Skanda Purana · Chapter 8.18
[https://sa.wikisource.org/s/atw pūrva pṛṣṭhaḥ (adhyāyāḥ १६१ - १७०)] | [https://sa.wikisource.org/s/bm5 āgāmī pṛṣṭhaḥ] (adhyāyāḥ १८१ - १८४)
vyāsa uvāca
śrutaṃ mayaitad bhagavan dahanaṃ tripurasya tu /
vicitrārthaṃ yathāvṛttaṃ ka evamabhidhāsyati // १ / /
kasmāt kruddho nagendraṃ taṃ krauñcaṃ dāritavān guhaḥ /
pakṣān sarvagirīndrāṇāṃ१ kasmācciccheda vāsavaḥ /
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa mahābuddhe yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
kumāreṇa yathā bhinno mainākiḥ३ krauñcaparvataḥ
girirājamathābhyetya meruṃ sarvasurālayam /
apaśyadvāsavaḥ skandaṃ saṃghātaṃ tejasāmiva / /४/ /
śarastambavane dṛṣṭvā kumāramanalaprabham
surarājyamadāviṣṭaḥ śakraḥ papraccha ṣaṇmukham /
kastvaṃ divyavapurbāla meruparvatamāśritaḥ /
na māṃ pūjayase dṛṣṭvā devarājamihāgatam / /६/ /
tamevaṃ vādinaṃ śakraṃ prāha śūladharātmajaḥ /
brahmādyā māṃ vijānanti siddhā vedavidaśca ye /
tapasā labdharājyena na cirādastameṣyatā
kiṃ tvayā jānatā śakra kāryaṃ kiṃ pūjitena vā / /८ / /
athovāca punaḥ śakrastaṃ deva६manalātmajam
mattaḥ parataro८ nāsti muktvā śarvapitāmahau //९/ /
kathamevamavocastvaṃ९ vibudhādhipamāgatam /
yadi mattastvamātmānaṃ mahāntaṃ manyasenagha /
mainākatanayo hyeṣa krauñcasiddhaniṣevitaḥ
suvistīrṇo mahāśailo naikanirjharanisravaḥ / / ११ / /
ehyehi११ tvaṃ mayā sārdhaṃ kuru śīghra pradakṣiṇam /
ya enamāvayorekaḥ pūrvameva kramiṣyati / / १२ / /
- - - - - - - - -- - -
१ sarvagirīṇāṃ ca - kha. / २ pṛṣṭavānasi - ka / ३ mainākaḥ - kha. / ४ kumāraṃ hyanalaprabham - kha. / ५.. to - ka. kha. ६ śakrastadeva - ka. / ७.. manalātmajaḥ - ka. / ८ parataraṃ - kha. / ९ kathaṃ mithya(ā)- mavocastvaṃ - kha. / १० siddharṣisevitaḥ - kha. / ११ ehyevaṃ - kha /
- - - - - - - - -- - -
prabhāvāttejasā caiva sa mahānnau bhaviṣyati /
bāḍhamityevamuktvātha kumāraḥ१२ ṣaṇmukhastadā / / pa ३ / /
śakreṇa saha saṃgatya mayūravaramāsthitaḥ /
mahendrasyāgrato gacchan cakre krauñcaṃ pradakṣiṇam१३ / / १४/ /
atha buddhvā mahendrastu nyūnamātmānamānalāt /
kumāramabhisandhitsurmanasaiva pradakṣiṇam / / १ ५/ /
kṛtvā sunirvṛtastasthau upaviṣṭaḥ४ śilātale /
javenātha kumārastaṃ krauñcaṃ kṛtvā pradakṣiṇam / /१ ६/ /
provācendraṃ१५ tadā dṛṣṭvā jetāhamiti satvaraḥ
ahameva hi jeteti śakrastamavadad guham / / १७/ /
asakṛd bruvatorevaṃ tayoḥ śakrakumārayoḥ /
krauñcobhyetya vacaḥ prāha kimetaditi bhūcaraḥ / / १ ८/ /
tataḥ śakra uvācedaṃ kumāraṃ vacanaṃ tadā /
eṣa evāvayoḥ krauñco jayasākṣī१७ mahābalaḥ / / १ ९/ /
nānṛtaṃ vakṣyati hyeṣa pautro himagirervaraḥ
pṛcchyatāṃ śakra ko doṣa ityāha jvalanātmajaḥ / /8.171.२ ० / /
taṃ śakraḥ sādaraṃ prāha kena tvamacalāgrataḥ /
kṛtapradakṣiṇo१९ brūhi pramāṇaṃ hi tvamāvayoḥ / / २१ / /
tataḥ krauñco vimūḍhātmā saṃcintya suciraṃ nagaḥ /
ayaṃ śacīpatiścakre māmihāgre pradakṣiṇam // २ २/ /
- -२० ryaṃ prahasan२१ devānityuvāca nagādhipaḥ /
athaivaṃ bruvatastasya satyahīnaṃ tadā gireḥ / /२ ३ / /
papāta śikharaṃ tūrṇaṃ kuliśena yathā hatam
tatrāsan yāni bhūtāni surādyāni girīśvare /
tāni saṃtyajya śīghra taṃ prayayuḥ sarvato diśam /
- - - - - - - - -- - -
१२ mayūre - kha. / १३ krauñcapradakṣiṇama, pradakṣiṇām (?) / १४ tasthāvupaviṣṭaḥ (?) ' १५ provācedaṃ - ka kha. / १६ sadvacaḥ - kha. / १७ jaye sākṣī - kha / १८... rvaca - kha / १९ kṛta pradakṣiṇaṃ - ka. kha / २० āhāṣṭraṃ - ka. / २१ saṃśaya - ka- / २२ hataḥ - ka kha /
- - - - - - - - -- - -
jahṛṣe vāsavaścāpi manasā pūjayan girim /
tataścukrodha rudrātmā gireḥ krauñcasya ṣaṇmukhaḥ / /२५/ /
- - - - guhaṃ draṣṭuṃ२३ saṃkruddhaṃ vāsavastadā /
ekasthe tejasī pūrṇe vahnibhāskarayoriva / / (?)
atha śaktiṃ samutkṣipya yamānalasamaprabhām /
cikṣepa bhagavān skandaḥ kruddhaḥ krauñcajighāṃsayā
sā papāta girermūrdhni śaktiḥ krauñcasya satvaram /
kṣīṇāyuṣo yathā puṃso mṛtyupāśa - - - -
sa tayā bhinnamarmā tu śaktyā krauñco nagottamaḥ
sarvataśchinnasarvāṅgaḥ sravadrudhiranirjharaḥ //२९ / /
mūrttimānapatad bhūmau saṃjñāprāṇavivarjitaḥ /
patiṃ vinihataṃ dṛṣṭvā patnyastasya suduḥkhitāḥ / /8.171.३
vilapantyastadā dīnaṃ२५ petuḥ krauñcācalopari /
merurhimācalo vindhyaḥ kailāso gandhamādanaḥ //३ १ / /
pāriyātraśca sahyaśca niṣadhodayavāmanāḥ
krauñcasya janakaścāpi mainākaḥ parvatottamaḥ //३
sarve parvatarājāna२७ ājagmuḥ śokapīḍitāḥ /
parivārya giriṃ krauñcaṃ rurudurduḥkhitā bhṛśam /
bhrātṛputra hataṃ jñātvā devadevī girīndrajā /
śarveṇa sahitā krauñcamājagāma mahāvratā / / ३४/ /
kumāreṇa hataṃ dṛṣṭvā krauñcaṃ bāndhavamātmanaḥ /
pīḍitābhūttadā devī dṛṣṭvā pitaramarditam२८ /
himavantaṃ mahāśailaṃ vadhāt pautrasya duḥkhitam /
śuśoca girijā dṛṣṭvā muhurvīkṣya sureśvaram
bhagavantamathāyātaṃ devyā saha pinākinam /
śokenāpi susantaptā namaścakrurmahābalāḥ२९ / /३७/ /
- - - - - - - - -- - -
२३ taṃ kruddhaṃ - ka. / २४ krauñcanagottamaḥ - ka. / २५ dīnāḥ (?) / २६ niṣadhodayavāmanaḥ - ka. / २७ sarvaparvatarājāna - ka. / २८ ... marditum ka. / २९ manaścakrurmahamābalāḥ - ka /
- - - - - - - - -- - -
atha praṇamya deveśaṃ himavānacalottamaḥ /
vyajñāpayata dīnātmā duḥkhaśokapariplutaḥ
śakreṇānena bhagavannātmānaṃ३० bahumanyatā /
nidhanaṃ nāyitaḥ pautro mamāyaṃ krauñcaparvataḥ //३ ९/ /
spardhā kāsya kumāreṇa tava deva sutena hi /
nāntaraṃ veda yo३१ darpāt kumārasyātmanaśca ha /
spardhāṃ kṛtvā kumāreṇa hate pautre mamādhunā /
nirvṛto gatadarpoyaṃ sukhaṃ tiṣṭhatu vāsavaḥ / /४१ / /
hate pautre mahādeva nimagnaḥ śokasāgare /
na jīvitumahaṃ śakto yāsye pautragatiṃ tvaham /
evaṃ vilapatastasya meruvindhyapurogamāḥ /
vinedurduḥkhasaṃtaptā bāndhavābhāvapīḍitāḥ
pitaraṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā tathānyān bāndhavān girīn /
abhavacchokasantaptā girijāpi jagaddharā
atha tān duḥkhitān dṛṣṭvā sarvān govṛṣavāhanaḥ /
mā kārṣṭa śokamityuktvā tanayaṃ prāha ṣaṇmukham //४५/ /
mahāntastvadvidhāḥ putra sāparādhepi bāndhave /
nāśubhaṃ kurvate kasmāt krauñcaṃ nihatavānasi
bhrātṛsūnurbhavanmātureṣa krauñco mahāgiriḥ /
kathaṃ bhrātaramenaṃ svaṃ३२ hatavānasi ṣaṇmukha
sadṛśaṃ karma naitatte३३ manmayasya sutasya te
brūhi vā sāmprataṃ karma kimatra bahu manyase //४८/ /
tamevaṃ vādinaṃ devaṃ३५ ṣaṇmukhaḥ pitaraṃ tadā /
idaṃ provāca savrīḍaṃ vacanaṃ paramādbhutam /
śakrasyāpanayāddeva krauñca eṣa hato mayā /
asanmantritavān yasmād vijñaptimaparāṃ śṛṇu //8.171.५० / /
- - - - - - - - -- - -
३० bhagavān ātmāna - ka. / ३१ vedayan - ka. / ३२ bhrātaramevaṃ tvaṃ (?) / ३३ nainatte - ka. / ३४ sutastava -ka /
- - - - - - - - -- - -
tvatprasādādahaṃ krauñcaṃ jīvayāmi nagottamam /
duṣkaraṃ nahi me ciñcit tava deva sutasya hi /५१ / /
uttiṣṭheti tataḥ krauñcaṃ bhrātaraṃ prāha ṣaṇmukhaḥ /
sa bibhrat pūrvavaddehaṃ krauñco nagapatiḥ kṣaṇāt
uttasthau nīrujo३६ vyāsa āścaryaṃ tadabhūttadā /
jīvitenācalenaivaṃ ṣaṇmukho vahnisaprabhaḥ /
smaran rudrādadhikṣepaṃ kopasaṃraktalocanaḥ /
samakṣaṃ sarvadevānāṃ śakrasya ca mahābalaḥ / /५४/ /
vāyuviṣṇuyamānāṃ ca brahmaṇaśca mahātmanaḥ /
devadevaṃ३७ praṇamyeśaṃ pitaraṃ hyumayā saha /
babhāṣe vacanaṃ devaḥ kumāravararūpadhṛk /
śakreṇānena devendrā matsamakṣaṃ prabhāṣitam / / ५६/ /
mahāṃstvattohamityeva tatra māṃ manyurāviśat /
tanmayaiṣā mahāśaktirnikhātā vasudhātale //५७ / /
uddharttuṃ yomaraḥ śakto muktvā devaṃ pinākinam /
utpāṭayatu sa hyetāṃ३८ mahānmattastato hi saḥ / /५८/ /
evamuktvā tato devo bālārkasadṛśaprabhaḥ /
tūṣṇīṃ babhūva hṛṣṭātmā tasthau ca pitṛpārśvataḥ /५९/ /
athendro devatāmadhye rājyadarpānvitomaraḥ
utpāṭayitumutsehe tāṃ śaktiṃ vasudhāṃ gatām /
na ca cālayituṃ śakto yatnādapi surādhipaḥ /
atha lajjānvitotyarthaṃ tasmāddeśādapākramat /
tatonye daivataśreṣṭhā४० ye yamānilapurassarāḥ /
matiṃ cakruḥ samuddhartuṃ yatnaṃ śaktyāśca daṃśitāḥ (?)
