સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 8.18

[હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।અત્w પૂર્વ પૃષ્ઠઃ (અધ્યાયાઃ ૧૬૧ - ૧૭૦)] । [હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।બ્મ્5 આગામી પૃષ્ઠઃ] (અધ્યાયાઃ ૧૮૧ - ૧૮૪)

વ્યાસ ઉવાચ
શ્રુતં મયૈતદ્ ભગવન્ દહનં ત્રિપુરસ્ય તુ ।
વિચિત્રાર્થં યથાવૃત્તં ક એવમભિધાસ્યતિ ॥ ૧ । ।
કસ્માત્ ક્રુદ્ધો નગેન્દ્રં તં ક્રૌઞ્ચં દારિતવાન્ ગુહઃ ।
પક્ષાન્ સર્વગિરીન્દ્રાણાં૧ કસ્માચ્ચિચ્છેદ વાસવઃ ।

સનત્કુમાર ઉવાચ
શૃણુ વ્યાસ મહાબુદ્ધે યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ

કુમારેણ યથા ભિન્નો મૈનાકિઃ૩ ક્રૌઞ્ચપર્વતઃ

ગિરિરાજમથાભ્યેત્ય મેરું સર્વસુરાલયમ્ ।
અપશ્યદ્વાસવઃ સ્કન્દં સંઘાતં તેજસામિવ । ।૪। ।
શરસ્તમ્બવને દૃષ્ટ્વા કુમારમનલપ્રભમ્

સુરરાજ્યમદાવિષ્ટઃ શક્રઃ પપ્રચ્છ ષણ્મુખમ્ ।

કસ્ત્વં દિવ્યવપુર્બાલ મેરુપર્વતમાશ્રિતઃ ।
ન માં પૂજયસે દૃષ્ટ્વા દેવરાજમિહાગતમ્ । ।૬। ।
તમેવં વાદિનં શક્રં પ્રાહ શૂલધરાત્મજઃ ।
બ્રહ્માદ્યા માં વિજાનન્તિ સિદ્ધા વેદવિદશ્ચ યે ।

તપસા લબ્ધરાજ્યેન ન ચિરાદસ્તમેષ્યતા

કિં ત્વયા જાનતા શક્ર કાર્યં કિં પૂજિતેન વા । ।૮ । ।
અથોવાચ પુનઃ શક્રસ્તં દેવ૬મનલાત્મજમ્

મત્તઃ પરતરો૮ નાસ્તિ મુક્ત્વા શર્વપિતામહૌ ॥૯। ।
કથમેવમવોચસ્ત્વં૯ વિબુધાધિપમાગતમ્ ।
યદિ મત્તસ્ત્વમાત્માનં મહાન્તં મન્યસેનઘ ।

મૈનાકતનયો હ્યેષ ક્રૌઞ્ચસિદ્ધનિષેવિતઃ

સુવિસ્તીર્ણો મહાશૈલો નૈકનિર્ઝરનિસ્રવઃ । । ૧૧ । ।
એહ્યેહિ૧૧ ત્વં મયા સાર્ધં કુરુ શીઘ્ર પ્રદક્ષિણમ્ ।
ય એનમાવયોરેકઃ પૂર્વમેવ ક્રમિષ્યતિ । । ૧૨ । ।
- - - - - - - - -- - -
૧ સર્વગિરીણાં ચ - ખ. । ૨ પૃષ્ટવાનસિ - ક । ૩ મૈનાકઃ - ખ. । ૪ કુમારં હ્યનલપ્રભમ્ - ખ. । ૫.. તો - ક. ખ. ૬ શક્રસ્તદેવ - ક. । ૭.. મનલાત્મજઃ - ક. । ૮ પરતરં - ખ. । ૯ કથં મિથ્ય(આ)- મવોચસ્ત્વં - ખ. । ૧૦ સિદ્ધર્ષિસેવિતઃ - ખ. । ૧૧ એહ્યેવં - ખ ।
- - - - - - - - -- - -

પ્રભાવાત્તેજસા ચૈવ સ મહાન્નૌ ભવિષ્યતિ ।
બાઢમિત્યેવમુક્ત્વાથ કુમારઃ૧૨ ષણ્મુખસ્તદા । । પ ૩ । ।
શક્રેણ સહ સંગત્ય મયૂરવરમાસ્થિતઃ ।
મહેન્દ્રસ્યાગ્રતો ગચ્છન્ ચક્રે ક્રૌઞ્ચં પ્રદક્ષિણમ્૧૩ । । ૧૪। ।
અથ બુદ્ધ્વા મહેન્દ્રસ્તુ ન્યૂનમાત્માનમાનલાત્ ।
કુમારમભિસન્ધિત્સુર્મનસૈવ પ્રદક્ષિણમ્ । । ૧ ૫। ।
કૃત્વા સુનિર્વૃતસ્તસ્થૌ ઉપવિષ્ટઃ૪ શિલાતલે ।
જવેનાથ કુમારસ્તં ક્રૌઞ્ચં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્ । ।૧ ૬। ।
પ્રોવાચેન્દ્રં૧૫ તદા દૃષ્ટ્વા જેતાહમિતિ સત્વરઃ

અહમેવ હિ જેતેતિ શક્રસ્તમવદદ્ ગુહમ્ । । ૧૭। ।
અસકૃદ્ બ્રુવતોરેવં તયોઃ શક્રકુમારયોઃ ।
ક્રૌઞ્ચોભ્યેત્ય વચઃ પ્રાહ કિમેતદિતિ ભૂચરઃ । । ૧ ૮। ।
તતઃ શક્ર ઉવાચેદં કુમારં વચનં તદા ।
એષ એવાવયોઃ ક્રૌઞ્ચો જયસાક્ષી૧૭ મહાબલઃ । । ૧ ૯। ।
નાનૃતં વક્ષ્યતિ હ્યેષ પૌત્રો હિમગિરેર્વરઃ

પૃચ્છ્યતાં શક્ર કો દોષ ઇત્યાહ જ્વલનાત્મજઃ । ।8.171.૨ ૦ । ।
તં શક્રઃ સાદરં પ્રાહ કેન ત્વમચલાગ્રતઃ ।
કૃતપ્રદક્ષિણો૧૯ બ્રૂહિ પ્રમાણં હિ ત્વમાવયોઃ । । ૨૧ । ।
તતઃ ક્રૌઞ્ચો વિમૂઢાત્મા સંચિન્ત્ય સુચિરં નગઃ ।
અયં શચીપતિશ્ચક્રે મામિહાગ્રે પ્રદક્ષિણમ્ ॥ ૨ ૨। ।
- -૨૦ ર્યં પ્રહસન્૨૧ દેવાનિત્યુવાચ નગાધિપઃ ।
અથૈવં બ્રુવતસ્તસ્ય સત્યહીનં તદા ગિરેઃ । ।૨ ૩ । ।
પપાત શિખરં તૂર્ણં કુલિશેન યથા હતમ્

તત્રાસન્ યાનિ ભૂતાનિ સુરાદ્યાનિ ગિરીશ્વરે ।
તાનિ સંત્યજ્ય શીઘ્ર તં પ્રયયુઃ સર્વતો દિશમ્ ।

- - - - - - - - -- - -
૧૨ મયૂરે - ખ. । ૧૩ ક્રૌઞ્ચપ્રદક્ષિણમ, પ્રદક્ષિણામ્ (?) । ૧૪ તસ્થાવુપવિષ્ટઃ (?) ઽ ૧૫ પ્રોવાચેદં - ક ખ. । ૧૬ સદ્વચઃ - ખ. । ૧૭ જયે સાક્ષી - ખ । ૧૮... ર્વચ - ખ । ૧૯ કૃત પ્રદક્ષિણં - ક. ખ । ૨૦ આહાષ્ટ્રં - ક. । ૨૧ સંશય - ક- । ૨૨ હતઃ - ક ખ ।
- - - - - - - - -- - -

જહૃષે વાસવશ્ચાપિ મનસા પૂજયન્ ગિરિમ્ ।
તતશ્ચુક્રોધ રુદ્રાત્મા ગિરેઃ ક્રૌઞ્ચસ્ય ષણ્મુખઃ । ।૨૫। ।
- - - - ગુહં દ્રષ્ટું૨૩ સંક્રુદ્ધં વાસવસ્તદા ।
એકસ્થે તેજસી પૂર્ણે વહ્નિભાસ્કરયોરિવ । । (?)

અથ શક્તિં સમુત્ક્ષિપ્ય યમાનલસમપ્રભામ્ ।
ચિક્ષેપ ભગવાન્ સ્કન્દઃ ક્રુદ્ધઃ ક્રૌઞ્ચજિઘાંસયા

સા પપાત ગિરેર્મૂર્ધ્નિ શક્તિઃ ક્રૌઞ્ચસ્ય સત્વરમ્ ।
ક્ષીણાયુષો યથા પુંસો મૃત્યુપાશ - - - -

સ તયા ભિન્નમર્મા તુ શક્ત્યા ક્રૌઞ્ચો નગોત્તમઃ

સર્વતશ્છિન્નસર્વાઙ્ગઃ સ્રવદ્રુધિરનિર્ઝરઃ ॥૨૯ । ।
મૂર્ત્તિમાનપતદ્ ભૂમૌ સંજ્ઞાપ્રાણવિવર્જિતઃ ।
પતિં વિનિહતં દૃષ્ટ્વા પત્ન્યસ્તસ્ય સુદુઃખિતાઃ । ।8.171.૩

વિલપન્ત્યસ્તદા દીનં૨૫ પેતુઃ ક્રૌઞ્ચાચલોપરિ ।
મેરુર્હિમાચલો વિન્ધ્યઃ કૈલાસો ગન્ધમાદનઃ ॥૩ ૧ । ।
પારિયાત્રશ્ચ સહ્યશ્ચ નિષધોદયવામનાઃ

ક્રૌઞ્ચસ્ય જનકશ્ચાપિ મૈનાકઃ પર્વતોત્તમઃ ॥૩

સર્વે પર્વતરાજાન૨૭ આજગ્મુઃ શોકપીડિતાઃ ।
પરિવાર્ય ગિરિં ક્રૌઞ્ચં રુરુદુર્દુઃખિતા ભૃશમ્ ।

ભ્રાતૃપુત્ર હતં જ્ઞાત્વા દેવદેવી ગિરીન્દ્રજા ।
શર્વેણ સહિતા ક્રૌઞ્ચમાજગામ મહાવ્રતા । । ૩૪। ।
કુમારેણ હતં દૃષ્ટ્વા ક્રૌઞ્ચં બાન્ધવમાત્મનઃ ।
પીડિતાભૂત્તદા દેવી દૃષ્ટ્વા પિતરમર્દિતમ્૨૮ ।

હિમવન્તં મહાશૈલં વધાત્ પૌત્રસ્ય દુઃખિતમ્ ।
શુશોચ ગિરિજા દૃષ્ટ્વા મુહુર્વીક્ષ્ય સુરેશ્વરમ્

ભગવન્તમથાયાતં દેવ્યા સહ પિનાકિનમ્ ।
શોકેનાપિ સુસન્તપ્તા નમશ્ચક્રુર્મહાબલાઃ૨૯ । ।૩૭। ।
- - - - - - - - -- - -
૨૩ તં ક્રુદ્ધં - ક. । ૨૪ ક્રૌઞ્ચનગોત્તમઃ - ક. । ૨૫ દીનાઃ (?) । ૨૬ નિષધોદયવામનઃ - ક. । ૨૭ સર્વપર્વતરાજાન - ક. । ૨૮ ... મર્દિતુમ્ ક. । ૨૯ મનશ્ચક્રુર્મહમાબલાઃ - ક ।
- - - - - - - - -- - -

અથ પ્રણમ્ય દેવેશં હિમવાનચલોત્તમઃ ।
વ્યજ્ઞાપયત દીનાત્મા દુઃખશોકપરિપ્લુતઃ

શક્રેણાનેન ભગવન્નાત્માનં૩૦ બહુમન્યતા ।
નિધનં નાયિતઃ પૌત્રો મમાયં ક્રૌઞ્ચપર્વતઃ ॥૩ ૯। ।
સ્પર્ધા કાસ્ય કુમારેણ તવ દેવ સુતેન હિ ।
નાન્તરં વેદ યો૩૧ દર્પાત્ કુમારસ્યાત્મનશ્ચ હ ।

સ્પર્ધાં કૃત્વા કુમારેણ હતે પૌત્રે મમાધુના ।
નિર્વૃતો ગતદર્પોયં સુખં તિષ્ઠતુ વાસવઃ । ।૪૧ । ।
હતે પૌત્રે મહાદેવ નિમગ્નઃ શોકસાગરે ।
ન જીવિતુમહં શક્તો યાસ્યે પૌત્રગતિં ત્વહમ્ ।

એવં વિલપતસ્તસ્ય મેરુવિન્ધ્યપુરોગમાઃ ।
વિનેદુર્દુઃખસંતપ્તા બાન્ધવાભાવપીડિતાઃ

પિતરં દુઃખિતં દૃષ્ટ્વા તથાન્યાન્ બાન્ધવાન્ ગિરીન્ ।
અભવચ્છોકસન્તપ્તા ગિરિજાપિ જગદ્ધરા

અથ તાન્ દુઃખિતાન્ દૃષ્ટ્વા સર્વાન્ ગોવૃષવાહનઃ ।
મા કાર્ષ્ટ શોકમિત્યુક્ત્વા તનયં પ્રાહ ષણ્મુખમ્ ॥૪૫। ।
મહાન્તસ્ત્વદ્વિધાઃ પુત્ર સાપરાધેપિ બાન્ધવે ।
નાશુભં કુર્વતે કસ્માત્ ક્રૌઞ્ચં નિહતવાનસિ

ભ્રાતૃસૂનુર્ભવન્માતુરેષ ક્રૌઞ્ચો મહાગિરિઃ ।
કથં ભ્રાતરમેનં સ્વં૩૨ હતવાનસિ ષણ્મુખ

સદૃશં કર્મ નૈતત્તે૩૩ મન્મયસ્ય સુતસ્ય તે

બ્રૂહિ વા સામ્પ્રતં કર્મ કિમત્ર બહુ મન્યસે ॥૪૮। ।
તમેવં વાદિનં દેવં૩૫ ષણ્મુખઃ પિતરં તદા ।
ઇદં પ્રોવાચ સવ્રીડં વચનં પરમાદ્ભુતમ્ ।

શક્રસ્યાપનયાદ્દેવ ક્રૌઞ્ચ એષ હતો મયા ।
અસન્મન્ત્રિતવાન્ યસ્માદ્ વિજ્ઞપ્તિમપરાં શૃણુ ॥8.171.૫૦ । ।
- - - - - - - - -- - -
૩૦ ભગવાન્ આત્માન - ક. । ૩૧ વેદયન્ - ક. । ૩૨ ભ્રાતરમેવં ત્વં (?) । ૩૩ નૈનત્તે - ક. । ૩૪ સુતસ્તવ -ક ।
- - - - - - - - -- - -

ત્વત્પ્રસાદાદહં ક્રૌઞ્ચં જીવયામિ નગોત્તમમ્ ।
દુષ્કરં નહિ મે ચિઞ્ચિત્ તવ દેવ સુતસ્ય હિ ।૫૧ । ।
ઉત્તિષ્ઠેતિ તતઃ ક્રૌઞ્ચં ભ્રાતરં પ્રાહ ષણ્મુખઃ ।
સ બિભ્રત્ પૂર્વવદ્દેહં ક્રૌઞ્ચો નગપતિઃ ક્ષણાત્

ઉત્તસ્થૌ નીરુજો૩૬ વ્યાસ આશ્ચર્યં તદભૂત્તદા ।
જીવિતેનાચલેનૈવં ષણ્મુખો વહ્નિસપ્રભઃ ।

સ્મરન્ રુદ્રાદધિક્ષેપં કોપસંરક્તલોચનઃ ।
સમક્ષં સર્વદેવાનાં શક્રસ્ય ચ મહાબલઃ । ।૫૪। ।
વાયુવિષ્ણુયમાનાં ચ બ્રહ્મણશ્ચ મહાત્મનઃ ।
દેવદેવં૩૭ પ્રણમ્યેશં પિતરં હ્યુમયા સહ ।

બભાષે વચનં દેવઃ કુમારવરરૂપધૃક્ ।
શક્રેણાનેન દેવેન્દ્રા મત્સમક્ષં પ્રભાષિતમ્ । । ૫૬। ।
મહાંસ્ત્વત્તોહમિત્યેવ તત્ર માં મન્યુરાવિશત્ ।
તન્મયૈષા મહાશક્તિર્નિખાતા વસુધાતલે ॥૫૭ । ।
ઉદ્ધર્ત્તું યોમરઃ શક્તો મુક્ત્વા દેવં પિનાકિનમ્ ।
ઉત્પાટયતુ સ હ્યેતાં૩૮ મહાન્મત્તસ્તતો હિ સઃ । ।૫૮। ।
એવમુક્ત્વા તતો દેવો બાલાર્કસદૃશપ્રભઃ ।
તૂષ્ણીં બભૂવ હૃષ્ટાત્મા તસ્થૌ ચ પિતૃપાર્શ્વતઃ ।૫૯। ।
અથેન્દ્રો દેવતામધ્યે રાજ્યદર્પાન્વિતોમરઃ

ઉત્પાટયિતુમુત્સેહે તાં શક્તિં વસુધાં ગતામ્ ।

ન ચ ચાલયિતું શક્તો યત્નાદપિ સુરાધિપઃ ।
અથ લજ્જાન્વિતોત્યર્થં તસ્માદ્દેશાદપાક્રમત્ ।

તતોન્યે દૈવતશ્રેષ્ઠા૪૦ યે યમાનિલપુરસ્સરાઃ ।
મતિં ચક્રુઃ સમુદ્ધર્તું યત્નં શક્ત્યાશ્ચ દંશિતાઃ (?)

ન ચ ચાલયિતું શેકુસ્તાં શક્તિમમરોત્તમાઃ ।
તતો વિષ્ણુરમેયાત્મા દેવાન્ દૃષ્ટ્વા હતૌજસઃ ।

- - - - - - - - -- - -
૩૬ નિરુજો - ક. । ૩૭ દેવી - ક. । ૩૮ સો હ્યેતા - ક. । ૩૯ રાજદર્પાન્વિતોમરઃ - ક. । ૪૦ દેવતેષ્ઠાઃ - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

શક્તિમુદ્ધર્તુમુત્સેહે સમક્ષં ત્રિદિવૌકસામ્ ।
તેનાસૌ ચાલ્યમાનાપિ યસ્માચ્છક્તિર્ધરાતલે । । ૬૪। ।
ન ચચાલ મહાવીર્યા સ્કન્દતેજોબલાન્વિતા ।
તતો વિષ્ણુરમેયાત્મા જ્ઞાત્વા તત્ત્વાર્થમાદૃતઃ૪૧ ।

કુમારં પૂજયન્ ભક્ત્યા શક્ત્યુત્ક્ષેપાન્ન્યવર્તત ।
અથ સર્વેમરા વ્યાસ વિષ્ણુશ્ચ સુરસત્તમઃ । ।૬૬ । ।
સંસ્તુત્ય ષડ્મુખ દેવમિદમાહુર્મહૌજસઃ ।
- - - - - દેવાનાં મહાદેવસુતઃપ્રભુઃ । । ૬૭। ।
નાથઃ પાલયિતા સ્રષ્ટા આર્તિઘ્નઃ પ્રવરો મહાન્ ।
ત્વયા નાથેન દેવેશ વયં સર્વે સુનિર્વૃતાઃ । । ૬૮। ।
તિષ્ઠામઃ સહિતાઃ સર્વે ત્વમસ્માન્૪૨ પાહિ સર્વતઃ ।
શક્રવ્યતિક્રમં ચૈવ બાલિશ્યાન્મોહકારિતમ્ । ।૬૯। ।
પ્રણયાદ્યાચિતોસ્માભિઃ ક્ષન્તુમર્હસિ સર્વદા ।
એવં સ ભગવાન્ સર્વૈઃ કુમારઃ સંસ્તુતોમરૈઃ ।

ક્રોધં તત્યાજ શક્રે તુ તુતોષ ચ દિવૌકસામ્ ।
તતસ્તે ગિરયઃ સર્વે દેવી ચ હિમવત્સુતા । ।૭ ૧ । ।
દેવરાજસ્તથા શક્રો હૃષ્ટા ગુહમપૂજયન્ ।
ભગવાનપિ સંતુષ્ટસ્તનયાય વરાન્ દદૌ । ।૭૨ । ।
યયૌ ચાપિ ગિરેઃ શૃઙ્ગં દિવ્યં હિમવતઃ શુભમ્ ।
સાર્ધં ગુહેન દેવ્યા ચ માતૄણાં ગણનાયકઃ ॥૭૩ । ।
ક્રૌઞ્ચેન સહિતાશ્ચાપિ મેરુવિન્ધ્યાદયોચલાઃ ।
શક્રશ્ચ સુરરાટ્ દેવઃ સ્વાનિ સદ્માનિ ભેજિરે । ।૭૪। ।
એવમેતદ્યથા૪૩ ક્રૌઞ્ચઃ ક્રૌઞ્ચસારસવાસિનઃ ।
ગુહેન દારિતઃ શક્ત્યા પશ્ચાચ્ચૈવ૪૪ કૃતોમરઃ ૩૧૭૫। ।
દૃશ્યતે ચાપિ૪૫ તત્ ક્રૌઞ્ચે ક્ષતં શક્ત્યાચલોત્તમે ।
નૈકદૈવતસંવાસં યદભૂદ્વિસ્તૃતં૪૬ મહત્

- - - - - - - - -- - -
૪૧. માદિતઃ (?) । ૪૨ તથાસ્માન્ - ક । ૪૩ એતસ્મિન્નન્તરે - ઘ । ૪૪ પશ્ચાદુભાભ્યાં ચ - ઘ. । ૪૫ દૃશ્યતેદ્યાપિ (?) । ૪૬ તદભૂદ્વિસ્તૃતં - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

એતત્તે કથિતં સર્વં ક્રૌઞ્ચદારણમદ્ભુતમ્ ।
ય ઇમં શૃણુયાન્મર્ત્ત્યઃ સર્વપાપૈઃ સ મુચ્યતે૪૭ । ।૭૭। ।
વ્યાસ ઉવાચ
ભગવન્૪૮ પરમેશાનો માતૄણાં નાયકઃ કથમ્ ।
કા એતા માતરશ્ચાપિ શંસૈતત્ પૃચ્છતો મમ ।

કથં માતૃગણા જાતાઃ કિન્નિમિત્તમથાપિ ચ ।
કિંવીર્યા કિંપ્રભાવાશ્ચ સંભૂતાસ્તે ગણાઃ પ્રભો

કશ્ચાસામાશ્રયો યેન વર્તન્તે તદ્ગણાઃ શુભાઃ ।
કેન મૃષ્ટાઃ સ્વયં વાપિ એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ । ।8.171.૮૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
અત્ર૪૯ તે વર્ત્તયિષ્યામિ માતૄણામુદ્ભવં શુભમ્

પુરા હિ ભગવાન્ બ્રહ્મા સૃષ્ટ્વેમા વિવિધાઃ પ્રજાઃ । ।૮૧ । ।
અવેક્ષમાણઃ કાલેય ચચાર વિબુધેશ્વરઃ ।
સ કદાચિત્ પ્રજાધ્યક્ષઃ સંધ્યાકાલ ઉપાગતે ।

