસ્ તત્સંસ્પર્શાત્ તદ્વશાદ્ધેતોસ્ તદ્ આસીદ્ ઇતિ યતો નિશ્ચયઃ ગાઢમૂઢો ઽહમ્ આસમ્ ઇતિ યતો ઽસ્તિ પ્રતિપત્તિઃ અતો મોહાવસ્થૈવ સા કલ્પિતા તથા સ્મર્યમાણત્વાત્ સા ચાનુભૂયમાનત્વાદ્ અનુભવિતુઃ પ્રમાતુર્ અવસ્થાતૃરૂપસ્ય પ્રત્યુત સત્તામ્ આવેદયતે ન ત્વ્ અભાવમિતિ વિશ્વાભાવાવસ્થાયાં ચિદ્રૂપસ્યાખણ્ડિતમેવ રૂપં તિષ્ઠતીતિ નામુષ્યાભાવો જાતુચિદ્ વક્તું શક્યત ઇત્યુક્તં ભવતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:15
* નનુ દૃષ્ટં નિશ્ચિતં નીલાદિ સ્મર્યતે ન ચ શૂન્યભૂતસ્ય ન્યગ્ભૂતબુદ્ધિવૃત્તેર્ નિશ્ચયો ઽસ્તિ તત્ કથમુક્તં તદ્ આસીદ્ ઇત્યૌત્તરકાલિકાન્ નિશ્ચયાન્ મૂઢતા સેતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:16
* ઉચ્યતે વેદ્યસ્યૈષા ગતિઃ યસ્માત્ તદિદંતાસારમિદંતયા યાવત્પ્રમાત્રા સ્વાત્મોપારોહેણ ન નિશ્ચિતં તાવન્ ન સ્મર્યતે વેદકસ્તુ કલ્પિતશૂન્યાદ્યવસ્થાસુ સંકુચિતો ઽપ્ય્ અસાંકેતિકાહંતાપરમાર્થ એવેતિ ન તસ્ય સ્વાત્મનિ પૃથક્તાસ્તીતિ તન્નિશ્ચાયકો વિકલ્પઃ ઇત્યહંવિમૃશ્યમેવ તદા સ્વસંવેદને નૈવ સિદ્ધં શૂન્યપ્રમાતૃરૂપં વિશ્વપ્રતિયોગિત્વાચ્ ચ સંકોચસાર ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:17
* સદુત્તરકાલં સ્મર્યત ઇતિ ન કાચિદ્ અનુપપત્તિર્ યસ્માદ્ એવમતસ્ તચ્ છૂન્યાત્મકં પદં કૃત્રિમમ્ તસ્માદ્ ભૂતમભૂતં વા યદ્ યદ્ એવાતિભાવ્યતે ।
* ઇતિ તદુક્તયૈવ નીત્યા અભૂતભાવનયૈવોત્થાપિતં પરમેશ્વરેણૈવ જ્ઞાનગોપનાયૈ મૂઢાનામ્ ઉપેયતયા તથા ભાસિતમિત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:18
* જ્ઞેયં જ્ઞાતવ્યં જ્ઞેયરૂપં ચ સદા સુષુપ્તવદિતિ દૃષ્ટાન્તઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:19
* અયં ભાવઃ સદા સુષુપ્તં મોહરૂપમપ્રયાસસિદ્ધં સર્વસ્યાસ્ત્યેવ તત્ કિમ્ અનેન સમાધિપ્રયત્નોપાર્જિતેનાન્યેન શૂન્યેન કૃત્યં દ્વયસ્યાપ્યવસ્તુત્વાવિશેષાદ્ ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:20
* પ્રાયશ્ચાસ્મિન્ શૂન્યે દુરુત્તરે મહામોહાર્ણવ એવ વેદાન્તવિદક્ષપાદસાંખ્યસૌગતાદિપ્રાયા બહવો ઽનુપ્રવિષ્ટાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:21
* સ્પન્દતત્ત્વસમાવિવિક્ષૂણામ્ અપિ ચ શિથિલીભૂતપ્રયત્નાનાં શૂન્યમ્ એતદ્ વિઘ્નભૂતમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:22
* યદ્વક્ષ્યતિ ।
* તદા તસ્મિન્મહાવ્યોમ્નિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:23
* ઇત્યારભ્ય ।
* સૌષુપ્તપદવન્મૂઢઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:24
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:25
* અત એતદુચ્છેદે ગ્રન્થકારસ્ય મહાન્ સંરમ્ભો લક્ષ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:26
* તથા ચેહ હેયતયૈવ તન્ નિર્ણીયાપિ પુનરપિ નિર્ણેષ્યતે ।
* કાર્યોન્મુખઃ પ્રયત્નો યઃ ।
* ઇત્યત્ર ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:27