na ca cālayituṃ śekustāṃ śaktimamarottamāḥ /
tato viṣṇurameyātmā devān dṛṣṭvā hataujasaḥ /
- - - - - - - - -- - -
३६ nirujo - ka. / ३७ devī - ka. / ३८ so hyetā - ka. / ३९ rājadarpānvitomaraḥ - ka. / ४० devateṣṭhāḥ - ka. /
- - - - - - - - -- - -
śaktimuddhartumutsehe samakṣaṃ tridivaukasām /
tenāsau cālyamānāpi yasmācchaktirdharātale / / ६४/ /
na cacāla mahāvīryā skandatejobalānvitā /
tato viṣṇurameyātmā jñātvā tattvārthamādṛtaḥ४१ /
kumāraṃ pūjayan bhaktyā śaktyutkṣepānnyavartata /
atha sarvemarā vyāsa viṣṇuśca surasattamaḥ / /६६ / /
saṃstutya ṣaḍmukha devamidamāhurmahaujasaḥ /
- - - - - devānāṃ mahādevasutaḥprabhuḥ / / ६७/ /
nāthaḥ pālayitā sraṣṭā ārtighnaḥ pravaro mahān /
tvayā nāthena deveśa vayaṃ sarve sunirvṛtāḥ / / ६८/ /
tiṣṭhāmaḥ sahitāḥ sarve tvamasmān४२ pāhi sarvataḥ /
śakravyatikramaṃ caiva bāliśyānmohakāritam / /६९/ /
praṇayādyācitosmābhiḥ kṣantumarhasi sarvadā /
evaṃ sa bhagavān sarvaiḥ kumāraḥ saṃstutomaraiḥ /
krodhaṃ tatyāja śakre tu tutoṣa ca divaukasām /
tataste girayaḥ sarve devī ca himavatsutā / /७ १ / /
devarājastathā śakro hṛṣṭā guhamapūjayan /
bhagavānapi saṃtuṣṭastanayāya varān dadau / /७२ / /
yayau cāpi gireḥ śṛṅgaṃ divyaṃ himavataḥ śubham /
sārdhaṃ guhena devyā ca mātṝṇāṃ gaṇanāyakaḥ //७३ / /
krauñcena sahitāścāpi meruvindhyādayocalāḥ /
śakraśca surarāṭ devaḥ svāni sadmāni bhejire / /७४/ /
evametadyathā४३ krauñcaḥ krauñcasārasavāsinaḥ /
guhena dāritaḥ śaktyā paścāccaiva४४ kṛtomaraḥ ३१७५/ /
dṛśyate cāpi४५ tat krauñce kṣataṃ śaktyācalottame /
naikadaivatasaṃvāsaṃ yadabhūdvistṛtaṃ४६ mahat
- - - - - - - - -- - -
४१. māditaḥ (?) / ४२ tathāsmān - ka / ४३ etasminnantare - gha / ४४ paścādubhābhyāṃ ca - gha. / ४५ dṛśyatedyāpi (?) / ४६ tadabhūdvistṛtaṃ - ka. /
- - - - - - - - -- - -
etatte kathitaṃ sarvaṃ krauñcadāraṇamadbhutam /
ya imaṃ śṛṇuyānmarttyaḥ sarvapāpaiḥ sa mucyate४७ / /७७/ /
vyāsa uvāca
bhagavan४८ parameśāno mātṝṇāṃ nāyakaḥ katham /
kā etā mātaraścāpi śaṃsaitat pṛcchato mama /
kathaṃ mātṛgaṇā jātāḥ kinnimittamathāpi ca /
kiṃvīryā kiṃprabhāvāśca saṃbhūtāste gaṇāḥ prabho
kaścāsāmāśrayo yena vartante tadgaṇāḥ śubhāḥ /
kena mṛṣṭāḥ svayaṃ vāpi etadicchāmi veditum / /8.171.८० / /
sanatkumāra uvāca
atra४९ te varttayiṣyāmi mātṝṇāmudbhavaṃ śubham
purā hi bhagavān brahmā sṛṣṭvemā vividhāḥ prajāḥ / /८१ / /
avekṣamāṇaḥ kāleya cacāra vibudheśvaraḥ /
sa kadācit prajādhyakṣaḥ saṃdhyākāla upāgate /
deśaṃ ramyaṃ samāsādya tīre pūrvamahodadheḥ /
ramye cakāra saṃdhyāṃ hi varṣakoṭimatandritaḥ /
kṛtasaṃdhyastato devaḥ kamalāsanasaṃsthitaḥ /
cintayāmāsa ramyoyaṃ deśo dṛṣṭimanoharaḥ //८४/ /
karomyatra५१ puraṃ ramyaṃ sarvakāmasamanvitam /
iti saṃcintya sa vyāsa bhagavān sarvasṛk prabhuḥ / /८
tasmin ramye pradeśe tu cakre puramanuttamam /
lohitāsitasauvarṇaiḥ prastaraiścāmitaprabham
aṭṭāṭṭahāsakaiścaiva khātakaiśca samanvitam /
śṛṅgāṭakacatuṣkeṇa catuṣpādamiva sthitam /
- - - - - - - - -- - -
४७ pramucyate -ka, atrāntaredhyāyasamāptipuṣpikāvākyaṃ dṛśyate gha pustake / ४८ bhagavān - ka kha. / ४९ hanta(?) / ५० itihāsaṃ purātanaṃ - gha. / ५१ ākrāmyātra - gha, /
- - - - - - - - -- - -
vaprakhātakasaṃyuktairgṛhaiścāpi५२ mahādhanaiḥ
madhye mandākinī vāpī sariddivyā manoharā //८८ / /
nalinīvanasaṃchannā prahṛṣṭakhaganāditā
tat sṛṣṭvā tu puraṃ brahmā sauvarṇaṃ maṇibhūṣitam /
provāca vacanaṃ vyāsa paramādbhutamarthavat /
ramye puravare yesmin vatsyanti sukṛtāśinaḥ / /8.171.९० / /
avadhyāste jarāhīnāstejobalasamanvitāḥ /
bhaviṣyanti mahābhāgā matprasādānna saṃśayaḥ
tataḥ sa bhagavāndeva uvāca punareva ha /
asmina sadaiva kāmānāmiṣṭānāṃ surasattamaḥ / /९ २/ /
devo varṣati koṭiṃ vai tenāsmin५५ sukhino janāḥ /
evaṃ sa bhagavānuktvā brahmā lokapitāmahaḥ /
agacchat svasabhāṃ divyāṃ naikasiddhaniṣevitām //९३ / /
tasmin gate tato vyāsa asurairdaityabhāṣitaiḥ (?) /
adhiṣṭhitaṃ puraṃ tadvai sarvairbrāhmaṇakaṃṭakaiḥ / /९४/ /
yeṣāṃ patirasukrodhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ /
brahmahā yajñahā vipra devāntakasurāntakaḥ५६
siṃhanādo bhīmanādo mada ityevamādayaḥ /
atha daityāḥ samāgamya haimakuṇḍapurassarāḥ /
tasminpuravare sthitvā pīḍāṃ५७ cakruranekaśaḥ५८ / /९६/ /
dveṣṭāro jagataste hi jaghnurviprān sahasraśaḥ /
yajñahomādikāśchinnāḥ kriyāstairasurādhamaiḥ
tānevaṃkāriṇo jñātvā sarva eva divaukasaḥ /
brahmalokamathābhyetya sarvamaśrāvayan vibhoḥ /९८/ /
vaco divaukasāṃ śrutvā jñātvā daityaviceṣṭitam /
naitacchakyaṃ mayetyuktvā brahmā sārdhaṃ surottamaiḥ //९९/ /
- - - - - - - - -- - -
५२ grahaiścāpi - gha. / ५३ ..varai - gha. / ५४ prakṛṣṭakhagananditā - kha. / ५५ tenāsmi - gha. / ५६ surāntakau (?) / ५७ krīḍā (?) / ५८ ... ścakruranekaśaḥ - ka. /
- - - - - - - - -- - -
ājagāma bhavaṃ draṣṭuṃ ramyaṃ himagirervanam
yatra gaurī tapastepe bhartuṃ dehārdhadhāriṇī / / 8.171.१०० / /
praviṣṭāstatra te devā brahmādyāḥ sarva eva hi /
striya evābhavan tūrṇaṃ pārvatyāstapaso balāt / /१
tatastān devadeveśaḥ strībhūtān hi surottamān /
kimarthamāgatā yūyamiti papraccha śūladhṛk / /१ ०२ / /
tataste sahitāḥ sarve pūrvaṃ daityavimardanam /
nivedya śambhave paścāt kṛcchraṃ strībhāvamātmanaḥ /
yathaivaṃ puruṣāḥ pūrva bhavāma iti tebruvan /
tānuvācātha deveśaḥ surān strībhāvamāgatāna / / १
yāta yūyaṃ surāḥ sarve striyo bhūtvāsurāntikam /
strīṇāmeva hi te vadhyā dānavā baladarpitāḥ / / १०
tanūrmūrttimatīḥ kṛtvā parato mātaraḥ śubhāḥ /
yai६० ya eva yathā pūrvaṃ bhaviṣyatha surottamāḥ /
atha bhūyaḥ praṇamyeśaṃ devatā idamabruvan /
ātmanopi tanuṃ deva kuru mūrttimatīṃ striyam / / १ ०७/ /
yayā sārdhaṃ balād daityān haṃsyāmaḥ parameśvara /
tato devosṛjaddevīṃ rūdrāṇīṃ mātaraṃ śubhām //१ ०८/ /
vikṛtaṃ rūpamāsthāya dvitīyāmapi mātaram /
nāmnā tu bahumāṃsāntāṃ jagatsaṃhārarūpiṇīm // १० ९/ /
niyogād devadevasya tato viṣṇurapi prabhuḥ /
mātarāvasṛjad dve tu vārāhīṃ vaiṣṇavīmapi /
abhūt pitāmahād brāhmī śarvāṇī śaṅkarādapi / / 8.171.११० / /
kaumārī ṣaḍmukhāccāpi viṣṇorapi ca vaiṣṇavī /
vārāhī mādhavād devī māhendrī ca purandarāt / / १११ / /
- - - - - - - - -- - -
५९ rvaram - ka. / ६० ya - ka. /
- - - - - - - - -- - -
sarvatejomayo devī mātṝṇāṃ pravarā śubhā /
bahumāṃsā mahāvidyā babhūva vṛṣabhadhvajāt / / ११२ / /
sarvāsāṃ६१ devatānāṃ ca dehebhyo mātaraḥ śubhāḥ /
svarūpabaladhāriṇyo nirjagmurdaityanāśanāḥ / / १ ro ३ / /
vāyavyā६२ vāruṇī yāmyā kauberī ca mahābalāḥ /
mahākālī tathāgneyī anyāścaiva sahasraśaḥ / / ११४ / /
tā gatvā tatpuraṃ ramyaṃ daityān bhīmaparākramān /
jaghnurbahuvidhaṃ devyo ghoranādairvibhīṣaṇaiḥ / / ११ ५/ /
daityahīnaṃ ca taccakruḥ purāgryaṃ hemabhūṣitam /
atha daityairhataissavairdevadeva umāpatiḥ६३ / / ११६ / /
ājagāma pradeśaṃ taṃ mātṝṇāṃ varaditsayā /
tān dṛṣṭavā nihatānsarvān daityānamaravidviṣaḥ६४ / / १ १७/ /
parituṣṭastadā tāsāṃ varānprādād vṛṣadhvajaḥ /
jagato mātaro yūyaṃ mātṛbhūtā bhaviṣyathaḥ / / ११८ / /
yuṣmākaṃ ye bhaviṣyanti bhaktāḥ puruṣapuṃgavāḥ /
striyau vāpi mahābhāgā na tān hiṃsanti hiṃsakāḥ / / ११ ९/ /
mṛtā mama gaṇāścāpi bhaviṣyantyajarāmarāḥ /
bhavatīnāmidaṃ sthānaṃ koṭīvarṣamiti śrutam / / 8.171.१२० / /
bhaviṣyati jagatkhyātaṃ sarvapāpapramocanam /
ahaṃ heturhi yuṣmākaṃ yasmāt sṛṣṭā mayaiva ca / / १२१ / /
hetukeśvaranāmnāhaṃ६५ sthāsyāmyatra varapradaḥ /
yuṣmābhiḥ saha vatsyāmi nāyakatvaṃ vyavasthitaḥ / / १२२ / /
yastu yuṣmānmayā sārdhaṃ vidhivat pūjayiṣyati /
sarvapāpavimuktātmā sa parāṃ gatimāpsyati / / १२३ / /
dānavā nihatā yasmācchūlena bahumāṃsayā /
śūlakuṇḍamidaṃ nāmnā khyātaṃ tīrthaṃ bhaviṣyati / / १ २४/ /
- - - - - - - - -- - -
६१-. sarveṣāṃ ka kha // ६२ vāthavā (?) / ६३ devadevamumāpatim - ka / ६४ ... vidviṣān - ka. /
- - - - - - - - -- - -
iha śūlodakaṃ pītvā bahumāṃsāṃ praṇamya ca /
adhṛṣyaḥ sarvahiṃsrāṇāṃ bhaviṣyati narottamaḥ // १
pratikūleti vikhyātā ramyā mandākinī nadī /
rudhiraughavatī seha bhavatīnāṃ bhaviṣyati / / १
ahaṃ brahmā ca viṣṇuśca ṛṣayaśca tapodhanāḥ /
mātṛtantrāṇi divyāni mātṛyajñavidhiṃ param / / १
puṇyāni prakariṣyāmo yajanaṃ yairavāpsyatha /
brāhmaṃ (?) svāyaṃbhuvaṃ caiva kaumāraṃ yāmalaṃ tathā १
sārasvataṃ sa gāndhāramaiśānaṃ nandiyāmalam /
tantrāṇyetāni yuṣmākaṃ tathānyāni sahasraśaḥ / / १२९ / /
bhaviṣyanti narā yaistu yuṣmān yakṣyanti bhaktitaḥ /
narāṇāṃ yajamānānāṃ varān yūyaṃ pradāsyatha / /8.171.१
divyasiddhipradā devyo divyayogā bhaviṣyatha /
yāśca nāryaḥ sadā yuṣmān yakṣyante sarahasyataḥ / / १३१ / /
yogeśvaryo bhaviṣyanti rāmā divyaparākramāḥ /
chagalaḥ kumbhakarṇaśca madīyau gaṇanāyakau / / १३ २/ /
yuṣmākaṃ dvārapālatve sthāsyatastau mamājñayā /
koṭīvarṣamidaṃ sthānaṃ mātṝṇāṃ priyamuttamam // १३३ / /
śmaśānaṃ pravaraṃ divyaṃ bhaviṣyati sukhapradam /
varānevaṃ hi tām̐llabdhvā mātaro lokamātaraḥ // १ ३४/ /
bhaktyā praṇamya deveśaṃ mumudurbhṛśamardditāḥ /
tataḥprabhṛti tāḥ sarvāḥ sahitāḥ śaśimaulinā / / १३ ५/ /
koṭīvarṣe६६ vasanti sma sarvalokābhayapradāḥ
evaṃ sa bhagavān devo mātṝṇāṃ gaṇanāyakaḥ /
abhavacchaṅkaro vyāsa yanmāṃ tvaṃ pṛṣṭavānasi / / १३ ६/ /
- - - - - - - - -- - -
६६ kauṭīvarṣaṃ - ka. kha. / ६७ sarvalokabhayapradāḥ - ka /
- - - - - - - - -- - -
utpattimetāṃ jagatīśvarīṇāṃ६८ brahmendraśakrānilavanditānām /
paṭhenmanuṣyaḥ śṛṇuyācca nityaṃ yaḥ svargalokaṃ sa mṛto labheta // १ ३७/ /
iti skandapurāṇe ekasaptatyadhikaśatatamodhyāyaḥ
sanatkumāra uvāca
śakreṇa girayaḥ pūrvaṃ chinnapakṣā yathā kṛtāḥ /
tat pravakṣyāmi te vyāsa śṛṇu sarvamaśeṣataḥ / /१ / /
purā siṃhavapuḥ kṛtvā viṣṇunā paramaujasā /
daityadānavanāthe tu hiraṇyakaśipau hate /
prahrādastatsuto daityo viṣṇuṃ prati cukopa ha /
hate pitari sa śrīmān mahādaityapatīśvaraḥ
bahūnyabdasahasrāṇi cakārograṃ mahātapaḥ /
atha devaścaturvaktrastuṣṭastamasurādhipam / /४/ /
provāca svayamāgatya varadosmīti sādaram /
praṇamyovāca varadamidaṃ brahmāṇamāgatam१ / /५ / /
prahlādo manyutaptāṅgaḥ piturvadhamanusmaran /
bhagavan yadi tuṣṭosi varadaśca samāgataḥ /
rājānaṃ hatavān viṣṇuḥ pitaraṃ mama māyayā /
saṃgrāme tamahaṃ viṣṇuṃ yathā hanyāṃ tathā kuru /
tamuvāca tato brahmā prahlādamasurottamam /
ajayyaḥ samare viṣṇuravadhyaśca surāsuraiḥ
prasādāddevadevasya jagatsraṣṭurumāpateḥ /
naiṣa śakyo mayā dātuṃ varastubhyaṃ mahāsura /
- - - - - - - - -- - -
६८ jagatīśvarāṇāṃ ka /
१ praṇamya tamuvācedaṃ varadaṃ brahmamāgamatam - ka. /
- - - - - - - - -- - -
anyaṃ vṛṇu२ yatheṣṭaṃ tvaṃ varaṃ yāvaddadāmi३ te /
cintayitvā tato bhūyo mahābuddhirmahāsuraḥ / / 8.172.१० / /
provāca४ vacanaṃ devaṃ kamalāsanasaṃsthitam /
ajayyo yadyavadhyaśca sa viṣṇurdevasattamaḥ५ / / ११ / /
tasya viṣṇostato deva śakrasyānyasya vā ripoḥ /
avadhyohamajayyaśca saṃbhaveyaṃ tavājñayā /
evastviti taṃ brahmā procya dānavasattama /
divyapadmāsano devastatraivāntaradhīyata / / १३ / /
prahlādopi varaṃ७ labdhvā brahmaṇaḥ paramādbhutam /
paścimasyodadhestīre tasthau cintākulendriyaḥ /
kathaṃ hanyāmahaṃ viṣṇuṃ śakraṃ caiva śatakratum /
evaṃ cintayatastasya prahlādasya suradviṣaḥ // १
sarvaśailādhipaḥ śrīmām̐ścakraman himavān giriḥ /
dvābhyāmutpatya pakṣābhyāmājagāma viyaccaraḥ // १ ६/ /
purā hi girayo vyāsa āsan pakṣasamanvitāḥ /
divyā viyadgamāḥ sarve sarvalokacarāstathā /
tamāgatamatho dṛṣṭvā prahrādo himavadgirim /
prāhedaṃ vacanaṃ prītaḥ kṛtvā svāgatamāditaḥ
kaśyapasya९ vayaṃ pautrā daityā girivarādhipa /