દેશં રમ્યં સમાસાદ્ય તીરે પૂર્વમહોદધેઃ ।
રમ્યે ચકાર સંધ્યાં હિ વર્ષકોટિમતન્દ્રિતઃ ।

કૃતસંધ્યસ્તતો દેવઃ કમલાસનસંસ્થિતઃ ।
ચિન્તયામાસ રમ્યોયં દેશો દૃષ્ટિમનોહરઃ ॥૮૪। ।
કરોમ્યત્ર૫૧ પુરં રમ્યં સર્વકામસમન્વિતમ્ ।
ઇતિ સંચિન્ત્ય સ વ્યાસ ભગવાન્ સર્વસૃક્ પ્રભુઃ । ।૮

તસ્મિન્ રમ્યે પ્રદેશે તુ ચક્રે પુરમનુત્તમમ્ ।
લોહિતાસિતસૌવર્ણૈઃ પ્રસ્તરૈશ્ચામિતપ્રભમ્

અટ્ટાટ્ટહાસકૈશ્ચૈવ ખાતકૈશ્ચ સમન્વિતમ્ ।
શૃઙ્ગાટકચતુષ્કેણ ચતુષ્પાદમિવ સ્થિતમ્ ।

- - - - - - - - -- - -
૪૭ પ્રમુચ્યતે -ક, અત્રાન્તરેધ્યાયસમાપ્તિપુષ્પિકાવાક્યં દૃશ્યતે ઘ પુસ્તકે । ૪૮ ભગવાન્ - ક ખ. । ૪૯ હન્ત(?) । ૫૦ ઇતિહાસં પુરાતનં - ઘ. । ૫૧ આક્રામ્યાત્ર - ઘ, ।
- - - - - - - - -- - -

વપ્રખાતકસંયુક્તૈર્ગૃહૈશ્ચાપિ૫૨ મહાધનૈઃ

મધ્યે મન્દાકિની વાપી સરિદ્દિવ્યા મનોહરા ॥૮૮ । ।
નલિનીવનસંછન્ના પ્રહૃષ્ટખગનાદિતા

તત્ સૃષ્ટ્વા તુ પુરં બ્રહ્મા સૌવર્ણં મણિભૂષિતમ્ ।

પ્રોવાચ વચનં વ્યાસ પરમાદ્ભુતમર્થવત્ ।
રમ્યે પુરવરે યેસ્મિન્ વત્સ્યન્તિ સુકૃતાશિનઃ । ।8.171.૯૦ । ।
અવધ્યાસ્તે જરાહીનાસ્તેજોબલસમન્વિતાઃ ।
ભવિષ્યન્તિ મહાભાગા મત્પ્રસાદાન્ન સંશયઃ

તતઃ સ ભગવાન્દેવ ઉવાચ પુનરેવ હ ।
અસ્મિન સદૈવ કામાનામિષ્ટાનાં સુરસત્તમઃ । ।૯ ૨। ।
દેવો વર્ષતિ કોટિં વૈ તેનાસ્મિન્૫૫ સુખિનો જનાઃ ।
એવં સ ભગવાનુક્ત્વા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
અગચ્છત્ સ્વસભાં દિવ્યાં નૈકસિદ્ધનિષેવિતામ્ ॥૯૩ । ।
તસ્મિન્ ગતે તતો વ્યાસ અસુરૈર્દૈત્યભાષિતૈઃ (?) ।
અધિષ્ઠિતં પુરં તદ્વૈ સર્વૈર્બ્રાહ્મણકંટકૈઃ । ।૯૪। ।
યેષાં પતિરસુક્રોધઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
બ્રહ્મહા યજ્ઞહા વિપ્ર દેવાન્તકસુરાન્તકઃ૫૬

સિંહનાદો ભીમનાદો મદ ઇત્યેવમાદયઃ ।
અથ દૈત્યાઃ સમાગમ્ય હૈમકુણ્ડપુરસ્સરાઃ ।
તસ્મિન્પુરવરે સ્થિત્વા પીડાં૫૭ ચક્રુરનેકશઃ૫૮ । ।૯૬। ।
દ્વેષ્ટારો જગતસ્તે હિ જઘ્નુર્વિપ્રાન્ સહસ્રશઃ ।
યજ્ઞહોમાદિકાશ્છિન્નાઃ ક્રિયાસ્તૈરસુરાધમૈઃ

તાનેવંકારિણો જ્ઞાત્વા સર્વ એવ દિવૌકસઃ ।
બ્રહ્મલોકમથાભ્યેત્ય સર્વમશ્રાવયન્ વિભોઃ ।૯૮। ।
વચો દિવૌકસાં શ્રુત્વા જ્ઞાત્વા દૈત્યવિચેષ્ટિતમ્ ।
નૈતચ્છક્યં મયેત્યુક્ત્વા બ્રહ્મા સાર્ધં સુરોત્તમૈઃ ॥૯૯। ।
- - - - - - - - -- - -
૫૨ ગ્રહૈશ્ચાપિ - ઘ. । ૫૩ ..વરૈ - ઘ. । ૫૪ પ્રકૃષ્ટખગનન્દિતા - ખ. । ૫૫ તેનાસ્મિ - ઘ. । ૫૬ સુરાન્તકૌ (?) । ૫૭ ક્રીડા (?) । ૫૮ ... શ્ચક્રુરનેકશઃ - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

આજગામ ભવં દ્રષ્ટું રમ્યં હિમગિરેર્વનમ્

યત્ર ગૌરી તપસ્તેપે ભર્તું દેહાર્ધધારિણી । । 8.171.૧૦૦ । ।
પ્રવિષ્ટાસ્તત્ર તે દેવા બ્રહ્માદ્યાઃ સર્વ એવ હિ ।
સ્ત્રિય એવાભવન્ તૂર્ણં પાર્વત્યાસ્તપસો બલાત્ । ।૧

તતસ્તાન્ દેવદેવેશઃ સ્ત્રીભૂતાન્ હિ સુરોત્તમાન્ ।
કિમર્થમાગતા યૂયમિતિ પપ્રચ્છ શૂલધૃક્ । ।૧ ૦૨ । ।
તતસ્તે સહિતાઃ સર્વે પૂર્વં દૈત્યવિમર્દનમ્ ।
નિવેદ્ય શમ્ભવે પશ્ચાત્ કૃચ્છ્રં સ્ત્રીભાવમાત્મનઃ ।

યથૈવં પુરુષાઃ પૂર્વ ભવામ ઇતિ તેબ્રુવન્ ।
તાનુવાચાથ દેવેશઃ સુરાન્ સ્ત્રીભાવમાગતાન । । ૧

યાત યૂયં સુરાઃ સર્વે સ્ત્રિયો ભૂત્વાસુરાન્તિકમ્ ।
સ્ત્રીણામેવ હિ તે વધ્યા દાનવા બલદર્પિતાઃ । । ૧૦

તનૂર્મૂર્ત્તિમતીઃ કૃત્વા પરતો માતરઃ શુભાઃ ।
યૈ૬૦ ય એવ યથા પૂર્વં ભવિષ્યથ સુરોત્તમાઃ ।

અથ ભૂયઃ પ્રણમ્યેશં દેવતા ઇદમબ્રુવન્ ।
આત્મનોપિ તનું દેવ કુરુ મૂર્ત્તિમતીં સ્ત્રિયમ્ । । ૧ ૦૭। ।
યયા સાર્ધં બલાદ્ દૈત્યાન્ હંસ્યામઃ પરમેશ્વર ।
તતો દેવોસૃજદ્દેવીં રૂદ્રાણીં માતરં શુભામ્ ॥૧ ૦૮। ।
વિકૃતં રૂપમાસ્થાય દ્વિતીયામપિ માતરમ્ ।
નામ્ના તુ બહુમાંસાન્તાં જગત્સંહારરૂપિણીમ્ ॥ ૧૦ ૯। ।
નિયોગાદ્ દેવદેવસ્ય તતો વિષ્ણુરપિ પ્રભુઃ ।
માતરાવસૃજદ્ દ્વે તુ વારાહીં વૈષ્ણવીમપિ ।
અભૂત્ પિતામહાદ્ બ્રાહ્મી શર્વાણી શઙ્કરાદપિ । । 8.171.૧૧૦ । ।
કૌમારી ષડ્મુખાચ્ચાપિ વિષ્ણોરપિ ચ વૈષ્ણવી ।
વારાહી માધવાદ્ દેવી માહેન્દ્રી ચ પુરન્દરાત્ । । ૧૧૧ । ।
- - - - - - - - -- - -
૫૯ ર્વરમ્ - ક. । ૬૦ ય - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

સર્વતેજોમયો દેવી માતૄણાં પ્રવરા શુભા ।
બહુમાંસા મહાવિદ્યા બભૂવ વૃષભધ્વજાત્ । । ૧૧૨ । ।
સર્વાસાં૬૧ દેવતાનાં ચ દેહેભ્યો માતરઃ શુભાઃ ।
સ્વરૂપબલધારિણ્યો નિર્જગ્મુર્દૈત્યનાશનાઃ । । ૧ રો ૩ । ।
વાયવ્યા૬૨ વારુણી યામ્યા કૌબેરી ચ મહાબલાઃ ।
મહાકાલી તથાગ્નેયી અન્યાશ્ચૈવ સહસ્રશઃ । । ૧૧૪ । ।
તા ગત્વા તત્પુરં રમ્યં દૈત્યાન્ ભીમપરાક્રમાન્ ।
જઘ્નુર્બહુવિધં દેવ્યો ઘોરનાદૈર્વિભીષણૈઃ । । ૧૧ ૫। ।
દૈત્યહીનં ચ તચ્ચક્રુઃ પુરાગ્ર્યં હેમભૂષિતમ્ ।
અથ દૈત્યૈર્હતૈસ્સવૈર્દેવદેવ ઉમાપતિઃ૬૩ । । ૧૧૬ । ।
આજગામ પ્રદેશં તં માતૄણાં વરદિત્સયા ।
તાન્ દૃષ્ટવા નિહતાન્સર્વાન્ દૈત્યાનમરવિદ્વિષઃ૬૪ । । ૧ ૧૭। ।
પરિતુષ્ટસ્તદા તાસાં વરાન્પ્રાદાદ્ વૃષધ્વજઃ ।
જગતો માતરો યૂયં માતૃભૂતા ભવિષ્યથઃ । । ૧૧૮ । ।
યુષ્માકં યે ભવિષ્યન્તિ ભક્તાઃ પુરુષપુંગવાઃ ।
સ્ત્રિયૌ વાપિ મહાભાગા ન તાન્ હિંસન્તિ હિંસકાઃ । । ૧૧ ૯। ।
મૃતા મમ ગણાશ્ચાપિ ભવિષ્યન્ત્યજરામરાઃ ।
ભવતીનામિદં સ્થાનં કોટીવર્ષમિતિ શ્રુતમ્ । । 8.171.૧૨૦ । ।
ભવિષ્યતિ જગત્ખ્યાતં સર્વપાપપ્રમોચનમ્ ।
અહં હેતુર્હિ યુષ્માકં યસ્માત્ સૃષ્ટા મયૈવ ચ । । ૧૨૧ । ।
હેતુકેશ્વરનામ્નાહં૬૫ સ્થાસ્યામ્યત્ર વરપ્રદઃ ।
યુષ્માભિઃ સહ વત્સ્યામિ નાયકત્વં વ્યવસ્થિતઃ । । ૧૨૨ । ।
યસ્તુ યુષ્માન્મયા સાર્ધં વિધિવત્ પૂજયિષ્યતિ ।
સર્વપાપવિમુક્તાત્મા સ પરાં ગતિમાપ્સ્યતિ । । ૧૨૩ । ।
દાનવા નિહતા યસ્માચ્છૂલેન બહુમાંસયા ।
શૂલકુણ્ડમિદં નામ્ના ખ્યાતં તીર્થં ભવિષ્યતિ । । ૧ ૨૪। ।
- - - - - - - - -- - -
૬૧-. સર્વેષાં ક ખ ॥ ૬૨ વાથવા (?) । ૬૩ દેવદેવમુમાપતિમ્ - ક । ૬૪ ... વિદ્વિષાન્ - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

ઇહ શૂલોદકં પીત્વા બહુમાંસાં પ્રણમ્ય ચ ।
અધૃષ્યઃ સર્વહિંસ્રાણાં ભવિષ્યતિ નરોત્તમઃ ॥ ૧

પ્રતિકૂલેતિ વિખ્યાતા રમ્યા મન્દાકિની નદી ।
રુધિરૌઘવતી સેહ ભવતીનાં ભવિષ્યતિ । । ૧

અહં બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ।
માતૃતન્ત્રાણિ દિવ્યાનિ માતૃયજ્ઞવિધિં પરમ્ । । ૧

પુણ્યાનિ પ્રકરિષ્યામો યજનં યૈરવાપ્સ્યથ ।
બ્રાહ્મં (?) સ્વાયંભુવં ચૈવ કૌમારં યામલં તથા ૧

સારસ્વતં સ ગાન્ધારમૈશાનં નન્દિયામલમ્ ।
તન્ત્રાણ્યેતાનિ યુષ્માકં તથાન્યાનિ સહસ્રશઃ । । ૧૨૯ । ।
ભવિષ્યન્તિ નરા યૈસ્તુ યુષ્માન્ યક્ષ્યન્તિ ભક્તિતઃ ।
નરાણાં યજમાનાનાં વરાન્ યૂયં પ્રદાસ્યથ । ।8.171.૧

દિવ્યસિદ્ધિપ્રદા દેવ્યો દિવ્યયોગા ભવિષ્યથ ।
યાશ્ચ નાર્યઃ સદા યુષ્માન્ યક્ષ્યન્તે સરહસ્યતઃ । । ૧૩૧ । ।
યોગેશ્વર્યો ભવિષ્યન્તિ રામા દિવ્યપરાક્રમાઃ ।
છગલઃ કુમ્ભકર્ણશ્ચ મદીયૌ ગણનાયકૌ । । ૧૩ ૨। ।
યુષ્માકં દ્વારપાલત્વે સ્થાસ્યતસ્તૌ મમાજ્ઞયા ।
કોટીવર્ષમિદં સ્થાનં માતૄણાં પ્રિયમુત્તમમ્ ॥ ૧૩૩ । ।
શ્મશાનં પ્રવરં દિવ્યં ભવિષ્યતિ સુખપ્રદમ્ ।
વરાનેવં હિ તાઁલ્લબ્ધ્વા માતરો લોકમાતરઃ ॥ ૧ ૩૪। ।
ભક્ત્યા પ્રણમ્ય દેવેશં મુમુદુર્ભૃશમર્દ્દિતાઃ ।
તતઃપ્રભૃતિ તાઃ સર્વાઃ સહિતાઃ શશિમૌલિના । । ૧૩ ૫। ।
કોટીવર્ષે૬૬ વસન્તિ સ્મ સર્વલોકાભયપ્રદાઃ

એવં સ ભગવાન્ દેવો માતૄણાં ગણનાયકઃ ।
અભવચ્છઙ્કરો વ્યાસ યન્માં ત્વં પૃષ્ટવાનસિ । । ૧૩ ૬। ।
- - - - - - - - -- - -
૬૬ કૌટીવર્ષં - ક. ખ. । ૬૭ સર્વલોકભયપ્રદાઃ - ક ।
- - - - - - - - -- - -

ઉત્પત્તિમેતાં જગતીશ્વરીણાં૬૮ બ્રહ્મેન્દ્રશક્રાનિલવન્દિતાનામ્ ।
પઠેન્મનુષ્યઃ શૃણુયાચ્ચ નિત્યં યઃ સ્વર્ગલોકં સ મૃતો લભેત ॥ ૧ ૩૭। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે એકસપ્તત્યધિકશતતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
શક્રેણ ગિરયઃ પૂર્વં છિન્નપક્ષા યથા કૃતાઃ ।
તત્ પ્રવક્ષ્યામિ તે વ્યાસ શૃણુ સર્વમશેષતઃ । ।૧ । ।
પુરા સિંહવપુઃ કૃત્વા વિષ્ણુના પરમૌજસા ।
દૈત્યદાનવનાથે તુ હિરણ્યકશિપૌ હતે ।

પ્રહ્રાદસ્તત્સુતો દૈત્યો વિષ્ણું પ્રતિ ચુકોપ હ ।
હતે પિતરિ સ શ્રીમાન્ મહાદૈત્યપતીશ્વરઃ

બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ ચકારોગ્રં મહાતપઃ ।
અથ દેવશ્ચતુર્વક્ત્રસ્તુષ્ટસ્તમસુરાધિપમ્ । ।૪। ।
પ્રોવાચ સ્વયમાગત્ય વરદોસ્મીતિ સાદરમ્ ।
પ્રણમ્યોવાચ વરદમિદં બ્રહ્માણમાગતમ્૧ । ।૫ । ।
પ્રહ્લાદો મન્યુતપ્તાઙ્ગઃ પિતુર્વધમનુસ્મરન્ ।
ભગવન્ યદિ તુષ્ટોસિ વરદશ્ચ સમાગતઃ ।

રાજાનં હતવાન્ વિષ્ણુઃ પિતરં મમ માયયા ।
સંગ્રામે તમહં વિષ્ણું યથા હન્યાં તથા કુરુ ।

તમુવાચ તતો બ્રહ્મા પ્રહ્લાદમસુરોત્તમમ્ ।
અજય્યઃ સમરે વિષ્ણુરવધ્યશ્ચ સુરાસુરૈઃ

પ્રસાદાદ્દેવદેવસ્ય જગત્સ્રષ્ટુરુમાપતેઃ ।
નૈષ શક્યો મયા દાતું વરસ્તુભ્યં મહાસુર ।

- - - - - - - - -- - -
૬૮ જગતીશ્વરાણાં ક ।
૧ પ્રણમ્ય તમુવાચેદં વરદં બ્રહ્મમાગમતમ્ - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

અન્યં વૃણુ૨ યથેષ્ટં ત્વં વરં યાવદ્દદામિ૩ તે ।
ચિન્તયિત્વા તતો ભૂયો મહાબુદ્ધિર્મહાસુરઃ । । 8.172.૧૦ । ।
પ્રોવાચ૪ વચનં દેવં કમલાસનસંસ્થિતમ્ ।
અજય્યો યદ્યવધ્યશ્ચ સ વિષ્ણુર્દેવસત્તમઃ૫ । । ૧૧ । ।
તસ્ય વિષ્ણોસ્તતો દેવ શક્રસ્યાન્યસ્ય વા રિપોઃ ।
અવધ્યોહમજય્યશ્ચ સંભવેયં તવાજ્ઞયા ।

એવસ્ત્વિતિ તં બ્રહ્મા પ્રોચ્ય દાનવસત્તમ ।
દિવ્યપદ્માસનો દેવસ્તત્રૈવાન્તરધીયત । । ૧૩ । ।
પ્રહ્લાદોપિ વરં૭ લબ્ધ્વા બ્રહ્મણઃ પરમાદ્ભુતમ્ ।
પશ્ચિમસ્યોદધેસ્તીરે તસ્થૌ ચિન્તાકુલેન્દ્રિયઃ ।

કથં હન્યામહં વિષ્ણું શક્રં ચૈવ શતક્રતુમ્ ।
એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય પ્રહ્લાદસ્ય સુરદ્વિષઃ ॥ ૧

સર્વશૈલાધિપઃ શ્રીમાઁશ્ચક્રમન્ હિમવાન્ ગિરિઃ ।
દ્વાભ્યામુત્પત્ય પક્ષાભ્યામાજગામ વિયચ્ચરઃ ॥ ૧ ૬। ।
પુરા હિ ગિરયો વ્યાસ આસન્ પક્ષસમન્વિતાઃ ।
દિવ્યા વિયદ્ગમાઃ સર્વે સર્વલોકચરાસ્તથા ।

તમાગતમથો દૃષ્ટ્વા પ્રહ્રાદો હિમવદ્ગિરિમ્ ।
પ્રાહેદં વચનં પ્રીતઃ કૃત્વા સ્વાગતમાદિતઃ

કશ્યપસ્ય૯ વયં પૌત્રા દૈત્યા ગિરિવરાધિપ ।
ભવન્તોપિ૧૦ સુતાસ્તસ્ય દેવા અપિ મહાગિરે૧૧ ॥૧ ૯। ।
અસ્માકં ભવતાં ચૈવ એકસ્માત્ સંભવો ગિરે

દેવતા ભ્રાતરો૧૩ ભૂત્વા અસ્માકં દેવતાશ્ચ૧૪ હિ ।

અવમન્યાસુરાનસ્માન્ રાજ્યં કુર્વન્તિ દર્પિતાઃ ।
વયં યૂયં ચ સંગત્ય જિત્વા દેવાનશેષતઃ ।
ત્રૈલોક્યં સર્વમાક્રમ્ય રાજ્યં કુર્મો૧૫ મહાગિરે ॥૨૧ । ।
- - - - - - - - -- - -
૨ અન્યદ્ વૃણુ - ક. । ૩ વરં દૈત્ય દદામિ - ખ, દદાનિ - ક. । ૪ ઉવાચ - ખ । ૫ દેવસત્તમ - ખ. । ૬ દાનવસત્તમઃ - ક.,. મ - ખ. । ૭ વરાન્ - ખ. । ૮ પ્રીતો દત્ત્વા - ક. । ૯ કાસ્યપસ્ય - ક । ૧૦ ભવતોપિ - ક ખ. । ૧૧ મહામુને - ક. । ૧૨ મુને - ક. । ૧૩ ભ્રાતરો દેવતા - ક. ખ. । ૧૪ દેવતાઞ્ચ - ક. ખ. । ૧૫ કુર્મ - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

દેવાનાં૧૬ યજનં યેષુ હૂયન્તે યેષુ ચાગ્નયઃ ।
પ્રીયન્તે દેવતા યેષુ દેશાઁસ્તાનચલેશ્વર । ।૨

સહિતઃ સર્વશૈલૈસ્ત્વમાક્રમ્ય ત્વરિતં જહિ ।
ઇજ્યાહીનાન્ તતો દેવાન્ સુખં હંસ્યામ નિર્વૃતાઃ ॥ ૨૩ । ।
ઇત્યુક્તો દૈત્યરાજેન હિમવાનચલોત્તમઃ ।
નૈતદ્યુક્તમિતિ પ્રાહ સાશઙ્કો દાનવાધિપમ્ । ।૨૪। ।
પુનરેવ તતઃ પ્રાહ હિમવન્તં મહાસુરઃ ।
મત્તો યુક્તં પરં૧૭ ત્વં ચેદ્યદિ વેત્સિ નગાધિપ

એષ ત્વાં સહિતં શૈલેર્નેષ્યામિ નિધનં સમમ્ ।
અપ્રમત્તસ્તદા તિષ્ઠ૧૮ યાવત્ત્વાં હન્મિ પર્વત । ।૨૬ । ।
દૈત્યરાજં તતઃ ક્રુદ્ધં દૃષ્ટ્વા પર્વતસત્તમઃ ।
કરોમ્યેવમિતિ પ્રાહ તતો દૈત્યસ્તુતોષ સઃ૧૯ ।