* તતો ઽસ્માભિર્ એતદ્દૂષણારમ્ભઃ કૃત ઇતિ ન નઃ કોપઃ કાર્યો ઽત્રભવદ્ભિર્ ઉપદેશનિભાલનદત્તકર્ણૈઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:28
* સૌગતેષુ દૂષિતેષુ શ્રુત્યન્તવાદાદયો દૂષિતા એવ તુલ્યન્યાયત્વાદ્ ઇતિ નાભ્યધિકમ્ ઉક્તમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:29
* તદિદાનીં પ્રકૃતમેવ બ્રૂમહે તત્તુ સ્પન્દાખ્યં તત્ત્વમેવમિતિ શૂન્યવન્ ન સ્મર્યમાણત્વં પ્રતિપદ્યતે તસ્ય સર્વદાનુસ્યૂતોપલબ્ધ્રેકરૂપસ્ય કદાચિદ્ અપ્ય્ અનુપલભ્યત્વાયોગાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:30
* તથા ચાહુઃ ।
* વિજ્ઞાતારમ્ એરે કેન વિજાનીયાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:31
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:32
* યદ્યપિ ચ સમાવેશદશા વ્યુત્થિતેન પ્રાણાદિસંસ્કારવશાત્ સ્મર્યતે તથાપિ ન તાવદેવ સ્પન્દતત્ત્વમપિ તુ સર્વાનુસ્યૂતાનવચ્છિન્નપ્રકાશાનન્દસારપરપ્રમાતૃરૂપમ્ એવ તત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:33
* યદ્વક્ષ્યતિ ।
* તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:34
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:35
* અતોઽસ્યાનવચ્છિન્નચમત્કારરૂપસ્ય ન જાતુચિત્સ્મર્યમાણત્વં મૂઢત્વં વા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:36
* યસ્તુ તત્તત્ત્વમિતીહ તચ્છબ્દેનાસ્ય નિર્દેશઃ કૃતઃ સ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:37
* સ્વાતન્ત્ર્યામુક્તમ્ આત્માનમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:38
* ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાકારિકોક્તનીત્યા કલ્પિતસ્યૈવાપારમાર્થિકસ્વરૂપસ્ય ન તુ તત્ત્વતઃ પારમાર્થિકસ્ય ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:39
* ન પ્રતિપદ્યત ઇત્યનેનેદમ્ આહ અસ્ય તત્ત્વસ્ય સ્મર્યમાણત્વેન પ્રતીતિર્ એવ નાસ્તીતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:40
* નનુ યત્ર સ્થિતમિત્યાદૌ ચિદ્રૂપસ્યૈવ વિશ્વકાર્યરૂપતાગ્રાહિત્વમુક્તં તદ્ધ્યાનોત્થાપિતં કૃત્રિમમભાવાત્મકં રૂપં તે નૈવ ગૃહીતમિતિ કથમ્ અસ્યાનવચ્છિન્નચમત્કારરૂપમ્ અમૂઢત્વમ્ ઇત્યાશઙ્કાયામ્ આહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.12-13:41]
અવસ્થાયુગલં ચાત્ર કાર્યકર્તૃત્વશબ્દિતમ્ ।
કાર્યતા ક્ષયિણી તત્ર કર્તૃત્વં પુનરક્ષયમ્

કાર્યોન્મુખઃ પ્રયત્નો યઃ કેવલં સો ઽત્ર લુપ્યતે ।
તસ્મિંલ્ લુપ્તે વિલુપ્તો ઽસ્મીત્યબુધઃ પ્રતિપદ્યતે

ન તુ યો ઽન્તર્મુખો ભાવઃ સર્વજ્ઞત્વગુણાસ્પદમ્ ।
તસ્ય લોપઃ કદાચિત્સ્યાદ્ અન્યસ્યાનુપલમ્ભનાત્

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* અત્ર સ્પન્દતત્ત્વે કાર્યત્વં કર્તૃત્વમિતિ ચ શબ્દિતં શબ્દવ્યવહારમાત્રેણ ભેદિતમવસ્થાયુગલમસ્તિ વસ્તુતો હિ તદેકમેવ સ્વતન્ત્રપ્રકાશઘનશંકરરૂપં તત્ત્વં કર્તૃસત્ત્વાવ્યતિરિક્તયા પ્રકાશાત્મના ક્રિયયા વ્યાપ્તં તદભેદેન પ્રકાશમાનં તત્ત્વભુવનશરીરતદભાવાદિરૂપત્વં સ્વીકુર્વત્કાર્યમ્ ઇત્યુચ્યતે તદન્યસ્ય કસ્યાપિ કારણત્વાયોગાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:1