bhavantopi१० sutāstasya devā api mahāgire११ //१ ९/ /
asmākaṃ bhavatāṃ caiva ekasmāt saṃbhavo gire
devatā bhrātaro१३ bhūtvā asmākaṃ devatāśca१४ hi /
avamanyāsurānasmān rājyaṃ kurvanti darpitāḥ /
vayaṃ yūyaṃ ca saṃgatya jitvā devānaśeṣataḥ /
trailokyaṃ sarvamākramya rājyaṃ kurmo१५ mahāgire //२१ / /
- - - - - - - - -- - -
२ anyad vṛṇu - ka. / ३ varaṃ daitya dadāmi - kha, dadāni - ka. / ४ uvāca - kha / ५ devasattama - kha. / ६ dānavasattamaḥ - ka.,. ma - kha. / ७ varān - kha. / ८ prīto dattvā - ka. / ९ kāsyapasya - ka / १० bhavatopi - ka kha. / ११ mahāmune - ka. / १२ mune - ka. / १३ bhrātaro devatā - ka. kha. / १४ devatāñca - ka. kha. / १५ kurma - kha. /
- - - - - - - - -- - -
devānāṃ१६ yajanaṃ yeṣu hūyante yeṣu cāgnayaḥ /
prīyante devatā yeṣu deśām̐stānacaleśvara / /२
sahitaḥ sarvaśailaistvamākramya tvaritaṃ jahi /
ijyāhīnān tato devān sukhaṃ haṃsyāma nirvṛtāḥ // २३ / /
ityukto daityarājena himavānacalottamaḥ /
naitadyuktamiti prāha sāśaṅko dānavādhipam / /२४/ /
punareva tataḥ prāha himavantaṃ mahāsuraḥ /
matto yuktaṃ paraṃ१७ tvaṃ cedyadi vetsi nagādhipa
eṣa tvāṃ sahitaṃ śailerneṣyāmi nidhanaṃ samam /
apramattastadā tiṣṭha१८ yāvattvāṃ hanmi parvata / /२६ / /
daityarājaṃ tataḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā parvatasattamaḥ /
karomyevamiti prāha tato daityastutoṣa saḥ१९ /
atha śailaistadā sārdhaṃ himavānacalottamaḥ /
prahlādasya vacaḥ śrutvā२० cakre deśopamardanam / /२८/ /
pitṛdevātmikāḥ sarvā yajñahomādikāḥ kriyāḥ
vartante yeṣu deśeṣu girayastān samākramana /
athotsanneṣu deśeṣu nārado munisattamaḥ /
śakrāyāśrāvayat२२ sarvaṃ parvatānāṃ vyatikramam //8.172.३ ० / /
tacchrutvā krodhasantapto devarājaḥ śatakratuḥ /
samāgamyācalān prāha kimetaditi manyumān
athocurgirayo vyāsa kruddhaṃ devagaṇādhipam /
prahlādasya bhayāddeva mahādaityapatervayam / / ३२ / /
imaṃ vyatikramaṃ prāptā na२३ doṣo naḥ kathañcana /
atha cenmanyase doṣamasmākamamarādhipa / /३
- - - - - - - - -- - -
१६ devatāṃ - ka. / १७ varaṃ - ka., yuktavaraṃ - kha. / १८ tatastiṣṭha - kha. / १९ ha - kha. / २० sarvaṃ - kha. / २१ yajñahomādikakriyāḥ - ka. / २२ śakramaśrāvayat - ka. / २३ ha - kha. /
- - - - - - - - -- - -
prahrādāntikramāgaccha prayāma sahitā drutam /
tenedaṃ kāritaṃ sarvaṃ yajñadeśopamardanam
daityarājena balinā yuṣmadapriyalipsayā / /३ ४/ /
nāparādhoyamasmākaṃ२५ tathā tvaṃ viddhi devapa /
tāneva bruvataḥ śakraḥ sutarāṃ manyumān girīn / / ३५/ /
pakṣahīnān tadā cakre kṣiptvā vajraṃ punaḥpunaḥ /
hīnapakṣāstataste tu sarva evācaleśvarāḥ / / ३६ / /
peturmahītale vyāsa chinnapakṣāḥ khagā iva /
atha daityapatiḥ śrutvā prahrādosurapuṅgavaḥ /
pakṣacchedaṃ nagendrāṇāṃ bhṛśaṃ cukrodha pīḍitaḥ
kiṅkaromīti saṃcintya ciraṃ daityagaṇādhipaḥ / /३८/ /
vadaryāśramamāgatya dadarśa२७ viṣṇumāsthitam /
tasyāsīt sumahadyuddhaṃ viṣṇunā sārdhamadbhutam //३
na śaśāka ca taṃ२८ viṣṇurjetuṃ prahlādamojasā /
tayoryuddhamabhūd ghoraṃ divyamabdaśataṃ purā
ātmānaṃ veda hīnaṃ ca viṣṇuḥ prahlādadānavāt /
sobhiyuktastadā yuddhe viṣṇuḥ paramadharmavit
aśakto dānavaṃ jetuṃ manyumānabhavat prabhuḥ /
atha dhyātvā mahādevaṃ praṇamya ca punaḥ punaḥ / /४२/ /
sasmāra para - - - - - - - - - - - /
- - - - - - - - - - - - pinākinaḥ / /४३ / /
avadhyatvamajayyatvaṃ sarvalokanivāsibhiḥ /
prasādaṃ tamanusmṛtya śaivaṃ viṣṇuḥ surottamaḥ /
mahāsatvabalo bhūtvā daityamabhyadravad balī /
hīyamānamathātmānaṃ hiṇyakaśipoḥ sutaḥ / /४५/ /
- - - - - - - - -- - -
२४ deśayajñopamardanam - ka. kha / २५ yathāsmākaṃ - ka kha / २६ pi(pa)ṇḍitaḥ - ka. / २७ dadṛśe - kha. /
- - - - - - - - -- - -
jñātvā ca balinaṃ viṣṇuṃ yuddhadeśādapākramat /
ajitaṃ viṣṇunātmānaṃ śivatejovimohitaḥ / /४६ / /
prahrādo jitamātmānaṃ२९ bubudhe dānaveśvaraḥ /
brahmaṇopi varaṃ labdhvā ajayayyatvamathātmanaḥ /
jitameva tadātmānamamanyata mahāsuraḥ /
prahrādāsurasaṃgrāmaṃ ghoraṃ devabhayaṃkaram / /४८/ /
abhūdabdaśataṃ divyaṃ viṣṇunā sārdhamadbhutam /
na śrutena na vīryeṇa na śauryeṇa na tejasā /
na buddhyā na ca dharmeṇa prahrādasadṛśosuraḥ /
hiraṇyakaśipurnāsīdrājā tatsadṛśo mahān / /8.172.५० / /
nāndhako na hiraṇyākṣaḥ prahlādasadṛśo bale /
bhṛguśāpāt kilāyāto daityatvaṃ viṣṇureva saḥ //५१ / /
śauryeṇa spṛhayanti sma śrutena vinayena ca /
divaukasopi saṃsiddhāḥ prahrādasya mahātmanaḥ / /५२/ /
nābhavaṃstasya rājye tu duḥkhaśokānvitāḥ prajāḥ /
evaṃ sa dānavaśreṣṭhaḥ kṛtvā yuddhaṃ tu viṣṇunā /
paścāttāpopataptāṅgo viṣayebhyo gataspṛhaḥ /
varadānamanityaṃ taj jñātvā ca tapasaḥ phalam //५४/ /
niḥspṛhaḥ sarvakāryeṣu viṣayepsāvivarjitaḥ /
sarvasannyastakarmā tu३० dhyānābhyāsaparāyaṇaḥ /
pravavrāja mahādaityaḥ śamepsurmokṣasiddhaye /
punarāvartakaṃ janma buddhvā cānityatā parām //५७/ /
kaṣṭaṃ rājyamiti jñātvā prahrādaḥ paramārthavit /
abhiṣicya sutaṃ rājye ditijānāṃ३१ virocanam //५
daityadānavarājānaṃ kṛtvā tamasureśvaram /
mokṣasiddhiṃ parāmicchan pravrajyākṛtaniścayaḥ / /५९/ /
- - - - - - - - -- - -
२९ jitamityeva - ka. / ३० sannyastasarvakamā tu (?) / ३१ ditijātāṃ (taṃ?) - ka. /
- - - - - - - - -- - -
varaṃ tattvamathānveṣṭuṃ guṇātītamajaṃ śivam /
sākṣād bhagavataḥ śiṣyaṃ३२ kapilasyāsuriṃ munim
śiṣyatvenopasaṃgamya mokṣavidyāmavāptavān
prakṛtīnāṃ paraṃ tattvaṃ vikārāṇāṃ paraṃ tathā
kṣetrajñaṃ puruṣaṃ jñātvā bhoktāraṃ bhoktṛvarjitam /
mokṣavidyāparārthajñaḥ sāṃkhyasiddhāntapāragaḥ /
siddhaḥ pañcaśikho nāmnā sobhavanmunisattama
sa yogaṃ३५ paramaṃ labdhvā sāṃkhyācāryo mahāmuniḥ /
duḥkhatrayavinirmuktaḥ prāptavān padamavyayam /
śrīmānevaṃ tribhuvanaripurdaityarājo mahātmā
kṛtvā vairaṃ vibudhaguruṇā viṣṇunā dīrghakālam /
siddhaḥ paścājjagadabhayadaḥ prāptayogaśca bhūtvā
muktaḥ paścāt३६ sa padamamṛtaṃ३७ brahma cādyaṃ hyavāpa /
kṣetrajñaboddhā guṇaviprayukto३८ duḥkhairvihīno bhavapāśabandhaiḥ /
tāmisramohapratibandhamukto३९ yogośvarosau ditijādhipobhūt //६५/ /
evaṃ tām̐śchinnapakṣām̐stu girīn sarvān purandaraḥ /
pracakāra muniśreṣṭha prāk pṛṣṭo yadahaṃ tvayā //६
iti skandapurāṇe prahrādacarite parvatapakṣacchedonāmā dvisaptatyadhikaśatatamodhyāyaḥ
vyāsa uvāca
nagendro jīvite krauñce toṣite ca surairguhe /
yāto१ himavataḥ śṛṅgaṃ pārvatyā sahito haraḥ /
kimanyadakaroddevaḥ kiṃ cainaṃ prāha pārvatī /
etat kathaya viprendra na tṛptiḥ śṛṇvato hi me /
- - - - - - - - -- - -
३२ siddhaṃ - kha / ३ mavāpnuyāt - ka. / ३४ munisattamaḥ - ka. / ३५ saṃyoga. - ka / ३६ śāntaṃ - ka. / ३७ paramamṛdutā (?) - kha. / ३८ vipramukto - ka- / ३९ pratibaddhamukto - kha/ / ४० २२० - kha. / १ tayā - ka., yātvā - ṣa /
- - - - - - - - -- - -
sūta uvāca evamukto munīndreṇa brahmaṇastanayovyayaḥ /
ṛṣiḥ paramayogīśaḥ kathayāmāsa tattvataḥ / / ३ / /
prayāte himavacchṛṅgaṃ devadeve sahomayā /
babhāṣe girijā devaṃ praṇamya parameśvaram / /४/ /
uñchavṛtterhiraṇyasya२ naimiśāraṇyavāsinaḥ /
śaucena tapasā bhaktyā yuktasya ca śamena hi / /५/ /
svayameva prayātāhaṃ dvijaṃ pūjāṃ pratīcchitum /
māhātmyaṃ tasya tad dṛṣṭvā brāhmaṇasya tapasvinaḥ /
gatāhaṃ vismayaṃ deva dvijāḥ śreṣṭhatamā iti /
devebhyopi garīyāṃso brahmaṇā iti me matiḥ /
tvattotha३ śrotumicchāmi dvijamāhātmyamuttamam
devadeva uvāca
evametajjagaddhātri surāsuranamaskṛte /
śreṣṭhāstapasvino viprā devebhyopi garīyasaḥ४ / /८/ /
madīyā yāḥ prajāḥ५ sṛṣṭāḥ६ prathamāḥ prabhavo hyaham /
rudrā dvijātayaḥ pūrvaṃ mayā sṛṣṭā mahaujasaḥ / /९/ /
madīyāṃ mṛṣṭimālokya brahmaṇāpi sisṛkṣuṇā /
brāhmaṇā mūrdhataḥ sṛṣṭāḥ pūrvameva mahāprabhāḥ / / 8.173.१० / /
agrabhūto७ hyahaṃ teṣāṃ dvijaśreṣṭhastadābhavam /
tataste८ matsakhāḥ९ sarve babhūvurviprasattamāḥ /
uttamaiṣāparā१० sṛṣṭirbrāhmaṇāḥ११ parameṣṭhinaḥ /
dharmādikaṃ caturvarṇaṃ sarvaṃ teṣu pratiṣṭhitam // १२ / /
yajjuhvati१२ havirviprāstena tṛpyanti devatāḥ /
jagat pratiṣṭhitaṃ sarvaṃ brāhmaṇānāṃ१३ hi tejasā / / १३ / /
- - - - - - - - -- - -
२ uñchavṛttirhiraṇyasya - kha ṭi. ३ tattva?- - kha. / ४ garīyāṃsaḥ (?) / ५ purā - ka. / ६ sṛṣṭvā - ka. / ७ agrībhūto? - ka. / ८ tatate - kha / ९ matsamāḥ (manmayāḥ) - kha, १० purā - kha. / ११ brāhmaṇaṃ - ka / १२ juhvanti - ka. kha. / १३ brāhmaṇyena (?) /
- - - - - - - - -- - -
mṛtyujanmāpahaṃ yattanmama pāśupataṃ vratan /
na varṇāḥ sādhayantyanye muktvā brāhmaṇasattamān //१४/ /
lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyāmi dvijātīnāmidaṃ śṛṇu /
śaucārjavavidhānaṃ ca prabhāvaṃ karma caiva ha / /१ ५/ /
brāhmaṇastu bhavejjātyā१४ saṃskārād dvija ucyate /
vidyayā vipratāṃ yāti brāhmaṇyaṃ trividhaṃ smṛtam /
yaśca jātyā bhaved vipro yaśca१५ syād vedapāragaḥ /
tayostrāṇe vadhe cāpi१६ puṇyapāpe१७ same१८ smṛte१९ // १७/ /
jātyā ca yo bhavedvipraḥ sarvāgamaviśāradaḥ
tapaśaucasamāyuktastryavadātaḥ sa ucyate / / १८ / /
tādṛśaṃ bhojayecchrāddhe daive karmaṇi vāpi२१ yaḥ /
akṣayaṃ tad bhavet tasya vyavadātasya tarpaṇāt //१
vedavidyo bhavedvipro nityaṃ homaparāyaṇaḥ /
sopi śreṣṭhaḥ smṛto devi pūjitastārayet kulam
sarvathā jātimātreṇa yopi syād brāhmaṇaḥ kvacit /
sopi lokagururdevi pūjitaḥ svargado bhaveta / /२ १ / /
agnihotraṃ tapo yajñaḥ śaucamārjavameva ca /
satyaṃ vedaprasaṅgaśca dvijakarma paraṃ smṛtam /
nānṛtaṃ brāhmaṇo brūte na hanti prāṇinaṃ dvijaḥ /
na sevāṃ kurute vipro na dvijaḥ pāpakṛdbhavet
brāhmaṇaśca tapasvī ca na janma punarāpnute /
vidvadbrāhmaṇatāṃ labdhvā kinna labdhaṃ hi dehinā२२ / / २४/ /
mūrttayo yāḥ smṛtā hyaṣṭāvarkasomādayo mama /
sarvāstā nivasanti sma brāhmaṇe tapasaidhite२३
- - - - - - - - -- - -
१४ bhavejjanmāt - ka. / १५ yacca - ka. / १६ vāpi - kha. / १७ puṇyapāpau - ka kha / १८ samau - ka- kha. / १९ smṛtau - ka. kha. / २० vide(va ca) viśāradaḥ - kha / २१ cāpi - kha / २२ dehinām - kha. / २३ tapamadhite - ka. kha. /
- - - - - - - - -- - -
dvijatejo hyavaṣṭabhya amṛtaṃ gāva eva ca /
prabhavanti sadā devi viprāḥ śreṣṭhatamāstataḥ
nāsādhyaṃ२४ vidyate teṣāṃ dvijānāṃ paramaujasām /
ruṣitāste२५ prasannā vā prayacchanti śubhāśubham /
dvijāstapasvino ye tu vedavidyāviśāradāḥ /
muktidāstu२६ bhaveyuste devānāmapi devatāḥ / /२८/ /
ahaṃ pitāmahaścaiva teṣāṃ yonidvayaṃ२७ smṛtam /
mattaḥ pūrvaṃ prasūtāste tato devi pitāmahāt
āvāṃ hetū dvijātīnāṃ prakṛtitvāt tvameva ca /
prakṛtistvaṃ samākhyātā puruṣaḥ paramo hyaham //8.173.३ ० / /
brahmaviṣṇū smṛtau yau tau rajaḥsatvaguṇātmakau /
āvābhyāṃ tau prajāyete sṛṣṭikāle prajāpatī /
ahaṃ२८ hyagnistamo viṣṇuḥ satvaṃ brahmaṇi saṃsthitam /
rajastvaṃ vyāpitaṃ viddhi guṇabhūteṣu karmasu //३
mohātmako smṛtāvetau tamo rāgastathaiva ca /
satvaṃ nāśayate tau hi sa cāgneḥ२९ saṃprajāyate / /३
vahnitejāḥ smṛtā hyete mahātmāno dvijātayaḥ /
sarvataḥ prabhavantyete nāsti teṣāṃ nivāraṇam // ३४/ /
ārjavaṃ samatāṃ caiva viddhi tejo dvijātiṣu /
tapovidyāsamāyuktādārjavastu viśiṣyate //३ ५/ /
aśāṭhyaṃ३० hanti pāpāni samatā mohabandhanam /
ubhepyete nihanti sma ārjavaṃ sevitaṃ dvijaiḥ // ३
purā bhāgīrathītīre dvijaḥ paramadharmavit /
nāmnā dānarucirnāma uñchavṛttirbabhūva ha //३७/ /
sarvavidyāvinītātmā sarvabhūtābhayapradaḥ /
saha patnyā ca madbhakto vahnihomaparāyaṇaḥ
- - - - - - - - -- - -
२४ nāsādyaṃ - kha. / २५ tuṣitāste - ka. / २६ vṛttidāstu - ka. / २७ yonīdvayaṃ - ka kha. / २८ aha - ka. / २९ taccāgneḥ (?) / ३० asādhyāṃ - kha. /
- - - - - - - - -- - -
atithiṃ bhojayitvā ca३१ pūrvaṃ devi yathāgatam /
ṣaṣṭhe kāle tatośnāti tasyedaṃ vratamuttamam / /३ ९ / /
athaivaṃ vartamānasya bhūyān kālo jagāma ha /