અથ શૈલૈસ્તદા સાર્ધં હિમવાનચલોત્તમઃ ।
પ્રહ્લાદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા૨૦ ચક્રે દેશોપમર્દનમ્ । ।૨૮। ।
પિતૃદેવાત્મિકાઃ સર્વા યજ્ઞહોમાદિકાઃ ક્રિયાઃ

વર્તન્તે યેષુ દેશેષુ ગિરયસ્તાન્ સમાક્રમન ।

અથોત્સન્નેષુ દેશેષુ નારદો મુનિસત્તમઃ ।
શક્રાયાશ્રાવયત્૨૨ સર્વં પર્વતાનાં વ્યતિક્રમમ્ ॥8.172.૩ ૦ । ।
તચ્છ્રુત્વા ક્રોધસન્તપ્તો દેવરાજઃ શતક્રતુઃ ।
સમાગમ્યાચલાન્ પ્રાહ કિમેતદિતિ મન્યુમાન્

અથોચુર્ગિરયો વ્યાસ ક્રુદ્ધં દેવગણાધિપમ્ ।
પ્રહ્લાદસ્ય ભયાદ્દેવ મહાદૈત્યપતેર્વયમ્ । । ૩૨ । ।
ઇમં વ્યતિક્રમં પ્રાપ્તા ન૨૩ દોષો નઃ કથઞ્ચન ।
અથ ચેન્મન્યસે દોષમસ્માકમમરાધિપ । ।૩

- - - - - - - - -- - -
૧૬ દેવતાં - ક. । ૧૭ વરં - ક., યુક્તવરં - ખ. । ૧૮ તતસ્તિષ્ઠ - ખ. । ૧૯ હ - ખ. । ૨૦ સર્વં - ખ. । ૨૧ યજ્ઞહોમાદિકક્રિયાઃ - ક. । ૨૨ શક્રમશ્રાવયત્ - ક. । ૨૩ હ - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

પ્રહ્રાદાન્તિક્રમાગચ્છ પ્રયામ સહિતા દ્રુતમ્ ।
તેનેદં કારિતં સર્વં યજ્ઞદેશોપમર્દનમ્

દૈત્યરાજેન બલિના યુષ્મદપ્રિયલિપ્સયા । ।૩ ૪। ।
નાપરાધોયમસ્માકં૨૫ તથા ત્વં વિદ્ધિ દેવપ ।
તાનેવ બ્રુવતઃ શક્રઃ સુતરાં મન્યુમાન્ ગિરીન્ । । ૩૫। ।
પક્ષહીનાન્ તદા ચક્રે ક્ષિપ્ત્વા વજ્રં પુનઃપુનઃ ।
હીનપક્ષાસ્તતસ્તે તુ સર્વ એવાચલેશ્વરાઃ । । ૩૬ । ।
પેતુર્મહીતલે વ્યાસ છિન્નપક્ષાઃ ખગા ઇવ ।
અથ દૈત્યપતિઃ શ્રુત્વા પ્રહ્રાદોસુરપુઙ્ગવઃ ।

પક્ષચ્છેદં નગેન્દ્રાણાં ભૃશં ચુક્રોધ પીડિતઃ

કિઙ્કરોમીતિ સંચિન્ત્ય ચિરં દૈત્યગણાધિપઃ । ।૩૮। ।
વદર્યાશ્રમમાગત્ય દદર્શ૨૭ વિષ્ણુમાસ્થિતમ્ ।
તસ્યાસીત્ સુમહદ્યુદ્ધં વિષ્ણુના સાર્ધમદ્ભુતમ્ ॥૩

ન શશાક ચ તં૨૮ વિષ્ણુર્જેતું પ્રહ્લાદમોજસા ।
તયોર્યુદ્ધમભૂદ્ ઘોરં દિવ્યમબ્દશતં પુરા

આત્માનં વેદ હીનં ચ વિષ્ણુઃ પ્રહ્લાદદાનવાત્ ।
સોભિયુક્તસ્તદા યુદ્ધે વિષ્ણુઃ પરમધર્મવિત્

અશક્તો દાનવં જેતું મન્યુમાનભવત્ પ્રભુઃ ।
અથ ધ્યાત્વા મહાદેવં પ્રણમ્ય ચ પુનઃ પુનઃ । ।૪૨। ।
સસ્માર પર - - - - - - - - - - - ।
- - - - - - - - - - - - પિનાકિનઃ । ।૪૩ । ।
અવધ્યત્વમજય્યત્વં સર્વલોકનિવાસિભિઃ ।
પ્રસાદં તમનુસ્મૃત્ય શૈવં વિષ્ણુઃ સુરોત્તમઃ ।

મહાસત્વબલો ભૂત્વા દૈત્યમભ્યદ્રવદ્ બલી ।
હીયમાનમથાત્માનં હિણ્યકશિપોઃ સુતઃ । ।૪૫। ।
- - - - - - - - -- - -
૨૪ દેશયજ્ઞોપમર્દનમ્ - ક. ખ । ૨૫ યથાસ્માકં - ક ખ । ૨૬ પિ(પ)ણ્ડિતઃ - ક. । ૨૭ દદૃશે - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

જ્ઞાત્વા ચ બલિનં વિષ્ણું યુદ્ધદેશાદપાક્રમત્ ।
અજિતં વિષ્ણુનાત્માનં શિવતેજોવિમોહિતઃ । ।૪૬ । ।
પ્રહ્રાદો જિતમાત્માનં૨૯ બુબુધે દાનવેશ્વરઃ ।
બ્રહ્મણોપિ વરં લબ્ધ્વા અજયય્યત્વમથાત્મનઃ ।

જિતમેવ તદાત્માનમમન્યત મહાસુરઃ ।
પ્રહ્રાદાસુરસંગ્રામં ઘોરં દેવભયંકરમ્ । ।૪૮। ।
અભૂદબ્દશતં દિવ્યં વિષ્ણુના સાર્ધમદ્ભુતમ્ ।
ન શ્રુતેન ન વીર્યેણ ન શૌર્યેણ ન તેજસા ।

ન બુદ્ધ્યા ન ચ ધર્મેણ પ્રહ્રાદસદૃશોસુરઃ ।
હિરણ્યકશિપુર્નાસીદ્રાજા તત્સદૃશો મહાન્ । ।8.172.૫૦ । ।
નાન્ધકો ન હિરણ્યાક્ષઃ પ્રહ્લાદસદૃશો બલે ।
ભૃગુશાપાત્ કિલાયાતો દૈત્યત્વં વિષ્ણુરેવ સઃ ॥૫૧ । ।
શૌર્યેણ સ્પૃહયન્તિ સ્મ શ્રુતેન વિનયેન ચ ।
દિવૌકસોપિ સંસિદ્ધાઃ પ્રહ્રાદસ્ય મહાત્મનઃ । ।૫૨। ।
નાભવંસ્તસ્ય રાજ્યે તુ દુઃખશોકાન્વિતાઃ પ્રજાઃ ।
એવં સ દાનવશ્રેષ્ઠઃ કૃત્વા યુદ્ધં તુ વિષ્ણુના ।

પશ્ચાત્તાપોપતપ્તાઙ્ગો વિષયેભ્યો ગતસ્પૃહઃ ।
વરદાનમનિત્યં તજ્ જ્ઞાત્વા ચ તપસઃ ફલમ્ ॥૫૪। ।
નિઃસ્પૃહઃ સર્વકાર્યેષુ વિષયેપ્સાવિવર્જિતઃ ।
સર્વસન્ન્યસ્તકર્મા તુ૩૦ ધ્યાનાભ્યાસપરાયણઃ ।

પ્રવવ્રાજ મહાદૈત્યઃ શમેપ્સુર્મોક્ષસિદ્ધયે ।
પુનરાવર્તકં જન્મ બુદ્ધ્વા ચાનિત્યતા પરામ્ ॥૫૭। ।
કષ્ટં રાજ્યમિતિ જ્ઞાત્વા પ્રહ્રાદઃ પરમાર્થવિત્ ।
અભિષિચ્ય સુતં રાજ્યે દિતિજાનાં૩૧ વિરોચનમ્ ॥૫

દૈત્યદાનવરાજાનં કૃત્વા તમસુરેશ્વરમ્ ।
મોક્ષસિદ્ધિં પરામિચ્છન્ પ્રવ્રજ્યાકૃતનિશ્ચયઃ । ।૫૯। ।
- - - - - - - - -- - -
૨૯ જિતમિત્યેવ - ક. । ૩૦ સન્ન્યસ્તસર્વકમા તુ (?) । ૩૧ દિતિજાતાં (તં?) - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

વરં તત્ત્વમથાન્વેષ્ટું ગુણાતીતમજં શિવમ્ ।
સાક્ષાદ્ ભગવતઃ શિષ્યં૩૨ કપિલસ્યાસુરિં મુનિમ્

શિષ્યત્વેનોપસંગમ્ય મોક્ષવિદ્યામવાપ્તવાન્

પ્રકૃતીનાં પરં તત્ત્વં વિકારાણાં પરં તથા

ક્ષેત્રજ્ઞં પુરુષં જ્ઞાત્વા ભોક્તારં ભોક્તૃવર્જિતમ્ ।
મોક્ષવિદ્યાપરાર્થજ્ઞઃ સાંખ્યસિદ્ધાન્તપારગઃ ।

સિદ્ધઃ પઞ્ચશિખો નામ્ના સોભવન્મુનિસત્તમ

સ યોગં૩૫ પરમં લબ્ધ્વા સાંખ્યાચાર્યો મહામુનિઃ ।
દુઃખત્રયવિનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્તવાન્ પદમવ્યયમ્ ।

શ્રીમાનેવં ત્રિભુવનરિપુર્દૈત્યરાજો મહાત્મા
કૃત્વા વૈરં વિબુધગુરુણા વિષ્ણુના દીર્ઘકાલમ્ ।
સિદ્ધઃ પશ્ચાજ્જગદભયદઃ પ્રાપ્તયોગશ્ચ ભૂત્વા
મુક્તઃ પશ્ચાત્૩૬ સ પદમમૃતં૩૭ બ્રહ્મ ચાદ્યં હ્યવાપ ।

ક્ષેત્રજ્ઞબોદ્ધા ગુણવિપ્રયુક્તો૩૮ દુઃખૈર્વિહીનો ભવપાશબન્ધૈઃ ।
તામિસ્રમોહપ્રતિબન્ધમુક્તો૩૯ યોગોશ્વરોસૌ દિતિજાધિપોભૂત્ ॥૬૫। ।
એવં તાઁશ્છિન્નપક્ષાઁસ્તુ ગિરીન્ સર્વાન્ પુરન્દરઃ ।
પ્રચકાર મુનિશ્રેષ્ઠ પ્રાક્ પૃષ્ટો યદહં ત્વયા ॥૬

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે પ્રહ્રાદચરિતે પર્વતપક્ષચ્છેદોનામા દ્વિસપ્તત્યધિકશતતમોધ્યાયઃ

વ્યાસ ઉવાચ
નગેન્દ્રો જીવિતે ક્રૌઞ્ચે તોષિતે ચ સુરૈર્ગુહે ।
યાતો૧ હિમવતઃ શૃઙ્ગં પાર્વત્યા સહિતો હરઃ ।

કિમન્યદકરોદ્દેવઃ કિં ચૈનં પ્રાહ પાર્વતી ।
એતત્ કથય વિપ્રેન્દ્ર ન તૃપ્તિઃ શૃણ્વતો હિ મે ।

- - - - - - - - -- - -
૩૨ સિદ્ધં - ખ । ૩ મવાપ્નુયાત્ - ક. । ૩૪ મુનિસત્તમઃ - ક. । ૩૫ સંયોગ. - ક । ૩૬ શાન્તં - ક. । ૩૭ પરમમૃદુતા (?) - ખ. । ૩૮ વિપ્રમુક્તો - ક- । ૩૯ પ્રતિબદ્ધમુક્તો - ખ। । ૪૦ ૨૨૦ - ખ. । ૧ તયા - ક., યાત્વા - ષ ।
- - - - - - - - -- - -

સૂત ઉવાચ એવમુક્તો મુનીન્દ્રેણ બ્રહ્મણસ્તનયોવ્યયઃ ।
ઋષિઃ પરમયોગીશઃ કથયામાસ તત્ત્વતઃ । । ૩ । ।
પ્રયાતે હિમવચ્છૃઙ્ગં દેવદેવે સહોમયા ।
બભાષે ગિરિજા દેવં પ્રણમ્ય પરમેશ્વરમ્ । ।૪। ।
ઉઞ્છવૃત્તેર્હિરણ્યસ્ય૨ નૈમિશારણ્યવાસિનઃ ।
શૌચેન તપસા ભક્ત્યા યુક્તસ્ય ચ શમેન હિ । ।૫। ।
સ્વયમેવ પ્રયાતાહં દ્વિજં પૂજાં પ્રતીચ્છિતુમ્ ।
માહાત્મ્યં તસ્ય તદ્ દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણસ્ય તપસ્વિનઃ ।

ગતાહં વિસ્મયં દેવ દ્વિજાઃ શ્રેષ્ઠતમા ઇતિ ।
દેવેભ્યોપિ ગરીયાંસો બ્રહ્મણા ઇતિ મે મતિઃ ।
ત્વત્તોથ૩ શ્રોતુમિચ્છામિ દ્વિજમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

દેવદેવ ઉવાચ
એવમેતજ્જગદ્ધાત્રિ સુરાસુરનમસ્કૃતે ।
શ્રેષ્ઠાસ્તપસ્વિનો વિપ્રા દેવેભ્યોપિ ગરીયસઃ૪ । ।૮। ।
મદીયા યાઃ પ્રજાઃ૫ સૃષ્ટાઃ૬ પ્રથમાઃ પ્રભવો હ્યહમ્ ।
રુદ્રા દ્વિજાતયઃ પૂર્વં મયા સૃષ્ટા મહૌજસઃ । ।૯। ।
મદીયાં મૃષ્ટિમાલોક્ય બ્રહ્મણાપિ સિસૃક્ષુણા ।
બ્રાહ્મણા મૂર્ધતઃ સૃષ્ટાઃ પૂર્વમેવ મહાપ્રભાઃ । । 8.173.૧૦ । ।
અગ્રભૂતો૭ હ્યહં તેષાં દ્વિજશ્રેષ્ઠસ્તદાભવમ્ ।
તતસ્તે૮ મત્સખાઃ૯ સર્વે બભૂવુર્વિપ્રસત્તમાઃ ।

ઉત્તમૈષાપરા૧૦ સૃષ્ટિર્બ્રાહ્મણાઃ૧૧ પરમેષ્ઠિનઃ ।
ધર્માદિકં ચતુર્વર્ણં સર્વં તેષુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥ ૧૨ । ।
યજ્જુહ્વતિ૧૨ હવિર્વિપ્રાસ્તેન તૃપ્યન્તિ દેવતાઃ ।
જગત્ પ્રતિષ્ઠિતં સર્વં બ્રાહ્મણાનાં૧૩ હિ તેજસા । । ૧૩ । ।
- - - - - - - - -- - -
૨ ઉઞ્છવૃત્તિર્હિરણ્યસ્ય - ખ ટિ. ૩ તત્ત્વ?- - ખ. । ૪ ગરીયાંસઃ (?) । ૫ પુરા - ક. । ૬ સૃષ્ટ્વા - ક. । ૭ અગ્રીભૂતો? - ક. । ૮ તતતે - ખ । ૯ મત્સમાઃ (મન્મયાઃ) - ખ, ૧૦ પુરા - ખ. । ૧૧ બ્રાહ્મણં - ક । ૧૨ જુહ્વન્તિ - ક. ખ. । ૧૩ બ્રાહ્મણ્યેન (?) ।
- - - - - - - - -- - -

મૃત્યુજન્માપહં યત્તન્મમ પાશુપતં વ્રતન્ ।
ન વર્ણાઃ સાધયન્ત્યન્યે મુક્ત્વા બ્રાહ્મણસત્તમાન્ ॥૧૪। ।
લક્ષણં સંપ્રવક્ષ્યામિ દ્વિજાતીનામિદં શૃણુ ।
શૌચાર્જવવિધાનં ચ પ્રભાવં કર્મ ચૈવ હ । ।૧ ૫। ।
બ્રાહ્મણસ્તુ ભવેજ્જાત્યા૧૪ સંસ્કારાદ્ દ્વિજ ઉચ્યતે ।
વિદ્યયા વિપ્રતાં યાતિ બ્રાહ્મણ્યં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ।

યશ્ચ જાત્યા ભવેદ્ વિપ્રો યશ્ચ૧૫ સ્યાદ્ વેદપારગઃ ।
તયોસ્ત્રાણે વધે ચાપિ૧૬ પુણ્યપાપે૧૭ સમે૧૮ સ્મૃતે૧૯ ॥ ૧૭। ।
જાત્યા ચ યો ભવેદ્વિપ્રઃ સર્વાગમવિશારદઃ

તપશૌચસમાયુક્તસ્ત્ર્યવદાતઃ સ ઉચ્યતે । । ૧૮ । ।
તાદૃશં ભોજયેચ્છ્રાદ્ધે દૈવે કર્મણિ વાપિ૨૧ યઃ ।
અક્ષયં તદ્ ભવેત્ તસ્ય વ્યવદાતસ્ય તર્પણાત્ ॥૧

વેદવિદ્યો ભવેદ્વિપ્રો નિત્યં હોમપરાયણઃ ।
સોપિ શ્રેષ્ઠઃ સ્મૃતો દેવિ પૂજિતસ્તારયેત્ કુલમ્

સર્વથા જાતિમાત્રેણ યોપિ સ્યાદ્ બ્રાહ્મણઃ ક્વચિત્ ।
સોપિ લોકગુરુર્દેવિ પૂજિતઃ સ્વર્ગદો ભવેત । ।૨ ૧ । ।
અગ્નિહોત્રં તપો યજ્ઞઃ શૌચમાર્જવમેવ ચ ।
સત્યં વેદપ્રસઙ્ગશ્ચ દ્વિજકર્મ પરં સ્મૃતમ્ ।

નાનૃતં બ્રાહ્મણો બ્રૂતે ન હન્તિ પ્રાણિનં દ્વિજઃ ।
ન સેવાં કુરુતે વિપ્રો ન દ્વિજઃ પાપકૃદ્ભવેત્

બ્રાહ્મણશ્ચ તપસ્વી ચ ન જન્મ પુનરાપ્નુતે ।
વિદ્વદ્બ્રાહ્મણતાં લબ્ધ્વા કિન્ન લબ્ધં હિ દેહિના૨૨ । । ૨૪। ।
મૂર્ત્તયો યાઃ સ્મૃતા હ્યષ્ટાવર્કસોમાદયો મમ ।
સર્વાસ્તા નિવસન્તિ સ્મ બ્રાહ્મણે તપસૈધિતે૨૩

- - - - - - - - -- - -
૧૪ ભવેજ્જન્માત્ - ક. । ૧૫ યચ્ચ - ક. । ૧૬ વાપિ - ખ. । ૧૭ પુણ્યપાપૌ - ક ખ । ૧૮ સમૌ - ક- ખ. । ૧૯ સ્મૃતૌ - ક. ખ. । ૨૦ વિદે(વ ચ) વિશારદઃ - ખ । ૨૧ ચાપિ - ખ । ૨૨ દેહિનામ્ - ખ. । ૨૩ તપમધિતે - ક. ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

દ્વિજતેજો હ્યવષ્ટભ્ય અમૃતં ગાવ એવ ચ ।
પ્રભવન્તિ સદા દેવિ વિપ્રાઃ શ્રેષ્ઠતમાસ્તતઃ

નાસાધ્યં૨૪ વિદ્યતે તેષાં દ્વિજાનાં પરમૌજસામ્ ।
રુષિતાસ્તે૨૫ પ્રસન્ના વા પ્રયચ્છન્તિ શુભાશુભમ્ ।

દ્વિજાસ્તપસ્વિનો યે તુ વેદવિદ્યાવિશારદાઃ ।
મુક્તિદાસ્તુ૨૬ ભવેયુસ્તે દેવાનામપિ દેવતાઃ । ।૨૮। ।
અહં પિતામહશ્ચૈવ તેષાં યોનિદ્વયં૨૭ સ્મૃતમ્ ।
મત્તઃ પૂર્વં પ્રસૂતાસ્તે તતો દેવિ પિતામહાત્

આવાં હેતૂ દ્વિજાતીનાં પ્રકૃતિત્વાત્ ત્વમેવ ચ ।
પ્રકૃતિસ્ત્વં સમાખ્યાતા પુરુષઃ પરમો હ્યહમ્ ॥8.173.૩ ૦ । ।
બ્રહ્મવિષ્ણૂ સ્મૃતૌ યૌ તૌ રજઃસત્વગુણાત્મકૌ ।
આવાભ્યાં તૌ પ્રજાયેતે સૃષ્ટિકાલે પ્રજાપતી ।

અહં૨૮ હ્યગ્નિસ્તમો વિષ્ણુઃ સત્વં બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્ ।
રજસ્ત્વં વ્યાપિતં વિદ્ધિ ગુણભૂતેષુ કર્મસુ ॥૩

મોહાત્મકો સ્મૃતાવેતૌ તમો રાગસ્તથૈવ ચ ।
સત્વં નાશયતે તૌ હિ સ ચાગ્નેઃ૨૯ સંપ્રજાયતે । ।૩

વહ્નિતેજાઃ સ્મૃતા હ્યેતે મહાત્માનો દ્વિજાતયઃ ।
સર્વતઃ પ્રભવન્ત્યેતે નાસ્તિ તેષાં નિવારણમ્ ॥ ૩૪। ।
આર્જવં સમતાં ચૈવ વિદ્ધિ તેજો દ્વિજાતિષુ ।
તપોવિદ્યાસમાયુક્તાદાર્જવસ્તુ વિશિષ્યતે ॥૩ ૫। ।
અશાઠ્યં૩૦ હન્તિ પાપાનિ સમતા મોહબન્ધનમ્ ।
ઉભેપ્યેતે નિહન્તિ સ્મ આર્જવં સેવિતં દ્વિજૈઃ ॥ ૩

પુરા ભાગીરથીતીરે દ્વિજઃ પરમધર્મવિત્ ।
નામ્ના દાનરુચિર્નામ ઉઞ્છવૃત્તિર્બભૂવ હ ॥૩૭। ।
સર્વવિદ્યાવિનીતાત્મા સર્વભૂતાભયપ્રદઃ ।
સહ પત્ન્યા ચ મદ્ભક્તો વહ્નિહોમપરાયણઃ

- - - - - - - - -- - -
૨૪ નાસાદ્યં - ખ. । ૨૫ તુષિતાસ્તે - ક. । ૨૬ વૃત્તિદાસ્તુ - ક. । ૨૭ યોનીદ્વયં - ક ખ. । ૨૮ અહ - ક. । ૨૯ તચ્ચાગ્નેઃ (?) । ૩૦ અસાધ્યાં - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

અતિથિં ભોજયિત્વા ચ૩૧ પૂર્વં દેવિ યથાગતમ્ ।
ષષ્ઠે કાલે તતોશ્નાતિ તસ્યેદં વ્રતમુત્તમમ્ । ।૩ ૯ । ।
અથૈવં વર્તમાનસ્ય ભૂયાન્ કાલો જગામ હ ।
અતિથાવાગતે૩૨ તસ્ય ન વિકલ્પઃ પ્રજાયતે ।