* યથોક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ ।
* જડસ્ય તુ ન સા શક્તિઃ સત્તા યદસતઃ સતઃ ।
* કર્તૃકર્મત્વતત્ત્વૈવ કાર્યકારણતા તતઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:2
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:3
* તસ્ય ચેદમેવ કાર્યત્વં યદયં વિચિત્રદેશકાલાદ્યાભાસસંયોજનવિયોજનક્રમેણાનન્તાન્ દેહનીલાદ્યાભાસાંશ્ ચિદાત્મનઃ સ્વરૂપાદ્ અનતિરિક્તાન્ અપિ મુકુરપ્રતિબિમ્બવદ્ અતિરિક્તાન્ ઇવાભાસયતિ યાવચ્ ચ કિંચિદાભાસયતિ તત્ સર્વમ્ આભાસ્યમાનત્વાદેવ બહિર્મુખેન રૂપેણ ક્ષયધર્મકં ક્ષયશ્ ચાસ્યેદંતાભાસનિમજ્જનેનાહંતારૂપતયાવસ્થાનમ્ અત એવ દેહાદેર્ગ્રાહકસ્ય યો વેદ્યાંશઃ સ એવ ભગવતા સૃજ્યતે સંહ્રિયતે ચ ન ત્વ્ અહંતાપ્રકાશાત્મકં કર્તૃરૂપં તસ્ય દેહાદ્યાવેશે ઽપિ ભગવદેકરૂપત્વાત્ અતસ્તત્ર તયોઃ કાર્યકર્તૃત્વયોર્ મધ્યાત્ કાર્યતા ક્ષયિણી કર્તૃત્વં ચિત્સ્વાતન્ત્ર્યરૂપં પુનરક્ષયં જગદુદયાપાયયોર્ અપિ તસ્ય સ્વભાવાદ્ અચલનાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:4
* ચલને તુ જગદુદયાપાયાવ્ અપિ ન કૌચિચ્ ચકાસ્યાતામ્ ઇતિ મૂઢાદ્યવસ્થાયામ્ અપ્ય્ અખણ્ડિતચમત્કારસારમ્ અમૂઢમ્ એવૈતત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:5
* નન્વ્ અભાવસમાધાનનિષ્પત્તૌ સુષુપ્તાદૌ ચાસ્ય કર્તૃત્વં નોપલભામહે ક્વચિદપિ પ્રવૃત્ત્યદર્શનાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:6
* સત્યં કાર્યોન્મુખ ઇન્દ્રિયાદિપ્રેરણાત્મકવ્યાપારપ્રવણો યઃ પ્રયત્નઃ સંરમ્ભઃ સો ઽત્ર કાર્યક્ષયપદે લુપ્યતે વિચ્છિદ્યતે તસ્મિંલ્ લુપ્તે સતિ અબુધો ઽભાવસમાધ્યપહારિતાત્મરૂપો મૂઢો વિલુપ્તો ઽસ્મીતિ મન્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:7
* યઃ પુનરન્તર્મુખો ઽહંતાપ્રકાશરૂપઃ સ્વભાવો ઽત એવ સર્વજ્ઞત્વગુણસ્યાસ્પદમ્ ઉપલક્ષણં ચૈતત્ સર્વકર્તૃત્વાદેર્ અપિ તસ્ય લોપો ન કદાચિત્ સ્યાદ્ ભવતીતિ ન કદાચિદપિ સંભાવનીયો ઽન્યસ્ય તલ્લોપમ્ ઉપલબ્ધુઃ કસ્યાપ્ય્ અનુપલમ્ભાત્ યદિ સ કશ્ચિદ્ ઉપલભ્યતે સ એવાસાવ્ અન્તર્મુખશ્ ચિદ્રૂપો ન ચેદ્ ઉપલભ્યતે તર્હિ સા લોપદશાસ્તીતિ કુતો નિશ્ચયઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:8
* અથ ચાન્યઃ કશ્ચિત્ તલ્લોપં નોપલભતે ઽપિતુ સ એવ પ્રકાશાત્મા તત્કથં તસ્યાભાવઃ ।
* એવં ચાન્યસ્યાનુપલમ્ભનાદ્ ઇત્ય્ અત્રાન્યકર્તૃકસ્યોપલમ્ભસ્યાભાવાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:9
* અથ ચ ઘટાભાવો યથા ઘટવિવિક્તભૂતલાદ્યુપલમ્ભનાન્ નિશ્ચીયતે તથૈવાત્માભાવો ઽપ્યાત્મવિવિક્તસ્ય કસ્યચિદ્ ઉપલમ્ભાન્ નિશ્ચીયેત તદુપલમ્ભકસત્તાવશ્યમ્ભાવિનીતિ તદુપલમ્ભકસ્વાત્મનાસ્તિતા ન સિધ્યતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:10
* યદિ ચ કાર્યોન્મુખપ્રયત્નલોપે સ લુપ્યેત તદોત્તરકાલમ્ અન્યસ્ય કસ્યાપ્યુપલમ્ભો ન ભવેત્ અન્યોપલમ્ભાભાવઃ પ્રસજ્યેતેત્ય્ અર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:11