atithāvāgate३२ tasya na vikalpaḥ prajāyate /
tapaśaucasamāyukta३३ ārjavaikarato dvijaḥ /
babhūvātyarthamarciṣmānarkāgnī iva३४ tejasā /
tasyaivaṃ tapaso३५ vahniḥ prītastuṣṭimagāt parām /
śubhaditsurabhūccāsya samīhitaphalapradaḥ / /४२ / /
kadācidatha kālena ṣaṣṭhe kāle samāgate /
himamegholbaṇe śīte durdine paryaṭan dvijaḥ /
nāpaśyadatithiṃ kañcid३६ bubhukṣāklamakheditaḥ /
yadā nāsaditastena dināntepyatithiḥ kvacit /
aprāśyaiva tadā kiñcidupavāsaparāyaṇaḥ /
babhūva dvijamukhyosau nātmakhedamacintayat३७ /
patnyapyasya mahābhāgā patibhaktivrate ratā /
yathaivāsyāḥ३८ patiścakre tathā sāpyakarottadā //४६/ /
śītakṣudupataptāṅgo naikadvandvasamāvṛtaḥ /
kleśena mahatātīva khinnobhūddevi sa dvijaḥ /
dvitīyetha samāyāte ṣaṣṭhe kāle sa ha dvijaḥ
śītadurddinajāddoṣānnaivātithimavaikṣata४० / /४८ / /
athāgnistasya४१ tajjñātvā४२ niścayaṃ paramaṃ mahat /
śvapākasadṛśaṃ rūpaṃ vikṛtaṃ kutsitaṃ ca hi४३
kṛtvā pādapamūlasthaḥ४४ pradadau tasya darśanam /
kṣudhārtotha sa viprendraḥ paryaṭannatithīpsayā / /8.173.५० / /
- - - - - - - - -- - -
३१ tu - kha / ३२ atitherāgame(?) / ३३ tapasaḥ śaucasaṃyukta - ka. kha./ ३४. .narkāgnyoravi(gnyoriva? - kha. / ३५ tapa(pya)to (?) / ३६ kiñcid - ka. / ३७ mannakhedamacintayat - kha. / ३८ yathaiva ca - kha. / ३९ samāgate - ka, mahādvijaḥ - kha. / ४० mavekṣata - ka / ४१ tathāgnistasya - ka. kha / ८२ taṃ jñātvā - ka. / ४३ bahiḥ (?) / ४४pādamūlastho - ka. kha. /
- - - - - - - - -- - -
apaśyad vṛkṣamūlasthaṃ ghoraṃ vikṛtarūpiṇam /
śvapākaṃ śītasaṃkhinnaṃ naikavraṇaśatāṅkitam४५
durdṛśaṃ४६ vṛddhamārttañca prasravatkṛmiśoṇitam /
vikrośantaṃ ca tāteti sopaśyad dvijasattamaḥ //५२ / /
kṛpaṇaṃ tamatho dṛṣṭvā śvapākaṃ dvijasattamaḥ /
samāśvasihi bhadreti provāca madhuraṃ vacaḥ / /५३ / /
śītāpanayanārthañca vahnimasyānayad dvijaḥ /
atha taṃ४७ vahnisaṃsargāt samāśvastamuvāca saḥ४८ /
ehi bhuṃkṣvātithirme tvaṃ४९ bhava bhadreti sādaram /
tamuvāca tato५० dīnaṃ५१ śvapākastapasāṃ nidhim //५५/ /
śvapākohaṃ dvijaśreṣṭha mahyamannamihaiva hi /
kutsitāya prayacchasva yathaiva mṛgapakṣiṇām // ५६ / /
nāhaṃ saṃskṛtamāhartuṃ yogyonnamiti cābravīt /
tamevaṃ vādinaṃ dhyānājjñātvā५२ vahnimupasthitam / /५७/ /
provāca dvijaśārdūla idaṃ vacanakovidaḥ /
nāhaṃ jātiṃ garhayāmi pūjayāmi .na cānagha / /५८/ /
ātmā sarvagato hyeṣa sarvaprāṇiṣu saṃsthitaḥ /
ātmānaṃ tamahaṃ bhaktyā pūjayāmi paraṃ śivam / /५९/ /
sarvatra saṃsthitaṃ matvā puruṣaṃ parameśvaram /
tiryakṣu nahi me kutsā tvadvidheṣu viśeṣataḥ / / 8.173.६० / /
sarvameva sa eveti tapaḥśaucaparāyaṇaḥ /
pūjayāmyahamavyagrastatra nissaṃśayo bhava / /६१ / /
kṛmikīṭākhusarpeṣu५३ śvapāgdevadvijātiṣu /
yadā sarvagato hyātmā tadā kutsā kathañca naḥ५४ /
- - - - - - - - -- - -
४५ vraṇaśatārditam - kha. / ४६ durdarśa - kha. / ४७ śvapākaṃ (?) / ४८ ha - kha / ४९. maṃhya - kha. / ५० tadā - ka. / ५१ dīnaḥ - ka / ५२ dhyātvā jñātvā - kha. / ५३ krimikīṭākhusarpeṣu - kha. / ५४ kathañcana (?) /
- - - - - - - - -- - -
na hi me kutsito bhadra ehi me tvamakutsitaḥ
bhuṃkṣva saṃskṛtamannantu prāpayāsmānanugraham // ६३ / /
evamukto dvijendreṇa śvapākaḥ prītimām̐stadā /
gṛhaṃ jagāma viprasya tasyānugrahalipsayā /
atha dānarucistasya atitheriva pūjitam /
ātithyaṃ vidhivaccakre bhāvaśuddhena cetasā
mūrttimān sobhavat prīto bhojito havyavāhanaḥ /
pradadāvīpsitaṃ cāsmai yogaiśvaryamanuttamam / /६
sa yogaṃ paramaṃ prāpya uñchavṛttirdvijottamaḥ /
vimuktaḥ saha patnyā tu prāptavānamṛtaṃ padam /
yathaiva kapilaḥ siddhastattvavit paramo muniḥ /
evamārjavasaṃpanno brāhmaṇaḥ kṛtalakṣaṇaḥ /
na kiñcinnāpnuyāddevi śubhācchubhataraṃ padam /
etatte kathitaṃ nagendratanaye māhātmyamagryaṃ paraṃ
viprāṇāmamaratviṣāṃ subahuśaḥ puṇyāyuṣaḥ५६ prāpakam
śṛṇvannityamidaṃ paṭham̐śca vidhivadvidvāñchucirmānavaḥ
puṇyaṃ saukhyamathāyurīpsitaphalaṃ tejo balaṃ cāpnuyāt /
māhātmyametat kathitaṃ yathāvat
mahāmahīdhrendrasute dvijānām /
sṛṣṭeḥ prabhavānmama te dvijendrā
māhātmyamitthaṃ paramaṃ hyavāpuḥ / /8.173.७० / /
sanatkumāra uvāca
dvijamāhātmyamullikhya pārvatīparameśayoḥ /
babhūvetthaṃ susaṃvādaḥ puṇyaḥ pāpavināśanaḥ //७१ / /
- - - - - - - - pārāśarya tapodhana /
śrotavyaṃ manyase mattastat pṛcchasva samāhitaḥ //७२/ /
iti skandapurāṇe dvijamāhātmyavarṇanaṃ nāma trisaptatyuttaraśatatamodhyāyaḥ
- - - - - - - - -- - -
५५ tvā kutsito mayā - kha. ५६ pūrṇāyuṣaḥ (?) / ५७ pūrṇāyuṣo hyā(vā)pakam - kha. / ५८ २२१ - kha. /
- - - - - - - - -- - -
vyāsa uvāca bhagavan yattvayā proktaṃ dakṣayajñavadhe tadā /
prāpya pāśupataṃ yogaṃ brahmādyāstridivaukasaḥ१
lebhire paramaṃ tattvaṃ jñānena hi mahāmune /
tanme kathaya bhaktāya śiṣyāya paripṛcchate /
kīdṛśaṃ tatparaṃ yogaṃ jñānaṃ pāśupataṃ śubham /
yajjñātvā२ brāhmaṇāḥ siddhāḥ prāpnuyurmokṣamuttamam /
iti३ pṛṣṭastu śiṣyeṇa provāca munisattamaḥ //३ / /
sanatkumāra uvāca
sādhu vyāsa mahābuddhe mumukṣurasi putraka /
yanmāṃ pṛcchasi tajjñānaṃ yogaṃ māheśvaraṃ param //४/ /
sarvāsāṃ yogavidyānāṃ yattattvaṃ parikīrtyate /
sāṃkhyayogāgamopetāḥ sarvādhyātmaviśāradāḥ // ५/ /
yogaiśvaryamapi prāpya tattvaṃ naivopalebhire /
yadabuddhvā mahābhāga jñānaṃ śaṅkarabhāṣitam // ६/ /
tadyathā kathitaṃ teṣāṃ tryambakeṇa४ divaukasām /
tattehaṃ saṃpravakṣyāmi saṃkṣepāttattvaniścayam / /७/ /
vistareṇa na tacchakyaṃ vaktuṃ varṣaśatairapi /
tasyāhaṃ sthi?tapakṣantu saṃsārotpattināśanam /
muktisiddhipradaṃ vakṣye saṃkṣepānmatamuttamam /
namaskṛtya maheśānaṃ puruṣaṃ bhūtabhāvanam
prakṛteḥ paramaṃ guhyaṃ pudgalaṃ parameṣṭhinam /
yaṃ sāṃkhyāḥ puruṣaṃ prāhuḥ pañcaviṃśamajaṃ vibhum / / 8.174.१० / /
yogāścāpi hi ṣaḍviṃśaṃ vyāpinaṃ triguṇātmakam (?) /
yosṛjat sṛṣṭikāle tu devau sarvajagatsṛjau //१ १ / /
- - - - - - - - -- - -
१ brahmādyāste divaukasaḥ (?) / २ yaṃ jñātvā - ka. kha. / ३ atha - ka. kha. / ४ tryambakeṇa (?) / ५ namaskṛtvā - ka. kha. / ६ prabhuḥ (bhuṃ) - ka. /
- - - - - - - - -- - -
prajāpatī mahātmānau dhyātvā viṣṇupitāmahau /
taṃ praṇamya mahādevaṃ tryakṣaṃ varadamīśvaram / / १२ / /
pravakṣyāmi mataṃ tasya yogasiddhāntaniścayam /
lakṣaṇaṃ viddhi yogasya procyamānamidaṃ mayā / / १३ / /
chidyante७ paśupāśāni yasyābhyāsānmahāmune /
pratyayasya bahirlopo manasyātmani saṃsthite / / १ ४/ /
abhisandhiḥ pare caiva īśvarasyātmanaśca ha /
eṣa yoga iti vyāsa kīrtitaḥ śambhunā purā / / १
bhavajanmāpahaḥ sūkṣmaḥ prapannānāṃ divaukasām /
śarīre tiṣṭhataḥ puṃso yadātmani manaḥ sthitam / / १६ / /
avitarkaṃ bahiścaiva sūkṣmamabhyāsayojitam /
kṛtānāṃ pratyayaiḥ sūkṣmaiḥ sukhaduḥkhādisaṃjñinām८ // १७/ /
aśeṣalopa ityakta sādhakasya tu yuñjataḥ /
paro maheśvaro devaḥ sobhisandhistu yojakaḥ / /१ ८ / /
abhisandhistadā९ yasmādīśvarasyātmanaśca ha /
sukhādānamathaikena bhāvanā - - yojanāt / / १९/ /
pra - - - - - - - - - - tiṣṭhatassataḥ /
sādhakasya bhavennityaṃ hyadriḥ (?) siddhamidaṃ phalam / / 8.174.२० / /
athādhikaraṇaṃ tatra kramaśaḥ parikīrtyate (?)
pratyāhāramato१० vidyā prāṇāyāmastathaiva ca /
dhyānañca dhāraṇā caiva११ yogābhyāsa udāhṛtaḥ१२ //२१ / /
tisro mṛtyumatikramya kriyā hi caturātmikāḥ /
varttante na ca vai - - mṛtyuḥ prabhavate mune /
vaśyā hi dhātavastasmād bhavantyasya na saṃśayaḥ /
tatosau pavamṛtyuśca sādhako bhavati - - // २३ / /
- - - - - - - - -- - -
७ chidyanti - ka. kha / ८ saṃ vratam - kha / ९ abhisandhistu - ka, abhisandhissā(?), itaḥ paraṃ patramekaṃ khaṇḍitaṃ ka pustake / १०.. .stato (/) / ११ dhāraṇāccaiva - kha / १२ udāhṛtaṃ - kha. /
- - - - - - - - -- - -
imāstarkkakriyā vyāsa mastake hṛdi caiva hi /
antarikṣe ca sarvāstu kīrtitā hi na saṃśayaḥ / / २४/ /
sthānatrayanibaddhāstu caturlakṣaṇasaṃsthitāḥ /
kriyāḥ pramādinā naitāḥ śakyāḥ sādhayituṃ kvacit / / २
tisra etāḥ sadā mṛtyuṃ pravṛttā mohalakṣaṇāḥ /
viyogo na bhavettāsu kriyāsvekaika - - - / / २६ / /
ajñānaṃ kampate१३ tāsu bahirantaścarāsvapi /
kriyāsu१४ sādhako yuktastathā madhyagatāsu ca / / २७/ / bhūtendriyamanaḥkāladiṅnivṛttiḥ prabhāvataḥ /
daśaivāśāstrayaḥ kālā१५ bhūtānīndriyavistaraḥ // २८ / /
manaḥpracārasaṃyukto viṣayābhāvalakṣaṇaḥ /
pratyāhāra iti proktaḥ purā bhagavatā svayam / / २९ / /
digantaragamābhāvāt manasyavicalasthitau /
pratyāhārasamutpatiryogotpattau sakṛd bhavet / / 8.174.३० / /
trikālaviṣayaṃ jñānamaiśvaryodagrameva ca /
cale manasi nābhūtāṃ bhavetāṃ saṃsthite१६ samam /
manaḥ sarvamidaṃ yasmāt sādhanaṃ yogakarmaṇaḥ /
ekato manasaḥ sthāne tasmād yatnaṃ samācaret / /३ २ / /
prāṇanigrahaṇe१७ dhyānaṃ prāṇāyāmamiti smṛtama /
prāṇa eva hi vāyūnāṃ sārathye vartate sadā / // ३३ / /
prāṇanigrahaṇe yogī nityamabhyāsamācaret /
uttarottarasaṃsiddhyā vāyu - - - gocare / / ३४/ /
jyotiḥ pravartanaṃ vidyānnityamabhyāsayojitam /
dvirapāne sakṛtprāṇe samāne ca / ' - - - / / ३५ / /
- - - ra - -) - - ५ - - / - - - /
- - - - / - - - ' - - - ' - - - / / ३६ / /
- - - - - - - - -- - -
१३ ajño na kampate (?), prājño - (?) / / १४ kriyātu - kha. / / १५ kālo - kha. / १६ saṃsthitā - kha. /
- - - - - - - - -- - -
kumbha eṣa tṛtīyastu yogavahnipradīpakaḥ / /३७/ /
ebhirdhyānagatiḥ sūkṣmā vāyusaṃrodhakāritā /
pravartate yayā yogī paramaṃ veṣṭi pudgalam / / ३
sakṛdeva samāhārādasakṛtparimokṣaṇāt /
kumbhakaṃ caitaduddiṣṭaṃ१८ prāṇāyāmādidhāraṇāt / / ३ ९/ /
prāṇo vāyurasāvātmā śarīre jīva - - - /
vidyād rūpadvayaṃ tasya sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca sarvataḥ
avyaktaṃ sūkṣmarūpaṃ tu sthūlamākāralakṣaṇama /
sthūlādārabhya sūkṣmaṃ tu dhyānābhyāsānnirūpayet १९ //४१ / /
sūkṣmasaṃropaṇājjyotiḥ prakāśo jāyate mune /
dhyāyataḥ sthūlalakṣyaṃ२० tu sarvadikṣu sṛtaṃ manaḥ /
yadā dīptimadutpadyet tadāśu sthāpayet punaḥ //४२ / /
girau vṛkṣe marutpṛṣṭhe śvabhre prāsādapaṃktiṣu /
samudre vasudhāyāṃ vā manaḥsaṃyogamācaret /
sthāpitaṃ tanmanastatra punaḥ saṃhāramāvrajet /
acaitanyaṃ diśenmohād vāyurdṛṣṭamatonyathā२१ / /४४/ /
saṃhṛtya ca tato vyāpi bhūyo dhyānagatiṃ caret /
dhyāyato nityamabhyāsānmano vāyu - - - - / /४५/ /
pravṛttajñānayogasya२२ viṣayāsaṃgasaṃkṣaye /
prātibhāni२३ hi vighnāni satvādiguṇajāni tu /
vighnabhūtāni yogasya prodbhavanti hi yuñjataḥ /
tāni vidvān prayatnena viṣayecchāvivarjitaḥ /
jitvā nirvāṇamārgastho bhavet traiguṇyavarjitaḥ //४७/ /
ākāśagamanaṃ divyamapsarogaṇasaṃgajam /
abhiṣekaśca devebhyaścitrakāvyapravartanam / /४८ / /
- - - - - - - - -- - -
१८ kumbhakametaduddiṣṭaṃ - kha., itaḥ pūrva patramekaṃ khaṇḍitaṃ ka. pustake / १९ - sannirūpayet - kha. २० lakṣaṃ - kha / २१ dṛṣṭamatonyathā - kha. / २२ dhyānayogasya (?) / २३ pratibhā(n) ti - kha,
- - - - - - - - -- - -
aiśvaryasukhasaṃsaktirhemaratnāgamaṃ bahu /
satvādetāni vighnāni prātibhāni tu lakṣayet
utpattimadayuktāni२४ bhinnācārakramāṇi tu /
rajovighnāni saṃvidyāt prātibhāni na saṃśayaḥ / /8.174.५० // kṣayaśūlajvaronmādakuṣṭasarpagrahāṇi tu /
yātanodgamapūrvāṇi tāmasāni vinirdiśet //५१/ /
guṇatrayasamutthāni prātibhāni sadā muniḥ /
yuñjan saṃlakṣayecchīghraṃ cikitsedāśu caiva hi
prāṇādyānabhisandhāya२५ manaḥ saṃhṛtya caiva hi /
prāṇāyāmena kumbhena hanyādvighnāni sarvataḥ /
rajaḥ satvaṃ tamaścaiva pradhānasya२६ guṇāstrayaḥ /
tasyaiva hi maheśasya prajāsaṃsargahetavaḥ
yogamohād bhavantyete sābhimānasya yuñjataḥ /
nirīho nirvṛto yogī sacetā ghaṭate yadā / /५५/ /
prātibhāni tadā yānti vighnāni hi samaṃ kṣayam /
prādurbhāvastatasteṣāṃ guṇānāṃ mohakāraṇam (?)