તપશૌચસમાયુક્ત૩૩ આર્જવૈકરતો દ્વિજઃ ।
બભૂવાત્યર્થમર્ચિષ્માનર્કાગ્ની ઇવ૩૪ તેજસા ।

તસ્યૈવં તપસો૩૫ વહ્નિઃ પ્રીતસ્તુષ્ટિમગાત્ પરામ્ ।
શુભદિત્સુરભૂચ્ચાસ્ય સમીહિતફલપ્રદઃ । ।૪૨ । ।
કદાચિદથ કાલેન ષષ્ઠે કાલે સમાગતે ।
હિમમેઘોલ્બણે શીતે દુર્દિને પર્યટન્ દ્વિજઃ ।

નાપશ્યદતિથિં કઞ્ચિદ્૩૬ બુભુક્ષાક્લમખેદિતઃ ।
યદા નાસદિતસ્તેન દિનાન્તેપ્યતિથિઃ ક્વચિત્ ।

અપ્રાશ્યૈવ તદા કિઞ્ચિદુપવાસપરાયણઃ ।
બભૂવ દ્વિજમુખ્યોસૌ નાત્મખેદમચિન્તયત્૩૭ ।

પત્ન્યપ્યસ્ય મહાભાગા પતિભક્તિવ્રતે રતા ।
યથૈવાસ્યાઃ૩૮ પતિશ્ચક્રે તથા સાપ્યકરોત્તદા ॥૪૬। ।
શીતક્ષુદુપતપ્તાઙ્ગો નૈકદ્વન્દ્વસમાવૃતઃ ।
ક્લેશેન મહતાતીવ ખિન્નોભૂદ્દેવિ સ દ્વિજઃ ।

દ્વિતીયેથ સમાયાતે ષષ્ઠે કાલે સ હ દ્વિજઃ

શીતદુર્દ્દિનજાદ્દોષાન્નૈવાતિથિમવૈક્ષત૪૦ । ।૪૮ । ।
અથાગ્નિસ્તસ્ય૪૧ તજ્જ્ઞાત્વા૪૨ નિશ્ચયં પરમં મહત્ ।
શ્વપાકસદૃશં રૂપં વિકૃતં કુત્સિતં ચ હિ૪૩

કૃત્વા પાદપમૂલસ્થઃ૪૪ પ્રદદૌ તસ્ય દર્શનમ્ ।
ક્ષુધાર્તોથ સ વિપ્રેન્દ્રઃ પર્યટન્નતિથીપ્સયા । ।8.173.૫૦ । ।
- - - - - - - - -- - -
૩૧ તુ - ખ । ૩૨ અતિથેરાગમે(?) । ૩૩ તપસઃ શૌચસંયુક્ત - ક. ખ.। ૩૪. .નર્કાગ્ન્યોરવિ(ગ્ન્યોરિવ? - ખ. । ૩૫ તપ(પ્ય)તો (?) । ૩૬ કિઞ્ચિદ્ - ક. । ૩૭ મન્નખેદમચિન્તયત્ - ખ. । ૩૮ યથૈવ ચ - ખ. । ૩૯ સમાગતે - ક, મહાદ્વિજઃ - ખ. । ૪૦ મવેક્ષત - ક । ૪૧ તથાગ્નિસ્તસ્ય - ક. ખ । ૮૨ તં જ્ઞાત્વા - ક. । ૪૩ બહિઃ (?) । ૪૪પાદમૂલસ્થો - ક. ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

અપશ્યદ્ વૃક્ષમૂલસ્થં ઘોરં વિકૃતરૂપિણમ્ ।
શ્વપાકં શીતસંખિન્નં નૈકવ્રણશતાઙ્કિતમ્૪૫

દુર્દૃશં૪૬ વૃદ્ધમાર્ત્તઞ્ચ પ્રસ્રવત્કૃમિશોણિતમ્ ।
વિક્રોશન્તં ચ તાતેતિ સોપશ્યદ્ દ્વિજસત્તમઃ ॥૫૨ । ।
કૃપણં તમથો દૃષ્ટ્વા શ્વપાકં દ્વિજસત્તમઃ ।
સમાશ્વસિહિ ભદ્રેતિ પ્રોવાચ મધુરં વચઃ । ।૫૩ । ।
શીતાપનયનાર્થઞ્ચ વહ્નિમસ્યાનયદ્ દ્વિજઃ ।
અથ તં૪૭ વહ્નિસંસર્ગાત્ સમાશ્વસ્તમુવાચ સઃ૪૮ ।

એહિ ભુંક્ષ્વાતિથિર્મે ત્વં૪૯ ભવ ભદ્રેતિ સાદરમ્ ।
તમુવાચ તતો૫૦ દીનં૫૧ શ્વપાકસ્તપસાં નિધિમ્ ॥૫૫। ।
શ્વપાકોહં દ્વિજશ્રેષ્ઠ મહ્યમન્નમિહૈવ હિ ।
કુત્સિતાય પ્રયચ્છસ્વ યથૈવ મૃગપક્ષિણામ્ ॥ ૫૬ । ।
નાહં સંસ્કૃતમાહર્તું યોગ્યોન્નમિતિ ચાબ્રવીત્ ।
તમેવં વાદિનં ધ્યાનાજ્જ્ઞાત્વા૫૨ વહ્નિમુપસ્થિતમ્ । ।૫૭। ।
પ્રોવાચ દ્વિજશાર્દૂલ ઇદં વચનકોવિદઃ ।
નાહં જાતિં ગર્હયામિ પૂજયામિ .ન ચાનઘ । ।૫૮। ।
આત્મા સર્વગતો હ્યેષ સર્વપ્રાણિષુ સંસ્થિતઃ ।
આત્માનં તમહં ભક્ત્યા પૂજયામિ પરં શિવમ્ । ।૫૯। ।
સર્વત્ર સંસ્થિતં મત્વા પુરુષં પરમેશ્વરમ્ ।
તિર્યક્ષુ નહિ મે કુત્સા ત્વદ્વિધેષુ વિશેષતઃ । । 8.173.૬૦ । ।
સર્વમેવ સ એવેતિ તપઃશૌચપરાયણઃ ।
પૂજયામ્યહમવ્યગ્રસ્તત્ર નિસ્સંશયો ભવ । ।૬૧ । ।
કૃમિકીટાખુસર્પેષુ૫૩ શ્વપાગ્દેવદ્વિજાતિષુ ।
યદા સર્વગતો હ્યાત્મા તદા કુત્સા કથઞ્ચ નઃ૫૪ ।

- - - - - - - - -- - -
૪૫ વ્રણશતાર્દિતમ્ - ખ. । ૪૬ દુર્દર્શ - ખ. । ૪૭ શ્વપાકં (?) । ૪૮ હ - ખ । ૪૯. મંહ્ય - ખ. । ૫૦ તદા - ક. । ૫૧ દીનઃ - ક । ૫૨ ધ્યાત્વા જ્ઞાત્વા - ખ. । ૫૩ ક્રિમિકીટાખુસર્પેષુ - ખ. । ૫૪ કથઞ્ચન (?) ।
- - - - - - - - -- - -

ન હિ મે કુત્સિતો ભદ્ર એહિ મે ત્વમકુત્સિતઃ

ભુંક્ષ્વ સંસ્કૃતમન્નન્તુ પ્રાપયાસ્માનનુગ્રહમ્ ॥ ૬૩ । ।
એવમુક્તો દ્વિજેન્દ્રેણ શ્વપાકઃ પ્રીતિમાઁસ્તદા ।
ગૃહં જગામ વિપ્રસ્ય તસ્યાનુગ્રહલિપ્સયા ।

અથ દાનરુચિસ્તસ્ય અતિથેરિવ પૂજિતમ્ ।
આતિથ્યં વિધિવચ્ચક્રે ભાવશુદ્ધેન ચેતસા

મૂર્ત્તિમાન્ સોભવત્ પ્રીતો ભોજિતો હવ્યવાહનઃ ।
પ્રદદાવીપ્સિતં ચાસ્મૈ યોગૈશ્વર્યમનુત્તમમ્ । ।૬

સ યોગં પરમં પ્રાપ્ય ઉઞ્છવૃત્તિર્દ્વિજોત્તમઃ ।
વિમુક્તઃ સહ પત્ન્યા તુ પ્રાપ્તવાનમૃતં પદમ્ ।

યથૈવ કપિલઃ સિદ્ધસ્તત્ત્વવિત્ પરમો મુનિઃ ।
એવમાર્જવસંપન્નો બ્રાહ્મણઃ કૃતલક્ષણઃ ।
ન કિઞ્ચિન્નાપ્નુયાદ્દેવિ શુભાચ્છુભતરં પદમ્ ।

એતત્તે કથિતં નગેન્દ્રતનયે માહાત્મ્યમગ્ર્યં પરં
વિપ્રાણામમરત્વિષાં સુબહુશઃ પુણ્યાયુષઃ૫૬ પ્રાપકમ્

શૃણ્વન્નિત્યમિદં પઠઁશ્ચ વિધિવદ્વિદ્વાઞ્છુચિર્માનવઃ
પુણ્યં સૌખ્યમથાયુરીપ્સિતફલં તેજો બલં ચાપ્નુયાત્ ।

માહાત્મ્યમેતત્ કથિતં યથાવત્
મહામહીધ્રેન્દ્રસુતે દ્વિજાનામ્ ।
સૃષ્ટેઃ પ્રભવાન્મમ તે દ્વિજેન્દ્રા
માહાત્મ્યમિત્થં પરમં હ્યવાપુઃ । ।8.173.૭૦ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
દ્વિજમાહાત્મ્યમુલ્લિખ્ય પાર્વતીપરમેશયોઃ ।
બભૂવેત્થં સુસંવાદઃ પુણ્યઃ પાપવિનાશનઃ ॥૭૧ । ।
- - - - - - - - પારાશર્ય તપોધન ।
શ્રોતવ્યં મન્યસે મત્તસ્તત્ પૃચ્છસ્વ સમાહિતઃ ॥૭૨। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે દ્વિજમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ત્રિસપ્તત્યુત્તરશતતમોધ્યાયઃ

- - - - - - - - -- - -
૫૫ ત્વા કુત્સિતો મયા - ખ. ૫૬ પૂર્ણાયુષઃ (?) । ૫૭ પૂર્ણાયુષો હ્યા(વા)પકમ્ - ખ. । ૫૮ ૨૨૧ - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

વ્યાસ ઉવાચ ભગવન્ યત્ત્વયા પ્રોક્તં દક્ષયજ્ઞવધે તદા ।
પ્રાપ્ય પાશુપતં યોગં બ્રહ્માદ્યાસ્ત્રિદિવૌકસઃ૧

લેભિરે પરમં તત્ત્વં જ્ઞાનેન હિ મહામુને ।
તન્મે કથય ભક્તાય શિષ્યાય પરિપૃચ્છતે ।

કીદૃશં તત્પરં યોગં જ્ઞાનં પાશુપતં શુભમ્ ।
યજ્જ્ઞાત્વા૨ બ્રાહ્મણાઃ સિદ્ધાઃ પ્રાપ્નુયુર્મોક્ષમુત્તમમ્ ।
ઇતિ૩ પૃષ્ટસ્તુ શિષ્યેણ પ્રોવાચ મુનિસત્તમઃ ॥૩ । ।
સનત્કુમાર ઉવાચ
સાધુ વ્યાસ મહાબુદ્ધે મુમુક્ષુરસિ પુત્રક ।
યન્માં પૃચ્છસિ તજ્જ્ઞાનં યોગં માહેશ્વરં પરમ્ ॥૪। ।
સર્વાસાં યોગવિદ્યાનાં યત્તત્ત્વં પરિકીર્ત્યતે ।
સાંખ્યયોગાગમોપેતાઃ સર્વાધ્યાત્મવિશારદાઃ ॥ ૫। ।
યોગૈશ્વર્યમપિ પ્રાપ્ય તત્ત્વં નૈવોપલેભિરે ।
યદબુદ્ધ્વા મહાભાગ જ્ઞાનં શઙ્કરભાષિતમ્ ॥ ૬। ।
તદ્યથા કથિતં તેષાં ત્ર્યમ્બકેણ૪ દિવૌકસામ્ ।
તત્તેહં સંપ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપાત્તત્ત્વનિશ્ચયમ્ । ।૭। ।
વિસ્તરેણ ન તચ્છક્યં વક્તું વર્ષશતૈરપિ ।
તસ્યાહં સ્થિ?તપક્ષન્તુ સંસારોત્પત્તિનાશનમ્ ।

મુક્તિસિદ્ધિપ્રદં વક્ષ્યે સંક્ષેપાન્મતમુત્તમમ્ ।
નમસ્કૃત્ય મહેશાનં પુરુષં ભૂતભાવનમ્

પ્રકૃતેઃ પરમં ગુહ્યં પુદ્ગલં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
યં સાંખ્યાઃ પુરુષં પ્રાહુઃ પઞ્ચવિંશમજં વિભુમ્ । । 8.174.૧૦ । ।
યોગાશ્ચાપિ હિ ષડ્વિંશં વ્યાપિનં ત્રિગુણાત્મકમ્ (?) ।
યોસૃજત્ સૃષ્ટિકાલે તુ દેવૌ સર્વજગત્સૃજૌ ॥૧ ૧ । ।
- - - - - - - - -- - -
૧ બ્રહ્માદ્યાસ્તે દિવૌકસઃ (?) । ૨ યં જ્ઞાત્વા - ક. ખ. । ૩ અથ - ક. ખ. । ૪ ત્ર્યમ્બકેણ (?) । ૫ નમસ્કૃત્વા - ક. ખ. । ૬ પ્રભુઃ (ભું) - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

પ્રજાપતી મહાત્માનૌ ધ્યાત્વા વિષ્ણુપિતામહૌ ।
તં પ્રણમ્ય મહાદેવં ત્ર્યક્ષં વરદમીશ્વરમ્ । । ૧૨ । ।
પ્રવક્ષ્યામિ મતં તસ્ય યોગસિદ્ધાન્તનિશ્ચયમ્ ।
લક્ષણં વિદ્ધિ યોગસ્ય પ્રોચ્યમાનમિદં મયા । । ૧૩ । ।
છિદ્યન્તે૭ પશુપાશાનિ યસ્યાભ્યાસાન્મહામુને ।
પ્રત્યયસ્ય બહિર્લોપો મનસ્યાત્મનિ સંસ્થિતે । । ૧ ૪। ।
અભિસન્ધિઃ પરે ચૈવ ઈશ્વરસ્યાત્મનશ્ચ હ ।
એષ યોગ ઇતિ વ્યાસ કીર્તિતઃ શમ્ભુના પુરા । । ૧

ભવજન્માપહઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રપન્નાનાં દિવૌકસામ્ ।
શરીરે તિષ્ઠતઃ પુંસો યદાત્મનિ મનઃ સ્થિતમ્ । । ૧૬ । ।
અવિતર્કં બહિશ્ચૈવ સૂક્ષ્મમભ્યાસયોજિતમ્ ।
કૃતાનાં પ્રત્યયૈઃ સૂક્ષ્મૈઃ સુખદુઃખાદિસંજ્ઞિનામ્૮ ॥ ૧૭। ।
અશેષલોપ ઇત્યક્ત સાધકસ્ય તુ યુઞ્જતઃ ।
પરો મહેશ્વરો દેવઃ સોભિસન્ધિસ્તુ યોજકઃ । ।૧ ૮ । ।
અભિસન્ધિસ્તદા૯ યસ્માદીશ્વરસ્યાત્મનશ્ચ હ ।
સુખાદાનમથૈકેન ભાવના - - યોજનાત્ । । ૧૯। ।
પ્ર - - - - - - - - - - તિષ્ઠતસ્સતઃ ।
સાધકસ્ય ભવેન્નિત્યં હ્યદ્રિઃ (?) સિદ્ધમિદં ફલમ્ । । 8.174.૨૦ । ।
અથાધિકરણં તત્ર ક્રમશઃ પરિકીર્ત્યતે (?)
પ્રત્યાહારમતો૧૦ વિદ્યા પ્રાણાયામસ્તથૈવ ચ ।
ધ્યાનઞ્ચ ધારણા ચૈવ૧૧ યોગાભ્યાસ ઉદાહૃતઃ૧૨ ॥૨૧ । ।
તિસ્રો મૃત્યુમતિક્રમ્ય ક્રિયા હિ ચતુરાત્મિકાઃ ।
વર્ત્તન્તે ન ચ વૈ - - મૃત્યુઃ પ્રભવતે મુને ।

વશ્યા હિ ધાતવસ્તસ્માદ્ ભવન્ત્યસ્ય ન સંશયઃ ।
તતોસૌ પવમૃત્યુશ્ચ સાધકો ભવતિ - - ॥ ૨૩ । ।
- - - - - - - - -- - -
૭ છિદ્યન્તિ - ક. ખ । ૮ સં વ્રતમ્ - ખ । ૯ અભિસન્ધિસ્તુ - ક, અભિસન્ધિસ્સા(?), ઇતઃ પરં પત્રમેકં ખણ્ડિતં ક પુસ્તકે । ૧૦.. .સ્તતો (।) । ૧૧ ધારણાચ્ચૈવ - ખ । ૧૨ ઉદાહૃતં - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

ઇમાસ્તર્ક્કક્રિયા વ્યાસ મસ્તકે હૃદિ ચૈવ હિ ।
અન્તરિક્ષે ચ સર્વાસ્તુ કીર્તિતા હિ ન સંશયઃ । । ૨૪। ।
સ્થાનત્રયનિબદ્ધાસ્તુ ચતુર્લક્ષણસંસ્થિતાઃ ।
ક્રિયાઃ પ્રમાદિના નૈતાઃ શક્યાઃ સાધયિતું ક્વચિત્ । । ૨

તિસ્ર એતાઃ સદા મૃત્યું પ્રવૃત્તા મોહલક્ષણાઃ ।
વિયોગો ન ભવેત્તાસુ ક્રિયાસ્વેકૈક - - - । । ૨૬ । ।
અજ્ઞાનં કમ્પતે૧૩ તાસુ બહિરન્તશ્ચરાસ્વપિ ।
ક્રિયાસુ૧૪ સાધકો યુક્તસ્તથા મધ્યગતાસુ ચ । । ૨૭। । ભૂતેન્દ્રિયમનઃકાલદિઙ્નિવૃત્તિઃ પ્રભાવતઃ ।
દશૈવાશાસ્ત્રયઃ કાલા૧૫ ભૂતાનીન્દ્રિયવિસ્તરઃ ॥ ૨૮ । ।
મનઃપ્રચારસંયુક્તો વિષયાભાવલક્ષણઃ ।
પ્રત્યાહાર ઇતિ પ્રોક્તઃ પુરા ભગવતા સ્વયમ્ । । ૨૯ । ।
દિગન્તરગમાભાવાત્ મનસ્યવિચલસ્થિતૌ ।
પ્રત્યાહારસમુત્પતિર્યોગોત્પત્તૌ સકૃદ્ ભવેત્ । । 8.174.૩૦ । ।
ત્રિકાલવિષયં જ્ઞાનમૈશ્વર્યોદગ્રમેવ ચ ।
ચલે મનસિ નાભૂતાં ભવેતાં સંસ્થિતે૧૬ સમમ્ ।

મનઃ સર્વમિદં યસ્માત્ સાધનં યોગકર્મણઃ ।
એકતો મનસઃ સ્થાને તસ્માદ્ યત્નં સમાચરેત્ । ।૩ ૨ । ।
પ્રાણનિગ્રહણે૧૭ ધ્યાનં પ્રાણાયામમિતિ સ્મૃતમ ।
પ્રાણ એવ હિ વાયૂનાં સારથ્યે વર્તતે સદા । ॥ ૩૩ । ।
પ્રાણનિગ્રહણે યોગી નિત્યમભ્યાસમાચરેત્ ।
ઉત્તરોત્તરસંસિદ્ધ્યા વાયુ - - - ગોચરે । । ૩૪। ।
જ્યોતિઃ પ્રવર્તનં વિદ્યાન્નિત્યમભ્યાસયોજિતમ્ ।
દ્વિરપાને સકૃત્પ્રાણે સમાને ચ । ઽ - - - । । ૩૫ । ।
- - - ર - -) - - ૫ - - । - - - ।
- - - - । - - - ઽ - - - ઽ - - - । । ૩૬ । ।
- - - - - - - - -- - -
૧૩ અજ્ઞો ન કમ્પતે (?), પ્રાજ્ઞો - (?) । । ૧૪ ક્રિયાતુ - ખ. । । ૧૫ કાલો - ખ. । ૧૬ સંસ્થિતા - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

કુમ્ભ એષ તૃતીયસ્તુ યોગવહ્નિપ્રદીપકઃ । ।૩૭। ।
એભિર્ધ્યાનગતિઃ સૂક્ષ્મા વાયુસંરોધકારિતા ।
પ્રવર્તતે યયા યોગી પરમં વેષ્ટિ પુદ્ગલમ્ । । ૩

સકૃદેવ સમાહારાદસકૃત્પરિમોક્ષણાત્ ।
કુમ્ભકં ચૈતદુદ્દિષ્ટં૧૮ પ્રાણાયામાદિધારણાત્ । । ૩ ૯। ।
પ્રાણો વાયુરસાવાત્મા શરીરે જીવ - - - ।
વિદ્યાદ્ રૂપદ્વયં તસ્ય સ્થૂલં સૂક્ષ્મં ચ સર્વતઃ

અવ્યક્તં સૂક્ષ્મરૂપં તુ સ્થૂલમાકારલક્ષણમ ।
સ્થૂલાદારભ્ય સૂક્ષ્મં તુ ધ્યાનાભ્યાસાન્નિરૂપયેત્ ૧૯ ॥૪૧ । ।
સૂક્ષ્મસંરોપણાજ્જ્યોતિઃ પ્રકાશો જાયતે મુને ।
ધ્યાયતઃ સ્થૂલલક્ષ્યં૨૦ તુ સર્વદિક્ષુ સૃતં મનઃ ।
યદા દીપ્તિમદુત્પદ્યેત્ તદાશુ સ્થાપયેત્ પુનઃ ॥૪૨ । ।
ગિરૌ વૃક્ષે મરુત્પૃષ્ઠે શ્વભ્રે પ્રાસાદપંક્તિષુ ।
સમુદ્રે વસુધાયાં વા મનઃસંયોગમાચરેત્ ।

સ્થાપિતં તન્મનસ્તત્ર પુનઃ સંહારમાવ્રજેત્ ।
અચૈતન્યં દિશેન્મોહાદ્ વાયુર્દૃષ્ટમતોન્યથા૨૧ । ।૪૪। ।
સંહૃત્ય ચ તતો વ્યાપિ ભૂયો ધ્યાનગતિં ચરેત્ ।
ધ્યાયતો નિત્યમભ્યાસાન્મનો વાયુ - - - - । ।૪૫। ।
પ્રવૃત્તજ્ઞાનયોગસ્ય૨૨ વિષયાસંગસંક્ષયે ।
પ્રાતિભાનિ૨૩ હિ વિઘ્નાનિ સત્વાદિગુણજાનિ તુ ।
વિઘ્નભૂતાનિ યોગસ્ય પ્રોદ્ભવન્તિ હિ યુઞ્જતઃ ।

તાનિ વિદ્વાન્ પ્રયત્નેન વિષયેચ્છાવિવર્જિતઃ ।
જિત્વા નિર્વાણમાર્ગસ્થો ભવેત્ ત્રૈગુણ્યવર્જિતઃ ॥૪૭। ।
આકાશગમનં દિવ્યમપ્સરોગણસંગજમ્ ।
અભિષેકશ્ચ દેવેભ્યશ્ચિત્રકાવ્યપ્રવર્તનમ્ । ।૪૮ । ।
- - - - - - - - -- - -
૧૮ કુમ્ભકમેતદુદ્દિષ્ટં - ખ., ઇતઃ પૂર્વ પત્રમેકં ખણ્ડિતં ક. પુસ્તકે । ૧૯ - સન્નિરૂપયેત્ - ખ. ૨૦ લક્ષં - ખ । ૨૧ દૃષ્ટમતોન્યથા - ખ. । ૨૨ ધ્યાનયોગસ્ય (?) । ૨૩ પ્રતિભા(ન્) તિ - ખ,
- - - - - - - - -- - -

ઐશ્વર્યસુખસંસક્તિર્હેમરત્નાગમં બહુ ।
સત્વાદેતાનિ વિઘ્નાનિ પ્રાતિભાનિ તુ લક્ષયેત્

ઉત્પત્તિમદયુક્તાનિ૨૪ ભિન્નાચારક્રમાણિ તુ ।
રજોવિઘ્નાનિ સંવિદ્યાત્ પ્રાતિભાનિ ન સંશયઃ । ।8.174.૫૦ ॥ ક્ષયશૂલજ્વરોન્માદકુષ્ટસર્પગ્રહાણિ તુ ।
યાતનોદ્ગમપૂર્વાણિ તામસાનિ વિનિર્દિશેત્ ॥૫૧। ।
ગુણત્રયસમુત્થાનિ પ્રાતિભાનિ સદા મુનિઃ ।
યુઞ્જન્ સંલક્ષયેચ્છીઘ્રં ચિકિત્સેદાશુ ચૈવ હિ

પ્રાણાદ્યાનભિસન્ધાય૨૫ મનઃ સંહૃત્ય ચૈવ હિ ।
પ્રાણાયામેન કુમ્ભેન હન્યાદ્વિઘ્નાનિ સર્વતઃ ।

રજઃ સત્વં તમશ્ચૈવ પ્રધાનસ્ય૨૬ ગુણાસ્ત્રયઃ ।
તસ્યૈવ હિ મહેશસ્ય પ્રજાસંસર્ગહેતવઃ

યોગમોહાદ્ ભવન્ત્યેતે સાભિમાનસ્ય યુઞ્જતઃ ।
નિરીહો નિર્વૃતો યોગી સચેતા ઘટતે યદા । ।૫૫। ।
પ્રાતિભાનિ તદા યાન્તિ વિઘ્નાનિ હિ સમં ક્ષયમ્ ।
પ્રાદુર્ભાવસ્તતસ્તેષાં ગુણાનાં મોહકારણમ્ (?)