* અપિ ચાન્યસ્ય બહિર્મુખસ્ય પ્રયત્નસ્ય સૌષુપ્તાદાવ્ અનુપલમ્ભાત્ કથમ્ અન્તર્મુખસ્ય તત્ત્વસ્ય બાલિશૈર્ લોપ આશઙ્કિતો યતો ઽન્યસ્ય લોપે ઽન્યસ્ય કિં વૃત્તમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:12
* અથ ચાન્યસ્ય કાર્યોન્મુખપ્રયત્નસ્યાનુપલમ્ભાદ્ અનુપલમ્ભપ્રકાશનાન્ ન કદાચિત્ પ્રકાશાત્મનો ઽન્તર્મુખસ્ય તસ્યોપલબ્ધુર્ લોપઃ યતો ઽસાવ્ અન્તર્મુખોભાવઃ સર્વજ્ઞત્વગુણસ્યાસ્પદં તામ્ અપ્યભાવદશાં વેત્ત્યેવ અન્યથા સૈવ ન સિધ્યેદિતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:13
* અન્યસ્યેતિ કર્તરિ કર્મણિ ચ ષષ્ઠી ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:14
* અન્તર્મુખે કાર્યત્વપ્રતિયોગિતામ્ ઇવ કર્તૃત્વસ્ય સમ્ભાવ્યાવસ્થાત્વમ્ ઉક્તં વસ્તુતસ્તુ ઉક્તયુક્ત્યા તસ્યાવસ્થાતૃત્વમ્ એવ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:15
* અન્તર્મુખ ઇતિ અન્તઃ પૂર્ણાહંતાત્મકં મુખં પ્રધાનં યસ્યેતિ યોજ્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:16
* એવમ્ અપ્રબુદ્ધો બહિર્મુખવ્યાપારનિરોધે ગ્રાહકસ્યાપ્યાત્મનો ઽનુપપન્નમ્ અપ્યભાવં નિશ્ચિનુત ઇતિ પ્રતિપાદ્ય સુપ્રબુદ્ધાપ્રબુદ્ધયોર્ યાદૃગ્ આત્મોપલમ્ભસ્તં નિરૂપયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.14-16:17]
તસ્યોપલબ્ધિઃ સતતં ત્રિપદાવ્યભિચારિણી ।
નિત્યં સ્યાત્સુપ્રબુદ્ધસ્ય તદાદ્યન્તે પરસ્ય તુ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* તસ્ય પ્રાકરણિકસ્વભાવસ્ય યોપલબ્ધિઃ અનવચ્છિન્નઃ પ્રકાશઃ સા કથિતયુક્ત્યવષ્ટમ્ભાત્ સુષ્ઠુ પ્રબુદ્ધસ્યાપ્રબુદ્ધતાસંસ્કારેણાપિ શૂન્યસ્ય સતતં ત્રિષ્વપિ જાગરસ્વપ્નસૌષુપ્તપદેષુ નિત્યમિતિ આદૌ મધ્યેઽન્તે ચાવ્યભિચારિણી અનપાયિની સ્યાદ્ભવત્યેવ સદાસૌ શંકરાત્મકસ્વસ્વભાવતયા સ્ફુરતીત્ય્ અર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.17:1
* પરસ્યાપ્રબુદ્ધસ્ય પુનસ્તાસાં દશાનાં સ્વોચિતસંવિદ્રૂપાણાં પ્રત્યેકમ્ આદાવ્ ઉદ્બુભૂષાયામ્ અન્તે ચ વિશ્રાન્ત્યાત્મકાન્તર્મુખત્વે ન તુ સ્વોચિતાર્થાવભાસાવસ્થિતિરૂપે મધ્યપદે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.17:2
* યદુક્તં શ્રીશિવદૃષ્ટૌ ।
* યાવત્ સમગ્રજ્ઞાનાગ્રજ્ઞાતૃસ્પર્શદશાસ્વ્ અપિ ।
* સ્થિતૈવ લક્ષ્યતે સા તુ તદ્વિશ્રાન્ત્યાથવા ફલે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.17:3
* ભટ્ટલોલ્લટેનાપિ તદાદ્યન્ત ઇત્યેવમેવ વ્યાખ્યાયિ સ્વવૃત્તૌ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.17:4
* ભટ્ટશ્રીકલ્લટવૃત્ત્યક્ષરાણ્યપેક્ષ્ય વયમપિ તદ્વૃત્ત્યક્ષરાનુરોધેન સૌત્રમ્ અર્થમ્ અતિવિમલમપિ ક્લિષ્ટકલ્પનયા વ્યાકર્તુમશિક્ષિતાઃ યત એવાસુપ્રબુદ્ધસ્ય તદાદ્યન્તે ઽસ્તિ તદુપલબ્ધિઃ અત એવાયમ્ ઇહાધિકારી સ્પન્દોપદેશૈઃ સુપ્રબુદ્ધીક્રિયતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.17:5
* યદ્વક્ષ્યતિ ।
* અતઃ સતતમુદ્યુક્તઃ સ્પન્દતત્ત્વવિવિક્તયે ।