tamo raudraṃ vijānīyāt satvaṃ brahmaṇi saṃsthitam /
rajastu baiṣṇavaṃ vidyātteṣāṃ hantā२७ maheśvaraḥ / /५७/ /
mahādevaṃ paraṃ jñātvā yogābhyāsarato dvijaḥ /
guṇatrayavinirmuktaḥ śaṅkare layamāpnuyāt
yamaiḥ saniyamaiḥ pūrvaṃ śodhayedātmanastanum /
tataḥ śāstrapraṇītena dharmādharmavivarjitaḥ२८
krameṇa sopadeśena dhyānābhyāsaṃ samācaret /
śabdādīn viṣayān jitvā śrotrādīndriyagocarān२९ //8.174.६० / /
- - - - - - - - -- - -
२४ unmattamadayuktāni - ka. / २५ nābhisaṃbandhān - kha. / २६ prādhānyasya - ka., prādhānyena(?) / २७ hartā - kha. / २८ -dharmavivarjitāt - ka. / २९ tvagādindriyagocarān - ka. kha. /
- - - - - - - - -- - -
samo daivatatiryakṣu३० nirmamaḥ sarvavastuṣu /
sarvārambhavinirmuktaḥ puṇyapāpavivarjitaḥ / /६ १ / /
nirdvandvo३१ nirjane३२ īśe yogābhyāsaṃ samācaret /
sābhimānaṃ saniyamaṃ tyaktvā३३ sāṃkhyaviniścayam // ६२ / /
pare māheśvare yoge nityamamyāsamācaret /
aṣṭau prakṛtayo nityā vikārāścaiva ṣoḍaśa /
puruṣaḥ pañcaviṃśaśca sāṃkhyasiddhāntagocaraḥ /
etadeva paraṃ guhyaṃ३४ drye sāṃkhyānāṃ tattvaniścaye /
prakṛterantaraṃ jñātvā puruṣasya ca mucyate३५ / /६४/ /
iti skandapurāṇe pāśupatayogavarṇanaṃ nāma dhyānavidhau prathamoyaṃ catuḥsaptatyuttaraśatatamodhyāyaḥ
sanatkumāra uvāca
yogaṃ sāṃkhyañca sarvatra dvividhaṃ jñānamucyate /
tatra sāṃkhyaratāḥ kecit kecid yogapathāśritāḥ १
avyaktaṃ prakṛtiścaiva tathāhaṅkāra eva३ ca /
aṣṭau prakṛtayo hyetāstanmātraḥ pañcabhiḥ saha / / २ / /
pañca buddhīndriyāṇyāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca /
manaḥ pañca ca bhūtāni vikārāḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ
puruṣaḥ pañcaviṃśaśca sarvārambhavivarjitaḥ /
nityaḥ sarvagataḥ sūkṣmaścetāvān४ triguṇejjhitaḥ / /४/ /
saṃśuddho vimalo bhoktā akartā sākṣivat sthitaḥ /
viditvā na viśantyenaṃ bhūyaḥ saṃsārapañjaram
pañcaviṃśati tattvāni sāṃkhyairetāni yogibhiḥ /
proktāni yad५ viditvā hi mucyate kila janmanaḥ६ / /६ / /
- - - - - - - - -- - -
३० devatātiryakṣu - ka. kha. / ३१ nirdvandve - ka. kha. / ३२ vijane - kha. / ३३ jñātvā (?) / ३४ brahma - ka./ ३५ mucyatīti - ka. /
१ yogapathe ratāḥ (?),. gratāḥ - ka / २ ca mahāṃścaiva () / ve. ..meva - kha. / ४ ścaitāvān - ka, ścaityavān (?), ..ścetana (?) / ५ yān - ka., ye yā - kha. / ६ jantavaḥ - ka. /
- - - - - - - - -- - -
( ९४५) sūkṣmā prakṛtiravyaktā bhojyā७ sarvaratā calā /
nityā cācetanā caiva vijñeyā sarvakāmikī
tamaḥ satvaṃ rajaśceti८ viṣayasthaṃ guṇatrayam /
yeṣāmavyabhicārāddhi९ sarvametadavasthitam
prakāśajananaṃ satvaṃ rajaḥ saṅgapravartanam /
tamo vimohanañcaiva guṇavistara ucyate१० / /९ / /
bhinnakāryapracārāṇāmeteṣāṃ guṇasaṃjñinām
hetunā puruṣārthena sādhikā vṛttirucyate१२ / /8.175.१ ० / /
daivamaṣṭavibhedantu१३ tiryak saptavidhaṃ smṛtam /
avikalpyaṃ ca mānuṣyaṃ sarvatetad१४ guṇātmakam / /१ १ / /
mūḍhaṃ niścetanaṃ bhūtaṃ sthūlaṃ sūkṣmamathāpi vā
amūrttaṃ mūrttimadvāpi१६ triguṇaṃ sarvamucyate१७ / / १२ / /
mokṣavighnakarā hyete kīrtitā yogino guṇāḥ /
saktasyaiva१८ hi bandhaḥ syādasakto mukta ucyate /
vibhāgāt prakṛtisthasya sthitā nityaṃ guṇatrayam (?) // १३ / /
vibhāgena vikārasthā yathādharmaṃ samāśritāḥ /
bhūtasargastridhābhūtaḥ१९ sāṃkhyajñaiḥ paripaṭhyate /
saṃsiddhaḥ२० prākṛtaścaiva२१ tathā vaikṛta ucyate
tatra dharmeṇa saṃsiddhā yoge māheśvare sthitāḥ // १ ५/ /
necchanti saṃbhavaṃ vyāsa dharmo (?) pañcātmataḥ smṛtaḥ /
te punardravyasaṃbandhāt sāṃkhyadṛṣṭāntapaṇḍitāḥ / / १
icchanti२३ kāryamāśritya kāraṇāśrayiṇo na hi /
pradhānāt puruṣād buddhirabhūt satvādhikāsakṛt //१७/ /
- - - - - - - - -- - -
७ bhogyā (?) / ८ rajaścaiva - kha. / ९ yeṣāmādyavicārāddhi - kha. / १० mucyate - ka. kha. / ११ sajñinā guṇaḥ - ka, / १२ vṛttirīritā - kha. ' १३ vibhinnantu - ka kha / १४ samametad - kha / १५ ca - kha / १६ bhūrtimaccāpi - kha. / १७ sarva triguṇamucyate (?) / १ na saktasyaiṣa - ka. / १९ stridhābhūtā - kha. / २० saṃsiddhaṃ - kha. / २१ prākṛntañcaiva - kha. २२ mucyate - kha. / २३ icchante - kha. /
- - - - - - - - -- - -
guṇānāṃ pariṇāmena prākṛtānāṃ jalādivat
byavasāyastathā rūpaṃ niścayaśceti bhāṣyate / / १८ / /
buddhireva hyahaṅkāraḥ pratyayāntarasaṃbhavāt
manaḥ kecit tamicchanti२६ kriyājaṃ guṇasaṃgraham // १९ / /
ahameva hi karteti२७ ahaṅkāra udāhṛtaḥ /
manasaḥ kalpanaṃ vāpi२८ smṛtamindriyagocaram /
buddhibhūtādahaṅkārāt satvotpannāt prakāśinaḥ
buddhīndriyāṇi jātāni pañca sattvodayāni tu /
bodhyate budhyate vāpi mumukṣustvindriyairyataḥ२९ / / २१ / /
tato buddhīndriyāṇīti kīrtyante tattvacintakaiḥ /
- - - - - - - - - - - - - - - - / / २२/ /
ataḥ karmendriyāṇyāhurguṇājjātāni rājasāt /
tāmasādapyahaṅkārāt tanmātrāṇyabhavan punaḥ //२ ३ / /
kecit sarvagatānyāhu - - - - - - - - /
- - - - vidhaṃ tacca dharmādharmasamudbhavam // २४/ /
yāti sarvatra siddhārthaṃ bhūtavyāpi vimohanam /
śaktaṃ sarvāśrayaṃ sūkṣmamanivāritadikpatham /
liṅgaḥ tacca samākhyātaṃ dehināṃ yacca kāraṇam /
yaśca sargastridhā proktaḥ sa eva navadhā punaḥ /
prākṛtasya vikārasya dehabhedāḥ sahasraśaḥ /
tattvasargaḥ smṛtaḥ pūrvaḥ३० piṇḍasargastatoparaḥ / / २७/ /
pratyayānāṃ tataḥ sargastṛtīyaḥ samudāhṛtaḥ /
asakti३१ rvilayastuṣṭiḥ siddhiśceti catusthi -
bhedāḥ pratyayasarge tu vaiṣamyādapare smṛtāḥ /
pañcāśat parito bhedā ye ca teṣāṃ guṇā daśa /
- - - - - - - - -- - -
२४ jalādrivat - kha. / २५ prayātyantarasaṃbhavāt - kha., .. saṃbhavām - kha. / २६ samicchanti - kha. / २७ tarketi - kha. / २८ vyāpi - kha. / २९ .. ryutaḥ - kha. / ३० pūrvaṃ - kha. / ३१ aśakti - kha. /
- - - - - - - - -- - -
ṣaṣṭirete padārthā hi gīyante kapilādibhiḥ /
sā tuṣṭirnavadhā bhinnā siddhiścaivāṣṭadhā punaḥ //8.175.३ ० / /
smṛtaḥ pañcavidhaścāpi teṣāmeva viparyayaḥ /
aṣṭabhedā३२stribhinnā३३ syād daśabhiḥ kāryabandhanaiḥ //३
ete ṣaṣṭipadārthāstu saṃkhyājñānamiti३४ śrutiḥ /
nyūnāmekādhikāmeke३५ ṣaṣṭimanye३६ tu jānate
mamaiva hi purā vatsa guṇaje padapañcake /
antaraṃ tattvamanveṣṭuṃ prakṛteḥ puruṣasya ca / /३
sāṃkhyatantraṃ mahad buddhvā jñātvā tat prakṛteḥ param /
pacaviṃśamajaṃ tattvaṃ bhoktāramabhimāninam
sandehāpagamo nābhūdabuddhvā parameśvaram /
yadāhaṃ devadevena svayameva jagatsṛjā / /३ ५/ /
svayogaṃ śambhunā vatsa grāhito gatasaṃśayaḥ /
tadā ṣaḍviṃśakaṃ tattvaṃ jñātvā sarvagamīśvaram // ३
vimukto yogasaṃsiddhau jātohaṃ mohavarjitaḥ /
bhoktā cet prakṛterasti bhuṃkte ca puruṣaḥ svayam /
- - - - - - - - - - - - napi dvija
yastayoḥ parato nityam३७ ṣaḍviṃśastvīśvaro vibhuḥ /
taṃ jñātvā paramaṃ tattvaṃ mucyate janmabandhanāt
sāṃkhyaṃ kṛtsnamapi jñātvā guṇāntaravicāraṇāt /
pañcaviṃśakasaṃbodhānnaiva muktiḥ prajāyate /
sa baddho३८ bhoktṛpāśaistu guṇaiḥ prakṛtisaṃbhavaḥ / /३
abhimānātmako bhoktā puruṣatvādamocakaḥ /
taṃ viditvāpi naiva syānmuktiḥ pratyayavarjitā /
eṣa uktassamāsena sāṃkhyasiddhāntavistaraḥ /
yogatattvaṃ pravakṣyāmi duḥkhajanmavināśanam
- - - - - - - - -- - -
३२ bheda (?) / ३३ tribhinnaḥ (?) ३४ sāṃkhyā (sāṃkhya?) jñānamiti - kha. / ३५ ... nekādhike - kha. / ३६ ranye - kha. / ३७ nityaṃ - kha, itaḥ pūrva patramekaṃ khaṇḍitam ka pustake / ३८ saṃbandho - ka. /
- - - - - - - - -- - -
saṃbhavaṃ dehinaścaiva vairāgyaṃ yena codbhavet /
dharmādharmaparityāgaṃ३९ satyānṛtavivarjitam४० / /४२/ /
yogābhyāsaṃ४१ parāsaṅgaṃ४२ sūkṣmajñānamaninditam /
sarvasaṃsaktinirmukta४३ mīśvaraprāptikāraṇam४४ / /४३ / /
siddhinirdvandvasaṃyogamaśubhodayanāśanam /
paropalabdhivijñānaṃ tattvārthapadaniścayam //४४/ /
bhavajanmāpahaṃ yogaṃ viṣayendriyavarjitam /
mataṃ paśupateḥ kṛtsnamamṛtāspadalambhanam / /४५ / /
iti skandapurāṇe pāśupatayogavarṇane dhyānavidhau dvitīyoyaṃ pañcasaptatyuttaraśatatamodhyāyaḥ
sanatkumāra uvāca
utpadyate१ yathā janturvairāgyaṃ vrajate yathā /
yathā prabudhyate caiva tatte vyāsa vadāmyaham // १ / /
ākāśaḥ२ pavanastejo bhūmirāpastathaiva ca /
eṣāmekatra saṃghātāccharīraṃ nāma jāyate // २/ /
rasāḥ somātmakāḥ sarve tathāhāraścaturvidhaḥ
dehināntu rasotpattirāhārasya niṣevaṇāt४ / /३ / /
rasādraktasamutpattiḥ śoṇitāt piśitaṃ smṛtam /
meda utpadyate māṃsāttasmādasthīni cābhavan //४/ /
majjā cāsthibhavā jñeyā tataḥ śukrasamudbhavaḥ /
raktaśukrasamāyogād garbhaḥ५ saṃbhavati striyāḥ / /५ / /
ṛtuyogasamādhānād daivakarmavaśādapi /
striyāḥ puṃsaśca ratyante dvāvapyekatvamāgatau /
- - - - - - - - -- - -
३९ parityāga - ka, parityāga, (?) / ४० vivarjitā - kha, vivarjitaḥ - ka / ४१ yogābhyāsaḥ - (?) / ४२ parāsaṅgaḥ - kha-, parāsaṃgaḥ (?) / ४३ saṃsaktanirmukta - ḍa / ४४ kāraṇāt - ka. / ४५ २२३ - kha. /
१ utpadyati - ku. / २ ākāśaṃ - kha / ३ tathāhārañcaturvidham - ka. / ४ nisevanāt - ka. / ५ garbhaṃ - ka. /
- - - - - - - - -- - -
tāvekatvamathāpannau preritau pavanena ca /
kalalaṃ tvekarātreṇa pañcarātreṇa cārbudam / /७/ /
piśitaṃ saptarātreṇa māsāccāṅkurasaṃbhavaḥ
tataḥprabhṛti garbhasya vibhāgo bhavati dvija /
śiraḥ pāṇimukhaskandhagrīvāpṛṣṭhādisaṃyutaḥ
pañcānāmatha māsānāmakṣikarṇādisambhavaḥ /
sarvasaṃpūrṇagātrastu srotobhirnavabhiryutaḥ /
vyaktībhavati tadgarbho māsairaṣṭabhireva tu // 8.176.१० / /
saṃprāpte navame māsi sarvadravyasamanvitaḥ /
pañcabhūtātmakaṃ tattu cetovadavatiṣṭhati /
garbhakledena siktāṅgaḥ८ sarvaduḥkhasamanvitaḥ
jātiṃ smaredvasam̐statra१० jantuḥ sarvasamudbhavām / / १२ / /
mṛtaḥ punarahaṃ jāto jātaścaiva punarmṛtaḥ /
idānīṃ jātamātrastu yogamevābhyasāmyaham /
na punaryena११ saṃsāraṃ pravekṣyāmyaśubhodayam /
evaṃ cintayatastasya navame māsi saṃgate /
svakarmavinibaddhasya jātamātrasya dehinaḥ /
dahemāviśate१२ vāyuḥ smṛtimākṣipya tāmasaḥ / / १
yena mūḍho nirānando naivādhyātmaratirbhavet /
agnīṣomātmakaṃ sarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham / / १ ६/ /
saṃyogādevamutpannamutpatsyati ca suvrata /
tatra ye sādhusaṃparkācchubhakarmodayādapi / /१७/ /