તમો રૌદ્રં વિજાનીયાત્ સત્વં બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્ ।
રજસ્તુ બૈષ્ણવં વિદ્યાત્તેષાં હન્તા૨૭ મહેશ્વરઃ । ।૫૭। ।
મહાદેવં પરં જ્ઞાત્વા યોગાભ્યાસરતો દ્વિજઃ ।
ગુણત્રયવિનિર્મુક્તઃ શઙ્કરે લયમાપ્નુયાત્

યમૈઃ સનિયમૈઃ પૂર્વં શોધયેદાત્મનસ્તનુમ્ ।
તતઃ શાસ્ત્રપ્રણીતેન ધર્માધર્મવિવર્જિતઃ૨૮

ક્રમેણ સોપદેશેન ધ્યાનાભ્યાસં સમાચરેત્ ।
શબ્દાદીન્ વિષયાન્ જિત્વા શ્રોત્રાદીન્દ્રિયગોચરાન્૨૯ ॥8.174.૬૦ । ।
- - - - - - - - -- - -
૨૪ ઉન્મત્તમદયુક્તાનિ - ક. । ૨૫ નાભિસંબન્ધાન્ - ખ. । ૨૬ પ્રાધાન્યસ્ય - ક., પ્રાધાન્યેન(?) । ૨૭ હર્તા - ખ. । ૨૮ -ધર્મવિવર્જિતાત્ - ક. । ૨૯ ત્વગાદિન્દ્રિયગોચરાન્ - ક. ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

સમો દૈવતતિર્યક્ષુ૩૦ નિર્મમઃ સર્વવસ્તુષુ ।
સર્વારમ્ભવિનિર્મુક્તઃ પુણ્યપાપવિવર્જિતઃ । ।૬ ૧ । ।
નિર્દ્વન્દ્વો૩૧ નિર્જને૩૨ ઈશે યોગાભ્યાસં સમાચરેત્ ।
સાભિમાનં સનિયમં ત્યક્ત્વા૩૩ સાંખ્યવિનિશ્ચયમ્ ॥ ૬૨ । ।
પરે માહેશ્વરે યોગે નિત્યમમ્યાસમાચરેત્ ।
અષ્ટૌ પ્રકૃતયો નિત્યા વિકારાશ્ચૈવ ષોડશ ।

પુરુષઃ પઞ્ચવિંશશ્ચ સાંખ્યસિદ્ધાન્તગોચરઃ ।
એતદેવ પરં ગુહ્યં૩૪ દ્ર્યે સાંખ્યાનાં તત્ત્વનિશ્ચયે ।
પ્રકૃતેરન્તરં જ્ઞાત્વા પુરુષસ્ય ચ મુચ્યતે૩૫ । ।૬૪। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે પાશુપતયોગવર્ણનં નામ ધ્યાનવિધૌ પ્રથમોયં ચતુઃસપ્તત્યુત્તરશતતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
યોગં સાંખ્યઞ્ચ સર્વત્ર દ્વિવિધં જ્ઞાનમુચ્યતે ।
તત્ર સાંખ્યરતાઃ કેચિત્ કેચિદ્ યોગપથાશ્રિતાઃ ૧

અવ્યક્તં પ્રકૃતિશ્ચૈવ તથાહઙ્કાર એવ૩ ચ ।
અષ્ટૌ પ્રકૃતયો હ્યેતાસ્તન્માત્રઃ પઞ્ચભિઃ સહ । । ૨ । ।
પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણ્યાહુઃ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ।
મનઃ પઞ્ચ ચ ભૂતાનિ વિકારાઃ ષોડશ સ્મૃતાઃ

પુરુષઃ પઞ્ચવિંશશ્ચ સર્વારમ્ભવિવર્જિતઃ ।
નિત્યઃ સર્વગતઃ સૂક્ષ્મશ્ચેતાવાન્૪ ત્રિગુણેજ્ઝિતઃ । ।૪। ।
સંશુદ્ધો વિમલો ભોક્તા અકર્તા સાક્ષિવત્ સ્થિતઃ ।
વિદિત્વા ન વિશન્ત્યેનં ભૂયઃ સંસારપઞ્જરમ્

પઞ્ચવિંશતિ તત્ત્વાનિ સાંખ્યૈરેતાનિ યોગિભિઃ ।
પ્રોક્તાનિ યદ્૫ વિદિત્વા હિ મુચ્યતે કિલ જન્મનઃ૬ । ।૬ । ।
- - - - - - - - -- - -
૩૦ દેવતાતિર્યક્ષુ - ક. ખ. । ૩૧ નિર્દ્વન્દ્વે - ક. ખ. । ૩૨ વિજને - ખ. । ૩૩ જ્ઞાત્વા (?) । ૩૪ બ્રહ્મ - ક.। ૩૫ મુચ્યતીતિ - ક. ।
૧ યોગપથે રતાઃ (?),. ગ્રતાઃ - ક । ૨ ચ મહાંશ્ચૈવ () । વે. ..મેવ - ખ. । ૪ શ્ચૈતાવાન્ - ક, શ્ચૈત્યવાન્ (?), ..શ્ચેતન (?) । ૫ યાન્ - ક., યે યા - ખ. । ૬ જન્તવઃ - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

( ૯૪૫) સૂક્ષ્મા પ્રકૃતિરવ્યક્તા ભોજ્યા૭ સર્વરતા ચલા ।
નિત્યા ચાચેતના ચૈવ વિજ્ઞેયા સર્વકામિકી

તમઃ સત્વં રજશ્ચેતિ૮ વિષયસ્થં ગુણત્રયમ્ ।
યેષામવ્યભિચારાદ્ધિ૯ સર્વમેતદવસ્થિતમ્

પ્રકાશજનનં સત્વં રજઃ સઙ્ગપ્રવર્તનમ્ ।
તમો વિમોહનઞ્ચૈવ ગુણવિસ્તર ઉચ્યતે૧૦ । ।૯ । ।
ભિન્નકાર્યપ્રચારાણામેતેષાં ગુણસંજ્ઞિનામ્

હેતુના પુરુષાર્થેન સાધિકા વૃત્તિરુચ્યતે૧૨ । ।8.175.૧ ૦ । ।
દૈવમષ્ટવિભેદન્તુ૧૩ તિર્યક્ સપ્તવિધં સ્મૃતમ્ ।
અવિકલ્પ્યં ચ માનુષ્યં સર્વતેતદ્૧૪ ગુણાત્મકમ્ । ।૧ ૧ । ।
મૂઢં નિશ્ચેતનં ભૂતં સ્થૂલં સૂક્ષ્મમથાપિ વા

અમૂર્ત્તં મૂર્ત્તિમદ્વાપિ૧૬ ત્રિગુણં સર્વમુચ્યતે૧૭ । । ૧૨ । ।
મોક્ષવિઘ્નકરા હ્યેતે કીર્તિતા યોગિનો ગુણાઃ ।
સક્તસ્યૈવ૧૮ હિ બન્ધઃ સ્યાદસક્તો મુક્ત ઉચ્યતે ।
વિભાગાત્ પ્રકૃતિસ્થસ્ય સ્થિતા નિત્યં ગુણત્રયમ્ (?) ॥ ૧૩ । ।
વિભાગેન વિકારસ્થા યથાધર્મં સમાશ્રિતાઃ ।
ભૂતસર્ગસ્ત્રિધાભૂતઃ૧૯ સાંખ્યજ્ઞૈઃ પરિપઠ્યતે ।

સંસિદ્ધઃ૨૦ પ્રાકૃતશ્ચૈવ૨૧ તથા વૈકૃત ઉચ્યતે

તત્ર ધર્મેણ સંસિદ્ધા યોગે માહેશ્વરે સ્થિતાઃ ॥ ૧ ૫। ।
નેચ્છન્તિ સંભવં વ્યાસ ધર્મો (?) પઞ્ચાત્મતઃ સ્મૃતઃ ।
તે પુનર્દ્રવ્યસંબન્ધાત્ સાંખ્યદૃષ્ટાન્તપણ્ડિતાઃ । । ૧

ઇચ્છન્તિ૨૩ કાર્યમાશ્રિત્ય કારણાશ્રયિણો ન હિ ।
પ્રધાનાત્ પુરુષાદ્ બુદ્ધિરભૂત્ સત્વાધિકાસકૃત્ ॥૧૭। ।
- - - - - - - - -- - -
૭ ભોગ્યા (?) । ૮ રજશ્ચૈવ - ખ. । ૯ યેષામાદ્યવિચારાદ્ધિ - ખ. । ૧૦ મુચ્યતે - ક. ખ. । ૧૧ સજ્ઞિના ગુણઃ - ક, । ૧૨ વૃત્તિરીરિતા - ખ. ઽ ૧૩ વિભિન્નન્તુ - ક ખ । ૧૪ સમમેતદ્ - ખ । ૧૫ ચ - ખ । ૧૬ ભૂર્તિમચ્ચાપિ - ખ. । ૧૭ સર્વ ત્રિગુણમુચ્યતે (?) । ૧ ન સક્તસ્યૈષ - ક. । ૧૯ સ્ત્રિધાભૂતા - ખ. । ૨૦ સંસિદ્ધં - ખ. । ૨૧ પ્રાકૃન્તઞ્ચૈવ - ખ. ૨૨ મુચ્યતે - ખ. । ૨૩ ઇચ્છન્તે - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

ગુણાનાં પરિણામેન પ્રાકૃતાનાં જલાદિવત્

બ્યવસાયસ્તથા રૂપં નિશ્ચયશ્ચેતિ ભાષ્યતે । । ૧૮ । ।
બુદ્ધિરેવ હ્યહઙ્કારઃ પ્રત્યયાન્તરસંભવાત્

મનઃ કેચિત્ તમિચ્છન્તિ૨૬ ક્રિયાજં ગુણસંગ્રહમ્ ॥ ૧૯ । ।
અહમેવ હિ કર્તેતિ૨૭ અહઙ્કાર ઉદાહૃતઃ ।
મનસઃ કલ્પનં વાપિ૨૮ સ્મૃતમિન્દ્રિયગોચરમ્ ।
બુદ્ધિભૂતાદહઙ્કારાત્ સત્વોત્પન્નાત્ પ્રકાશિનઃ

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ જાતાનિ પઞ્ચ સત્ત્વોદયાનિ તુ ।
બોધ્યતે બુધ્યતે વાપિ મુમુક્ષુસ્ત્વિન્દ્રિયૈર્યતઃ૨૯ । । ૨૧ । ।
તતો બુદ્ધીન્દ્રિયાણીતિ કીર્ત્યન્તે તત્ત્વચિન્તકૈઃ ।
- - - - - - - - - - - - - - - - । । ૨૨। ।
અતઃ કર્મેન્દ્રિયાણ્યાહુર્ગુણાજ્જાતાનિ રાજસાત્ ।
તામસાદપ્યહઙ્કારાત્ તન્માત્રાણ્યભવન્ પુનઃ ॥૨ ૩ । ।
કેચિત્ સર્વગતાન્યાહુ - - - - - - - - ।
- - - - વિધં તચ્ચ ધર્માધર્મસમુદ્ભવમ્ ॥ ૨૪। ।
યાતિ સર્વત્ર સિદ્ધાર્થં ભૂતવ્યાપિ વિમોહનમ્ ।
શક્તં સર્વાશ્રયં સૂક્ષ્મમનિવારિતદિક્પથમ્ ।

લિઙ્ગઃ તચ્ચ સમાખ્યાતં દેહિનાં યચ્ચ કારણમ્ ।
યશ્ચ સર્ગસ્ત્રિધા પ્રોક્તઃ સ એવ નવધા પુનઃ ।

પ્રાકૃતસ્ય વિકારસ્ય દેહભેદાઃ સહસ્રશઃ ।
તત્ત્વસર્ગઃ સ્મૃતઃ પૂર્વઃ૩૦ પિણ્ડસર્ગસ્તતોપરઃ । । ૨૭। ।
પ્રત્યયાનાં તતઃ સર્ગસ્તૃતીયઃ સમુદાહૃતઃ ।
અસક્તિ૩૧ ર્વિલયસ્તુષ્ટિઃ સિદ્ધિશ્ચેતિ ચતુસ્થિ -

ભેદાઃ પ્રત્યયસર્ગે તુ વૈષમ્યાદપરે સ્મૃતાઃ ।
પઞ્ચાશત્ પરિતો ભેદા યે ચ તેષાં ગુણા દશ ।

- - - - - - - - -- - -
૨૪ જલાદ્રિવત્ - ખ. । ૨૫ પ્રયાત્યન્તરસંભવાત્ - ખ., .. સંભવામ્ - ખ. । ૨૬ સમિચ્છન્તિ - ખ. । ૨૭ તર્કેતિ - ખ. । ૨૮ વ્યાપિ - ખ. । ૨૯ .. ર્યુતઃ - ખ. । ૩૦ પૂર્વં - ખ. । ૩૧ અશક્તિ - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

ષષ્ટિરેતે પદાર્થા હિ ગીયન્તે કપિલાદિભિઃ ।
સા તુષ્ટિર્નવધા ભિન્ના સિદ્ધિશ્ચૈવાષ્ટધા પુનઃ ॥8.175.૩ ૦ । ।
સ્મૃતઃ પઞ્ચવિધશ્ચાપિ તેષામેવ વિપર્યયઃ ।
અષ્ટભેદા૩૨સ્ત્રિભિન્ના૩૩ સ્યાદ્ દશભિઃ કાર્યબન્ધનૈઃ ॥૩

એતે ષષ્ટિપદાર્થાસ્તુ સંખ્યાજ્ઞાનમિતિ૩૪ શ્રુતિઃ ।
ન્યૂનામેકાધિકામેકે૩૫ ષષ્ટિમન્યે૩૬ તુ જાનતે

મમૈવ હિ પુરા વત્સ ગુણજે પદપઞ્ચકે ।
અન્તરં તત્ત્વમન્વેષ્ટું પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ । ।૩

સાંખ્યતન્ત્રં મહદ્ બુદ્ધ્વા જ્ઞાત્વા તત્ પ્રકૃતેઃ પરમ્ ।
પચવિંશમજં તત્ત્વં ભોક્તારમભિમાનિનમ્

સન્દેહાપગમો નાભૂદબુદ્ધ્વા પરમેશ્વરમ્ ।
યદાહં દેવદેવેન સ્વયમેવ જગત્સૃજા । ।૩ ૫। ।
સ્વયોગં શમ્ભુના વત્સ ગ્રાહિતો ગતસંશયઃ ।
તદા ષડ્વિંશકં તત્ત્વં જ્ઞાત્વા સર્વગમીશ્વરમ્ ॥ ૩

વિમુક્તો યોગસંસિદ્ધૌ જાતોહં મોહવર્જિતઃ ।
ભોક્તા ચેત્ પ્રકૃતેરસ્તિ ભુંક્તે ચ પુરુષઃ સ્વયમ્ ।
- - - - - - - - - - - - નપિ દ્વિજ

યસ્તયોઃ પરતો નિત્યમ્૩૭ ષડ્વિંશસ્ત્વીશ્વરો વિભુઃ ।
તં જ્ઞાત્વા પરમં તત્ત્વં મુચ્યતે જન્મબન્ધનાત્

સાંખ્યં કૃત્સ્નમપિ જ્ઞાત્વા ગુણાન્તરવિચારણાત્ ।
પઞ્ચવિંશકસંબોધાન્નૈવ મુક્તિઃ પ્રજાયતે ।
સ બદ્ધો૩૮ ભોક્તૃપાશૈસ્તુ ગુણૈઃ પ્રકૃતિસંભવઃ । ।૩

અભિમાનાત્મકો ભોક્તા પુરુષત્વાદમોચકઃ ।
તં વિદિત્વાપિ નૈવ સ્યાન્મુક્તિઃ પ્રત્યયવર્જિતા ।

એષ ઉક્તસ્સમાસેન સાંખ્યસિદ્ધાન્તવિસ્તરઃ ।
યોગતત્ત્વં પ્રવક્ષ્યામિ દુઃખજન્મવિનાશનમ્

- - - - - - - - -- - -
૩૨ ભેદ (?) । ૩૩ ત્રિભિન્નઃ (?) ૩૪ સાંખ્યા (સાંખ્ય?) જ્ઞાનમિતિ - ખ. । ૩૫ ... નેકાધિકે - ખ. । ૩૬ રન્યે - ખ. । ૩૭ નિત્યં - ખ, ઇતઃ પૂર્વ પત્રમેકં ખણ્ડિતમ્ ક પુસ્તકે । ૩૮ સંબન્ધો - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

સંભવં દેહિનશ્ચૈવ વૈરાગ્યં યેન ચોદ્ભવેત્ ।
ધર્માધર્મપરિત્યાગં૩૯ સત્યાનૃતવિવર્જિતમ્૪૦ । ।૪૨। ।
યોગાભ્યાસં૪૧ પરાસઙ્ગં૪૨ સૂક્ષ્મજ્ઞાનમનિન્દિતમ્ ।
સર્વસંસક્તિનિર્મુક્ત૪૩ મીશ્વરપ્રાપ્તિકારણમ્૪૪ । ।૪૩ । ।
સિદ્ધિનિર્દ્વન્દ્વસંયોગમશુભોદયનાશનમ્ ।
પરોપલબ્ધિવિજ્ઞાનં તત્ત્વાર્થપદનિશ્ચયમ્ ॥૪૪। ।
ભવજન્માપહં યોગં વિષયેન્દ્રિયવર્જિતમ્ ।
મતં પશુપતેઃ કૃત્સ્નમમૃતાસ્પદલમ્ભનમ્ । ।૪૫ । ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે પાશુપતયોગવર્ણને ધ્યાનવિધૌ દ્વિતીયોયં પઞ્ચસપ્તત્યુત્તરશતતમોધ્યાયઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
ઉત્પદ્યતે૧ યથા જન્તુર્વૈરાગ્યં વ્રજતે યથા ।
યથા પ્રબુધ્યતે ચૈવ તત્તે વ્યાસ વદામ્યહમ્ ॥ ૧ । ।
આકાશઃ૨ પવનસ્તેજો ભૂમિરાપસ્તથૈવ ચ ।
એષામેકત્ર સંઘાતાચ્છરીરં નામ જાયતે ॥ ૨। ।
રસાઃ સોમાત્મકાઃ સર્વે તથાહારશ્ચતુર્વિધઃ

દેહિનાન્તુ રસોત્પત્તિરાહારસ્ય નિષેવણાત્૪ । ।૩ । ।
રસાદ્રક્તસમુત્પત્તિઃ શોણિતાત્ પિશિતં સ્મૃતમ્ ।
મેદ ઉત્પદ્યતે માંસાત્તસ્માદસ્થીનિ ચાભવન્ ॥૪। ।
મજ્જા ચાસ્થિભવા જ્ઞેયા તતઃ શુક્રસમુદ્ભવઃ ।
રક્તશુક્રસમાયોગાદ્ ગર્ભઃ૫ સંભવતિ સ્ત્રિયાઃ । ।૫ । ।
ઋતુયોગસમાધાનાદ્ દૈવકર્મવશાદપિ ।
સ્ત્રિયાઃ પુંસશ્ચ રત્યન્તે દ્વાવપ્યેકત્વમાગતૌ ।

- - - - - - - - -- - -
૩૯ પરિત્યાગ - ક, પરિત્યાગ, (?) । ૪૦ વિવર્જિતા - ખ, વિવર્જિતઃ - ક । ૪૧ યોગાભ્યાસઃ - (?) । ૪૨ પરાસઙ્ગઃ - ખ-, પરાસંગઃ (?) । ૪૩ સંસક્તનિર્મુક્ત - ડ । ૪૪ કારણાત્ - ક. । ૪૫ ૨૨૩ - ખ. ।
૧ ઉત્પદ્યતિ - કુ. । ૨ આકાશં - ખ । ૩ તથાહારઞ્ચતુર્વિધમ્ - ક. । ૪ નિસેવનાત્ - ક. । ૫ ગર્ભં - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

તાવેકત્વમથાપન્નૌ પ્રેરિતૌ પવનેન ચ ।
કલલં ત્વેકરાત્રેણ પઞ્ચરાત્રેણ ચાર્બુદમ્ । ।૭। ।
પિશિતં સપ્તરાત્રેણ માસાચ્ચાઙ્કુરસંભવઃ