* જાગ્રત્ ।
* ઇત્યાદિ ।
* સૌષુપ્તપદવન્મૂઢઃ પ્રબુદ્ધઃ સ્યાદનાવૃતઃ ।
* ઇતિ ।
* તથા સ્વપ્નેઽપિ ।
* ઇત્યાદિ ।
* પ્રબુદ્ધઃ સર્વદા તિષ્ઠેત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.17:6
* ઇત્યાદિ ચ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.17:7
* અત્ર હિ જાગરાદિત્રિષુ પદેષુ આદ્યન્તકોટિવન્ મધ્યમપ્ય્ અર્થાવસાયાત્મકં પદં તુર્યાભોગમયં કર્તું પ્રબુદ્ધસ્ય સુપ્રબુદ્ધતાપાદનાયોપદેશઃ પ્રવૃત્તઃ એતચ્ ચ નિર્ણેષ્યામઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.17:8
* તથા ચ શિવસૂત્રમ્ ।
* જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તભેદે તુર્યાભોગસમ્ભવઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.17:9
* તથા ।
* ત્રિષુ ચતુર્થં તૈલવદ્ આસેચ્યમ્ ।
* ઇતિ ।
* ત્રિતયભોક્તા વીરેશઃ ।
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.17:10
* સુપ્રબુદ્ધસ્ય ત્રિષુ પદેષુ યાદૃશ્ય્ ઉપલબ્ધિસ્ તાં વિભાગેન દર્શયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.17:11]
જ્ઞાનજ્ઞેયસ્વરૂપિણ્યા શક્ત્યા પરમયા યુતઃ ।
પદદ્વયે વિભુર્ભાતિ તદન્યત્ર તુ ચિન્મયઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* સુપ્રબુદ્ધસ્ય ભૂમ્ના જ્ઞાનજ્ઞેયસ્વરૂપયા મધ્યમે પદે જ્ઞાનાગ્રપર્યન્તયોસ્ તુ સ્વસ્વરૂપયૈવ સ્પન્દતત્ત્વાત્મના પરાશક્ત્યા યુક્તો વિભુઃ શંકરાત્મા સ્વભાવો જાગરાસ્વપ્નરૂપે પદદ્વયે ભાતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.18:1
* તત્ર હિ વિશ્વમસૌ સદાશિવેશ્વરવત્સ્વાઙ્ગવત્ પશ્યતિ તદન્યત્ર તુ સુષુપ્તે ન તુ યથાન્યે સુષુપ્તતુર્યયોર્ ઇતિ ત્રિપદાવ્યભિચારિણી ઇતિ પ્રક્રાન્તે તુર્યસ્યાપ્રસ્તુતત્વાત્ તદુપલબ્ધેર્ એવ ચ તુર્યરૂપત્વાત્ અસૌ વિભુશ્ ચિન્મય એવાસ્ય ભાતિ અશેષવેદ્યોપશમાદ્ ઇત્ય્ એતત્ સુપ્રબુદ્ધાભિપ્રાયમ્ એવ ન તુ વસ્તુવૃત્તાનુસારેણ તદન્યત્ર તુ ચિન્મયઃ ઇત્ય્ અસ્યાનુપપન્નત્વાપત્તેઃ લોકે સૌષુપ્તસ્ય મોહમયત્વાત્ શિવાપેક્ષયા તુ જાગ્રત્સ્વપ્નયોરપિ ચિન્મયત્વાત્ એવમપિ ચ પ્રકૃતાનુપયુક્તત્વાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.18:2
* ઇતઃ પ્રભૃતિ પ્રથમનિઃષ્યન્દાન્તો ગ્રન્થઃ પ્રબુદ્ધસ્ય સુપ્રબુદ્ધતાયૈ સ્થિતો યથા ટીકાકારૈર્ન ચેતિતસ્ તથા પરીક્ષ્યતાં સ્વયમેવ કિયત્પ્રતિપદં લિખામઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.18:3
* યથેયં જાગરાદિમધ્યદશાપિ પ્રબુદ્ધં ન પ્રતિબધ્નાતિ તથોપપાદયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.18:4]
ગુણાદિસ્પન્દનિઃષ્યન્દાઃ સામાન્યસ્પન્દસંશ્રયાત્ ।
લબ્ધાત્મલાભાઃ સતતં સ્યુર્ જ્ઞસ્યાપરિપન્થિનઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* ગુણાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ યેષાં પ્રકૃતિતત્ત્વં વિભવભૂતે માયાતત્ત્વાવસ્થિતા ઇહાભિપ્રેતાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.19:1
* યથોક્તં શ્રીસ્વચ્છન્દે માયામસૂરકવિન્યાસે ।