āgamānveṣaṇe saktāḥ pāpānuṣṭhānavarjitāḥ /
matvā saṃsārajaṃ kleśaṃ१३ janmamṛtyubhayārditam१४ //१
- - - - - - - - -- - -
६ māsādaṅkurasaṃbhavaḥ - ka / ७ grīvapṛṣṭhādisaṃyuta - ?, saṃyutam - ka. kha. / ८ siktāṅgaṃ - ka. / ९ samāvṛtaḥ - ka. kha. / १० smarati - kha, smaran visam̐statra (?) ka, (vi)śestatra ka., saṃtrastaḥ - (?) / ११ punaḥpratya - kha. / १२ mohamāviśate (?) - kha / १३ saṃsārasakleśa - kha. / १४.. ..bhayāditaḥ (?) /
- - - - - - - - -- - -
kāmakrodharatidrohalobhamohasamāvṛtam /
vairāgyaṃ janmataḥ१५ kṛtvā sarvārambhaparikṣayāt // १ ९/ /
anviṣanti१६ śubhārthaṃ hi guhyamadhyātmadarśanam /
te yogaṃ paramaṃ prāpya brahma vindanti tat param / /8.176.२
tasya te saṃpravakṣyāmi brahmasaṃbodhakāraṇam /
sarveṣāṃ yogināṃ guhyaṃ sarvayoganidarśanam१७ / /२१ / /
tato māheśvaraṃ१८ yogamākhyāsye tatparantava
tejogniḥ kāmajo vahniḥ krodhāgnirvīkṣaṇānalaḥ / /२२/ /
jaṭharāgniśca bhūtātmā pañcaite dehavahnayaḥ /
prāṇāpānaḥ samānaśca२० udāno vyāna eva ca /
pañcaite vāyavo nityā dehino dehasaṃbhavāḥ
ākāśaprabhavā hyete śarīraṃ caiṣu tiṣṭhati२२ / /२४/ /
māṃsaraktasamākīrṇaṃ snāyumedosthisaṃcayam /
tvacāvanaddhaṃ२३ durgandhaṃ śakṛnmūtrasamāvṛtam
taḍidabhrāgamānityaṃ mṛtpātrāpātasannibham /
sarvānarthasamāyuktaṃ२४ nacirānnāśagāmi ca२५ //२६/ /
ekarūpaṃ navadvāraṃ tristhūṇaṃ pañcadevatam /
viṣayendriyasaṃkīrṇaṃ naikavyādhisamārditam२ ६
prāṇādibhiravaṣṭabdhaṃ śarīraṃ yantravat sthitam /
vimuktamasakṛt२७ taistu vāyubhirjīvasaṃhataiḥ // २८/ /
āmapātramivāpātācchīryate kālaparyayāt
pañcabhūtāni bhūtāni dehānniṣkramya sarvaśaḥ / /२९/ /
āviśanti tathātmānamātmā ca viśate drutam /
bhūteṣu pavanaḥ śreṣṭho jīvastadvinibandhanaḥ // 8.176.३ ०/ /
- - - - - - - - -- - -
१५ janmanaḥ (?) - ka., janmanā - kha. / १६ anveṣanti - kha, anviṣyanti (?) / १७ sarvayogini- darśanama - ka. / १८ vibhormāheśvaraṃ - kha / १९ tatparantapaḥ - ka / २० prāṇopānaḥ samānastu - ka. kha. / २१ dehasaṃbhavān - ka / २२ tiṣṭhate - ka. / २३ tvacāvabaddha - kha. / २४ sarvānityasamāyuktaṃ - ka. kha. / २५ nāśagāminam - ka. kha / २६ śatārditam - ka / २७ viyuktamasakṛt (?) / २८ kālaparyaye - kha. /
- - - - - - - - -- - -
vāyvagnī sahitau jīvo२९ na jīvaḥ prāṇināṃ pṛthak /
mūrtiranyā na jīvasya mṛtyau३० dṛśyati३१ dehinaḥ
pañcarūpātparo devaḥ sūkṣmāt sūkṣmataro mataḥ /
nāsau paśyati na ghrāti na śṛṇoti na jalpati /
na jānāti na ca sparśejjīvaḥ३२ prāṇasamāvṛtaḥ
prāṇo nāma mahāvāyurjīvaṃ dhārayate dvija //३
bhāsate śvasate caiva sarveṣvapi३५ hi dehiṣu /
sa prāṇo dhārayatyagniṃ sa ca jīva iti smṛtaḥ /
vāyusandhāraṇo hyagniḥ kriyāsu parivartate /
yo vahnimānasau३६ dehe sa jīva iti śabdyate //३
antargato hi bhūtānāṃ karmārambhanibandhanaḥ
evametaccharīrantu pañcabhūtaguṇātmakam /
tadvikāre pranaṣṭe३८ tu mṛta ityabhidhīyate /
bhūtendriyamanojīvaviṣayā rāgabandhane (?) //३७/ /
hṛdaye karṇikāyāṃ tu madhyasthastejasāṃ nidhiḥ /
ātmā sarvagato nityaṃ varjito viṣayādibhiḥ /
tiṣṭhate sa vibhustatra yaṃ viditvā vimucyate /
sa yena yogasaṃsiddhyā dhyānakarmakriyāvidā
nāḍīkarmasamādhānāt satatābhyāsayogataḥ /
bhābhiḥ३९ prakāśito dṛṣṭo vikārairvipramocitaḥ
dṛṣṭo bhavati viprendra muktiścaiva tataḥ smṛtā /
ṣaḍviṃśakaparijñānāllayamādhāya tatra hi
sarvaprāṇigataṃ sūkṣmamātmadehe ca saṃsthitam /
yaṃ prapaśyanti saṃsiddhā yogino gatabandhanāḥ
- - - - - - - - -- - -
२९ jīto - ka. kha. / ३० sṛṣṭau (?) / ३१ dṛśyeta (?) / ३२ na spṛśecca jīvaḥ (?) / ३३.. sparśaṃ jīvaḥ prāṇasamāvṛtaḥ - ka. / ३४ bhāṣate - ka. / ३५ sarveṣveva - ka. / ३६ vahnirmānaso - ka- kha / ३७ nibandhanam - kha. / ३८ tadvikārapranaṣṭe - kha / ३९ nābhiḥ - ka. /
- - - - - - - - -- - -
yobhyupāyaḥ parastasya vijñānādīśvarasya tu /
yogābhyāsaṃ paraṃ taṃ te pravakṣyāmi dvijottama / /४३ / /
iti skandapurāṇe pāśupatayogavarṇane dhyānavidhau tṛtīyaḥ ṣaṭsaptatyura४० śatatamodhyāyaḥ
sanatkumāra uvāca
antarātmā ca १cetovānmanaḥ२ saṃkalpajaṃ smṛtam /
mahābhūtapracārācca३ kṣobhāgnirjova४ ucyate /
na śarīraṃ vinā cetastaccen५ nāsti kutaśca tat /
cetopi na vinā jīvaṃ sa cāpi na vinā manaḥ / /२/ /
prāṇo jīva iti proktaḥ sparśādanyat pravartate /
manaḥ sarvaṃ nibadhnāti karmārambhamiti७ śrutiḥ
sarva ete hi saṃgatya८ dhārayanti śarīriṇam /
yasya९ cetodhikanteṣāṃ१० sa cetovān prakīrtitaḥ / /४/ /
cetasā tu vijānāti śubhāśubhanibandhanam /
tanmanaścetasi sthāpya nityādhyātmaratirbhavet //५/ /
śabdādiviṣayātīta indriyāṇi nigṛhya tu /
dhyānārambhaparo११ dehī sa१२ syāt karmavivarjitaḥ / /६/ /
indriyāṇi na badhnanti mano dehasamāsthitam /
jīvo bandhātmako jñeyaḥ śubhāśubhanibandhanāt //७/ /
rajasastamasaścaiva guṇayoraśubhātmanoḥ /
udrekājjāyate duḥkhaṃ saukhyaṃ satvāt prajāyate /
saukhyasya pariṇāmāddhi duḥkhotpattiḥ śarīriṇām /
jāyate ca sukhaṃ vipra bhūyo duḥkhaviparyayāt
- - - - - - - - -- - -
४० ṣaṭaṣaṣṭyuttara - ka. /
१ tu - ka. / २ manaḥ - ka. / ३ pracārāśca - ka. / ४ ... gnījīva - kha. / ५ cetastatte - kha. / ६ kutaścana - kha. / ७ karmabhistamiti - kha / ८ eveti saṃtatya - kha. / ९ tasya - kha. / १० teṣāṃ - ka. kha./ ११ mano - kha. / १२ dehīśa - kha. /
- - - - - - - - -- - -
evamanyonyasaṃbaddhaṃ guṇatrayavikārajam /
sukhaduḥkhātmakaṃ mohaṃ bhūtānyāviśya tiṣṭhati /
manaścetaḥsamādhānādviṣayodvijanādapi
tasya nāśaḥ samākhyātaḥ saṅgasya ca vivarjanāt //१ १/ /
icchānigrahaṇe saktāḥ१४ krodhādiparivarjitāḥ /
nirmamā nirahaṅkārā badhyante naiva karmabhiḥ / / १ २/ /
ātmā sarvagato hyeṣaḥ१५ sūkṣmaḥ saṃbhogavarjitaḥ /
yoginastaṃ prapaśyanti dhyānādvāyuvivarjanāt१६ // १३ / /
tāvad bhramati saṃsāre caturyoniṣu jantuṣu /
yāvannātmānamanveṣṭi sa ca vinno na janma ca (?)
yadyapi dhyānasaṃsargādabuddhvā brahma naśyati /
tathāpi brahmasāyujyānna१७ tu janma punarlabhet / /१५/ /
athaiśvaryaṃ paraṃ dhyānādyogajaṃ prāpnute muniḥ /
viditvā paramātmānaṃ tato na punarāvrajet /
asukhānyapi१८ karmāṇi mahāpāpakṛtānyapi /
kṛtvā dhyānarato jantustarasā nayati kṣayam / /१७/ /
prāpya karmakṣayaṃ kṛtsnaṃ dhyānayuktyā१९ mahāmune /
tiṣṭhate nirbhayo yogī paramaiśvaryasaṃyutaḥ / / १८/ /
kāmaroṣau tathā saṅgo२० dveṣo rāgaviniścayaḥ
ete kṣudratarā२२ bhāvā mukta ebhirvimucyate / /१ ९ / /
garvo dambho२३ hyahaṅkārastarko mānotha matsaraḥ /
pāruṣyaṃ krūratā caiva bhāvāḥ kṣatranibandhanāḥ२४ / / 8.177.२० / /
yasyaite mohanā na syurvindantyātmānamīśvaram /
mohabhāvāntarātītaḥ samaduḥkhasukhassadā // २१ / /
- - - - - - - - -- - -
१३ vijanādapi - ka. kha., dvejanādapi (?) / १४ śaktiḥ - ka- / १५ yogaiḥ - ka. kha- / ५६ vāyurvivarjayet - ka. / १७ brahmasāyujyānna (?) / १८ abhāvānyapi - kha. / १९ dhyānaśaktyā - ka- kha. / २० tathā saṅgau - kha. / २१ dveṣarāgaviniścayaḥ - ka. kha. / २२ śūdratarā - ka kha. / २३ garbhastambho - kha. / २४ kṣātranisabandhanāḥ - ka. kha. /
- - - - - - - - -- - -
nirmamatvādibhiryukto yogīti paripaṭhyate /
yajñakarma samutsṛjya vaiṣṇavaṃ mohabandhanam //२२ / /
adhyātmaparamo nityaṃ mumukṣurbrāhmaṇo bhavet /
trivargaṃ saṃparityajya yopavarge ratiṃ labhet२५ /
divaukasāmasau२६ pūjyo vipra ityabhidhīyate /
dhyānena kṣīyate karma pāpaṃ vā yadi vā śubham / / २४/ /
kṣīṇakarmā tato yogī tatparaṃ brahma vindati /
prāptayogo munirdhyānī yadyat kartumabhīpsate२७ /
tattad bhavati tasyāśu manasā cintitena vā /
yoginaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā pāpairmucyanti tatkṣaṇāt /
yopi saṃbhāṣate tena२८ sopi sadgatimāpnute२९
yogameva paraṃ३० jñātvā sarvāśubhavimocanam /
sacetaso dvijā vipra babhūvurhi mumukṣavaḥ /
dhyānaṃ dhyeyaṃ paraṃ caiva dhātāraṃ caiva ye viduḥ /
tāpanāt tapanāt tāpyānmuktāste duḥkhabandhanāt / /२८/ /
sarvārambhaparityāgānmamatvādivivarjanāt /
sāṃkhyayogāgamāvekau bhedastatvavimocane३१ /
nirguṇaḥ sāṃkhyamukhyānāṃ puruṣaḥ paripaṭhyate /
dīpanirvāṇavatteṣāṃ dehabhede gatiḥ smṛtā /
īśvaraḥ sarvanirmuktaḥ kṣetrajño yogināṃ mataḥ /
paramaiśvaryasaṃyuktāstaṃ viśanti hi yoginaḥ //३ १ / /
dhāraṇābhiḥ samaṃ tābhiḥ३२ prāṇāyāmaistathaiva ca /
ātmānaṃ yojayedyastu sa yāgaṃ labhate param / /३ २/ /
ahiṃsādisamāyukto३३ yogī vigatamatsaraḥ /
dhyānamabhyasate yastu sa jayenmṛtyujanmanī / / ३३ / /
- - - - - - - - -- - -
२५ yopavargarato bhavet (?), yopavargaratirlabhet - kha. / २६ divaukasāmapi - ka. kha. / २७ mabhīpsati - ka. kha./ २८ yobhisabhāṣate - kha., saṃbhāvitastena - ka. kha. / २९. māpnuyāt - kha. / ३० yogeśvarapadaṃ - ka. / ३१ vimocanaiḥ - ka. / ३२ samantrābhiḥ - ka. kha., samastābhiḥ (?) / ३३ ahiṃsābhiḥ samāyukto - ka. /
- - - - - - - - -- - -
nirguṇo nirahaṅkāro jitadvandvonavagrahaḥ /
bhikṣopāttarasāhāro३४ mumukṣuriti śabdyate /
sarvārambhasamāvasthaḥ sarvāśrayavivarjitaḥ /
karmamārgādatikrānto dhyānīti parikīrtyate //३ ५/ /
yasya nodvijate ceto duḥkhāpattau३५ mahāmune /
na haṣyati३६ sukhe caiva dhyānīti sa viśabditaḥ / /३६/ /
mokṣasiddhipradaḥ panthāstrividhaḥ parikīrtitaḥ /
pūrvaḥ३७ saṃketanaḥ proktaḥ paścāt saṃkathanaḥ smṛtaḥ //३७/ /
saṃsaktaśca tṛtīyastu teṣāṃ bhedamimaṃ३८ śṛṇu /
pratirūpaṃ vibhoḥ kṛtvā daśabhirniyamairyutaḥ /
upāste yo munirdhyāyan sa saṃketana ucyate /
vedādṛtasukhāsaṅgaḥ३९ satvakarmā tvabāndhavān४०
parityajyeśvaraṃ dhyāyet४१ tatsaṃkathanamucyate /
sarvārambhaparityāgāt kapilādiniṣevitaḥ / /8.177.४० / /
smṛtaḥ saṃkathanaḥ panthā yogāgniparidīpakaḥ /
nirvikalpastu yatsarvaṃ brahma eveti paśyati /
bhinnasarvakriyācāro dhyānī saṃsakta ucyate /
trividhasyāpi mārgasya niyamāniyamāni ca
tānyeva parikīrtyante caryābhedā stvanekadhā
trayopi hetavo mukterime dhyānapathā mune /
samyagetānmunirjñātvā nirmamonyatamaṃ śritaḥ /
tadāpnoti paraṃ dhyānaṃ yena vindati tatparam //४४/ /
sarvāndhyānavidhīm̐stvetānucyamānānimānmayā /
śṛṇu vyāsa mahābuddhe yogaiśvaryaphalapradān /