તતઃપ્રભૃતિ ગર્ભસ્ય વિભાગો ભવતિ દ્વિજ ।

શિરઃ પાણિમુખસ્કન્ધગ્રીવાપૃષ્ઠાદિસંયુતઃ

પઞ્ચાનામથ માસાનામક્ષિકર્ણાદિસમ્ભવઃ ।

સર્વસંપૂર્ણગાત્રસ્તુ સ્રોતોભિર્નવભિર્યુતઃ ।
વ્યક્તીભવતિ તદ્ગર્ભો માસૈરષ્ટભિરેવ તુ ॥ 8.176.૧૦ । ।
સંપ્રાપ્તે નવમે માસિ સર્વદ્રવ્યસમન્વિતઃ ।
પઞ્ચભૂતાત્મકં તત્તુ ચેતોવદવતિષ્ઠતિ ।

ગર્ભક્લેદેન સિક્તાઙ્ગઃ૮ સર્વદુઃખસમન્વિતઃ

જાતિં સ્મરેદ્વસઁસ્તત્ર૧૦ જન્તુઃ સર્વસમુદ્ભવામ્ । । ૧૨ । ।
મૃતઃ પુનરહં જાતો જાતશ્ચૈવ પુનર્મૃતઃ ।
ઇદાનીં જાતમાત્રસ્તુ યોગમેવાભ્યસામ્યહમ્ ।

ન પુનર્યેન૧૧ સંસારં પ્રવેક્ષ્યામ્યશુભોદયમ્ ।
એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય નવમે માસિ સંગતે ।

સ્વકર્મવિનિબદ્ધસ્ય જાતમાત્રસ્ય દેહિનઃ ।
દહેમાવિશતે૧૨ વાયુઃ સ્મૃતિમાક્ષિપ્ય તામસઃ । । ૧

યેન મૂઢો નિરાનન્દો નૈવાધ્યાત્મરતિર્ભવેત્ ।
અગ્નીષોમાત્મકં સર્વં ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્ । । ૧ ૬। ।
સંયોગાદેવમુત્પન્નમુત્પત્સ્યતિ ચ સુવ્રત ।
તત્ર યે સાધુસંપર્કાચ્છુભકર્મોદયાદપિ । ।૧૭। ।
આગમાન્વેષણે સક્તાઃ પાપાનુષ્ઠાનવર્જિતાઃ ।
મત્વા સંસારજં ક્લેશં૧૩ જન્મમૃત્યુભયાર્દિતમ્૧૪ ॥૧

- - - - - - - - -- - -
૬ માસાદઙ્કુરસંભવઃ - ક । ૭ ગ્રીવપૃષ્ઠાદિસંયુત - ?, સંયુતમ્ - ક. ખ. । ૮ સિક્તાઙ્ગં - ક. । ૯ સમાવૃતઃ - ક. ખ. । ૧૦ સ્મરતિ - ખ, સ્મરન્ વિસઁસ્તત્ર (?) ક, (વિ)શેસ્તત્ર ક., સંત્રસ્તઃ - (?) । ૧૧ પુનઃપ્રત્ય - ખ. । ૧૨ મોહમાવિશતે (?) - ખ । ૧૩ સંસારસક્લેશ - ખ. । ૧૪.. ..ભયાદિતઃ (?) ।
- - - - - - - - -- - -

કામક્રોધરતિદ્રોહલોભમોહસમાવૃતમ્ ।
વૈરાગ્યં જન્મતઃ૧૫ કૃત્વા સર્વારમ્ભપરિક્ષયાત્ ॥ ૧ ૯। ।
અન્વિષન્તિ૧૬ શુભાર્થં હિ ગુહ્યમધ્યાત્મદર્શનમ્ ।
તે યોગં પરમં પ્રાપ્ય બ્રહ્મ વિન્દન્તિ તત્ પરમ્ । ।8.176.૨

તસ્ય તે સંપ્રવક્ષ્યામિ બ્રહ્મસંબોધકારણમ્ ।
સર્વેષાં યોગિનાં ગુહ્યં સર્વયોગનિદર્શનમ્૧૭ । ।૨૧ । ।
તતો માહેશ્વરં૧૮ યોગમાખ્યાસ્યે તત્પરન્તવ

તેજોગ્નિઃ કામજો વહ્નિઃ ક્રોધાગ્નિર્વીક્ષણાનલઃ । ।૨૨। ।
જઠરાગ્નિશ્ચ ભૂતાત્મા પઞ્ચૈતે દેહવહ્નયઃ ।
પ્રાણાપાનઃ સમાનશ્ચ૨૦ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ।

પઞ્ચૈતે વાયવો નિત્યા દેહિનો દેહસંભવાઃ

આકાશપ્રભવા હ્યેતે શરીરં ચૈષુ તિષ્ઠતિ૨૨ । ।૨૪। ।
માંસરક્તસમાકીર્ણં સ્નાયુમેદોસ્થિસંચયમ્ ।
ત્વચાવનદ્ધં૨૩ દુર્ગન્ધં શકૃન્મૂત્રસમાવૃતમ્

તડિદભ્રાગમાનિત્યં મૃત્પાત્રાપાતસન્નિભમ્ ।
સર્વાનર્થસમાયુક્તં૨૪ નચિરાન્નાશગામિ ચ૨૫ ॥૨૬। ।
એકરૂપં નવદ્વારં ત્રિસ્થૂણં પઞ્ચદેવતમ્ ।
વિષયેન્દ્રિયસંકીર્ણં નૈકવ્યાધિસમાર્દિતમ્૨ ૬

પ્રાણાદિભિરવષ્ટબ્ધં શરીરં યન્ત્રવત્ સ્થિતમ્ ।
વિમુક્તમસકૃત્૨૭ તૈસ્તુ વાયુભિર્જીવસંહતૈઃ ॥ ૨૮। ।
આમપાત્રમિવાપાતાચ્છીર્યતે કાલપર્યયાત્

પઞ્ચભૂતાનિ ભૂતાનિ દેહાન્નિષ્ક્રમ્ય સર્વશઃ । ।૨૯। ।
આવિશન્તિ તથાત્માનમાત્મા ચ વિશતે દ્રુતમ્ ।
ભૂતેષુ પવનઃ શ્રેષ્ઠો જીવસ્તદ્વિનિબન્ધનઃ ॥ 8.176.૩ ૦। ।
- - - - - - - - -- - -
૧૫ જન્મનઃ (?) - ક., જન્મના - ખ. । ૧૬ અન્વેષન્તિ - ખ, અન્વિષ્યન્તિ (?) । ૧૭ સર્વયોગિનિ- દર્શનમ - ક. । ૧૮ વિભોર્માહેશ્વરં - ખ । ૧૯ તત્પરન્તપઃ - ક । ૨૦ પ્રાણોપાનઃ સમાનસ્તુ - ક. ખ. । ૨૧ દેહસંભવાન્ - ક । ૨૨ તિષ્ઠતે - ક. । ૨૩ ત્વચાવબદ્ધ - ખ. । ૨૪ સર્વાનિત્યસમાયુક્તં - ક. ખ. । ૨૫ નાશગામિનમ્ - ક. ખ । ૨૬ શતાર્દિતમ્ - ક । ૨૭ વિયુક્તમસકૃત્ (?) । ૨૮ કાલપર્યયે - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

વાય્વગ્ની સહિતૌ જીવો૨૯ ન જીવઃ પ્રાણિનાં પૃથક્ ।
મૂર્તિરન્યા ન જીવસ્ય મૃત્યૌ૩૦ દૃશ્યતિ૩૧ દેહિનઃ

પઞ્ચરૂપાત્પરો દેવઃ સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મતરો મતઃ ।
નાસૌ પશ્યતિ ન ઘ્રાતિ ન શૃણોતિ ન જલ્પતિ ।

ન જાનાતિ ન ચ સ્પર્શેજ્જીવઃ૩૨ પ્રાણસમાવૃતઃ

પ્રાણો નામ મહાવાયુર્જીવં ધારયતે દ્વિજ ॥૩

ભાસતે શ્વસતે ચૈવ સર્વેષ્વપિ૩૫ હિ દેહિષુ ।
સ પ્રાણો ધારયત્યગ્નિં સ ચ જીવ ઇતિ સ્મૃતઃ ।

વાયુસન્ધારણો હ્યગ્નિઃ ક્રિયાસુ પરિવર્તતે ।
યો વહ્નિમાનસૌ૩૬ દેહે સ જીવ ઇતિ શબ્દ્યતે ॥૩

અન્તર્ગતો હિ ભૂતાનાં કર્મારમ્ભનિબન્ધનઃ

એવમેતચ્છરીરન્તુ પઞ્ચભૂતગુણાત્મકમ્ ।

તદ્વિકારે પ્રનષ્ટે૩૮ તુ મૃત ઇત્યભિધીયતે ।
ભૂતેન્દ્રિયમનોજીવવિષયા રાગબન્ધને (?) ॥૩૭। ।
હૃદયે કર્ણિકાયાં તુ મધ્યસ્થસ્તેજસાં નિધિઃ ।
આત્મા સર્વગતો નિત્યં વર્જિતો વિષયાદિભિઃ ।

તિષ્ઠતે સ વિભુસ્તત્ર યં વિદિત્વા વિમુચ્યતે ।
સ યેન યોગસંસિદ્ધ્યા ધ્યાનકર્મક્રિયાવિદા

નાડીકર્મસમાધાનાત્ સતતાભ્યાસયોગતઃ ।
ભાભિઃ૩૯ પ્રકાશિતો દૃષ્ટો વિકારૈર્વિપ્રમોચિતઃ

દૃષ્ટો ભવતિ વિપ્રેન્દ્ર મુક્તિશ્ચૈવ તતઃ સ્મૃતા ।
ષડ્વિંશકપરિજ્ઞાનાલ્લયમાધાય તત્ર હિ

સર્વપ્રાણિગતં સૂક્ષ્મમાત્મદેહે ચ સંસ્થિતમ્ ।
યં પ્રપશ્યન્તિ સંસિદ્ધા યોગિનો ગતબન્ધનાઃ

- - - - - - - - -- - -
૨૯ જીતો - ક. ખ. । ૩૦ સૃષ્ટૌ (?) । ૩૧ દૃશ્યેત (?) । ૩૨ ન સ્પૃશેચ્ચ જીવઃ (?) । ૩૩.. સ્પર્શં જીવઃ પ્રાણસમાવૃતઃ - ક. । ૩૪ ભાષતે - ક. । ૩૫ સર્વેષ્વેવ - ક. । ૩૬ વહ્નિર્માનસો - ક- ખ । ૩૭ નિબન્ધનમ્ - ખ. । ૩૮ તદ્વિકારપ્રનષ્ટે - ખ । ૩૯ નાભિઃ - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

યોભ્યુપાયઃ પરસ્તસ્ય વિજ્ઞાનાદીશ્વરસ્ય તુ ।
યોગાભ્યાસં પરં તં તે પ્રવક્ષ્યામિ દ્વિજોત્તમ । ।૪૩ । ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે પાશુપતયોગવર્ણને ધ્યાનવિધૌ તૃતીયઃ ષટ્સપ્તત્યુર૪૦ શતતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
અન્તરાત્મા ચ ૧ચેતોવાન્મનઃ૨ સંકલ્પજં સ્મૃતમ્ ।
મહાભૂતપ્રચારાચ્ચ૩ ક્ષોભાગ્નિર્જોવ૪ ઉચ્યતે ।

ન શરીરં વિના ચેતસ્તચ્ચેન્૫ નાસ્તિ કુતશ્ચ તત્ ।
ચેતોપિ ન વિના જીવં સ ચાપિ ન વિના મનઃ । ।૨। ।
પ્રાણો જીવ ઇતિ પ્રોક્તઃ સ્પર્શાદન્યત્ પ્રવર્તતે ।
મનઃ સર્વં નિબધ્નાતિ કર્મારમ્ભમિતિ૭ શ્રુતિઃ

સર્વ એતે હિ સંગત્ય૮ ધારયન્તિ શરીરિણમ્ ।
યસ્ય૯ ચેતોધિકન્તેષાં૧૦ સ ચેતોવાન્ પ્રકીર્તિતઃ । ।૪। ।
ચેતસા તુ વિજાનાતિ શુભાશુભનિબન્ધનમ્ ।
તન્મનશ્ચેતસિ સ્થાપ્ય નિત્યાધ્યાત્મરતિર્ભવેત્ ॥૫। ।
શબ્દાદિવિષયાતીત ઇન્દ્રિયાણિ નિગૃહ્ય તુ ।
ધ્યાનારમ્ભપરો૧૧ દેહી સ૧૨ સ્યાત્ કર્મવિવર્જિતઃ । ।૬। ।
ઇન્દ્રિયાણિ ન બધ્નન્તિ મનો દેહસમાસ્થિતમ્ ।
જીવો બન્ધાત્મકો જ્ઞેયઃ શુભાશુભનિબન્ધનાત્ ॥૭। ।
રજસસ્તમસશ્ચૈવ ગુણયોરશુભાત્મનોઃ ।
ઉદ્રેકાજ્જાયતે દુઃખં સૌખ્યં સત્વાત્ પ્રજાયતે ।

સૌખ્યસ્ય પરિણામાદ્ધિ દુઃખોત્પત્તિઃ શરીરિણામ્ ।
જાયતે ચ સુખં વિપ્ર ભૂયો દુઃખવિપર્યયાત્

- - - - - - - - -- - -
૪૦ ષટષષ્ટ્યુત્તર - ક. ।
૧ તુ - ક. । ૨ મનઃ - ક. । ૩ પ્રચારાશ્ચ - ક. । ૪ ... ગ્નીજીવ - ખ. । ૫ ચેતસ્તત્તે - ખ. । ૬ કુતશ્ચન - ખ. । ૭ કર્મભિસ્તમિતિ - ખ । ૮ એવેતિ સંતત્ય - ખ. । ૯ તસ્ય - ખ. । ૧૦ તેષાં - ક. ખ.। ૧૧ મનો - ખ. । ૧૨ દેહીશ - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

એવમન્યોન્યસંબદ્ધં ગુણત્રયવિકારજમ્ ।
સુખદુઃખાત્મકં મોહં ભૂતાન્યાવિશ્ય તિષ્ઠતિ ।

મનશ્ચેતઃસમાધાનાદ્વિષયોદ્વિજનાદપિ

તસ્ય નાશઃ સમાખ્યાતઃ સઙ્ગસ્ય ચ વિવર્જનાત્ ॥૧ ૧। ।
ઇચ્છાનિગ્રહણે સક્તાઃ૧૪ ક્રોધાદિપરિવર્જિતાઃ ।
નિર્મમા નિરહઙ્કારા બધ્યન્તે નૈવ કર્મભિઃ । । ૧ ૨। ।
આત્મા સર્વગતો હ્યેષઃ૧૫ સૂક્ષ્મઃ સંભોગવર્જિતઃ ।
યોગિનસ્તં પ્રપશ્યન્તિ ધ્યાનાદ્વાયુવિવર્જનાત્૧૬ ॥ ૧૩ । ।
તાવદ્ ભ્રમતિ સંસારે ચતુર્યોનિષુ જન્તુષુ ।
યાવન્નાત્માનમન્વેષ્ટિ સ ચ વિન્નો ન જન્મ ચ (?)

યદ્યપિ ધ્યાનસંસર્ગાદબુદ્ધ્વા બ્રહ્મ નશ્યતિ ।
તથાપિ બ્રહ્મસાયુજ્યાન્ન૧૭ તુ જન્મ પુનર્લભેત્ । ।૧૫। ।
અથૈશ્વર્યં પરં ધ્યાનાદ્યોગજં પ્રાપ્નુતે મુનિઃ ।
વિદિત્વા પરમાત્માનં તતો ન પુનરાવ્રજેત્ ।

અસુખાન્યપિ૧૮ કર્માણિ મહાપાપકૃતાન્યપિ ।
કૃત્વા ધ્યાનરતો જન્તુસ્તરસા નયતિ ક્ષયમ્ । ।૧૭। ।
પ્રાપ્ય કર્મક્ષયં કૃત્સ્નં ધ્યાનયુક્ત્યા૧૯ મહામુને ।
તિષ્ઠતે નિર્ભયો યોગી પરમૈશ્વર્યસંયુતઃ । । ૧૮। ।
કામરોષૌ તથા સઙ્ગો૨૦ દ્વેષો રાગવિનિશ્ચયઃ

એતે ક્ષુદ્રતરા૨૨ ભાવા મુક્ત એભિર્વિમુચ્યતે । ।૧ ૯ । ।
ગર્વો દમ્ભો૨૩ હ્યહઙ્કારસ્તર્કો માનોથ મત્સરઃ ।
પારુષ્યં ક્રૂરતા ચૈવ ભાવાઃ ક્ષત્રનિબન્ધનાઃ૨૪ । । 8.177.૨૦ । ।
યસ્યૈતે મોહના ન સ્યુર્વિન્દન્ત્યાત્માનમીશ્વરમ્ ।
મોહભાવાન્તરાતીતઃ સમદુઃખસુખસ્સદા ॥ ૨૧ । ।
- - - - - - - - -- - -
૧૩ વિજનાદપિ - ક. ખ., દ્વેજનાદપિ (?) । ૧૪ શક્તિઃ - ક- । ૧૫ યોગૈઃ - ક. ખ- । ૫૬ વાયુર્વિવર્જયેત્ - ક. । ૧૭ બ્રહ્મસાયુજ્યાન્ન (?) । ૧૮ અભાવાન્યપિ - ખ. । ૧૯ ધ્યાનશક્ત્યા - ક- ખ. । ૨૦ તથા સઙ્ગૌ - ખ. । ૨૧ દ્વેષરાગવિનિશ્ચયઃ - ક. ખ. । ૨૨ શૂદ્રતરા - ક ખ. । ૨૩ ગર્ભસ્તમ્ભો - ખ. । ૨૪ ક્ષાત્રનિસબન્ધનાઃ - ક. ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

નિર્મમત્વાદિભિર્યુક્તો યોગીતિ પરિપઠ્યતે ।
યજ્ઞકર્મ સમુત્સૃજ્ય વૈષ્ણવં મોહબન્ધનમ્ ॥૨૨ । ।
અધ્યાત્મપરમો નિત્યં મુમુક્ષુર્બ્રાહ્મણો ભવેત્ ।
ત્રિવર્ગં સંપરિત્યજ્ય યોપવર્ગે રતિં લભેત્૨૫ ।

દિવૌકસામસૌ૨૬ પૂજ્યો વિપ્ર ઇત્યભિધીયતે ।
ધ્યાનેન ક્ષીયતે કર્મ પાપં વા યદિ વા શુભમ્ । । ૨૪। ।
ક્ષીણકર્મા તતો યોગી તત્પરં બ્રહ્મ વિન્દતિ ।
પ્રાપ્તયોગો મુનિર્ધ્યાની યદ્યત્ કર્તુમભીપ્સતે૨૭ ।

તત્તદ્ ભવતિ તસ્યાશુ મનસા ચિન્તિતેન વા ।
યોગિનં પુરુષં દૃષ્ટ્વા પાપૈર્મુચ્યન્તિ તત્ક્ષણાત્ ।
યોપિ સંભાષતે તેન૨૮ સોપિ સદ્ગતિમાપ્નુતે૨૯

યોગમેવ પરં૩૦ જ્ઞાત્વા સર્વાશુભવિમોચનમ્ ।
સચેતસો દ્વિજા વિપ્ર બભૂવુર્હિ મુમુક્ષવઃ ।

ધ્યાનં ધ્યેયં પરં ચૈવ ધાતારં ચૈવ યે વિદુઃ ।
તાપનાત્ તપનાત્ તાપ્યાન્મુક્તાસ્તે દુઃખબન્ધનાત્ । ।૨૮। ।
સર્વારમ્ભપરિત્યાગાન્મમત્વાદિવિવર્જનાત્ ।
સાંખ્યયોગાગમાવેકૌ ભેદસ્તત્વવિમોચને૩૧ ।

નિર્ગુણઃ સાંખ્યમુખ્યાનાં પુરુષઃ પરિપઠ્યતે ।
દીપનિર્વાણવત્તેષાં દેહભેદે ગતિઃ સ્મૃતા ।

ઈશ્વરઃ સર્વનિર્મુક્તઃ ક્ષેત્રજ્ઞો યોગિનાં મતઃ ।
પરમૈશ્વર્યસંયુક્તાસ્તં વિશન્તિ હિ યોગિનઃ ॥૩ ૧ । ।
ધારણાભિઃ સમં તાભિઃ૩૨ પ્રાણાયામૈસ્તથૈવ ચ ।
આત્માનં યોજયેદ્યસ્તુ સ યાગં લભતે પરમ્ । ।૩ ૨। ।
અહિંસાદિસમાયુક્તો૩૩ યોગી વિગતમત્સરઃ ।
ધ્યાનમભ્યસતે યસ્તુ સ જયેન્મૃત્યુજન્મની । । ૩૩ । ।
- - - - - - - - -- - -
૨૫ યોપવર્ગરતો ભવેત્ (?), યોપવર્ગરતિર્લભેત્ - ખ. । ૨૬ દિવૌકસામપિ - ક. ખ. । ૨૭ મભીપ્સતિ - ક. ખ.। ૨૮ યોભિસભાષતે - ખ., સંભાવિતસ્તેન - ક. ખ. । ૨૯. માપ્નુયાત્ - ખ. । ૩૦ યોગેશ્વરપદં - ક. । ૩૧ વિમોચનૈઃ - ક. । ૩૨ સમન્ત્રાભિઃ - ક. ખ., સમસ્તાભિઃ (?) । ૩૩ અહિંસાભિઃ સમાયુક્તો - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

નિર્ગુણો નિરહઙ્કારો જિતદ્વન્દ્વોનવગ્રહઃ ।
ભિક્ષોપાત્તરસાહારો૩૪ મુમુક્ષુરિતિ શબ્દ્યતે ।

સર્વારમ્ભસમાવસ્થઃ સર્વાશ્રયવિવર્જિતઃ ।
કર્મમાર્ગાદતિક્રાન્તો ધ્યાનીતિ પરિકીર્ત્યતે ॥૩ ૫। ।
યસ્ય નોદ્વિજતે ચેતો દુઃખાપત્તૌ૩૫ મહામુને ।
ન હષ્યતિ૩૬ સુખે ચૈવ ધ્યાનીતિ સ વિશબ્દિતઃ । ।૩૬। ।
મોક્ષસિદ્ધિપ્રદઃ પન્થાસ્ત્રિવિધઃ પરિકીર્તિતઃ ।
પૂર્વઃ૩૭ સંકેતનઃ પ્રોક્તઃ પશ્ચાત્ સંકથનઃ સ્મૃતઃ ॥૩૭। ।
સંસક્તશ્ચ તૃતીયસ્તુ તેષાં ભેદમિમં૩૮ શૃણુ ।
પ્રતિરૂપં વિભોઃ કૃત્વા દશભિર્નિયમૈર્યુતઃ ।

ઉપાસ્તે યો મુનિર્ધ્યાયન્ સ સંકેતન ઉચ્યતે ।
વેદાદૃતસુખાસઙ્ગઃ૩૯ સત્વકર્મા ત્વબાન્ધવાન્૪૦