* અધશ્છાદનમૂર્ધ્વં ચ રક્તં શુક્લં વિચિન્તયેત્ ।
* મધ્યે તમો વિજાનીયાદ્ગુણાસ્ ત્વ્ એતે વ્યવસ્થિતાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.19:2
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.19:3
* ત આદયો યેષાં કલાદીનાં ક્ષિત્યન્તાનાં સ્પન્દાનાં વિશેષપ્રસરાણાં તેષાં યે નિઃષ્યન્દાસ્તનુકરણભુવનપ્રસરાઃ નીલસુખાદિસંવિદશ્ ચ તથા યોગ્યપેક્ષયા બિન્દુનાદાદયસ્ તે સતતં જ્ઞસ્ય સુપ્રબુદ્ધસ્ય કસ્યચિદ્ એવાપશ્ચિમજન્મનો ઽપરિપન્થિનઃ સ્વસ્વભાવાચ્છાદકા ન ભવન્તીતિ નિશ્ચયઃ યતસ્ તે સામાન્યસ્પન્દમુક્તરૂપમ્ આશ્રિત્ય યત્ર સ્થિતમ્ ઇત્યત્ર નિર્ણીતદૃશા લબ્ધાત્મલાભાસ્ તત એવોત્પન્નાસ્ તન્મયાશ્ ચેત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.19:4
* તથાહિ ।
* સ્વાઙ્ગરૂપેષુ ભાવેષુ પત્યુર્જ્ઞાનં ક્રિયા ચ યા ।
* માયાતૃતીયે ત એવ પશોઃ સત્ત્વં રજસ્તમઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.19:5
* ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞોક્તદૃશા ચિતિશક્તિરેવ પારમેશ્વરી જ્ઞાનક્રિયામાયાશક્તિત્રિતયતયા શ્રીસદાશિવાદિપદે સ્ફુરિત્વા સંકોચપ્રકર્ષાત્સત્ત્વરજસ્તમોરૂપં ક્રીડાશરીરં શ્રયતિ યતો નિજચિચ્છક્તિસ્ફારમયત્વાત્ તદધિષ્ઠિતમેવ સર્વદા સર્વં જાનન્ સુપ્રબુદ્ધો ગુણાદિવિશેષસ્પન્દાન્ અનુચ્છિન્દન્ન્ અપિ સ્પન્દતત્ત્વાવેશમય એવ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.19:6
* યથા ત્વ્ અપ્રબુદ્ધાન્ બધ્નન્ત્ય્ એતે તત્ પ્રતિપાદયતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.19:7]
અપ્રબુદ્ધધિયસ્ ત્વ્ એતે સ્વસ્થિતિસ્થગનોદ્યતાઃ ।
પાતયન્તિ દુરુત્તારે ઘોરે સંસારવર્ત્મનિ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* અપ્રબુદ્ધધિયઃ પ્રાયઃ સર્વાન્ અપ્રત્યભિજ્ઞાતપારમેશ્વરીશક્ત્યાત્મકનિજસ્પન્દતત્ત્વાન્ દેહાત્મમાનિનો લૌકિકાન્ પ્રાણાદ્યાત્માભિમાનિનશ્ ચ મિતયોગિનસ્ ત્વ્ એતે પૂર્વોક્તા ગુણાદિસ્પન્દનિઃષ્યન્દાઃ સ્વસ્યાઃ સ્પન્દતત્ત્વાત્મનઃ સ્થિતેઃ સ્થગનાયોદ્યતા નિત્યં તદુદ્યમૈકસારાઃ દુઃખેનોત્તાર્યન્તે ઽસ્માદ્ દૈશિકૈર્ જન્તુચક્રમિતિ દુરુત્તારે લઙ્ઘયિતુમ્ અશક્યે ઘોરે દુઃખમયે સંસરણમાર્ગે પાતયન્તિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.20:1
* યથોક્તં શ્રીમાલિનીવિજયે ।
* વિષયેષ્વેવ સંલીનાનધોઽધઃ પાતયન્ત્યણૂન્ ।
* રુદ્રાણૂન્યાઃ સમાલિઙ્ઘય ઘોરતર્યો ઽપરાઃ સ્મૃતાઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.20:2
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.20:3
* તથા હિ પૂર્વં પ્રતિપાદિતા યેયં સ્પન્દતત્ત્વાત્મા પરાશક્તિઃ સૈવ વિશ્વસ્યાન્તર્બહિશ્ ચ વમનાત્ સંસારવામાચારત્વાચ્ ચ વામેશ્વરીશક્તિઃ તદુત્થાપિતાનિ તુ ખેચરીગોચરીદિક્ચરીભૂચરીરૂપાણિ ચત્વારિ દેવતાચક્રાણિ સુપ્રબુદ્ધસ્ય પરભૂમિસંચારીણિ અપ્રબુદ્ધાનાં તુ અધરાધરસરણિપ્રેરકાણિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.20:4