iti skandapurāṇe pāśupatayogavarṇane dhyānavidhau caturthaḥ saptasaptatyuttara४३ śatatamodhyāyaḥ
- - - - - - - - -- - -
३४ bhikṣāvāptarasāhāro - ka. / ३५ dukhāyatto - ka. / ३६ bhaviṣyati - ka. / ३७ pūrvaṃ - ka. ३८ bhedamidaṃ - kha. / ३९ vedāmṛ?tasukhāsaṅgaḥ - ka.,. ..saṅga - ka. kha. / ४० .. rmatsabāndhavān - ka. / ४१ dhyāti - ka, kha. / ४२ caryābhedastvanekadhā ka, / ४३ saptaṣaṣṭyuttara - ka. / ४४ २२५ - kha. /
- - - - - - - - -- - -
sanatkumāra uvāca
dvividhaṃ brahma nirdiṣṭaṃ kṣaramakṣarameva१ ca /
viditvobhayametaddhi mucyate sarvabandhanaiḥ / / १ / /
pañcaviṃśatimaṃ tattvaṃ kṣaraṃ२ tat prakṛteḥ param /
akṣaraṃ ca३ paraṃ brahma ṣaḍviṃśakamiti४ smṛtam /
mana ekagataṃ kṛtvā dhāraṇābhiḥ punaḥ punaḥ /
vāyunigrahaṇaṃ kuryāt pratyāhārapurassaram // ३ / /
muhūrtārdhaṃ kṣaṇaṃ vāpi pratyāhāraṃ samācaret /
talāt triṃśacchataṃ cordhvaṃ prāṇāyāmanibandhanam /
abhyastamāsanaṃ५ yat syāt svastikādi prakīrttitam /
tad baddhvā vijane deśe dhyānābhyāsaṃ samācaret
kṣudhārtto vātibhukto vā rujā duḥkhānvitopi vā /
na dhyāyīta punarvidvān ya icched dhyānamātmanaḥ / /६ / /
yogahastaṃ tataḥ kṛtvā vāmasyopari dakṣiṇam /
adhomukho bhavet kiñcit paśyannāsāgramātmanaḥ /
aspṛśan daśanairdantānoṅkāraṃ brahma saṃsmaran /
dhyāyīta nirmamo६ vidvāna prāṇāyāmapuraḥsaram /
ātmānamātmanā yojya sarvāṅgāni tu saṃharet /
nirīhaḥ pihitākṣaśca७ nikṣipya hṛdi dhāraṇām / /९/ /
pāṣāṇa iva niṣpando munirdhyānaṃ samācaret /
ekatrāspandasandhānaṃ manaso८ dhāraṇā smṛtā
evaṃ pratidinaṃ tasya dhyāyato yogino mune /
vikārā guṇajāḥ sarve naśyante vighnahetavaḥ /
anveṣṭi ca paraṃ९ brahma svaśarīraṃ samāsthitam /
kṛtvaikyaṃ१० prāṇamanasāmindriyāṇāṃ vinigrahāt /
- - - - - - - - -- - -
१ akṣara kṣarameva - ka., hyakṣaraṃkṣarameva - kha. २ akṣara - ka., tvamakṣaraṃ tatkṣaraṃ? - kha. / ३ akṣaraśca - ka. kha. / ४ iti - ka. kha. / ५ svabhyastamāsanaṃ - kha. / ६ nityamoṃ ka. / ७ pitithākṣaśca - ka. ka., patitākṣaśca - kha./ ८ mānaso - ka. / ९ paramaṃ - kha / १० kṛtvaiko - ka. kha. /
- - - - - - - - -- - -
sarvabhāvaparityāgānmokṣamāpnotyasaṃśayam /
pratyāhārarataṃ kṛtvā sarvamindriyagocaram / / १३ / /
tato yuñjati nirdvandvo manassandhānamācaran /
sarvaṃ manasi saṃsthāpya paraṃ tattvaṃ nirūpayet / / १४/ /
athaiśvaryagatāṃ siddhiṃ dhyāyannaṣṭavidhāṃ yadā /
paśyate yogasaṃsiddhyā tadā yogī prakīrtyate / / १५ / /
brahmasomādikān११ devān yadā yuktaḥ prapaśyati /
yogibhiḥ kathyate hyeṣā siddhiryogavikārajā
manasā yogināṃ siddhiḥ sākhyāstattvaviniścayāt
na viśeṣosti yogānāṃ१३ muktvā māheśvaraṃ१४ vidhim /
yogino dhyānasaṃsiddhiṃ sāṃkhyāstattvaviniścayam /
avibhinnāvubhāvetau dhyānatattvārthaniścayau१५ / / १८ / /
sarvabandhaparibhraṣṭaḥ saṅgadoṣavivarjitaḥ /
rāgamohādisaṃtyakto mukta ityabhidhīyate / / १९ / /
śabdādīn viṣayān yukto na dhyāyanvetti vai yadā /
asakṛd yogasaṃsiddhyā tadā paśyati tatparam / /8.178.२ ० / /
mṛtyujanmabhayodvignaḥ saṅgadoṣavivarjitaḥ /
araṇye maunamādhāya dhyāyedoṅkāramakṣaram // २१ / /
vedādau yaḥ svaraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ
tasya prakṛtilīnasya१६ yaḥ paraḥ sa mahān smṛtaḥ //२
trisaṃsthānaṃ trimātraṃ ca tribrahma tryakṣaraṃ tathā
mātrāhīnaṃ samātraṃ ca yo vidyāt sa vimucyate // २३ / /
nāgnistatra na vāyuśca na somo na divākaraḥ /
prabhavanti maheśāne īśvare trivikalpite /
- - - - - - - - -- - -
११ brahmasomādayo - ka. kha. ' / pe sakhyānā guṇavarjitā - kha. / १३ yogināṃ na viśeṣosti (?), yogināṃ - ka. kha. / १४ māheśvarī - ka. kha. / १५ niścitau - ka. kha. / १६ prakṛtihīnasya - khaḥ / १७ tadā ka
- - - - - - - - -- - -
oṅkāraḥ१८ paramaṃ tattvamātmā brahma ca kīrtyate /
kṣetrajñairātmasaṃbodhādyogibhiḥ sūkṣmadarśanāt /
evameva sadā dhyāyan mana ātmani yojayet /
īśvaraṃ prāpnute yogī yamavāpya vimucyate / /२६/ /
indriyāṇi tu sarvāṇi śabdarūpādinigrahāt
viditvā karmajān hanti yogī doṣānaśeṣataḥ२० / /२७/ /
dhyānaśaktyā tataḥ śuddhaḥ sarvajinmokṣamāpnute /
yuñjan pratidinaṃ vyāsa ṣaḍmāsād yogamāpnute
paśyate ca paraṃ brahma yena mucyeta bandhanāt /
tamātmānaṃ paraṃ jñātvā yogaśaktyā mahāmuniḥ /
paramaiśvaryasaṃyukta amṛtaṃ२१ padamāpnuyāt२२ / /२९ / /
iti skandapurāṇe pāśupatayogavarṇane dhyānavidhau pañcamaḥ२३ aṣṭasaptatyuttara- śatatamodhyāyaḥ
sanatkumāra uvāca
antaḥkaraṇasaṃsiddho yo mahān kathito mayā /
pañca karmendriyāṇyatra pañca buddhīndriyāṇi ca /
pañcabhūtaṃ manaścātra vikārāḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ /
mahān buddhirahaṅkārastanmātrāṇi ca१ pañca hi / /२/ /
imāḥ prakṛtayo vyāsa dehamaṣṭau samāśritāḥ /
tattvāni tu२ caturviśatyetānyuktāni३ yogibhiḥ /
dehamebhiravaṣṭabdhaṃ trailokyavyāpibhiḥ sthitam //३ / /
nābhimadhye tu nāḍīnāṃ śatamekaṃ pratiṣṭhitam /
sarvāṅgeṣu tu yāstvanyā jalānnarasavāhikāḥ४ //४/ /
- - - - - - - - -- - -
१८ oṅkāraṃ - kha. / १९ śabdasparśādonigrahāt - (?) / २० yo gadovānaśeṣataḥ - ka. kha. / २१. ..mamṛtaṃ - kha./ २२ tadavāpnuyāt - kha. / २३ dhyānavidhau (?) / २४ aṣṭaṣaṣṭyuttara - ka. /
१ tu - ka. / २ ca - kha / ३. .detānyuktāni - ka. kha. / ६ rasavāhinaḥ - ka., rasavāhinī - kha. /
- - - - - - - - -- - -
tāsāṃ triṃśat sahasrāṇi vyānasrotasi५ saṃsthitāḥ /
udānasyāparā nāḍyo६ brahmamūrdhni pratiṣṭhitāḥ / /५/ /
cakranābhī samāśritya७ bhūtasaṃghātamāsthitam /
tanmadhye tu guṇaspṛṣṭaḥ८ karmātmā bhūtamohanaḥ //६/ /
nakṣatrodyotasaṃkāśo jyotsnā puñjanibhaḥ prabhaḥ
vighātajananonyeṣāṃ sūryāyutanibhaḥ१० sthitaḥ //७/ /
saṃbhūtognirivotpātī girinīhārasannibhaḥ /
guṇastho bhūtayonistu puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ
tasyāpi parataḥ śuddho mahānagnirivotthitaḥ /
arciṣmān sarvato dīpto nirvikalpo nirañjanaḥ
nirdhūmāṅgārasakāśo navijñātāgamakriyaḥ /
ṣaḍviṃśaḥ puruṣaḥ sūkṣma īśvaraḥ paramo vibhuḥ
sa eṣa११ kathito vyāsa pareṣāṃ parataḥ sthitaḥ /
mahādevamimaṃ jñātvā mucyate tatkṣaṇānmuniḥ //१ १ / /
guṇatrayavikārasthaḥ kathitaḥpañcaviṃśakaḥ /
bhūyaḥ saṃsarate tasmādajñānenaiva mohitaḥ / / १ २/ /
devamānuṣatiryakṣu bhrāmyate rāgamohitaḥ /
ṣaḍviṃśakasamādhānāt siddhistasya vikārataḥ // १३ / /
kriyākāryavinirmuktaḥ sarvajñaḥ sarvasṛk१२ prabhuḥ /
paramaiśvaryasaṃpūrṇaḥ kṛtakṛtyo maheśvaraḥ
ajaḥ svayambhūḥ१३ ṣaḍviṃśaḥ kūṭastho hyacalo dhruvaḥ /
tatastattvāni jāyante puruṣaśca guṇaiḥ saha // १५/ /
tasminneva ca līyante ṣaḍviṃśe tu maheśvare /
viditvainaṃ maheśānaṃ muktisiddhiravāpyate //१
- - - - - - - - -- - -
५ dhyānasrotasi - kha. / ६ nāḍī - ka. kha. / ७ cakratā?bhīnsamāśritya - ka / ८ ca guṇaspṛṣṭaḥ - kha / ९ puñjanibhaprabhaḥ - (?) / १० sūryātapanibhaḥ - ka. kha. / ११ eṣa sa - kha. / १२ sarvakṛt - ka. / १३ svayambhuḥ - ka. / १४ viditvaikaṃ - kha. /
- - - - - - - - -- - -
etajjñātvā na lipyeta karmabhirmohabandhanaiḥ /
yathāgnirnirdahedante bhūtagrāmamaśeṣataḥ / / १७ / /
ṣaḍaviṃśakapadārthajñastathā karmāṇi nirdahet /
sarvavyāpi yathākāśaṃ sūkṣmaṃ naiva tu lipyate / /१ ८/ /
ṣaḍviṃśakarato yogī tathā pāpairna lipyate /
ṣaḍviṃśāt parato nāsti tasmāt tatparamo१५ bhavet / / १ ९/ /
ekatvaṃ saha tenaiva tyaktvā dehamavāpnute
brahmaviṣṇvādikaṃ sarva bhūtagrāmamaśeṣataḥ / /8.179.२
īśvarājjāyate vyāsa tasminneva pralīyate /
nāsti tasmāt paro hyanya१७staṃ vidyāt sarvataḥ sthitam
yamadhyātmavidaḥ siddhāḥ paramātmetyupāsate
sa eṣa sarvago devaḥ ṣaḍviṃśaḥ parameśvaraḥ /
prāṇopānaḥ१९ samānaśca udāno vyāna eva ca /
ye pañcavāyavo dehe teṣāṃ nigrahaṇaṃ yatet२० // २३ / /
apānañca samānañca kṛtvaikagatamādṛtaḥ
vyānena sahitaṃ prāṇamudāne sanniveśayet /
nāsāgre tu sakṛt prāṇaṃ२२ prāpayed yogaśaktitaḥ /
bhadrāṃ dṛṣṭiṃ samāsthāya२३ ṣaḍviṃśaṃ cintayettataḥ / /२५/ /
mātrāḥ pañcadaśa proktāḥ prathamaṃ sandhibandhanam /
mātrā viṃśati vijñeyāḥ२४ pañcamaḥsandhivigrahaḥ / /२६/ /
niśśabde vijane deśe nirīho vijitendriyaḥ
svastikaṃ padmakaṃ bhadramathavā siṃhakacchapau२६ /
ekamāsanamāsthāya ṣaḍviṃśaṃ samanusmaran /
sarvāṅgāni samāhṛtya niṣpando dhyānamācaret /
- - - - - - - - -- - -
१५ paratamo - kha. / १६ tyaktvā dehaṃ sa tainaiva sahaikatvamavāpnute (?) / १७. tstaṃ - ka. / १८ para ityupasevate - ka. kha. / १९ prāṇāpānau - kha. / २० yataḥ - ka / २१ māditaḥ (?) / २२ prāṇāṃ (n) - ka. / २३ samādāya - kha. / २४ viṃśatikā jñeyāḥ - (?) / २५ vicalendriyaḥ - kha. / २६ bhadraṃ siṃhaṃ kacchapameva vā (?) /
- - - - - - - - -- - -
śanaiḥ saṃcārayedvāyuṃ nāḍībhiḥ srotasi sthitam /
tāvattiṣṭheta yuktātmā dhpānayogād gataspṛhaḥ /
somamaṇḍalasaṃkāśaṃ yāvat paśyeddhṛdi sthitam /
jyotirdehāśritaṃ dṛṣṭvā yogaiśvaryaṃ२७ pravartate /
tata evaṃ sadābhyāsād yogasiddhipravartanāt /
trikālaviṣayaṃ jñānaṃ pratyakṣaṃ yogino bhaved / /३ १ / /
vyādhayo nāviśantyenaṃ na ca duḥkhānvito bhavet /
svadehasya ca saugandhyaṃ vapurdivyaṃ ca jāyate / /३
amoghañca vacastasya śāpānugrahakāritam /
pratyavāyo na caivāsya bhavet karmanibandhanaḥ /
sarvavidyāvidāṃ vyāsa yatīnāṃ vratacāriṇām
tapasvināṃ ca viprāṇāṃ yogī śreṣṭha udāhṛtaḥ // ३४/ /
nānyathā mucyate jantuḥ saṃsārāt tamasaḥ२९ parāt
ṣaḍviṃśakaparijñānaṃ muktvā yoganibandhanam / /३
ṣaḍaṅgena tu yogena tathā pañcavidhena ca /
jitvā hyaṣṭaprakārantu३१ āsanānāṃ nibandhanam //३
mātrotkarṣeṇa jitvā ca prāṇāyāmaṃ caturvidham /
tanmātrāṇīndriyairjittvā viṣayairindriyāṇi ca / /३७// ahaṅkārabhayāyāsakrodhalobhavivarjitaḥ /
vimatsarotha niḥsaṅgo niḥsneho niḥspṛhastathā / / ३८/ /
yogāspadaṃ samādhāya३२ pūrvoktaṃ guṇavarjitam
dhyāyīta hṛdi taṃ devaṃ viśvaṃ viśveśvaraṃ vibhum //३ ९/ /
anādinidhanaṃ śāntaṃ traiguṇyaparivarjitam /
tālau jihvāṃ samādhāya dantairdantān na ca spṛśan३४ /
- - - - - - - - -- - -
२७ yogī svairaṃ (?) / २८ brahmacāriṇām - kha./ २९ tapasaḥ - ka. / ३० purān - ka. / ३१ pañcaprakārantu - kha./ ३२ samādāya - dha. / ३३ guṇavarjitaḥ - kha. / ३४ na cāspṛśan - ka., nivāspṛśan - kha. /