પરિત્યજ્યેશ્વરં ધ્યાયેત્૪૧ તત્સંકથનમુચ્યતે ।
સર્વારમ્ભપરિત્યાગાત્ કપિલાદિનિષેવિતઃ । ।8.177.૪૦ । ।
સ્મૃતઃ સંકથનઃ પન્થા યોગાગ્નિપરિદીપકઃ ।
નિર્વિકલ્પસ્તુ યત્સર્વં બ્રહ્મ એવેતિ પશ્યતિ ।

ભિન્નસર્વક્રિયાચારો ધ્યાની સંસક્ત ઉચ્યતે ।
ત્રિવિધસ્યાપિ માર્ગસ્ય નિયમાનિયમાનિ ચ

તાન્યેવ પરિકીર્ત્યન્તે ચર્યાભેદા સ્ત્વનેકધા

ત્રયોપિ હેતવો મુક્તેરિમે ધ્યાનપથા મુને ।

સમ્યગેતાન્મુનિર્જ્ઞાત્વા નિર્મમોન્યતમં શ્રિતઃ ।
તદાપ્નોતિ પરં ધ્યાનં યેન વિન્દતિ તત્પરમ્ ॥૪૪। ।
સર્વાન્ધ્યાનવિધીઁસ્ત્વેતાનુચ્યમાનાનિમાન્મયા ।
શૃણુ વ્યાસ મહાબુદ્ધે યોગૈશ્વર્યફલપ્રદાન્ ।

ઇતિ સ્કન્દપુરાણે પાશુપતયોગવર્ણને ધ્યાનવિધૌ ચતુર્થઃ સપ્તસપ્તત્યુત્તર૪૩ શતતમોધ્યાયઃ

- - - - - - - - -- - -
૩૪ ભિક્ષાવાપ્તરસાહારો - ક. । ૩૫ દુખાયત્તો - ક. । ૩૬ ભવિષ્યતિ - ક. । ૩૭ પૂર્વં - ક. ૩૮ ભેદમિદં - ખ. । ૩૯ વેદામૃ?તસુખાસઙ્ગઃ - ક.,. ..સઙ્ગ - ક. ખ. । ૪૦ .. ર્મત્સબાન્ધવાન્ - ક. । ૪૧ ધ્યાતિ - ક, ખ. । ૪૨ ચર્યાભેદસ્ત્વનેકધા ક, । ૪૩ સપ્તષષ્ટ્યુત્તર - ક. । ૪૪ ૨૨૫ - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

સનત્કુમાર ઉવાચ
દ્વિવિધં બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં ક્ષરમક્ષરમેવ૧ ચ ।
વિદિત્વોભયમેતદ્ધિ મુચ્યતે સર્વબન્ધનૈઃ । । ૧ । ।
પઞ્ચવિંશતિમં તત્ત્વં ક્ષરં૨ તત્ પ્રકૃતેઃ પરમ્ ।
અક્ષરં ચ૩ પરં બ્રહ્મ ષડ્વિંશકમિતિ૪ સ્મૃતમ્ ।

મન એકગતં કૃત્વા ધારણાભિઃ પુનઃ પુનઃ ।
વાયુનિગ્રહણં કુર્યાત્ પ્રત્યાહારપુરસ્સરમ્ ॥ ૩ । ।
મુહૂર્તાર્ધં ક્ષણં વાપિ પ્રત્યાહારં સમાચરેત્ ।
તલાત્ ત્રિંશચ્છતં ચોર્ધ્વં પ્રાણાયામનિબન્ધનમ્ ।

અભ્યસ્તમાસનં૫ યત્ સ્યાત્ સ્વસ્તિકાદિ પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
તદ્ બદ્ધ્વા વિજને દેશે ધ્યાનાભ્યાસં સમાચરેત્

ક્ષુધાર્ત્તો વાતિભુક્તો વા રુજા દુઃખાન્વિતોપિ વા ।
ન ધ્યાયીત પુનર્વિદ્વાન્ ય ઇચ્છેદ્ ધ્યાનમાત્મનઃ । ।૬ । ।
યોગહસ્તં તતઃ કૃત્વા વામસ્યોપરિ દક્ષિણમ્ ।
અધોમુખો ભવેત્ કિઞ્ચિત્ પશ્યન્નાસાગ્રમાત્મનઃ ।

અસ્પૃશન્ દશનૈર્દન્તાનોઙ્કારં બ્રહ્મ સંસ્મરન્ ।
ધ્યાયીત નિર્મમો૬ વિદ્વાન પ્રાણાયામપુરઃસરમ્ ।

આત્માનમાત્મના યોજ્ય સર્વાઙ્ગાનિ તુ સંહરેત્ ।
નિરીહઃ પિહિતાક્ષશ્ચ૭ નિક્ષિપ્ય હૃદિ ધારણામ્ । ।૯। ।
પાષાણ ઇવ નિષ્પન્દો મુનિર્ધ્યાનં સમાચરેત્ ।
એકત્રાસ્પન્દસન્ધાનં મનસો૮ ધારણા સ્મૃતા

એવં પ્રતિદિનં તસ્ય ધ્યાયતો યોગિનો મુને ।
વિકારા ગુણજાઃ સર્વે નશ્યન્તે વિઘ્નહેતવઃ ।

અન્વેષ્ટિ ચ પરં૯ બ્રહ્મ સ્વશરીરં સમાસ્થિતમ્ ।
કૃત્વૈક્યં૧૦ પ્રાણમનસામિન્દ્રિયાણાં વિનિગ્રહાત્ ।

- - - - - - - - -- - -
૧ અક્ષર ક્ષરમેવ - ક., હ્યક્ષરંક્ષરમેવ - ખ. ૨ અક્ષર - ક., ત્વમક્ષરં તત્ક્ષરં? - ખ. । ૩ અક્ષરશ્ચ - ક. ખ. । ૪ ઇતિ - ક. ખ. । ૫ સ્વભ્યસ્તમાસનં - ખ. । ૬ નિત્યમોં ક. । ૭ પિતિથાક્ષશ્ચ - ક. ક., પતિતાક્ષશ્ચ - ખ.। ૮ માનસો - ક. । ૯ પરમં - ખ । ૧૦ કૃત્વૈકો - ક. ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

સર્વભાવપરિત્યાગાન્મોક્ષમાપ્નોત્યસંશયમ્ ।
પ્રત્યાહારરતં કૃત્વા સર્વમિન્દ્રિયગોચરમ્ । । ૧૩ । ।
તતો યુઞ્જતિ નિર્દ્વન્દ્વો મનસ્સન્ધાનમાચરન્ ।
સર્વં મનસિ સંસ્થાપ્ય પરં તત્ત્વં નિરૂપયેત્ । । ૧૪। ।
અથૈશ્વર્યગતાં સિદ્ધિં ધ્યાયન્નષ્ટવિધાં યદા ।
પશ્યતે યોગસંસિદ્ધ્યા તદા યોગી પ્રકીર્ત્યતે । । ૧૫ । ।
બ્રહ્મસોમાદિકાન્૧૧ દેવાન્ યદા યુક્તઃ પ્રપશ્યતિ ।
યોગિભિઃ કથ્યતે હ્યેષા સિદ્ધિર્યોગવિકારજા

મનસા યોગિનાં સિદ્ધિઃ સાખ્યાસ્તત્ત્વવિનિશ્ચયાત્

ન વિશેષોસ્તિ યોગાનાં૧૩ મુક્ત્વા માહેશ્વરં૧૪ વિધિમ્ ।

યોગિનો ધ્યાનસંસિદ્ધિં સાંખ્યાસ્તત્ત્વવિનિશ્ચયમ્ ।
અવિભિન્નાવુભાવેતૌ ધ્યાનતત્ત્વાર્થનિશ્ચયૌ૧૫ । । ૧૮ । ।
સર્વબન્ધપરિભ્રષ્ટઃ સઙ્ગદોષવિવર્જિતઃ ।
રાગમોહાદિસંત્યક્તો મુક્ત ઇત્યભિધીયતે । । ૧૯ । ।
શબ્દાદીન્ વિષયાન્ યુક્તો ન ધ્યાયન્વેત્તિ વૈ યદા ।
અસકૃદ્ યોગસંસિદ્ધ્યા તદા પશ્યતિ તત્પરમ્ । ।8.178.૨ ૦ । ।
મૃત્યુજન્મભયોદ્વિગ્નઃ સઙ્ગદોષવિવર્જિતઃ ।
અરણ્યે મૌનમાધાય ધ્યાયેદોઙ્કારમક્ષરમ્ ॥ ૨૧ । ।
વેદાદૌ યઃ સ્વરઃ પ્રોક્તો વેદાન્તે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ
તસ્ય પ્રકૃતિલીનસ્ય૧૬ યઃ પરઃ સ મહાન્ સ્મૃતઃ ॥૨

ત્રિસંસ્થાનં ત્રિમાત્રં ચ ત્રિબ્રહ્મ ત્ર્યક્ષરં તથા

માત્રાહીનં સમાત્રં ચ યો વિદ્યાત્ સ વિમુચ્યતે ॥ ૨૩ । ।
નાગ્નિસ્તત્ર ન વાયુશ્ચ ન સોમો ન દિવાકરઃ ।
પ્રભવન્તિ મહેશાને ઈશ્વરે ત્રિવિકલ્પિતે ।

- - - - - - - - -- - -
૧૧ બ્રહ્મસોમાદયો - ક. ખ. ઽ । પે સખ્યાના ગુણવર્જિતા - ખ. । ૧૩ યોગિનાં ન વિશેષોસ્તિ (?), યોગિનાં - ક. ખ. । ૧૪ માહેશ્વરી - ક. ખ. । ૧૫ નિશ્ચિતૌ - ક. ખ. । ૧૬ પ્રકૃતિહીનસ્ય - ખઃ । ૧૭ તદા ક
- - - - - - - - -- - -

ઓઙ્કારઃ૧૮ પરમં તત્ત્વમાત્મા બ્રહ્મ ચ કીર્ત્યતે ।
ક્ષેત્રજ્ઞૈરાત્મસંબોધાદ્યોગિભિઃ સૂક્ષ્મદર્શનાત્ ।

એવમેવ સદા ધ્યાયન્ મન આત્મનિ યોજયેત્ ।
ઈશ્વરં પ્રાપ્નુતે યોગી યમવાપ્ય વિમુચ્યતે । ।૨૬। ।
ઇન્દ્રિયાણિ તુ સર્વાણિ શબ્દરૂપાદિનિગ્રહાત્

વિદિત્વા કર્મજાન્ હન્તિ યોગી દોષાનશેષતઃ૨૦ । ।૨૭। ।
ધ્યાનશક્ત્યા તતઃ શુદ્ધઃ સર્વજિન્મોક્ષમાપ્નુતે ।
યુઞ્જન્ પ્રતિદિનં વ્યાસ ષડ્માસાદ્ યોગમાપ્નુતે

પશ્યતે ચ પરં બ્રહ્મ યેન મુચ્યેત બન્ધનાત્ ।
તમાત્માનં પરં જ્ઞાત્વા યોગશક્ત્યા મહામુનિઃ ।
પરમૈશ્વર્યસંયુક્ત અમૃતં૨૧ પદમાપ્નુયાત્૨૨ । ।૨૯ । ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે પાશુપતયોગવર્ણને ધ્યાનવિધૌ પઞ્ચમઃ૨૩ અષ્ટસપ્તત્યુત્તર- શતતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
અન્તઃકરણસંસિદ્ધો યો મહાન્ કથિતો મયા ।
પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યત્ર પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ।

પઞ્ચભૂતં મનશ્ચાત્ર વિકારાઃ ષોડશ સ્મૃતાઃ ।
મહાન્ બુદ્ધિરહઙ્કારસ્તન્માત્રાણિ ચ૧ પઞ્ચ હિ । ।૨। ।
ઇમાઃ પ્રકૃતયો વ્યાસ દેહમષ્ટૌ સમાશ્રિતાઃ ।
તત્ત્વાનિ તુ૨ ચતુર્વિશત્યેતાન્યુક્તાનિ૩ યોગિભિઃ ।
દેહમેભિરવષ્ટબ્ધં ત્રૈલોક્યવ્યાપિભિઃ સ્થિતમ્ ॥૩ । ।
નાભિમધ્યે તુ નાડીનાં શતમેકં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
સર્વાઙ્ગેષુ તુ યાસ્ત્વન્યા જલાન્નરસવાહિકાઃ૪ ॥૪। ।
- - - - - - - - -- - -
૧૮ ઓઙ્કારં - ખ. । ૧૯ શબ્દસ્પર્શાદોનિગ્રહાત્ - (?) । ૨૦ યો ગદોવાનશેષતઃ - ક. ખ. । ૨૧. ..મમૃતં - ખ.। ૨૨ તદવાપ્નુયાત્ - ખ. । ૨૩ ધ્યાનવિધૌ (?) । ૨૪ અષ્ટષષ્ટ્યુત્તર - ક. ।
૧ તુ - ક. । ૨ ચ - ખ । ૩. .દેતાન્યુક્તાનિ - ક. ખ. । ૬ રસવાહિનઃ - ક., રસવાહિની - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

તાસાં ત્રિંશત્ સહસ્રાણિ વ્યાનસ્રોતસિ૫ સંસ્થિતાઃ ।
ઉદાનસ્યાપરા નાડ્યો૬ બ્રહ્મમૂર્ધ્નિ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । ।૫। ।
ચક્રનાભી સમાશ્રિત્ય૭ ભૂતસંઘાતમાસ્થિતમ્ ।
તન્મધ્યે તુ ગુણસ્પૃષ્ટઃ૮ કર્માત્મા ભૂતમોહનઃ ॥૬। ।
નક્ષત્રોદ્યોતસંકાશો જ્યોત્સ્ના પુઞ્જનિભઃ પ્રભઃ

વિઘાતજનનોન્યેષાં સૂર્યાયુતનિભઃ૧૦ સ્થિતઃ ॥૭। ।
સંભૂતોગ્નિરિવોત્પાતી ગિરિનીહારસન્નિભઃ ।
ગુણસ્થો ભૂતયોનિસ્તુ પુરુષઃ પઞ્ચવિંશકઃ

તસ્યાપિ પરતઃ શુદ્ધો મહાનગ્નિરિવોત્થિતઃ ।
અર્ચિષ્માન્ સર્વતો દીપ્તો નિર્વિકલ્પો નિરઞ્જનઃ

નિર્ધૂમાઙ્ગારસકાશો નવિજ્ઞાતાગમક્રિયઃ ।
ષડ્વિંશઃ પુરુષઃ સૂક્ષ્મ ઈશ્વરઃ પરમો વિભુઃ

સ એષ૧૧ કથિતો વ્યાસ પરેષાં પરતઃ સ્થિતઃ ।
મહાદેવમિમં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે તત્ક્ષણાન્મુનિઃ ॥૧ ૧ । ।
ગુણત્રયવિકારસ્થઃ કથિતઃપઞ્ચવિંશકઃ ।
ભૂયઃ સંસરતે તસ્માદજ્ઞાનેનૈવ મોહિતઃ । । ૧ ૨। ।
દેવમાનુષતિર્યક્ષુ ભ્રામ્યતે રાગમોહિતઃ ।
ષડ્વિંશકસમાધાનાત્ સિદ્ધિસ્તસ્ય વિકારતઃ ॥ ૧૩ । ।
ક્રિયાકાર્યવિનિર્મુક્તઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વસૃક્૧૨ પ્રભુઃ ।
પરમૈશ્વર્યસંપૂર્ણઃ કૃતકૃત્યો મહેશ્વરઃ

અજઃ સ્વયમ્ભૂઃ૧૩ ષડ્વિંશઃ કૂટસ્થો હ્યચલો ધ્રુવઃ ।
તતસ્તત્ત્વાનિ જાયન્તે પુરુષશ્ચ ગુણૈઃ સહ ॥ ૧૫। ।
તસ્મિન્નેવ ચ લીયન્તે ષડ્વિંશે તુ મહેશ્વરે ।
વિદિત્વૈનં મહેશાનં મુક્તિસિદ્ધિરવાપ્યતે ॥૧

- - - - - - - - -- - -
૫ ધ્યાનસ્રોતસિ - ખ. । ૬ નાડી - ક. ખ. । ૭ ચક્રતા?ભીન્સમાશ્રિત્ય - ક । ૮ ચ ગુણસ્પૃષ્ટઃ - ખ । ૯ પુઞ્જનિભપ્રભઃ - (?) । ૧૦ સૂર્યાતપનિભઃ - ક. ખ. । ૧૧ એષ સ - ખ. । ૧૨ સર્વકૃત્ - ક. । ૧૩ સ્વયમ્ભુઃ - ક. । ૧૪ વિદિત્વૈકં - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

એતજ્જ્ઞાત્વા ન લિપ્યેત કર્મભિર્મોહબન્ધનૈઃ ।
યથાગ્નિર્નિર્દહેદન્તે ભૂતગ્રામમશેષતઃ । । ૧૭ । ।
ષડવિંશકપદાર્થજ્ઞસ્તથા કર્માણિ નિર્દહેત્ ।
સર્વવ્યાપિ યથાકાશં સૂક્ષ્મં નૈવ તુ લિપ્યતે । ।૧ ૮। ।
ષડ્વિંશકરતો યોગી તથા પાપૈર્ન લિપ્યતે ।
ષડ્વિંશાત્ પરતો નાસ્તિ તસ્માત્ તત્પરમો૧૫ ભવેત્ । । ૧ ૯। ।
એકત્વં સહ તેનૈવ ત્યક્ત્વા દેહમવાપ્નુતે

બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિકં સર્વ ભૂતગ્રામમશેષતઃ । ।8.179.૨

ઈશ્વરાજ્જાયતે વ્યાસ તસ્મિન્નેવ પ્રલીયતે ।
નાસ્તિ તસ્માત્ પરો હ્યન્ય૧૭સ્તં વિદ્યાત્ સર્વતઃ સ્થિતમ્

યમધ્યાત્મવિદઃ સિદ્ધાઃ પરમાત્મેત્યુપાસતે

સ એષ સર્વગો દેવઃ ષડ્વિંશઃ પરમેશ્વરઃ ।

પ્રાણોપાનઃ૧૯ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ।
યે પઞ્ચવાયવો દેહે તેષાં નિગ્રહણં યતેત્૨૦ ॥ ૨૩ । ।
અપાનઞ્ચ સમાનઞ્ચ કૃત્વૈકગતમાદૃતઃ

વ્યાનેન સહિતં પ્રાણમુદાને સન્નિવેશયેત્ ।

નાસાગ્રે તુ સકૃત્ પ્રાણં૨૨ પ્રાપયેદ્ યોગશક્તિતઃ ।
ભદ્રાં દૃષ્ટિં સમાસ્થાય૨૩ ષડ્વિંશં ચિન્તયેત્તતઃ । ।૨૫। ।
માત્રાઃ પઞ્ચદશ પ્રોક્તાઃ પ્રથમં સન્ધિબન્ધનમ્ ।
માત્રા વિંશતિ વિજ્ઞેયાઃ૨૪ પઞ્ચમઃસન્ધિવિગ્રહઃ । ।૨૬। ।
નિશ્શબ્દે વિજને દેશે નિરીહો વિજિતેન્દ્રિયઃ

સ્વસ્તિકં પદ્મકં ભદ્રમથવા સિંહકચ્છપૌ૨૬ ।

એકમાસનમાસ્થાય ષડ્વિંશં સમનુસ્મરન્ ।
સર્વાઙ્ગાનિ સમાહૃત્ય નિષ્પન્દો ધ્યાનમાચરેત્ ।

- - - - - - - - -- - -
૧૫ પરતમો - ખ. । ૧૬ ત્યક્ત્વા દેહં સ તૈનૈવ સહૈકત્વમવાપ્નુતે (?) । ૧૭. ત્સ્તં - ક. । ૧૮ પર ઇત્યુપસેવતે - ક. ખ. । ૧૯ પ્રાણાપાનૌ - ખ. । ૨૦ યતઃ - ક । ૨૧ માદિતઃ (?) । ૨૨ પ્રાણાં (ન્) - ક. । ૨૩ સમાદાય - ખ. । ૨૪ વિંશતિકા જ્ઞેયાઃ - (?) । ૨૫ વિચલેન્દ્રિયઃ - ખ. । ૨૬ ભદ્રં સિંહં કચ્છપમેવ વા (?) ।
- - - - - - - - -- - -

શનૈઃ સંચારયેદ્વાયું નાડીભિઃ સ્રોતસિ સ્થિતમ્ ।
તાવત્તિષ્ઠેત યુક્તાત્મા ધ્પાનયોગાદ્ ગતસ્પૃહઃ ।

સોમમણ્ડલસંકાશં યાવત્ પશ્યેદ્ધૃદિ સ્થિતમ્ ।
જ્યોતિર્દેહાશ્રિતં દૃષ્ટ્વા યોગૈશ્વર્યં૨૭ પ્રવર્તતે ।

તત એવં સદાભ્યાસાદ્ યોગસિદ્ધિપ્રવર્તનાત્ ।
ત્રિકાલવિષયં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં યોગિનો ભવેદ્ । ।૩ ૧ । ।
વ્યાધયો નાવિશન્ત્યેનં ન ચ દુઃખાન્વિતો ભવેત્ ।
સ્વદેહસ્ય ચ સૌગન્ધ્યં વપુર્દિવ્યં ચ જાયતે । ।૩

અમોઘઞ્ચ વચસ્તસ્ય શાપાનુગ્રહકારિતમ્ ।
પ્રત્યવાયો ન ચૈવાસ્ય ભવેત્ કર્મનિબન્ધનઃ ।

સર્વવિદ્યાવિદાં વ્યાસ યતીનાં વ્રતચારિણામ્

તપસ્વિનાં ચ વિપ્રાણાં યોગી શ્રેષ્ઠ ઉદાહૃતઃ ॥ ૩૪। ।
નાન્યથા મુચ્યતે જન્તુઃ સંસારાત્ તમસઃ૨૯ પરાત્

ષડ્વિંશકપરિજ્ઞાનં મુક્ત્વા યોગનિબન્ધનમ્ । ।૩

ષડઙ્ગેન તુ યોગેન તથા પઞ્ચવિધેન ચ ।
જિત્વા હ્યષ્ટપ્રકારન્તુ૩૧ આસનાનાં નિબન્ધનમ્ ॥૩

માત્રોત્કર્ષેણ જિત્વા ચ પ્રાણાયામં ચતુર્વિધમ્ ।
તન્માત્રાણીન્દ્રિયૈર્જિત્ત્વા વિષયૈરિન્દ્રિયાણિ ચ । ।૩૭॥ અહઙ્કારભયાયાસક્રોધલોભવિવર્જિતઃ ।
વિમત્સરોથ નિઃસઙ્ગો નિઃસ્નેહો નિઃસ્પૃહસ્તથા । । ૩૮। ।
યોગાસ્પદં સમાધાય૩૨ પૂર્વોક્તં ગુણવર્જિતમ્

ધ્યાયીત હૃદિ તં દેવં વિશ્વં વિશ્વેશ્વરં વિભુમ્ ॥૩ ૯। ।
અનાદિનિધનં શાન્તં ત્રૈગુણ્યપરિવર્જિતમ્ ।
તાલૌ જિહ્વાં સમાધાય દન્તૈર્દન્તાન્ ન ચ સ્પૃશન્૩૪ ।