* તથા હિ યા એવ સુપ્રબુદ્ધસ્ય ખે બોધગગને ચરન્ત્યઃ ખેચર્યો ઽકાલકલિતત્વાભેદસર્વકર્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વપૂર્ણત્વવ્યાપકત્વપ્રથાહેતવસ્ તા એવાપ્રબુદ્ધસ્ય શૂન્યપ્રમાતૃપદચારિણ્યઃ કઞ્ચુકરૂપતયા સ્થિતાઃ કાલકલિતત્વકિંચિત્કર્તૃતાકિંચિજ્ઝતાભિષ્વઙ્ગનિયમહેતવઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.20:5
* ગૌર્ વાક્ તદુપલક્ષિતાસુ સંજલ્પમયીષુ બુદ્ધ્યહંકારમનોભૂમિષુ ચરન્ત્યો ગોચર્યઃ સુપ્રબુદ્ધસ્ય સ્વાત્માભેદમયાધ્યવસાયાભિમાનસંકલ્પાઞ્ જનયન્તિ મૂઢાનાં તુ ભેદૈકસારાન્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.20:6
* દિક્ષુ દશસુ બાહ્યેન્દ્રિયભૂમિષુ ચરન્ત્યો દિક્ચર્યઃ સુપ્રબુદ્ધસ્યાદ્વયપ્રથાસારાઃ અન્યેષાં દ્વયપ્રથાહેતવઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.20:7
* ભૂરૂપાદિપઞ્ચકાત્મકં મેયપદં તત્ર ચરન્ત્યો ભૂચર્યસ્ તદા ભોગમય્યા આશ્યાનીભાવતયા તન્મયત્વમાપન્નાઃ ભૂચર્યઃ સુપ્રબુદ્ધસ્ય ચિત્પ્રકાશશરીરતયાત્માનં દર્શયન્ત્ય ઇતરેષાં સર્વતો ઽપ્ય્ અવચ્છિન્નતાં પ્રથયન્ત્યઃ સ્થિતાઃ ઇત્ય્ એવં પ્રમાત્રન્તઃકરણબહિષ્કરણપ્રમેયરૂપતયૈવ તાનિ ચત્વારિ ચક્રાણિ ગુણાદિસ્પન્દમયાન્ય્ અપ્રબુદ્ધબુદ્ધીંલ્ લૌકિકાંસ્ તથા બિન્દુનાદાદિપ્રથામાત્રસંતુષ્ટાન્ યોગિનસ્ તત્તત્ત્વપ્રસરરૂપે સંસારે પાતયન્તિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.20:8
* યત એવમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.20:9]
અતઃ સતતમુદ્યુક્તઃ સ્પન્દતત્ત્વવિવિક્તયે ।
જાગ્રદેવ નિજં ભાવમ્ અચિરેણાધિગચ્છતિ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* ઉક્તવક્ષ્યમાણરૂપસ્ય સ્પન્દતત્ત્વસ્ય વિવિક્તયે વિમર્શનાય સતતમ્ ઉદ્યુક્તઃ ।
* મય્યાવેશ્ય મનો યે માં નિત્યયુક્તા ઉપાસતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.21:1
* ઇતિ ગીતોક્તદૃશા સતતમ્ એવાન્તર્મુખસ્વરૂપનિભાલનપ્રવણો યઃ સ જાગ્રદેવ જાગરાવસ્થાસ્થિત એવ નિજમાત્મીયં શંકરાત્મકં સ્વસ્વભાવમ્ અચિરેણાધિગચ્છતિ તથા અસ્ય શંકરાત્મા આન્તરઃ સ્વભાવઃ સ્વયમ્ એવોન્મજ્જતિ યેન પ્રબુદ્ધો નિત્યોદિતસમાવેશાસાદનાત્ સુપ્રબુદ્ધો જીવન્મુક્તો ભવતીત્યર્થઃ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.21:2
* યથાસ્યોદ્યુક્તસ્ય બલવદાલમ્બનવશોદિતાનાયાસતદન્યસકલવૃત્તિક્ષયમયીષુ નિયતાસુ યાસ્વવસ્થાસુ સ્પન્દનિધાનમ્ ઉન્મુદ્રિતમ્ અભિમુખીભૂતમ્ આસ્તે તા એતાઃ પ્રથમમ્ ઉદ્યોગસ્ય વિષયા ઇત્યુપદેષ્ટુમ્ આહ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.21:3]
અતિક્રુદ્ધઃ પ્રહૃષ્ટો વા કિં કરોમીતિ વા મૃશન્ ।
ધાવન્વા યત્પદં ગચ્છેત્ તત્ર સ્પન્દઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

* [<સ્પન્દકારિકાનિર્ણય>
* સર્વત્ર તાવદ્ ઉપાયમાર્ગે સમસ્તેતરવૃત્તિપ્રશમપૂર્વમ્ એકાગ્રીભવન્તિ યોગિનઃ એતાસ્વતિક્રોધાદ્યવસ્થાસુ સ્વરસત એવ સમસ્તાપરવૃત્તિક્ષયમયીષુ યદિ સ્પન્દતત્ત્વવિવિક્તયે સતતમ્ ઉદ્યુક્તો ઝટિત્ય્ અન્તર્મુખીભવન્તિ યોગિનસ્ તત્સમીહિતમ્ અચિરેણૈવ લભન્તે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.22:1