- - - - - - - - -- - -
indriyāṇi manaścaiva paramātmani yojayet
kṛtvā manasi tatsarvaṃ prāṇāpānau niruddhya ca / /४१ / /
oṅkāraṃ tvasakṛd dhyāyan saṃhṛtyāṅgāni kūrmavat /
śarīraṃ sarvamāpūrya vikṣipet sarvamātmani३६ /
tatsaṃhṛtya munirbhūyo vyāpi bhūtaṃ pravistṛtam /
nāḍīvāyupracāreṇa bhūyobhūyastathārabhet३७ / /४३ / /
sa pūrvāpararātre tu sātvikaṃ३८ ceta३९ ucyate /
madhyāhne cāparāhṇe ca kṛṣṇaṃ४० dhyāyīta tāmasam /
sandhyayorubhayornityaṃ rājasaṃ dhyānamācaret /
taijasaṃ sarvataścāpi dhyānādeva jayed guṇān४१
sadaivaṃ dhyayato vyāsa tadaiśvaryaṃ pravartate /
yena ṣaḍviṃśakaṃ buddhvā hṛdayasthaṃ maheśvaram
svecchayā svatanuṃ tyaktvā tasminneva pralīyate /
paramātmā paraṃ brahma kāraṇaṃ puruṣo mahān //४७/ /
īśvaro nirguṇo bhoktā ṣaḍviṃśaḥ samudāhataḥ /
yaccā४२ sat sadasaccaiva bhūtibhūto vibhuḥ paraḥ
jāgartti svapate bhuṃkte santiṣṭhati dadāti ca /
sa sraṣṭā sa ca saṃhartā guṇātīto maheśvaraḥ /
ityetat kathitaṃ sarvaṃ sarvayoganidarśanam /
yogaṃ pāśupataṃ tubhya४३ mādyaṃ४४ mokṣagatipradam / /8.179.५
sarvaprasaṅgarahitaṃ haravaktraviniḥsṛtam /
sūkṣmaṃ tatparamaṃ jñānaṃ pravakṣyāmi tavānagha /
yasya samyak parijñānād vijñeyaṃ nāparaṃ bhavet / /५१ / /
iti skandapurāṇe pāśupatayogavarṇane dhyānavidhau ṣaṣṭhaḥ ūnāśītyuttara४५ śatatamodhyāyaḥ
- - - - - - - - -- - -
३५ yojayan (?) / ३६ sarvato manaḥ - kha. / ३७ bhavet kha., caret (?) ' ३८ sārthikaṃ - ka / ३९ śveta (? ) / ४० kṛtsnaṃ - kha / ४१ guṇaṃ - kha. / ४२ yacca (?) / ४३ guhyaṃ (?) / ४४. madya (?), mayā (?) / ४५ ūnasaptatyuttara - ka / ४६ १६९ - ka., २२७ - kha. /
- - - - - - - - -- - -
sanatkumāra uvāca
brahmādyā devatā vyāsa dakṣayajñavadhe purā /
śaṅkaraṃ śaraṇaṃ१ jagmurvīrabhadrabhayārditāḥ / /१ / /
gaṇendreṇābhiyuktāstu२ bhasmakūṭāni bhejire /
yadā bhasma praviṣṭāste३ tejaḥ śāṅkaramuttamam४ //२/ /
abhavaṃste tadā raudrāḥ५ paśavo dīkṣitā iva /
bhasmābhasitagātrāṇāṃ६ śaṅkaravratacāriṇām /
svaṃ yogaṃ pradadau teṣāṃ tadā deva umāpatiḥ /
sarvāsāṃ७ mokṣavidyānāṃ yattattvamatiricyate
hiraṇyagarbhapramukhairyogimukhyaiḥ pravartitaḥ
yo yogaḥ sakalo vyāsa kṛcchropāyaprasādhanaḥ
janmāntarasahasraistu tamabhyasya mahāmune /
prāpnuvanti paraṃ९ jyotiryogaiśvaryamathāpi vā /
yoyaṃ bhagavatā sākṣād yogo māheśvaraḥ paraḥ / /६/ /
tattvataḥ kathitasteṣāṃ prapannānāṃ१० divaukasām /
asya samyak parijñānādanenaiva tu janmanā / /७/ /
vrataṃ pāśupataṃ prāpya ṣaḍmāsāj jñānamāpnute /
yogaiśvaryaṃ mahad११ vyāsa yadavāpya vimucyate //८/ /
sarvadharmaṃ bahiḥ kṛtvā niṣkalasya prabhāvataḥ /
dīkṣāṃ pāśupatīṃ prāpya taṃ१२ viśanti maheśvaram /
sarvajñānasamāyuktaṃ tapodharmabahiṣkṛtam
bhasmasādhanamātraṃ tu śivena kathitaṃ vratam //8.180.१
pāpiṣṭhā dharmavanto vā bhaktāḥ kevalamīśvaram /
sevanādyasya mucyante tannibodha mahāvratam // ११ / /
- - - - - - - - -- - -
१ śaraṇaṃ śaṅkaraṃ - kha- / २ saṃyuktā - kha- / ३ pradīptāste - kha. / ४ śaṅkaramuttamam - ka. kha. / ५ mahāraudrāḥ - ka / ६ bhaṣita (ruṣitaḥ )gātrāṇāṃ - kha. / ७ sarveṣāṃ - ka. /८ pravartitam - ka / ९ yadi - kha. / १० prasannānāṃ - ka. / ११ gato - kha. / १२ mā - ka. kha. / १३ tayodharmavihiṣkṛtam - ka. /
- - - - - - - - -- - -
adharmaṃ na vinā dharmo na ca dharmaṃ vināśubham /
etau parasparaṃ baddhau tyaktvā tasmādimāvubhau //१ २ / /
dharmādharmaparityaktaścaret pāśupataṃ vratam /
tato yogamimaṃ prāpya mahadaiśvaryamāpnute
bhasmagrahaṇamātrāttu१४ te sarvabandhapramocanam /
mucyate spṛṣṭamātrastu१५ brahmapūtena१६ bhasmanā // १४/ /
dahet somakṛtaṃ vahnirīśvaraṃ cānalaṃ१७ viduḥ /
kṛtākṛta dahatyagnirbhūyaḥ१८ somasamāgataḥ१९ / / १ ५/ /
bhasmanā mocitāḥ sarve brahmādyā abhimāninaḥ /
bhasmanastejaso२० vīryaṃ bhasma pāvanamīśvaram //१
ātmānamuddhared२१ vyāsa२२ yaḥ snānaṃ bhasmanā caret
bhasmanā śivayogena mucyate pāśabandhanāt२४
prabhavanti surāḥ somāt pitaro vahnisaṃbhavāḥ
vahnisomātmakaṃ२६ tasmājjagatsarvaṃ pratiṣṭhitam / /१८/ /
īśvarogniśca somaśca bhasma tatteja ucyate /
tejasā tasya saṃspṛṣṭo mucyate janmanā२७ dvija२८ //१
sāṃkhyaṃ vidyāstapaścaiva tyaktvā dharmāṃśca vaidikān /
kevalaṃ bhasmasaṃsnānāt pūto gacchati tatpadam //8.180.२
viṣayānapi saṃsevya bahvadharmaratopi san
paścād bhaktiparaḥ śambhorbhasmanaiva३० hi śuddhyati //२
ātmānaṃ yaḥ३१ paśuṃ kṛtvā mahādevaṃ hutāśanam /
dīkṣito brahmabhasmabhyāṃ śivayājī munirbhaveta३२
- - - - - - - - -- - -
१४ tanmātrāt - ka, tanmātraṃ - kha., tanmātraṃ tu (?)/ १५ sṛṣṭamātrastu - kha / १६ brahmabhūtena (?) / १७ cālanaṃ ka / १८ dahedagnirbhūyaḥ - kha / १९ samāgatam - ka / २० bhasmasastejaso - ka. kha / २१ śaṅkare - kha. / २२ nyasya - kha. / ३ bhasmasācaret - ka kha / २४ pāpabandhanāt ka/ २५ saṃbhavān (t) - ka / २६ vahnīsomātmakaṃ - ka kha / २७ janmano ? / २८ dvijaṃ - ka, dvijaḥ - kha. / २९ saḥ - kha. / ३० bhasmasaiva - ka kha. / ३१ sa - kha. / ३२ śivayājimunirbhavet - ka., śivayogī ? /
- - - - - - - - -- - -
śīghrameva paraṃ yogaṃ prāpya mucyeta३३ bandhanāt /
evaṃ vratamanuprāpya bhūtvā pāśupato muniḥ /
idaṃ३४ māheśvaraṃ jñānaṃ३५ guhyaṃ paramamabhyaset /
jñeyaṃ jñānaṃ tathā jñātā trayaṃ dehe yathā sthitam
ātmā yaśca yathā cāsau sthānatrayasamāsthitaḥ /
nāḍīṣu ca yathā hyātmā ātmanyevānutiṣṭhati
sarvataḥ sarvabhūteṣu nigūḍhastiṣṭhate yathā /
payasīva ghṛtaṃ vyāsa yaṃ viditvā vimucyate /
na sa vettuṃ३६ vinā jñānaṃ śakya ātmā kathañcana /
rūpaśabdarasātītaṃ kastaṃ vetti maheśvaram //२७/ /
tathā hyahaṃ mahābhāga prasādāt३७ tryambakasya tu /
ātmajñānaṣaropāyaṃ kathayāmi tavānagha / / २८/ /
sarvameva tamaḥ pūrvamidamāsījjagat kila /
na devā nānilo na dyaurna sūryaścandramā na ca३८
na kiñcit sarvathā bhūtaṃ३९ dṛśyate jagati sthitama /
śuddhaṃ vimalamābhāti akṣaraṃ paramaiśvaram / /8.180.३
sarvabhāvaguṇātītaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam /
bahirantaścaraṃ dīptamavināśi varaṃ dhruvam /
yathā tadakṣaraṃ brahma procyamānaṃ tathā śṛṇu / / ३१ / /
omityekākṣaraṃ pūrvaṃ kṣaraṃ tasmādvinirgatam /
vyakṣaraśca trimātraśca oṅkāro brahma śabdyate / /३
akāre tatra viṣṇustu ukāre tu pitāmahaḥ /
makāre bhagavānīśo mātrāyāṃ prakṛtiḥ smṛtā //३ ३ / /
brahmaviṣṇū४० smṛtau yau tau४१ devāvīśvaranirgatau /
prakṛtistrītvamāsthāya४२ nityantāvīśapārśvagau४३ /
- - - - - - - - -- - -
३३ mucyati - ka. kha- / ३४ ima - ka. kha / ३५ yoga (?) / ३६ nāvasetu - kha / ३७ mahāyā (yo)gaprasādāt - kha. / ३८ na sūryo na ca candramāḥ (?) / ३९ sarvabhūtānāṃ - kha. / ४० brahmāviṣṇu - ka. kha. / ४१ tu - ka kha. / ४२ prakṛtiḥ strītvamāsthāya ( ?) / ४३ tiṣṭhantāvīśapārśvagau - ka. /
- - - - - - - - -- - -
patnīrūpeṇa sā śambhuṃ bhajate prakṛtissadā /
kṣarantu prakṛtiḥ४४ khyātākṣarastu४५ svayamīśvaraḥ //३
īśvarānnirgatā sā hi prakṛtirguṇabandhanā /
tasyāḥ sraṣṭā mahādevo yato viṣṇupitāmahau // ३
prajāpatī samutpannau guṇatrayanibandhanau /
tāvākramya maheśastu prakṛtisthau guṇātmakau
makārastho vibhurbhūtvā bhuṃkte saṃcarate ca hi /
guhyametat paraṃ jñātvā mayoktaṃ tattvamakṣaram४६ //३८/ /
yenaiva४७ ghyāninā४८ vyāsa īśvarosau vikalpitaḥ /
sa tamāviśya muktātmā kṛtārtho jāyate muniḥ४९ / /३९/ /
nainaṃ jānantyamārgasthāstarkahetuparāyaṇāḥ /
bhoktāraṃ prakṛterīśaṃ paraṃ ṣaḍviṃśasaṃjñitam //8.180.४० / /
oṅkāraḥ५० prakṛtirnityaṃ tanmadhye ceśvaraḥ sthitaḥ
payomadhye yathā vyāsa sarpirantargataṃ sthitam
oṅkāraṃ dhyāyatā yena५२ atītya prakṛtiṃ mune /
īśvarosau mahān vinnaḥ sa muktaḥ paśubandhanaiḥ
īśvarī prakṛtiḥ khyātā guṇabandhādvimohanī /
brahmatvād bṛṃhaṇī hye ṣā viṣṇutvādvibhavāśritā /
prasādādīśvarasyaiṣā prakṛtistriguṇātmikā
sābhimānā bhavasraṣṭrī५४ bhoktā tasyā maheśvaraḥ //४४/ /
aṣṭabāhustripādā ca pañcadehamukhī tatho /
dvinetrā paṃcakarmasthā saptavājirathopagā
jaganmātā smṛtā hyeṣā guṇatrayavikārajā /
ubhe śubhāśubhe tasyān५५ vidyāvidye tathā hyubhe / /४६/ /
- - - - - - - - -- - -
४४ akṣaraprakṛtiḥ - kha. / ४५ kṣarastu - kha. / ४६ tattvatokṣaraḥ - ka / ४७ yenaivaṃ - kha / ४८ dhyānino- kha. / ४९ mune (?) / ५० oṅkāraṃ - kha. / ५१ ceśvaraṃ sthitaṃ - ka. / ५२ dhyāyato nityaṃ - kha. / १३ strī guṇātmikā - ka, / ५४. .bhavat sraṣṭī - ka., .. .bhavatsraṣṭā - kha. / ५५ tasyāṃ - kha. /
- - - - - - - - -- - -
udbhavotha praṇāśaśca kriyānuṣṭhānameva ca /
nimittaṃ cābhavadyonirbhāvāḥ५६ saṃkṣepatastvamī
īśvarājjāta oṅkāraḥ५७ sa ca tasmin pratiṣṭhitaḥ /
oṅkārāt sarvamutpannamābrahmabhavanaṃ५८ jagat
ataḥ kṛtvā mahābhāga yoginaḥ kapilādayaḥ /
oṅkāraṃ paramaṃ५९ brahma nirvikalpamupāsate / /४९/ /
sa eva sarvago hyātmā kāraṇaṃ ca sa eva tu /
evaṃ prakṛtibhūtau tāvoṅkāraprabhavau sthitau६० / /8.180.५ ० / /
īśabhojyau guṇātmānau jñāttvā viṣṇupitāmahau /
tatsṛṣṭau vedayajñākhyau muktvā dharmanibandhanau //५ १ / /
mahāmohau tamoniṣṭhau६१ viṣayāsaṅgasaṃyutau /
satvapūrvau rajomadhyau sukhaduḥkhānvitau sadā / /५२/ /
saṃsārabhramaṇau mūḍhau sarvānityasamāyutau /
īśvarepsurbhavedvidvān dhyāyogaparāyaṇaḥ / /५३ / /
tasmāt prakṛtirutpannā tasminneva praṇaśyati /
yenāsāvīśvaro vinno yogenātmani saṃsthitaḥ /
prakṛtistaṃ na badhnāti mucyate ca bhavārṇavāt / /५४/ /
iti skandapurāṇe pāśupatayogavarṇane dhyānavidhau saptamaḥ aśītyuttaraśatatamodhyāyaḥ
sanatkumāra uvāca
ātmā sūkṣmo manobuddhirahaṅkāro guṇāstathā /
bhūtānīndriyasaṃghātastanmātrāṇi daśānilāḥ१
vibhaktāḥ kramaśo dehe vibhāgena yathāśrayam /
svapnajāgratsuṣupteṣu२ sthāneṣu triṣu suvrata //२ / /
- - - - - - - - -- - -
५६ cāruva dyonirbhāvāḥ - ka, cābhavedyonirbhāvāḥ - kha. / ५७ jāyatoṅkāraḥ - ka. / ५८ bhuvanaṃ (?) / ५९ oṅkāraparamaṃ - ka. kha. / ६० prabhavāsthitau - ka. kha. / ६१ mahāmohatamoniṣṭhau (?) / १ stanmātraṇyanilātmakaḥ - kha. / २ jāgratsvapnasuṣupteṣu (?) /
suṣupteṣu ()
- - - - - - - - -- - -
Original text: skandapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0