- - - - - - - - -- - -
૨૭ યોગી સ્વૈરં (?) । ૨૮ બ્રહ્મચારિણામ્ - ખ.। ૨૯ તપસઃ - ક. । ૩૦ પુરાન્ - ક. । ૩૧ પઞ્ચપ્રકારન્તુ - ખ.। ૩૨ સમાદાય - ધ. । ૩૩ ગુણવર્જિતઃ - ખ. । ૩૪ ન ચાસ્પૃશન્ - ક., નિવાસ્પૃશન્ - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચૈવ પરમાત્મનિ યોજયેત્

કૃત્વા મનસિ તત્સર્વં પ્રાણાપાનૌ નિરુદ્ધ્ય ચ । ।૪૧ । ।
ઓઙ્કારં ત્વસકૃદ્ ધ્યાયન્ સંહૃત્યાઙ્ગાનિ કૂર્મવત્ ।
શરીરં સર્વમાપૂર્ય વિક્ષિપેત્ સર્વમાત્મનિ૩૬ ।

તત્સંહૃત્ય મુનિર્ભૂયો વ્યાપિ ભૂતં પ્રવિસ્તૃતમ્ ।
નાડીવાયુપ્રચારેણ ભૂયોભૂયસ્તથારભેત્૩૭ । ।૪૩ । ।
સ પૂર્વાપરરાત્રે તુ સાત્વિકં૩૮ ચેત૩૯ ઉચ્યતે ।
મધ્યાહ્ને ચાપરાહ્ણે ચ કૃષ્ણં૪૦ ધ્યાયીત તામસમ્ ।

સન્ધ્યયોરુભયોર્નિત્યં રાજસં ધ્યાનમાચરેત્ ।
તૈજસં સર્વતશ્ચાપિ ધ્યાનાદેવ જયેદ્ ગુણાન્૪૧

સદૈવં ધ્યયતો વ્યાસ તદૈશ્વર્યં પ્રવર્તતે ।
યેન ષડ્વિંશકં બુદ્ધ્વા હૃદયસ્થં મહેશ્વરમ્

સ્વેચ્છયા સ્વતનું ત્યક્ત્વા તસ્મિન્નેવ પ્રલીયતે ।
પરમાત્મા પરં બ્રહ્મ કારણં પુરુષો મહાન્ ॥૪૭। ।
ઈશ્વરો નિર્ગુણો ભોક્તા ષડ્વિંશઃ સમુદાહતઃ ।
યચ્ચા૪૨ સત્ સદસચ્ચૈવ ભૂતિભૂતો વિભુઃ પરઃ

જાગર્ત્તિ સ્વપતે ભુંક્તે સન્તિષ્ઠતિ દદાતિ ચ ।
સ સ્રષ્ટા સ ચ સંહર્તા ગુણાતીતો મહેશ્વરઃ ।

ઇત્યેતત્ કથિતં સર્વં સર્વયોગનિદર્શનમ્ ।
યોગં પાશુપતં તુભ્ય૪૩ માદ્યં૪૪ મોક્ષગતિપ્રદમ્ । ।8.179.૫

સર્વપ્રસઙ્ગરહિતં હરવક્ત્રવિનિઃસૃતમ્ ।
સૂક્ષ્મં તત્પરમં જ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ તવાનઘ ।
યસ્ય સમ્યક્ પરિજ્ઞાનાદ્ વિજ્ઞેયં નાપરં ભવેત્ । ।૫૧ । ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે પાશુપતયોગવર્ણને ધ્યાનવિધૌ ષષ્ઠઃ ઊનાશીત્યુત્તર૪૫ શતતમોધ્યાયઃ

- - - - - - - - -- - -
૩૫ યોજયન્ (?) । ૩૬ સર્વતો મનઃ - ખ. । ૩૭ ભવેત્ ખ., ચરેત્ (?) ઽ ૩૮ સાર્થિકં - ક । ૩૯ શ્વેત (? ) । ૪૦ કૃત્સ્નં - ખ । ૪૧ ગુણં - ખ. । ૪૨ યચ્ચ (?) । ૪૩ ગુહ્યં (?) । ૪૪. મદ્ય (?), મયા (?) । ૪૫ ઊનસપ્તત્યુત્તર - ક । ૪૬ ૧૬૯ - ક., ૨૨૭ - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

સનત્કુમાર ઉવાચ
બ્રહ્માદ્યા દેવતા વ્યાસ દક્ષયજ્ઞવધે પુરા ।
શઙ્કરં શરણં૧ જગ્મુર્વીરભદ્રભયાર્દિતાઃ । ।૧ । ।
ગણેન્દ્રેણાભિયુક્તાસ્તુ૨ ભસ્મકૂટાનિ ભેજિરે ।
યદા ભસ્મ પ્રવિષ્ટાસ્તે૩ તેજઃ શાઙ્કરમુત્તમમ્૪ ॥૨। ।
અભવંસ્તે તદા રૌદ્રાઃ૫ પશવો દીક્ષિતા ઇવ ।
ભસ્માભસિતગાત્રાણાં૬ શઙ્કરવ્રતચારિણામ્ ।

સ્વં યોગં પ્રદદૌ તેષાં તદા દેવ ઉમાપતિઃ ।
સર્વાસાં૭ મોક્ષવિદ્યાનાં યત્તત્ત્વમતિરિચ્યતે

હિરણ્યગર્ભપ્રમુખૈર્યોગિમુખ્યૈઃ પ્રવર્તિતઃ

યો યોગઃ સકલો વ્યાસ કૃચ્છ્રોપાયપ્રસાધનઃ

જન્માન્તરસહસ્રૈસ્તુ તમભ્યસ્ય મહામુને ।
પ્રાપ્નુવન્તિ પરં૯ જ્યોતિર્યોગૈશ્વર્યમથાપિ વા ।
યોયં ભગવતા સાક્ષાદ્ યોગો માહેશ્વરઃ પરઃ । ।૬। ।
તત્ત્વતઃ કથિતસ્તેષાં પ્રપન્નાનાં૧૦ દિવૌકસામ્ ।
અસ્ય સમ્યક્ પરિજ્ઞાનાદનેનૈવ તુ જન્મના । ।૭। ।
વ્રતં પાશુપતં પ્રાપ્ય ષડ્માસાજ્ જ્ઞાનમાપ્નુતે ।
યોગૈશ્વર્યં મહદ્૧૧ વ્યાસ યદવાપ્ય વિમુચ્યતે ॥૮। ।
સર્વધર્મં બહિઃ કૃત્વા નિષ્કલસ્ય પ્રભાવતઃ ।
દીક્ષાં પાશુપતીં પ્રાપ્ય તં૧૨ વિશન્તિ મહેશ્વરમ્ ।

સર્વજ્ઞાનસમાયુક્તં તપોધર્મબહિષ્કૃતમ્

ભસ્મસાધનમાત્રં તુ શિવેન કથિતં વ્રતમ્ ॥8.180.૧

પાપિષ્ઠા ધર્મવન્તો વા ભક્તાઃ કેવલમીશ્વરમ્ ।
સેવનાદ્યસ્ય મુચ્યન્તે તન્નિબોધ મહાવ્રતમ્ ॥ ૧૧ । ।
- - - - - - - - -- - -
૧ શરણં શઙ્કરં - ખ- । ૨ સંયુક્તા - ખ- । ૩ પ્રદીપ્તાસ્તે - ખ. । ૪ શઙ્કરમુત્તમમ્ - ક. ખ. । ૫ મહારૌદ્રાઃ - ક । ૬ ભષિત (રુષિતઃ )ગાત્રાણાં - ખ. । ૭ સર્વેષાં - ક. ।૮ પ્રવર્તિતમ્ - ક । ૯ યદિ - ખ. । ૧૦ પ્રસન્નાનાં - ક. । ૧૧ ગતો - ખ. । ૧૨ મા - ક. ખ. । ૧૩ તયોધર્મવિહિષ્કૃતમ્ - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

અધર્મં ન વિના ધર્મો ન ચ ધર્મં વિનાશુભમ્ ।
એતૌ પરસ્પરં બદ્ધૌ ત્યક્ત્વા તસ્માદિમાવુભૌ ॥૧ ૨ । ।
ધર્માધર્મપરિત્યક્તશ્ચરેત્ પાશુપતં વ્રતમ્ ।
તતો યોગમિમં પ્રાપ્ય મહદૈશ્વર્યમાપ્નુતે

ભસ્મગ્રહણમાત્રાત્તુ૧૪ તે સર્વબન્ધપ્રમોચનમ્ ।
મુચ્યતે સ્પૃષ્ટમાત્રસ્તુ૧૫ બ્રહ્મપૂતેન૧૬ ભસ્મના ॥ ૧૪। ।
દહેત્ સોમકૃતં વહ્નિરીશ્વરં ચાનલં૧૭ વિદુઃ ।
કૃતાકૃત દહત્યગ્નિર્ભૂયઃ૧૮ સોમસમાગતઃ૧૯ । । ૧ ૫। ।
ભસ્મના મોચિતાઃ સર્વે બ્રહ્માદ્યા અભિમાનિનઃ ।
ભસ્મનસ્તેજસો૨૦ વીર્યં ભસ્મ પાવનમીશ્વરમ્ ॥૧

આત્માનમુદ્ધરેદ્૨૧ વ્યાસ૨૨ યઃ સ્નાનં ભસ્મના ચરેત્

ભસ્મના શિવયોગેન મુચ્યતે પાશબન્ધનાત્૨૪

પ્રભવન્તિ સુરાઃ સોમાત્ પિતરો વહ્નિસંભવાઃ

વહ્નિસોમાત્મકં૨૬ તસ્માજ્જગત્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । ।૧૮। ।
ઈશ્વરોગ્નિશ્ચ સોમશ્ચ ભસ્મ તત્તેજ ઉચ્યતે ।
તેજસા તસ્ય સંસ્પૃષ્ટો મુચ્યતે જન્મના૨૭ દ્વિજ૨૮ ॥૧

સાંખ્યં વિદ્યાસ્તપશ્ચૈવ ત્યક્ત્વા ધર્માંશ્ચ વૈદિકાન્ ।
કેવલં ભસ્મસંસ્નાનાત્ પૂતો ગચ્છતિ તત્પદમ્ ॥8.180.૨

વિષયાનપિ સંસેવ્ય બહ્વધર્મરતોપિ સન્

પશ્ચાદ્ ભક્તિપરઃ શમ્ભોર્ભસ્મનૈવ૩૦ હિ શુદ્ધ્યતિ ॥૨

આત્માનં યઃ૩૧ પશું કૃત્વા મહાદેવં હુતાશનમ્ ।
દીક્ષિતો બ્રહ્મભસ્મભ્યાં શિવયાજી મુનિર્ભવેત૩૨

- - - - - - - - -- - -
૧૪ તન્માત્રાત્ - ક, તન્માત્રં - ખ., તન્માત્રં તુ (?)। ૧૫ સૃષ્ટમાત્રસ્તુ - ખ । ૧૬ બ્રહ્મભૂતેન (?) । ૧૭ ચાલનં ક । ૧૮ દહેદગ્નિર્ભૂયઃ - ખ । ૧૯ સમાગતમ્ - ક । ૨૦ ભસ્મસસ્તેજસો - ક. ખ । ૨૧ શઙ્કરે - ખ. । ૨૨ ન્યસ્ય - ખ. । ૩ ભસ્મસાચરેત્ - ક ખ । ૨૪ પાપબન્ધનાત્ ક। ૨૫ સંભવાન્ (ત્) - ક । ૨૬ વહ્નીસોમાત્મકં - ક ખ । ૨૭ જન્મનો ? । ૨૮ દ્વિજં - ક, દ્વિજઃ - ખ. । ૨૯ સઃ - ખ. । ૩૦ ભસ્મસૈવ - ક ખ. । ૩૧ સ - ખ. । ૩૨ શિવયાજિમુનિર્ભવેત્ - ક., શિવયોગી ? ।
- - - - - - - - -- - -

શીઘ્રમેવ પરં યોગં પ્રાપ્ય મુચ્યેત૩૩ બન્ધનાત્ ।
એવં વ્રતમનુપ્રાપ્ય ભૂત્વા પાશુપતો મુનિઃ ।

ઇદં૩૪ માહેશ્વરં જ્ઞાનં૩૫ ગુહ્યં પરમમભ્યસેત્ ।
જ્ઞેયં જ્ઞાનં તથા જ્ઞાતા ત્રયં દેહે યથા સ્થિતમ્

આત્મા યશ્ચ યથા ચાસૌ સ્થાનત્રયસમાસ્થિતઃ ।
નાડીષુ ચ યથા હ્યાત્મા આત્મન્યેવાનુતિષ્ઠતિ

સર્વતઃ સર્વભૂતેષુ નિગૂઢસ્તિષ્ઠતે યથા ।
પયસીવ ઘૃતં વ્યાસ યં વિદિત્વા વિમુચ્યતે ।

ન સ વેત્તું૩૬ વિના જ્ઞાનં શક્ય આત્મા કથઞ્ચન ।
રૂપશબ્દરસાતીતં કસ્તં વેત્તિ મહેશ્વરમ્ ॥૨૭। ।
તથા હ્યહં મહાભાગ પ્રસાદાત્૩૭ ત્ર્યમ્બકસ્ય તુ ।
આત્મજ્ઞાનષરોપાયં કથયામિ તવાનઘ । । ૨૮। ।
સર્વમેવ તમઃ પૂર્વમિદમાસીજ્જગત્ કિલ ।
ન દેવા નાનિલો ન દ્યૌર્ન સૂર્યશ્ચન્દ્રમા ન ચ૩૮

ન કિઞ્ચિત્ સર્વથા ભૂતં૩૯ દૃશ્યતે જગતિ સ્થિતમ ।
શુદ્ધં વિમલમાભાતિ અક્ષરં પરમૈશ્વરમ્ । ।8.180.૩

સર્વભાવગુણાતીતં નિર્વિકલ્પં નિરઞ્જનમ્ ।
બહિરન્તશ્ચરં દીપ્તમવિનાશિ વરં ધ્રુવમ્ ।
યથા તદક્ષરં બ્રહ્મ પ્રોચ્યમાનં તથા શૃણુ । । ૩૧ । ।
ઓમિત્યેકાક્ષરં પૂર્વં ક્ષરં તસ્માદ્વિનિર્ગતમ્ ।
વ્યક્ષરશ્ચ ત્રિમાત્રશ્ચ ઓઙ્કારો બ્રહ્મ શબ્દ્યતે । ।૩

અકારે તત્ર વિષ્ણુસ્તુ ઉકારે તુ પિતામહઃ ।
મકારે ભગવાનીશો માત્રાયાં પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા ॥૩ ૩ । ।
બ્રહ્મવિષ્ણૂ૪૦ સ્મૃતૌ યૌ તૌ૪૧ દેવાવીશ્વરનિર્ગતૌ ।
પ્રકૃતિસ્ત્રીત્વમાસ્થાય૪૨ નિત્યન્તાવીશપાર્શ્વગૌ૪૩ ।

- - - - - - - - -- - -
૩૩ મુચ્યતિ - ક. ખ- । ૩૪ ઇમ - ક. ખ । ૩૫ યોગ (?) । ૩૬ નાવસેતુ - ખ । ૩૭ મહાયા (યો)ગપ્રસાદાત્ - ખ. । ૩૮ ન સૂર્યો ન ચ ચન્દ્રમાઃ (?) । ૩૯ સર્વભૂતાનાં - ખ. । ૪૦ બ્રહ્માવિષ્ણુ - ક. ખ. । ૪૧ તુ - ક ખ. । ૪૨ પ્રકૃતિઃ સ્ત્રીત્વમાસ્થાય ( ?) । ૪૩ તિષ્ઠન્તાવીશપાર્શ્વગૌ - ક. ।
- - - - - - - - -- - -

પત્નીરૂપેણ સા શમ્ભું ભજતે પ્રકૃતિસ્સદા ।
ક્ષરન્તુ પ્રકૃતિઃ૪૪ ખ્યાતાક્ષરસ્તુ૪૫ સ્વયમીશ્વરઃ ॥૩

ઈશ્વરાન્નિર્ગતા સા હિ પ્રકૃતિર્ગુણબન્ધના ।
તસ્યાઃ સ્રષ્ટા મહાદેવો યતો વિષ્ણુપિતામહૌ ॥ ૩

પ્રજાપતી સમુત્પન્નૌ ગુણત્રયનિબન્ધનૌ ।
તાવાક્રમ્ય મહેશસ્તુ પ્રકૃતિસ્થૌ ગુણાત્મકૌ

મકારસ્થો વિભુર્ભૂત્વા ભુંક્તે સંચરતે ચ હિ ।
ગુહ્યમેતત્ પરં જ્ઞાત્વા મયોક્તં તત્ત્વમક્ષરમ્૪૬ ॥૩૮। ।
યેનૈવ૪૭ ઘ્યાનિના૪૮ વ્યાસ ઈશ્વરોસૌ વિકલ્પિતઃ ।
સ તમાવિશ્ય મુક્તાત્મા કૃતાર્થો જાયતે મુનિઃ૪૯ । ।૩૯। ।
નૈનં જાનન્ત્યમાર્ગસ્થાસ્તર્કહેતુપરાયણાઃ ।
ભોક્તારં પ્રકૃતેરીશં પરં ષડ્વિંશસંજ્ઞિતમ્ ॥8.180.૪૦ । ।
ઓઙ્કારઃ૫૦ પ્રકૃતિર્નિત્યં તન્મધ્યે ચેશ્વરઃ સ્થિતઃ

પયોમધ્યે યથા વ્યાસ સર્પિરન્તર્ગતં સ્થિતમ્

ઓઙ્કારં ધ્યાયતા યેન૫૨ અતીત્ય પ્રકૃતિં મુને ।
ઈશ્વરોસૌ મહાન્ વિન્નઃ સ મુક્તઃ પશુબન્ધનૈઃ

ઈશ્વરી પ્રકૃતિઃ ખ્યાતા ગુણબન્ધાદ્વિમોહની ।
બ્રહ્મત્વાદ્ બૃંહણી હ્યે ષા વિષ્ણુત્વાદ્વિભવાશ્રિતા ।

પ્રસાદાદીશ્વરસ્યૈષા પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણાત્મિકા

સાભિમાના ભવસ્રષ્ટ્રી૫૪ ભોક્તા તસ્યા મહેશ્વરઃ ॥૪૪। ।
અષ્ટબાહુસ્ત્રિપાદા ચ પઞ્ચદેહમુખી તથો ।
દ્વિનેત્રા પંચકર્મસ્થા સપ્તવાજિરથોપગા

જગન્માતા સ્મૃતા હ્યેષા ગુણત્રયવિકારજા ।
ઉભે શુભાશુભે તસ્યાન્૫૫ વિદ્યાવિદ્યે તથા હ્યુભે । ।૪૬। ।
- - - - - - - - -- - -
૪૪ અક્ષરપ્રકૃતિઃ - ખ. । ૪૫ ક્ષરસ્તુ - ખ. । ૪૬ તત્ત્વતોક્ષરઃ - ક । ૪૭ યેનૈવં - ખ । ૪૮ ધ્યાનિનો- ખ. । ૪૯ મુને (?) । ૫૦ ઓઙ્કારં - ખ. । ૫૧ ચેશ્વરં સ્થિતં - ક. । ૫૨ ધ્યાયતો નિત્યં - ખ. । ૧૩ સ્ત્રી ગુણાત્મિકા - ક, । ૫૪. .ભવત્ સ્રષ્ટી - ક., .. .ભવત્સ્રષ્ટા - ખ. । ૫૫ તસ્યાં - ખ. ।
- - - - - - - - -- - -

ઉદ્ભવોથ પ્રણાશશ્ચ ક્રિયાનુષ્ઠાનમેવ ચ ।
નિમિત્તં ચાભવદ્યોનિર્ભાવાઃ૫૬ સંક્ષેપતસ્ત્વમી

ઈશ્વરાજ્જાત ઓઙ્કારઃ૫૭ સ ચ તસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
ઓઙ્કારાત્ સર્વમુત્પન્નમાબ્રહ્મભવનં૫૮ જગત્

અતઃ કૃત્વા મહાભાગ યોગિનઃ કપિલાદયઃ ।
ઓઙ્કારં પરમં૫૯ બ્રહ્મ નિર્વિકલ્પમુપાસતે । ।૪૯। ।
સ એવ સર્વગો હ્યાત્મા કારણં ચ સ એવ તુ ।
એવં પ્રકૃતિભૂતૌ તાવોઙ્કારપ્રભવૌ સ્થિતૌ૬૦ । ।8.180.૫ ૦ । ।
ઈશભોજ્યૌ ગુણાત્માનૌ જ્ઞાત્ત્વા વિષ્ણુપિતામહૌ ।
તત્સૃષ્ટૌ વેદયજ્ઞાખ્યૌ મુક્ત્વા ધર્મનિબન્ધનૌ ॥૫ ૧ । ।
મહામોહૌ તમોનિષ્ઠૌ૬૧ વિષયાસઙ્ગસંયુતૌ ।
સત્વપૂર્વૌ રજોમધ્યૌ સુખદુઃખાન્વિતૌ સદા । ।૫૨। ।
સંસારભ્રમણૌ મૂઢૌ સર્વાનિત્યસમાયુતૌ ।
ઈશ્વરેપ્સુર્ભવેદ્વિદ્વાન્ ધ્યાયોગપરાયણઃ । ।૫૩ । ।
તસ્માત્ પ્રકૃતિરુત્પન્ના તસ્મિન્નેવ પ્રણશ્યતિ ।
યેનાસાવીશ્વરો વિન્નો યોગેનાત્મનિ સંસ્થિતઃ ।
પ્રકૃતિસ્તં ન બધ્નાતિ મુચ્યતે ચ ભવાર્ણવાત્ । ।૫૪। ।
ઇતિ સ્કન્દપુરાણે પાશુપતયોગવર્ણને ધ્યાનવિધૌ સપ્તમઃ અશીત્યુત્તરશતતમોધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
આત્મા સૂક્ષ્મો મનોબુદ્ધિરહઙ્કારો ગુણાસ્તથા ।
ભૂતાનીન્દ્રિયસંઘાતસ્તન્માત્રાણિ દશાનિલાઃ૧

વિભક્તાઃ ક્રમશો દેહે વિભાગેન યથાશ્રયમ્ ।
સ્વપ્નજાગ્રત્સુષુપ્તેષુ૨ સ્થાનેષુ ત્રિષુ સુવ્રત ॥૨ । ।
- - - - - - - - -- - -
૫૬ ચારુવ દ્યોનિર્ભાવાઃ - ક, ચાભવેદ્યોનિર્ભાવાઃ - ખ. । ૫૭ જાયતોઙ્કારઃ - ક. । ૫૮ ભુવનં (?) । ૫૯ ઓઙ્કારપરમં - ક. ખ. । ૬૦ પ્રભવાસ્થિતૌ - ક. ખ. । ૬૧ મહામોહતમોનિષ્ઠૌ (?) । ૧ સ્તન્માત્રણ્યનિલાત્મકઃ - ખ. । ૨ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ (?) ।
સુષુપ્તેષુ ()
- - - - - - - - -- - -