* અયોગિનસ્ત્વત્ર મૂઢા એવેતિ તાત્પર્યમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.22:2
* તથાહિ સમનન્તરવિહિતદારુણોપઘાતશત્રુદર્શનાન્ મર્મસ્પર્શિતત્તદ્વચનાકર્ણનાદ્ વા પ્રથમમ્ એવોન્મિષત્સંજિહીર્ષાદેવતાબલાદ્ અન્તર્મુખીભવદ્રશ્મિચક્રો ઽતિક્રુદ્ધઃ ચિરપ્રાર્થિતપ્રાણેશીવદનેન્દુદર્શનાદ્ એવ તત્ક્ષણમ્ એવોન્મજ્જત્પૂર્ણાભિલાષદેવતાવશવિકાસિતાનુધાવત્સમસ્તકરણચક્રઃ પ્રહૃષ્ટો વા બલવદાતતાયિબલેન સર્વતો વલિતત્વાત્ કાન્દિશીકઃ કિં કરોમીતિ મૃશન્ વિકલ્પયન્ સંશયધારાધિરોહાત્મનિ પદે ઽનુપ્રવિષ્ટઃ ક્ષીણસકલાલમ્બનવિકસત્સંશયસંવિન્નિરાલમ્બનીકૃતવૃત્તિપ્રસરો વા મત્તવારણાદ્યનુબધ્યમાનો ધાવન્ શરીરનિરપેક્ષમ્ એવ સ્વાત્મપ્રવણીકૃતેતરવૃત્તિપ્રસરદુદ્યોગદેવીપ્રેરણયાતિત્વરિતપલાયનક્રિયાવિષ્ટો વા એવમ્ અન્યાસ્વ્ અપ્ય્ એવમ્પ્રાયાસુ સિંહાજગરાદ્યવલોકનજનિતમહાત્રાસાદ્યવસ્થાસુ યદ્ વૃત્તિક્ષયાત્મકં પદં ગચ્છેદ્ અધિતિષ્ઠેત્ સ્પન્દતત્ત્વવિવિક્તયે સતતમ્ ઉદ્યુક્તો યો યોગિજનસ્ તસ્ય તત્ર વૃત્તિક્ષયાત્મકે પદે ઽવસ્થાવિશેષે સ્પન્દઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્પન્દતત્ત્વમ્ અભિમુખીભૂતમેવ તિષ્ઠતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.22:3
* તસ્માદ્ એતદ્ વૃત્તિક્ષયપદં સંચેત્ય ઝટિતિ કૂર્માઙ્ગસંકોચયુક્ત્યા ક્રોધસંશયવૃત્તીઃ પ્રશમય્ય મહાવિકાસવ્યાપ્તિયુક્ત્યા વા પ્રહર્ષધાવનવૃત્તીર્ વિસ્ફાર્યાભિમુખીભૂતનિજસ્પન્દશક્તિવિમર્શવતા યોગિના ભયમ્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.22:4
* યથોક્તં શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવે ।
* કામક્રોધલોભમોહમદમાત્સર્યગોચરે ।
* બુદ્ધિં નિસ્તિમિતાં કૃત્વા તત્ તત્ત્વમ્ અવશિષ્યતે ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.22:5
* આનન્દે મહતિ પ્રાપ્તે દૃષ્ટે વા બાન્ધવે ચિરાત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.22:6
* આનન્દમ્ ઉદ્ગતં ધ્યાત્વા તલ્લયસ્ તન્મના ભવેત્ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.22:7
* ક્ષુતાદ્યન્તે ભયે શોકે ગહ્વરે વારણદ્રુતે ।
* કુતૂહલે ક્ષુધાદ્યન્તે બ્રહ્મસત્તા સમીપગા ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.22:8
* ઇતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.22:9
* એવમ્ એતાસ્વ્ અવસ્થાસૂક્તયુક્ત્યા પ્રથમં સ્પન્દશક્તિં પરિશીલ્ય તદનુ તામ્ એવાનુસંદધત્ સર્વાસ્વવસ્થાસુ તદ્દાર્ઢ્યાનુપ્રવેશમયીં જીવન્મુક્તતામ્ આહરેત્ સતતોદ્યુક્ત ઇત્યુપદિશતિ ॥ વ્સ્પ્ક્ચ્_1.22:10]
યામવસ્થાં સમાલમ્બ્ય યદયં મમ વક્ષ્યતિ ।
તદવશ્યં કરિષ્યે ઽહમિતિ સંકલ્પ્ય તિષ્ઠતિ

તામાશ્રિત્યોર્ધ્વમાર્ગેણ ચન્દ્રસૂર્યાવ્ ઉભાવ્ અપિ ।
સૌષુમ્નેઽધ્વન્ય્ અસ્તમિતો હિત્વા બ્રહ્માણ્ડગોચરમ્

તદા તસ્મિન્મહાવ્યોમ્નિ પ્રલીનશશિભાસ્કરે ।
સૌષુપ્તપદવન્ મૂઢઃ પ્રબુદ્ધઃ સ્યાદ્ અનાવૃતઃ